મહાભારત · અધ્યાય 1.70

યયાતિઃ પૂર્વજોઽસ્માકં દશમો યઃ પ્રજાપતેઃ ।
કથં સ શુક્રતનયાં લેભે પરમદુર્લભામ્ ॥

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વિસ્તરેણ તપોધન ।
આનુપૂર્વ્યા ચ મે શંસ રાજ્ઞો વંશકરાન્પૃથક્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

યયાતિરાસીન્નૃપતિર્દેવરાજસમદ્યુતિઃ ।
તં શુક્રવૃષપર્વાણૌ વવ્રાતે વૈ યથા પુરા ॥

તત્તેઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ પૃચ્છતે જનમેજય ।
દેવયાન્યાશ્ચ સંયોગં યયાતેર્નાહુષસ્ય ચ ॥

સુરાણામસુરાણાં ચ સમજાયત વૈ મિથઃ ।
ઐશ્વર્યં પ્રતિ સન્ઘર્ષસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥

જિગીષયા તતો દેવા વવ્રિરેઽઙ્ગિરસં મુનિમ્ ।
પૌરોહિત્યેન યાજ્યાર્થે કાવ્યં તૂશનસં પરે ॥

બ્રાહ્મણૌ તાવુભૌ નિત્યમન્યોન્યસ્પર્ધિનૌ ભૃશમ્ ।
તત્ર દેવા નિજઘ્નુર્યાન્દાનવાન્યુધિ સન્ગતાન્ ॥

તાન્પુનર્જીવયામાસ કાવ્યો વિદ્યાબલાશ્રયાત્ ।
તતસ્તે પુનરુત્થાય યોધયાઞ્ચક્રિરે સુરાન્ ॥

અસુરાસ્તુ નિજઘ્નુર્યાન્સુરાન્સમરમૂર્ધનિ ।
ન તાન્સઞ્જીવયામાસ બૃહસ્પતિરુદારધીઃ ॥

ન હિ વેદ સ તાં વિદ્યાં યાં કાવ્યોવેત્તિ વીર્યવાન્ ।
સઞ્જીવિનીં તતો દેવા વિષાદમગમન્પરમ્ ॥

તે તુ દેવા ભયોદ્વિગ્નાઃ કાવ્યાદુશનસસ્તદા ।
ઊચુઃ કચમુપાગમ્ય જ્યેષ્ઠં પુત્રં બૃહસ્પતેઃ ॥

ભજમાનાન્ભજસ્વાસ્માન્કુરુ નઃ સાહ્યમુત્તમમ્ ।
યા સા વિદ્યા નિવસતિ બ્રાહ્મણેઽમિતતેજસિ ॥

શુક્રે તામાહર ક્ષિપ્રં ભાગભાઙ્ગો ભવિષ્યસિ ।
વૃષપર્વસમીપે હિ શક્યો દ્રષ્ટું ત્વયા દ્વિજઃ ॥

રક્ષતે દાનવાંસ્તત્ર ન સ રક્ષત્યદાનવાન્ ।
તમારાધયિતું શક્તો ભવાન્પૂર્વવયાઃ કવિમ્ ॥

દેવયાનીં ચ દયિતાં સુતાં તસ્ય મહાત્મનઃ ।
ત્વમારાધયિતું શક્તો નાન્યઃ કશ્ચન વિદ્યતે ॥

શીલદાક્ષિણ્યમાધુર્યૈરાચારેણ દમેન ચ ।
દેવયાન્યાં હિ તુષ્ટાયાં વિદ્યાં તાં પ્રાપ્સ્યસિ ધ્રુવમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તથેત્યુક્ત્વા તતઃ પ્રાયાદ્બૃહસ્પતિસુતઃ કચઃ ।
તદાઽભિપૂજિતો દેવૈઃ સમીપે વૃષપર્વણઃ ॥

સ ગત્વા ત્વરિતો રાજન્દેવૈઃ સમ્પ્રેષિતઃ કચઃ ।
અસુરેન્દ્રપુરે શુક્રં દૃષ્ટ્વા વાક્યમુવાચ હ ॥

ઋષેરઙ્ગિરસઃ પૌત્રં પુત્રં સાક્ષાદ્બૃહસ્પતેઃ ।
નામ્ના કચ ઇતિ ખ્યાતં શિષ્યં ગૃહ્ણાત્ માં ભવાન્ ॥

બ્રહ્મચર્યં ચરિષ્યામિ ત્વય્યહં પરમં ગુરૌ ।
અનુમન્યસ્વ માં બ્રહ્મન્સહસ્રં પરિવત્સરાન્ ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

કચ સુસ્વાગતં તેઽસ્તુ પ્રતિગૃહ્ણામિ તે વચઃ ।
અર્ચયિષ્યેઽહમર્ચ્યં ત્વામર્ચિતોઽસ્તુ બૃહસ્પતિઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

કચસ્તુ તં તથેત્યુક્ત્વા પ્રતિજગ્રાહ તદ્વ્રતમ્ ।
આદિષ્ટં કવિપુત્રેણ શુક્રેણોશનસા સ્વયમ્ ॥

વ્રતસ્ય પ્રાપ્તકાલં સ યથોક્તં પ્રત્યગૃહ્ણત ।
આરાધયન્નુપાધ્યાયં દેવયાનીં ચ ભારત ॥

નિત્યમારાધયિષ્યંસ્તાં યુવા યૌવનગાં મુનિઃ ।
ગાયન્નૃત્યન્વાદયંશ્ચ દેવયાનીમતોષયત્ ॥

સ શીલયન્દેવયાનીં કન્યાં સમ્પ્રાપ્તયૌવનામ્ ।
પુષ્પૈઃ ફલૈઃ પ્રેષણૈશ્ચ તોષયામાસ ભારત ॥

દેવયાન્યપિ તં વિપ્રં નિયમવ્રતધારિણમ્ ।
ગાયન્તી ચ લલન્તી ચ રહઃ પર્યચરત્તથા ॥

ગાયન્તં ચૈવ શુલ્કં ચ દાતારં પ્રિયવાદિનમ્ । નાર્યો નરં કામયન્તે રૂપિણં સ્રગ્વિણં તથા ॥

પઞ્ચવર્ષશતાન્યેવં કચસ્ય ચરતો વ્રતમ્ ।
તત્રાતીયુરથો બુદ્ધ્વા દાનવાસ્તં તતઃ કચમ્ ॥

ગા રક્ષન્તં વને દૃષ્ટ્વા રહસ્યેકમમર્ષિતાઃ ।
જઘ્નુર્બૃહસ્પતેર્દ્વેષાદ્વિદ્યારક્ષાર્થમેવ ચ ॥

હત્વા શાલાવૃકેભ્યશ્ચ પ્રાયચ્છઁલ્લવશઃ કૃતમ્ ।
તતો ગાવો નિવૃત્તાસ્તા અગોપાઃ સ્વં નિવેશનમ્ ॥

સા દૃષ્ટ્વા રહિતા ગાશ્ચ કચેનાભ્યાગતા વનાત્ ।
ઉવાચ વચનં કાલે દેવયાન્યથ ભારત ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

આહુતં ચાગ્નિહોત્રં તે સૂર્યશ્ચાસ્તં ગતઃ પ્રભો ।
અગોપાશ્ચાગતા ગાવઃ કચસ્તાત ન દૃશ્યતે ॥

વ્યક્તં હતો મૃતો વાપિ કચસ્તાત ભવિષ્યતિ ।
તં વિના ન ચ જીવેયમિતિ સત્યં બ્રવીમિ તે ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

અયમેહીતિ સંશબ્દ્ય મૃતં સઞ્જીવયામ્યહમ્ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
તતઃ સઞ્જીવિનીં વિદ્યાં પ્રયુજ્ય કચમાહ્વયત્ ॥

ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા શરીરાણિ વૃકાણાં સ વિનિર્ગતઃ ।
આહૂતઃ પ્રાદુરભવત્કચો હૃષ્ટોઽથ વિદ્યયા ॥

કસ્માચ્ચિરાયિતોઽસીતિ પૃષ્ટસ્તામાહ ભાર્ગવીમ્ ।
કચ ઉવાચ ।
સમિધશ્ચ કુશાદીનિ કાષ્ઠભારં ચ ભામિનિ ॥

ગૃહીત્વા શ્રમભારાર્તો વટવૃક્ષં સમાશ્રિતઃ ।
ગાવશ્ચ સહિતાઃ સર્વા વૃક્ષચ્છાયામુપાશ્રિતાઃ ॥

અસુરાસ્તત્ર માં દૃષ્ટ્વા કસ્ત્વમિત્યભ્યચોદયન્ ।
બૃહસ્પતિસુતશ્ચાહં કચ ઇત્યભિવિશ્રુતઃ ॥

ઇત્યુક્તમાત્રે માં હત્વા પેષીકૃત્વા તુ દાનવાઃ ।
દત્ત્વા શાલાવૃકેભ્યસ્તુ સુખં જગ્મુઃ સ્વમાલયં ॥

આહૂતો વિદ્યયા ભદ્રે ભાર્ગવેણ મહાત્મના ।
ત્વત્સમીપમિહાયાતઃ કથઞ્ચિત્પ્રાપ્તજીવિતઃ ॥

હતોઽહમિતિ ચાચખ્યૌ પૃષ્ટો બ્રાહ્મણકન્યયા ।
સ પુનર્દેવયાન્યોક્તઃ પુષ્પાણ્યાહર મે દ્વિજ ॥

વનં યયૌ કચો વિપ્રો દદૃશુર્દાનવાશ્ચ તમ્ ।
પુનસ્તં પેષયિત્વા તુ સમુદ્રામ્ભસ્યમિશ્રયન્ ॥

ચિરં ગતં પુનઃ કન્યા પિત્રે તં સન્ન્યવેદયત્ । વિપ્રેણ પુનરાહૂતો વિદ્યયા ગુરુદેહજઃ ।
પુનરાવૃત્ય તદ્વૃત્તં ન્યવેદયત તદ્યથા ॥

તતસ્તૃતીયં હત્વા તં દગ્ધ્વા કૃત્વા ચ ચૂર્ણશઃ ।
પ્રાયચ્છન્બ્રાહ્મણાયૈવ સુરાયામસુરાસ્તથા ॥

અપિબત્સુરયા સાર્ધં કચભસ્મ ભૃગૂદ્વહઃ ।
સા સાયન્તનવેલાયામગોપા ગાઃ સમાગતાઃ ॥

દેવયાની શઙ્કમાના દૃષ્ટ્વા પિતરમબ્રવીત્ । પુષ્પાહારઃ પ્રેષણકૃત્કચસ્તાત ન દૃશ્યતે ॥

વ્યક્તં હતો મૃતો વાપિ કચસ્તાત ભવિષ્યતિ ।
તં વિના ન ચ જીવેયં કચં સત્યં બ્રવીમિ તે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શ્રુત્વા પુત્રીવચઃ કાવ્યો મન્ત્રેણાહૂતવાન્કચમ્ ।
જ્ઞાત્વા બહિષ્ઠમજ્ઞાત્વા સ્વકુક્ષિસ્થં કચં નૃપ ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

બૃહસ્પતેઃ સુતઃ પુત્રિ કચઃ પ્રેતગતિં ગતઃ ।
વિદ્યયા જીવિતોઽપ્યેવં હન્યતે કરવામ કિમ્ ॥

મૈવં શુચો મા રુદ દેવયાનિ ન ત્વાદૃશી મર્ત્યમનુપ્રશોચતે ।
યસ્યાસ્તવ બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણાશ્ચ સેન્દ્રા દેવા વસવોઽથાશ્વિનૌ ચ ॥

સુરદ્વિષશ્ચૈવ જગચ્ચ સર્વ- મુપસ્થાને સન્નમન્તિ પ્રભાવાત્ ।
અશક્યોઽસૌ જીવયિતું દ્વિજાતિઃ સઞ્જીવિતો વધ્યતે ચૈવ ભૂયઃ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

યસ્યાઙ્ગિરા વૃદ્ધતમઃ પિતામહો બૃહસ્પતિશ્ચાપિ પિતા તપોનિધિઃ ।
ઋષેઃ પુત્રં તમથો વાપિ પૌત્રં કથં ન શોચેયમહં ન રુદ્યામ્ ॥

સ બ્રહ્મચારી ચ તપોધનશ્ચ સદોત્થિતઃ કર્મસુ ચૈવ દક્ષઃ ।
કચસ્ય માર્ગં પ્રતિપત્સ્યે ન ભોક્ષ્યે પ્રિયો હિ મે તાત કચોઽભિરૂપઃ ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

અસંશયં મામસુરા દ્વિષન્તિ યે શિષ્યં મેઽનાગસં સૂદયન્તિ ।
અબ્રાહ્મણં કર્તુમિચ્છ્તિ રૌદ્રા- સ્તે માં યથા વ્યભિચરન્તિ નિત્યમ્ । અપ્યસ્ય પાપસ્ય ભવેદિહાન્તઃ કં બ્રહ્મહત્યા ન દહેદપીન્દ્રમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સઞ્ચોદિતો દેવયાન્યા મહર્ષિઃ પુનરાહ્વયત્ ।
સંરમ્ભેણૈવ કાવ્યો હિ બૃહસ્પતિસુતં કચમ્ ॥

કચોઽપિ રાજન્સ મહાનુભાવો વિદ્યાબલાલ્લબ્ધમતિર્મહાત્મા ।
ગુરોર્હિ ભીતો વિદ્યયા ચોપહૂતઃ । શનૈર્વાક્યં જઠરે વ્યાજહાર ॥

પ્રસીદ ભગવન્મહ્યં કચોઽહમભિવાદયે । યથા બહુમતઃ પુત્રસ્તથા મન્યતુ માં ભવાન્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તમબ્રવીત્કેન પથોપનીત- સ્ત્વં ચોદરે તિષ્ઠસિ બ્રૂહિ વિપ્ર ।
અસ્મિન્મુહૂર્તે હ્યસુરાન્વિનાશ્ય ગચ્છામિ દેવાનહમદ્ય વિપ્ર ॥
કચ ઉવાચ ।

તવ પ્રસાદાન્ન જહાતિ માં સ્મૃતિઃ સ્મરામિ સર્વં યચ્ચ યથા ચ વૃત્તમ્ ।
નત્વેવં સ્યાત્તપસઃ સન્ક્ષયો મે તતઃ ક્લેશં ઘોરમિમં સહામિ ॥

અસુરૈઃ સુરાયાં ભવતોઽસ્મિ દત્તો હત્વા દગ્ધ્વા ચૂર્ણયિત્વા ચ કાવ્ય ।
બ્રાહ્મીં માયાં ચાસુરીં વિપ્ર માયાં ત્વયિ સ્થિતે કથમેવાતિવર્તેત્ ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

કિં તે પ્રિયં કરવાણ્યદ્ય વત્સે વધેન મે જીવિતં સ્યાત્કચસ્ય ।
નાન્યત્ર કુક્ષેર્મમ ભેદનેન દૃશ્યેત્કચો મદ્ગતો દેવયાનિ ॥
દેવયાન્યુવાચ ।

દ્વૌ માં શોકાવગ્નિકલ્પૌ દહેતાં કચસ્ય નાશસ્તવ ચૈવોપઘાતઃ ।
કચસ્ય નાશે મમ શર્મ નાસ્તિ તવોપઘાતે જીવિતું નાસ્મિ શક્તા ॥
શુક્ર ઉવાચ ।

સંસિદ્ધરૂપોઽસિ બૃહસ્પતેઃ સુત યત્ત્વાં ભક્તં ભજતે દેવયાની ।
વિદ્યામિમાં પ્રાપ્નુહિ જીવનીં ત્વં ન ચેદિન્દ્રઃ કચરૂપી ત્વમદ્ય ॥

ન નિવર્તેત્પુનર્જીવન્કશ્ચિદન્યો મમોદરાત્ ।
બ્રાહ્મણં વર્જયિત્વૈકં તસ્માદ્વિદ્યામવાપ્નુહિ ॥

પુત્રો ભૂત્વા ભાવય ભાવિતો મા- મસ્મદ્દેહાદુપનિષ્ક્રમ્ય તાત ।
સમીક્ષેથા ધર્મવતીમવેક્ષાં ગુરોઃ સકાશાત્પ્રાપ્ય વિદ્યાં સવિદ્યઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ગુરોઃ સકાશાત્સમવાપ્ય વિદ્યાં ભિત્ત્વા કુક્ષિં નિર્વિચક્રામ વિપ્રઃ ।
કચોઽભિરૂપસ્તત્ક્ષણાદ્બ્રાહ્મણસ્ય શુક્લાત્યયે પૌર્ણમાસ્યામિવેન્દુઃ ॥

દૃષ્ટ્વા ચ તં પતિતં બ્રહ્મરાશિ- મુત્થાપયામાસ મૃતં કચોઽપિ ।
વિદ્યાં સિદ્ધાં તામવાપ્યાભિવાદ્ય તતઃ કચસ્તં ગુરુમિત્યુવાચ ॥

યઃ શ્રોત્રયોરમૃતં સન્નિષિઞ્ચે- દ્વિદ્યામવિદ્યસ્ય યથા ત્વમાર્યઃ ।
તં મન્યેઽહં પિતરં માતરં ચ તસ્મૈ ન દ્રુહ્યેત્કૃતમસ્ય જાનન્ ॥

ઋતસ્ય દાતારમનુત્તમસ્ય નિધિં નિધીનામપિ લબ્ધવિદ્યાઃ ।
યે નાદ્રિયન્તે ગુરુમર્ચનીયં પાપાઁલ્લોકાંસ્તે વ્રજન્ત્યપ્રતિષ્ઠાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સુરાપાનાદ્વઞ્ચનાં પ્રાપ્ય વિદ્વા- ન્સઞ્જ્ઞાનાશં ચૈવ મહાતિઘોરમ્ ।
દૃષ્ટ્વા કચં ચાપિ તથાભિરૂપં પીતં તદા સુરયા મોહિતેન ॥

સમન્યુરુત્થાય મહાનુભાવ- સ્તદોશના વિપ્રહિતં ચિકીર્ષુઃ ।
સુરાપાનં પ્રતિ સઞ્જાતમન્યુઃ કાવ્યઃ સ્વયં વાક્યમિદં જગાદ ॥

યો બ્રાહ્મણોઽદ્યપ્રભૃતીહ કશ્ચિ- ન્મોહાત્સુરાં પાસ્યતિ મન્દબુદ્ધિઃ ।
અપેતધર્મા બ્ર્હમહા ચૈવ સ સ્યા- દસ્મિંલ્લોકે ગર્હિતઃ સ્યાત્પરે ચ ॥

મયા ચૈતાં વિપ્રધર્મોક્તિસીમાં મર્યાદાં વૈ સ્થાપિતાં સર્વલોકે ।
સન્તો વિપ્રાઃ શુશ્રુવાંસો ગુરૂણાં દેવા લોકાશ્ચોપશૃણ્વન્તુ સર્વે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇતીદમુક્ત્વા સ મહાનુભાવ- સ્તપોનિધીનાં નિધિરપ્રમેયઃ ।
તાન્દાનવાન્દૈવવિમૂઢબુદ્ધી- નિદં સમાહૂય વચોઽભ્યુવાચ ॥

આચક્ષે વો દાનવા બાલિશાઃ સ્થ સિદ્ધઃ કચો વત્સ્યતિ મત્સકાશે ।
સઞ્જીવિનીં પ્રાપ્ય વિદ્યાં મહાત્મા તુલ્યપ્રભાવો બ્રાહ્મણો બ્રહ્મભૂતઃ ॥

યોઽકાર્ષીદ્દુષ્કરં કર્મ દેવાનાં કારણાત્કચઃ ।
ન તત્કિર્તિર્જરાં ગચ્છેદ્યાજ્ઞીયશ્ચ ભવિષ્યતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એતાવદુક્ત્વા વચનં વિરરામ સ ભાર્ગવઃ ।
દાનવા વિસ્મયાવિષ્ટાઃ પ્રયયુઃ સ્વં નિવેશનમ્ ॥

ગુરોરુષ્ય સકાશે તુ દશ વર્ષશતાનિ સઃ ।
અનુજ્ઞાતઃ કચો ગન્તુમિયેષ ત્રિદશાલયમ્ ॥