Mahabharata · Chapter 1.70

yayātiḥ pūrvajo'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥ /
kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām //

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana /
ānupūrvyā ca me śaṃsa rājño vaṃśakarānpṛthak //
vaiśampāyana uvāca /

yayātirāsīnnṛpatirdevarājasamadyutiḥ /
taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā //

tatte'haṃ sampravakṣyāmi pṛcchate janamejaya /
devayānyāśca saṃyogaṃ yayāternāhuṣasya ca //

surāṇāmasurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ /
aiśvaryaṃ prati sangharṣastrailokye sacarācare //

jigīṣayā tato devā vavrire'ṅgirasaṃ munim /
paurohityena yājyārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare //

brāhmaṇau tāvubhau nityamanyonyaspardhinau bhṛśam /
tatra devā nijaghnuryāndānavānyudhi sangatān //

tānpunarjīvayāmāsa kāvyo vidyābalāśrayāt /
tataste punarutthāya yodhayāñcakrire surān //

asurāstu nijaghnuryānsurānsamaramūrdhani /
na tānsañjīvayāmāsa bṛhaspatirudāradhīḥ //

na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyovetti vīryavān /
sañjīvinīṃ tato devā viṣādamagamanparam //

te tu devā bhayodvignāḥ kāvyāduśanasastadā /
ūcuḥ kacamupāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ //

bhajamānānbhajasvāsmānkuru naḥ sāhyamuttamam /
yā sā vidyā nivasati brāhmaṇe'mitatejasi //

śukre tāmāhara kṣipraṃ bhāgabhāṅgo bhaviṣyasi /
vṛṣaparvasamīpe hi śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ //

rakṣate dānavāṃstatra na sa rakṣatyadānavān /
tamārādhayituṃ śakto bhavānpūrvavayāḥ kavim //

devayānīṃ ca dayitāṃ sutāṃ tasya mahātmanaḥ /
tvamārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścana vidyate //

śīladākṣiṇyamādhuryairācāreṇa damena ca /
devayānyāṃ hi tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam //
vaiśampāyana uvāca /

tathetyuktvā tataḥ prāyādbṛhaspatisutaḥ kacaḥ /
tadā'bhipūjito devaiḥ samīpe vṛṣaparvaṇaḥ //

sa gatvā tvarito rājandevaiḥ sampreṣitaḥ kacaḥ /
asurendrapure śukraṃ dṛṣṭvā vākyamuvāca ha //

ṛṣeraṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣādbṛhaspateḥ /
nāmnā kaca iti khyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇāt māṃ bhavān //

brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayyahaṃ paramaṃ gurau /
anumanyasva māṃ brahmansahasraṃ parivatsarān //
śukra uvāca /

kaca susvāgataṃ te'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ /
arcayiṣye'hamarcyaṃ tvāmarcito'stu bṛhaspatiḥ //
vaiśampāyana uvāca /

kacastu taṃ tathetyuktvā pratijagrāha tadvratam /
ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam //

vratasya prāptakālaṃ sa yathoktaṃ pratyagṛhṇata /
ārādhayannupādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata //

nityamārādhayiṣyaṃstāṃ yuvā yauvanagāṃ muniḥ /
gāyannṛtyanvādayaṃśca devayānīmatoṣayat //

sa śīlayandevayānīṃ kanyāṃ samprāptayauvanām /
puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiśca toṣayāmāsa bhārata //

devayānyapi taṃ vipraṃ niyamavratadhāriṇam /
gāyantī ca lalantī ca rahaḥ paryacarattathā //

gāyantaṃ caiva śulkaṃ ca dātāraṃ priyavādinam / nāryo naraṃ kāmayante rūpiṇaṃ sragviṇaṃ tathā //

pañcavarṣaśatānyevaṃ kacasya carato vratam /
tatrātīyuratho buddhvā dānavāstaṃ tataḥ kacam //

gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasyekamamarṣitāḥ /
jaghnurbṛhaspaterdveṣādvidyārakṣārthameva ca //

hatvā śālāvṛkebhyaśca prāyaccham̐llavaśaḥ kṛtam /
tato gāvo nivṛttāstā agopāḥ svaṃ niveśanam //

sā dṛṣṭvā rahitā gāśca kacenābhyāgatā vanāt /
uvāca vacanaṃ kāle devayānyatha bhārata //
devayānyuvāca /

āhutaṃ cāgnihotraṃ te sūryaścāstaṃ gataḥ prabho /
agopāścāgatā gāvaḥ kacastāta na dṛśyate //

vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati /
taṃ vinā na ca jīveyamiti satyaṃ bravīmi te //
śukra uvāca /

ayamehīti saṃśabdya mṛtaṃ sañjīvayāmyaham /
vaiśampāyana uvāca /
tataḥ sañjīvinīṃ vidyāṃ prayujya kacamāhvayat //

bhittvā bhittvā śarīrāṇi vṛkāṇāṃ sa vinirgataḥ /
āhūtaḥ prādurabhavatkaco hṛṣṭo'tha vidyayā //

kasmāccirāyito'sīti pṛṣṭastāmāha bhārgavīm /
kaca uvāca /
samidhaśca kuśādīni kāṣṭhabhāraṃ ca bhāmini //

gṛhītvā śramabhārārto vaṭavṛkṣaṃ samāśritaḥ /
gāvaśca sahitāḥ sarvā vṛkṣacchāyāmupāśritāḥ //

asurāstatra māṃ dṛṣṭvā kastvamityabhyacodayan /
bṛhaspatisutaścāhaṃ kaca ityabhiviśrutaḥ //

ityuktamātre māṃ hatvā peṣīkṛtvā tu dānavāḥ /
dattvā śālāvṛkebhyastu sukhaṃ jagmuḥ svamālayaṃ //

āhūto vidyayā bhadre bhārgaveṇa mahātmanā /
tvatsamīpamihāyātaḥ kathañcitprāptajīvitaḥ //

hato'hamiti cācakhyau pṛṣṭo brāhmaṇakanyayā /
sa punardevayānyoktaḥ puṣpāṇyāhara me dvija //

vanaṃ yayau kaco vipro dadṛśurdānavāśca tam /
punastaṃ peṣayitvā tu samudrāmbhasyamiśrayan //

ciraṃ gataṃ punaḥ kanyā pitre taṃ sannyavedayat / vipreṇa punarāhūto vidyayā gurudehajaḥ /
punarāvṛtya tadvṛttaṃ nyavedayata tadyathā //

tatastṛtīyaṃ hatvā taṃ dagdhvā kṛtvā ca cūrṇaśaḥ /
prāyacchanbrāhmaṇāyaiva surāyāmasurāstathā //

apibatsurayā sārdhaṃ kacabhasma bhṛgūdvahaḥ /
sā sāyantanavelāyāmagopā gāḥ samāgatāḥ //

devayānī śaṅkamānā dṛṣṭvā pitaramabravīt / puṣpāhāraḥ preṣaṇakṛtkacastāta na dṛśyate //

vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati /
taṃ vinā na ca jīveyaṃ kacaṃ satyaṃ bravīmi te //
vaiśampāyana uvāca /

śrutvā putrīvacaḥ kāvyo mantreṇāhūtavānkacam /
jñātvā bahiṣṭhamajñātvā svakukṣisthaṃ kacaṃ nṛpa //
śukra uvāca /

bṛhaspateḥ sutaḥ putri kacaḥ pretagatiṃ gataḥ /
vidyayā jīvito'pyevaṃ hanyate karavāma kim //

maivaṃ śuco mā ruda devayāni na tvādṛśī martyamanupraśocate /
yasyāstava brahma ca brāhmaṇāśca sendrā devā vasavo'thāśvinau ca //

suradviṣaścaiva jagacca sarva- mupasthāne sannamanti prabhāvāt /
aśakyo'sau jīvayituṃ dvijātiḥ sañjīvito vadhyate caiva bhūyaḥ //
devayānyuvāca /

yasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho bṛhaspatiścāpi pitā taponidhiḥ /
ṛṣeḥ putraṃ tamatho vāpi pautraṃ kathaṃ na śoceyamahaṃ na rudyām //

sa brahmacārī ca tapodhanaśca sadotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ /
kacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye priyo hi me tāta kaco'bhirūpaḥ //
śukra uvāca /

asaṃśayaṃ māmasurā dviṣanti ye śiṣyaṃ me'nāgasaṃ sūdayanti /
abrāhmaṇaṃ kartumicchti raudrā- ste māṃ yathā vyabhicaranti nityam / apyasya pāpasya bhavedihāntaḥ kaṃ brahmahatyā na dahedapīndram //
vaiśampāyana uvāca /

sañcodito devayānyā maharṣiḥ punarāhvayat /
saṃrambheṇaiva kāvyo hi bṛhaspatisutaṃ kacam //

kaco'pi rājansa mahānubhāvo vidyābalāllabdhamatirmahātmā /
gurorhi bhīto vidyayā copahūtaḥ / śanairvākyaṃ jaṭhare vyājahāra //

prasīda bhagavanmahyaṃ kaco'hamabhivādaye / yathā bahumataḥ putrastathā manyatu māṃ bhavān //
vaiśampāyana uvāca /

tamabravītkena pathopanīta- stvaṃ codare tiṣṭhasi brūhi vipra /
asminmuhūrte hyasurānvināśya gacchāmi devānahamadya vipra //
kaca uvāca /

tava prasādānna jahāti māṃ smṛtiḥ smarāmi sarvaṃ yacca yathā ca vṛttam /
natvevaṃ syāttapasaḥ sankṣayo me tataḥ kleśaṃ ghoramimaṃ sahāmi //

asuraiḥ surāyāṃ bhavato'smi datto hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya /
brāhmīṃ māyāṃ cāsurīṃ vipra māyāṃ tvayi sthite kathamevātivartet //
śukra uvāca /

kiṃ te priyaṃ karavāṇyadya vatse vadhena me jīvitaṃ syātkacasya /
nānyatra kukṣermama bhedanena dṛśyetkaco madgato devayāni //
devayānyuvāca /

dvau māṃ śokāvagnikalpau dahetāṃ kacasya nāśastava caivopaghātaḥ /
kacasya nāśe mama śarma nāsti tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā //
śukra uvāca /

saṃsiddharūpo'si bṛhaspateḥ suta yattvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānī /
vidyāmimāṃ prāpnuhi jīvanīṃ tvaṃ na cedindraḥ kacarūpī tvamadya //

na nivartetpunarjīvankaścidanyo mamodarāt /
brāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmādvidyāmavāpnuhi //

putro bhūtvā bhāvaya bhāvito mā- masmaddehādupaniṣkramya tāta /
samīkṣethā dharmavatīmavekṣāṃ guroḥ sakāśātprāpya vidyāṃ savidyaḥ //
vaiśampāyana uvāca /

guroḥ sakāśātsamavāpya vidyāṃ bhittvā kukṣiṃ nirvicakrāma vipraḥ /
kaco'bhirūpastatkṣaṇādbrāhmaṇasya śuklātyaye paurṇamāsyāmivenduḥ //

dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ brahmarāśi- mutthāpayāmāsa mṛtaṃ kaco'pi /
vidyāṃ siddhāṃ tāmavāpyābhivādya tataḥ kacastaṃ gurumityuvāca //

yaḥ śrotrayoramṛtaṃ sanniṣiñce- dvidyāmavidyasya yathā tvamāryaḥ /
taṃ manye'haṃ pitaraṃ mātaraṃ ca tasmai na druhyetkṛtamasya jānan //

ṛtasya dātāramanuttamasya nidhiṃ nidhīnāmapi labdhavidyāḥ /
ye nādriyante gurumarcanīyaṃ pāpām̐llokāṃste vrajantyapratiṣṭhāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

surāpānādvañcanāṃ prāpya vidvā- nsañjñānāśaṃ caiva mahātighoram /
dṛṣṭvā kacaṃ cāpi tathābhirūpaṃ pītaṃ tadā surayā mohitena //

samanyurutthāya mahānubhāva- stadośanā viprahitaṃ cikīrṣuḥ /
surāpānaṃ prati sañjātamanyuḥ kāvyaḥ svayaṃ vākyamidaṃ jagāda //

yo brāhmaṇo'dyaprabhṛtīha kaści- nmohātsurāṃ pāsyati mandabuddhiḥ /
apetadharmā brhamahā caiva sa syā- dasmiṃlloke garhitaḥ syātpare ca //

mayā caitāṃ vipradharmoktisīmāṃ maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvaloke /
santo viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ devā lokāścopaśṛṇvantu sarve //
vaiśampāyana uvāca /

itīdamuktvā sa mahānubhāva- staponidhīnāṃ nidhiraprameyaḥ /
tāndānavāndaivavimūḍhabuddhī- nidaṃ samāhūya vaco'bhyuvāca //

ācakṣe vo dānavā bāliśāḥ stha siddhaḥ kaco vatsyati matsakāśe /
sañjīvinīṃ prāpya vidyāṃ mahātmā tulyaprabhāvo brāhmaṇo brahmabhūtaḥ //

yo'kārṣīdduṣkaraṃ karma devānāṃ kāraṇātkacaḥ /
na tatkirtirjarāṃ gacchedyājñīyaśca bhaviṣyati //
vaiśampāyana uvāca /

etāvaduktvā vacanaṃ virarāma sa bhārgavaḥ /
dānavā vismayāviṣṭāḥ prayayuḥ svaṃ niveśanam //

guroruṣya sakāśe tu daśa varṣaśatāni saḥ /
anujñātaḥ kaco gantumiyeṣa tridaśālayam //