Mahabharata · Chapter 1.64

rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥ /
babhūva mṛgayāśīlaḥ śaśvatsvādhyāyavāñchuciḥ //

sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥ /
indropadeśājjagrāha ramaṇīyaṃ mahīpatiḥ //

tamāśrame nyastaśastraṃ nivasantaṃ taponidhim /
devāḥ śakrapurogā vai rājānamupatasthire //

indratvamarho rājāyaṃ tapasetyanucintya vai /
taṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāttapasaḥ sannyavartayan //
devā ūcuḥ /

na sankīryeta dharmo'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate /
tvayā hi dharmo vidhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagat //
indra uvāca /

devānahaṃ pālayitā pālaya tvaṃ hi mānuṣān / loke dharmaṃ pālaya tvaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥ /
dharmayuktastato lokānpuṇyānprāpsyasi śāśvatān //

diviṣṭhasya bhuviṣṭhastvaṃ sakhābhūto mama priyaḥ /
ūdhaḥ pṛthivyā yo deśastamāvasa narādhipa //

paśavyaścaiva puṇyaśca prabhūtadhanadhānyavān /
svārakṣyaścaiva saumyaśca bhogyairbhūmiguṇairyutaḥ //

arthavāneṣa deśo hi dhanaratnādibhiryutaḥ /
vasupūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa //

dharmaśīlā janapadāḥ susantoṣāśca sādhavaḥ /
na ca mithyā pralāpo'tra svaireṣvapi kuto'nyathā //

na ca pitrā vibhajyante putrā guruhite ratāḥ /
yuñjate dhuri no gāśca kṛśānsandhukṣayanti ca //

sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada /
na te'styaviditaṃ kiñcittriṣu lokeṣu yadbhavet //

daivopabhogyaṃ divyaṃ tvāmākāśe sphāṭikaṃ mahat /
ākāśagaṃ tvāṃ maddattaṃ vimānamupapatsyate //

tvamekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaramāsthitaḥ /
cariṣyasyuparistho hi devo vigrahavāniva //

dadāmi te vaijayantīṃ mālāmamlānapaṅkajām /
dhārayiṣyati saṅgrāme yā tvāṃ śastrairavikṣatam //

lakṣaṇaṃ caitadeveha bhavitā te narādhipa /
indramāleti vikhyātaṃ dhanyamapratimaṃ mahat //

yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥ /
iṣṭapradānamuddiśya śiṣṭānāṃ pratipālinīm //

evaṃ saṃsāntvya nṛpatiṃ tapasaḥ sannyavartayat /
prayayau daivataiḥ sārdhaṃ kṛtvā kāryaṃ divaukasām //

tatastu rājā cedīnāmindrābharaṇabhūṣitaḥ / indradattaṃ vimānaṃ tadāsthāya prayayau purīm //

tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatistadā /
praveśaṃ kārayāmāsa sarvotsavavaraṃ tadā //

mārgaśīrṣe mahārāja pūrvapakṣe mahāmakham / tataḥprabhṛti cādyāpi yaṣṭeḥ kṣitipasattamaiḥ //

praveśaḥ kriyate rājanyathā tena pravartitaḥ /
aparedyustatastasyāḥ kriyate'tyucchrayo nṛpaiḥ //

alaṅkṛtāyā piṭakairgandhamālyaiśca bhūṣaṇaiḥ /
mālyadāmaparikṣiptāṃ dvātriṃśatkiṣkusammitām //

uddhṛtya piṭake cāpi dvādaśāratnikocchraye /
mahārajanavāsāṃsi parikṣipya dhvajottamam //

vāsobhirannapānaiśca pūjitairbrāhmaṇarṣabhaiḥ /
puṇyāhaṃ vācayitvātha dhvaja ucchriyate tadā //

śaṅkhabherīmṛdaṅgaiśca sannādaḥ kriyate tadā /
bhagavānpūjyate cātra yaṣṭirūpeṇa vāsavaḥ //

svayameva gṛhītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ /
māṇibhadrādayo yakṣāḥ pūjyante daivataiḥ saha //

nānāvidhāni dānāni dattvārthibhyaḥ suhṛjjanaiḥ /
alaṅkṛtvā mālyadāmairvastrairnānāvidhaistathā //

dṛtibhiḥ sajalaiḥ sarvaiḥ krīḍitvā nṛpaśāsanāt /
sabhājayitvā rājānaṃ kṛtvā narmāśrayāḥ kathāḥ //

ramante nāgarāḥ sarve tathā jānapadaiḥ saha /
sūtāśca māgadhāścaiva ramante naṭanartakāḥ //

prītyā tu nṛpaśārdūla sarve cakrurmahotsavam /
sāntaḥpuraḥ sahāmātyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ //

mahārajanavāsāṃsi vasitvā cedirāṭ tadā /
jātihiṅgulakenāktaḥ sadāro mumude tadā //

evaṃ jānapadāḥ sarve cakrurindramahaṃ vasuḥ // yathā cedipatiḥ prītaścakārendramahaṃ vasuḥ //

etāṃ pūjāṃ mahendrastu dṛṣṭvā vasukṛtāṃ śubhām /
haribhirvājibhiryuktamantarikṣagataṃ ratham //

āsthāya saha śacyā ca vṛto hyapsarasāṃ gaṇaiḥ / vasunā rājamukhyena samāgamyābravīdvacaḥ //

ye pūjayiṣyanti ca mudā yathā cedipatirnṛpaḥ /
kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatirnṛpaḥ //

teṣāṃ śrīrvijayaścaiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyati /
tathā sphīto janapado muditaśca bhaviṣyati //

nirītikāni sasyāni bhavanti bahudhā nṛpa /
rākṣasāśca piśācāśca na lumpante kathañcana //
vaiśampāyana uvāca /

evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa / vasuḥ prītyā maghavatā mahārājo'bhisatkṛtaḥ /
evaṃ kṛtvā mahendrastu jagāma svaṃ niveśanam //

utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ / bhūmiratnādibhirdānaistathā pūjyā bhavanti te /
varadānamahāyajñaistathā śakrotsavena ca //

sampūjito maghavatā vasuścedīśvaro nṛpaḥ /
pālayāmāsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīmimām //

indrapītyā cedipatiścakārendramahaṃ vasuḥ /
putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsannamitaujasaḥ //

nānārājyeṣu ca sutānsa samrāḍabhyaṣecayat /
mahāratho māgadhānāṃ viśruto yo bṛhadrathaḥ //

pratyagrahaḥ kuśāmbaśca yamāhurmaṇivāhanam /
matsillaśca yaduścaiva rājanyaścāparājitaḥ //

ete tasya sutā rājanrājarṣerbhūritejasaḥ /
nyaveśayannāmabhiḥ svaiste deśāṃśca purāṇi ca //

vāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthagvaṃśāśca śāsvatāḥ /
vasantamindraprāsāde ākāśe sphāṭike ca tam //

upatasthurmahātmānaṃ gandharvāpsaraso nṛpam /
rājoparicaretyevaṃ nāma tasyātha viśrutam //

puropavāhinīṃ tasya nadīṃ śuktamatīṃ giriḥ /
arautsīccetanāyuktaḥ kāmātkolāhalaḥ kila //

giriṃ kolāhalaṃ taṃ tu padā vasuratāḍayat /
niścakrāma tatastena prahāravivareṇa sā //

tasyāṃ nadyāṃ sa janayanmithunaṃ parvataḥ svayam /
tasmādvimokṣaṇātprītā nadī rājñe nyavedayat //

mahiṣī bhavitā kanyā pumānsenāpatirbhavet /
śuktimatyā vacaḥśrutvā dṛṣṭvā tau rājasattamaḥ //

yaḥ pumānabhavattatra taṃ sa rājarṣisattamaḥ /
vasurvasupradaścakre senāpatimarindamaḥ //

cakāra patnīṃ kanyāṃ tu tathā tāṃ girikāṃ nṛpaḥ /
vasoḥ patnī tu girikā kāmakālaṃ nyavedayat //

ṛtukālamanuprāptā snātā puṃsavane śuciḥ /
tadahaḥ pitaraścainapūcurjahi mṛgāniti //

taṃ rājasattamaṃ prītāstadā matimatāṃ varaḥ /
sa pitṝṇāṃ niyogena tāmatikramya pārthivaḥ //

cakāra mṛgayāṃ kāmī girikāmeva saṃsmaran /
atīva rūpasampannāṃ sākṣācchriyamivāparām //

aśokaiścampakaiścūtairanekairatimuktakaiḥ /
punnāgaiḥ karṇikāraiśca bakulairdivyapāṭalaiḥ //

panasairnārikelaiśca candanaiścārjunaistathā /
etai ramyairmahāvṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svāduphalairyutam //

kokilākulasannādaṃ mattabhramaranāditam /
vasantakāle tatpaśyanvanaṃ caitrarathopamam //

manmathābhiparītātmā nāpaśyadgirikāṃ tadā /
apaśyankāmasantaptaścaramāṇo yadṛcchayā //

puṣpasañchannaśākhāgraṃ pallavairupaśobhitam /
aśokastabakaiśchannaṃ ramaṇīyamapaśyata //

adhasyāttasya chāyāyāṃ sukhāsīno narādhipaḥ /
madhugandhaiśca saṃyuktaṃ puṣpagandhamanoharam //

vāyunā preryamāṇastu dhūmrāya mudamanvagāt / bhāryāṃ cintayamānasya manmathāgniravardhata /
tasya retaḥ pracaskanda carato gahane vane //

skannamātraṃ ca tadreto vṛkṣapatreṇa bhūmipaḥ /
pratijagrāha mithyā me na patedreta ityuta //

aṅgulīyena śuklasya rakṣāṃ ca vidadhe nṛpaḥ / aśokastabakai raktaiḥ pallavaiścāpyabandhayat //

idaṃ mithyā pariskannaṃ reto me na bhavediti /
ṛtuśca tasyāḥ patnyā me na moghaḥ syāditi prabhuḥ //

sañcintyaivaṃ tadā rājā vicārya ca punaḥpunaḥ /
amoghatvaṃ ca vijñāya retaso rājasattamaḥ //

śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyā prasamīkṣya vai /
abhimantryātha tacchukramārāttiṣṭhantamāśugam //

sūkṣmadharmārthatattvajño gatvā śyenaṃ tato'bravīt /
matpriyārthamidaṃ saumya śukraṃ mama gṛhaṃ naya //

girikāyāḥ prayacchāśu tasyā hyārtavamadya vai /
vaiśampāyana uvāca /
gṛhītvā tattadā śyenastūrṇamutpatya vegavān //

javaṃ paramamāsthāya pradudrāva vihangamaḥ /
tamapaśyadathāyāntaṃ śyenaṃ śyenastathā'paraḥ //

abhyadravacca taṃ sadyo dṛṣṭvaivāmiṣaśaṅkayā /
tuṇḍayuddhamathākāśe tāvubhau sampracakratuḥ //

yuddhyatorapatadretastaccāpi yamunāmbhasi /
tatrādriketi vikhyātā brahmaśāpādvarāpsarā //

mīnabhāvamanuprāptā babhūva yamunācarī /
śyenapādaparibhraṣṭaṃ tadvīryamatha vāsavam //

jagrāha tarasopetya sā'drikā matsyarūpiṇī /
kadācidapi matsīṃ tāṃ babandhurmatsyajīvinaḥ //

māse ca daśame prāpte tadā bharatasattama //
ujjahrurudarāttasyāḥ strīṃ pumāṃsaṃ ca mānuṣau //

āścaryabhūtaṃ tadgatvā rājñe'tha pratyavedayan /
kāye matsyā imau rājansambhūtau mānuṣāviti //

tayoḥ pumāṃsaṃ jagrāha rājoparicarastadā /
sa matsyo nāma rājāsīddhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ //

sā'psarā muktaśāpā ca kṣaṇena samapadyata /
yā puroktā bhagavatā tiryagyonigatā śubhā //

mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣamavāpsyasi /
tataḥ sājanayitvā tau viśastā matsyaghātibhiḥ //

santyajya matsyarūpaṃ sā divyaṃ rūpamavāpya ca /
siddharṣicāraṇapathaṃ jagāmātha varāpsarāḥ //

sā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinī /
rājñā dattā ca dāśāya kanyeyaṃ te bhavatviti //

rūpasatvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ /
sā tu satyavatī nāma matsyaghātyabhisaṃśrayāt //

āsītsā matsyagandhaiva kañcitkālaṃ śucismitā /
śuśrūṣārthaṃ piturnāvaṃ vāhayantīṃ jale ca tām //

tīrthayātrāṃ parikrāmannapaśyadvai parāśaraḥ /
atīva rūpasampannāṃ siddhānāmapi kāṅkṣitām //

dṛṣṭvaiva sa ca tāṃ dhīmāṃścakame cāruhāsinīm /
divyāṃ tāṃ vāsavīṃ kanyāṃ rambhorūṃ munipuṅgavaḥ //

sambhavaṃ cintayitvā tāṃ jñātvā provāca śaktijaḥ /
kva karṇadhāro nauryena nīyate brūhi bhāmini //
matsyagandhovāca /

anapatyasya dāśasya sutā tatpriyakāmyayā /
sahasrajanasampannā naurmayā vāhyate dvija //
parāśara uvāca /

śobhanaṃ vāsavi śubhe kiṃ cirāyasi vāhyatām /
kalaśaṃ bhavitā bhadre sahasrārdhena sammitam //

ahaṃ śeṣo bhiviṣyāmi nīyatāmacireṇa vai /
vaiśampāyana uvāca /
matsyagandhā tathetyuktvā nāvaṃ vāhayatāṃ jale //

vīkṣamāṇaṃ muniṃ dṛṣṭvā provācedaṃ vacastadā /
matsyagandheti māmāhurdāśarājasutāṃ janāḥ //

janma śokābhitaptāyāḥ kathaṃ jñāsyasi kathyatām /
parāśara uvāca /
divyajñānena dṛṣṭaṃ hi dṛṣṭamātreṇa te vapuḥ //

praṇayagrahaṇārthāya vakṣyeva vāsavi tacchṛṇu /
barhiṣada iti khyātāḥ pitaraḥ somapāstute //

teṣāṃ tvaṃ mānasī kanyā acchodā nāma viśrutā /
acchodaṃ nāma taddivyaṃ saro yasmātsamutthitam //

tvayā na dṛṣṭapūrvāstu pitaraste kadācana /
sambhūtā manasā teṣāṃ pitṝnsvānnābhijānatī //

sā tvanyaṃ pitaraṃ vavre svānatikramya tānpitṝn /
nāmnā vasuriti khyātaṃ manuputraṃ divi sthitam //

adrikā'psarasā yuktaṃ vimāne divi viṣṭhitam /
sā tena vyabhicāreṇa manasā kāmacāriṇī //

pitaraṃ prārthayitvā'nyaṃ yogādbhaṣṭā papāta sā /
apaśyatpatamānā sā vimānatrayamantikāt //

trasareṇupramāṇāṃstāṃstatrāpaśyatsvakānpitṝn /
susūkṣmānaparivyaktānaṅgairaṅgeṣvivāhitān //

tāteti tānuvācārtā patantī sā hyadhomukhī /
tairuktā sā tu mābhaiṣīstena sā saṃsthitā divi //

tataḥ prasādayāmāsa svānpitṝndīnayā girā /
tāmūcuḥ pitaraḥ kanyāṃ bhraiṣṭaśvaryāṃ vyatikramāt //

bhraṣṭaiśvaryā svadoṣeṇa patasi tvaṃ śucismite /
yairārabhante karmāṇi śarīrairiha devatāḥ //

taireva tatkarmaphalaṃ prāpnuvanti sma devatāḥ /
manuṣyāstvanyadehena śubhāśubhamiti sthitiḥ //

sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe /
tasmāttvaṃ patase putri pretyatvaṃ prāpsyase phalam //

pitṛhīnā tu kanyā tvaṃ vasorhi tvaṃ sutā matā /
matsyayonau samutpannā sutārājño bhaviṣyasi //

adrikā matsyarūpā'bhūdgaṅgāyamanusaṅgame /
parāśarasya dāyādaṃ tvaṃ putraṃ janayiṣyasi //

yo vedamekaṃ brahmarṣiścaturdhā vibajiṣyati /
mahābhiṣaksutasyaiva śantanoḥ kīrtivardhanam //

jyeṣṭhaṃ citrāṅgadaṃ vīraṃ citravīraṃ ca viśrutam /
etānsūtvā suputrāṃstvaṃ punareva gamiṣyasi //

vyatikramātpitṝṇāṃ ca prāpsyase janma kutsitam /
asyaiva rājñastvaṃ kanyā hyadrikāyāṃ bhaviṣyasi //

aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā /
evamuktā purā taistvaṃ jātā satyavatī śubhā //

adriketyabhivikhyātā brahmaśāpādvarāpsarā /
mīnabhāvamanuprāptā tvaṃ janitvā gatā divam //

tasyāṃ jātāsi sā kanyā rājño vīryeṇa caivahi /
tasmādvāsavi bhadraṃ te yāce vaṃśakaraṃ sutam //

sangamaṃ mama kalyāṇi kuruṣvetyabhyabhāṣata //
vaiśampāyana uvāca /

vismayāviṣṭasarvāṅgī jātismaraṇatāṃ gatā /
sābravītpaśya bhagavanparapāre sthitānṛṣīn //

āvayordṛṣṭayorebhiḥ kathaṃ nu syātsamāgamaḥ /
evaṃ tayokto bhagavānnīhāramasṛjatprabhuḥ //

yena deśaḥ sa sarvastu tamobhūta ivābhavat /
dṛṣṭvā sṛṣṭaṃ tu nīhāraṃ tatastaṃ paramarṣiṇā //

vismitā sābhavatkanyā vrīḍitā ca tapasvinī /
satyavatyuvāca /
viddhi māṃ bhagavankanyāṃ sadā pitṛvaśānugām //

tvatsaṃyogācca duṣyeta kanyābhāvo mamā'nagha /
kanyātve dūṣite vāpi kathaṃ śakṣye dvijottama //

gṛha gantumuṣe cāhaṃ dhīmanna sthātumutsahe /
etatsañcintya bhagavanvidhatsva yadanantaram //
vaiśampāyana uvāca /

evamuktavatīṃ tīṃ tu prītimānuṣisattamaḥ /
uvāca matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyati //

vṛṇīṣva ca varaṃ bhīruṃ yaṃ tvamicchasi bhāmini /
vṛthā hi na prasādo me bhūtapūrvaḥ śucismite //

evamuktā varaṃ vavre gātrasaugandhyamuttamam /
sacāsyai bhagavānprādānmanaḥ kāṅkṣitaṃ prabhuḥ //

tato labdhavarā prītā strībhāvaguṇabhūṣitā /
jagāma saha saṃsargamṛṣiṇā'dbhutakarmaṇā //

tena gandhavatītyevaṃ nāmāsyāḥ prathitaṃ bhuvi /
tasyāstu yojanādgandhamājighranta narā bhuvi //

tasyā yojanagandheti tato nāmāparaṃ smṛtam /
iti satyavatī hṛṣṭā labdhvā varamanuttamam //

parāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sā /
jajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān //

sa mātaramanujñāpya tapasyeva mano dadhe /
smṛto'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣviti ca so'bravīt //

evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt /
nyastodvīpe yadbālastasmāddvaipāyanaḥsmṛtaḥ //

pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ sa tu vidvānyuge yuge /
āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugāvasthāmavekṣyaca //

brahmaṇo brāhmaṇānāṃ ca tathānugrahakāṅkṣayā /
vivyāsa vedānyasmatsa tasmādvyāsa iti smṛtaḥ //

vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān /
sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svamātmajam //

prabhurvariṣṭho varado vaiśampāyanameva ca / saṃhitāstaiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakāśitāḥ // 1-64a-1a [tato ramye vanoddeśe divyāstaraṇasaṃyute / 1-64a-1b vīrāsanamupāsthāya yogī dhyānaparo'bhavat // 1-64a-2a śvetapaṭṭagṛhe ramye paryaṅke sottaracchade / 1-64a-2b tūṣṇīmbhūtāṃ tadā kanyāṃ jvalantīṃ yogatejasā // 1-64a-3a dṛṣṭvā tāṃ tu samādhāya vicārya ca punaḥ punaḥ / 1-64a-3b sa cintayāmāsa muniḥ kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet // 1-64a-4a śiṣṭānāṃ tu samācāraḥ śiṣṭācāra iti smṛtaḥ / 1-64a-4b śrutismṛtivido viprā dharmajñā jñāninaḥ smṛtāḥ // 1-64a-5a dharmajñairvihito dharmaḥ śrautaḥ smārto dvidhā dvijaiḥ / 1-64a-5b dānāgnihotramijyā ca śrautasyaitaddhi lakṣaṇam // 1-64a-6a smārto varṇāśramācāro yamaiśca niyamairyutaḥ / 1-64a-6b dharme tu dhāraṇe dhātuḥ sahatve cāpi paṭhyate // 1-64a-7a tatreṣṭaphalabhāgdharma ācāryairupadiśyate / 1-64a-7b aniṣṭaphalabhākreti tairadharmo'pi bhāṣyate // 1-64a-8a tasmādiṣṭaphalārthāya dharmameva samāśrayet / 1-64a-8b brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyaśca dhārmikaḥ // 1-64a-9a vivāhā brāhmaṇānāṃ tu gāndharvo naiva dhārmikaḥ / 1-64a-9b trivarṇetarajātīnāṃ gāndharvāsurarākṣasāḥ // 1-64a-10a paiśāco naiva kartavyaḥ paiśācaścāṣṭamo'dhamaḥ / 1-64a-10b sāmarṣāṃ vyaṅgikāṃ kanyāṃ mātuśca kulajāṃ tathā // 1-64a-11a vṛddhāṃ pravrājitāṃ vandhyāṃ patitāṃ ca rajasvalām / 1-64a-11b apasmārakule jātāṃ piṅgalānkuṣṭhinīṃ vraṇīm // 1-64a-12a na cāsnātāṃ striyaṃ gacchediti dharmānuśāsanam / 1-64a-12b pitā pitāmaho bhrātā mātā mātula eva ca // 1-64a-13a upādhyāyartvijaścaiva kanyādāne prabhūttamāḥ / 1-64a-13b etairdattāṃ niṣeveta nādattāmādadīta ca // 1-64a-14a ityeva ṛṣayaḥ prāhurvivāhe dharmavittamāḥ / 1-64a-14b asyā nāsti pitā bhrātā mātā mātula eva ca // 1-64a-15a gāndharveṇa vivāhena na spṛśāmi yadṛcchayā / 1-64a-15b kriyāhīnaṃ tu gāndharvaṃ na kartavyamanāpadi // 1-64a-16a yadasyāṃ jāyate putro vedavyāso bhavedṛṣiḥ / 1-64a-16b kriyāhīnaḥ kathaṃ vipro bhavedṛṣirudāradhīḥ // 1-64a-17x vaiśampāyana uvāca / 1-64a-17a evaṃ cintayato bhāvaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ / 1-64a-17b jñātvā caivābhyavartanta pitaro barhiṣastadā // 1-64a-18a tasminkṣaṇe brahmaputro vasiṣṭho'pi sameyivān / 1-64a-18b pūrvaṃ svāgatamityuktvā vasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata // 1-64a-19x pitṛgaṇā ūcuḥ / 1-64a-19a asmākaṃ mānasīṃ kanyāmasmacchāpena vāsavīm / 1-64a-19b yadicacchaśi putrārthaṃ kanyāṃ gṛhmīṣvamā ciram // 1-64a-20a pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata / 1-64a-20b maharṣīṇāṃ vacaḥ satyaṃ purāṇepi mayā śrutam // 1-64a-21a parāśaro brahmacārī prajārthī mama vaṃśadhṛt / 1-64a-21b evaṃ sambhāṣamāṇe tu vasiṣṭhe pitṛbhiḥ saha // 1-64a-22a ṛṣayo'bhyāgamaṃstatra naimiśāraṇyavāsinaḥ / 1-64a-22b vivāhaṃ draṣṭumicchantaḥ śaktiputrasya dhīmataḥ // 1-64a-23a arundhatī mahābhāgā adṛśyantyā sahaiva sā / 1-64a-23b viśvakarmakṛtāṃ divyāṃ parṇaśālāṃ praviśya sā // 1-64a-24a vaivāhikāṃstu sambhārānsankalpya ca yathākramam / 1-64a-24b arundhatī satyavatīṃ vadhūṃ sangṛhya pāṇinā // 1-64a-25a bhadrāsane pratiṣṭhāpya indrāṇīṃ samakalpayat / 1-64a-25b āpūryamāṇapakṣe tu vaiśākhe somadaivate // 1-64a-26a śubhagrahe trayodaśyāṃ muhūrte maitra āgate / 1-64a-26b vivāhakāla ityuktvā vasiṣṭho munibhiḥ saha // 1-64a-27a yamunādvīpamāsādya śiṣyaiśca munipaṅktibhiḥ / 1-64a-27b sthaṇḍilaṃ caturaśraṃ ca gomayenopalipya ca // 1-64a-28a akṣataiḥ phalapuṣpaiśca svastikairāmrapallavaiḥ / 1-64a-28b jalapūrṇaghaṭaiścaiva sarvataḥ pariśobhitam // 1-64a-29a tasya madhye pratiṣṭhāpya bṛsyāṃ munivaraṃ tadā / 1-64a-29b siddhārthayavakalkaiśca snātaṃ sarvauṣadhairapi // 1-64a-30a kṛtvārjunāni vastrāṇi paridhāpya mahāmunim / 1-64a-30b vācayitvā tu puṇyāhamakṣataistu samarcitaḥ // 1-64a-31a gandhānuliptaḥ sragvī ca sapratodo vadhūgṛhe / 1-64a-31b apadātistato gatvā vadhūjñātibhirarcitaḥ // 1-64a-32a snātāmahatasaṃvītāṃ gandhaliptāṃ sragujjvalām / 1-64a-32b vadhūṃ maṅgalasaṃyuktāmiṣuhastāṃ samīkṣya ca // 1-64a-33a uvāca vacanaṃ kāle kālajñaḥ sarvadharmavit / 1-64a-33b pratigraho dātṛvaśaḥ śrutamevaṃ mayā purā // 1-64a-34a yathā vakṣyanti pitarastatkariṣyāmahe vayam / 1-64a-34x vaiśampāyana uvāca / 1-64a-34b taddharmiṣṭhaṃ yaśasyaṃ ca vacanaṃ satyavādinaḥ // 1-64a-35a śrutvā tu pitaraḥ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ / 1-64a-35b vasuṃ paramadharmiṣṭhamānīyedaṃ vaco'bruvan // 1-64a-36a matsyayonau samutpannā tava putrī viśeṣataḥ / 1-64a-36b parāśarāya munaye dātumarhasi dharmataḥ // 1-64a-37x vasuruvāca / 1-64a-37a satyaṃ mama sutā sā hi dāśarājena vardhitā / 1-64a-37b ahaṃ prabhuḥ pradāne tu prajāpālaḥ prajārthinām // 1-64a-38x pitara ūcuḥ / 1-64a-38a nirāśiṣo vayaṃ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ / 1-64a-38b kanyādānena sambandho dakṣiṇābandha ucyate // 1-64a-39a karmabhūmistu mānuṣyaṃ bhogabhūmistriviṣṭapam / 1-64a-39b iha puṇyakṛto yānti svargalokaṃ na saṃśayaḥ // 1-64a-40a iha loke duṣkṛtino narakaṃ yānti nirghṛṇāḥ / 1-64a-40b dakṣiṇābandha ityukte ubhe sukṛtaduṣkṛte // 1-64a-41a dakṣiṇābandhasaṃyuktā yoginaḥ prapatanti te / 1-64a-41b tasmānno mānasīṃ kanyāṃ yogādbhraṣṭāṃ viśāpate // 1-64a-42a sutātvaṃ tava samprāptāṃ satīṃ bhikṣāṃ dadasva vai / 1-64a-42b ityuktvā pitaraḥ sarve kṣaṇādantarhitāstadā // 1-64a-43x vaiśampāyana uvāca / 1-64a-43a yājñavalkyaṃ samāhūya vivāhācāryamityuta / 1-64a-43b vasuṃ cāpi samāhūya vasiṣṭho munibhiḥ saha // 1-64a-44a vivāhaṃ kārayāmāsa vidhidṛṣṭena karmaṇā / 1-64a-44x vasuruvāca / 1-64a-44b parāśara mahāprājña tava dāsyāmyahaṃ sutām // 1-64a-45a pratīccha caināṃ bhadraṃ te pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā / 1-64a-45x vaiśampāyana uvāca / 1-64a-45b vasostu vacanaṃ śrutvā yājñavalkyamate sthitaḥ // 1-64a-46a kṛtakautukamaṅgalyaḥ pāṇinā pāṇimaspṛśat / 1-64a-46b prabhūtājyena haviṣā hutvā mantrairhutāśanam // 1-64a-47a triragniṃ tu parikramya samabhyarcya hutāśanam / 1-64a-47b maharṣīnyājñavalkyādīndakṣiṇābhiḥ pratarpyaca // 1-64a-48a labdhānujño'bhivādyāśu pradakṣiṇamathākarot / 1-64a-48b parāśare kṛtodvāhe devāḥ sarpigaṇāstadā // 1-64a-49a hṛṣṭā jagmuḥ kṣaṇādeva vedavyāso bhavatviti / 1-64a-49b evaṃ satyavatī hṛṣṭā pūjāṃ labdhvā yatheṣṭataḥ // 1-64a-50a parāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sā / 1-64a-50b jajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān // 1-64a-51a jātamātraḥ sa vavṛdhe saptavarṣo'bhavattadā / 1-64a-51b snātvābhivādya pitaraṃ tasthau vyāsaḥ samāhitaḥ // 1-64a-52a svastīti vacanaṃ coktvā dadau kalaśamuttamam / 1-64a-52b gṛhītvā kalaśaṃ prāpte tasthau vyāsaḥ samāhitaḥ // 1-64a-53a tato dāśabhayātpatnī snātvā kanyā babhūva sā / 1-64a-53b abhivādya muneḥ pādau putraṃ jagrāha pāṇinā // 1-64a-54a spṛṣṭamātre tu nirbhartsya mātaraṃ vākyamabravīt / 1-64a-54b mama pitrā tu saṃsparśānmātastvamabhavaḥ śuciḥ // 1-64a-55a adya dāśasutā kanyā na spṛśermāmanindite / 1-64a-55x vaiśampāyana uvāca / 1-64a-55b vyāsasya vacanaṃ śrutvā bāṣpapūrṇamukhī tadā // 1-64a-56a manuṣyabhāvātsā yoṣitpapāta munipādayoḥ / 1-64a-56b mahāprasādo bhagavānputraṃ provāca dharmavit // 1-64a-57a mā tvamevaṃvidhaṃ kārṣīrnaitaddharmyaṃ mataṃ hi naḥ / 1-64a-57b dūṣyau na mātāpitarau tathā pūrvopakāriṇau // 1-64a-58a dhāraṇādduḥkhasahanāttayormātā garīyasī / 1-64a-58b bījakṣetrasamāyoge sasyaṃ jāyeta laukikam // 1-64a-59a jāyate ca sutastadvatpuruṣastrīsamāgame / 1-64a-59b mṛgīṇāṃ pakṣiṇāṃ caiva apsarāṇāṃ tathaiva ca // 1-64a-60a śūdrayonyāṃ ca jāyante munayo vedapāragāḥ / 1-64a-60b ṛṣyaśṛṅgo mṛgīputraḥ kaṇvo barhisutastathā // 1-64a-61a agastyaśca vasiṣṭhaśca urvaśyāṃ janitāvubhau / 1-64a-61b somaśravāstu sarpyāṃ tu aśvināvaśvisambhavau // 1-64a-62a skandaḥ skannena śuklena jātaḥ śaravaṇe purā / 1-64a-62b evameva ca devānāmṛṣīmāṃ caiva sambhavaḥ // 1-64a-63a lokavedapravṛttirhi na mīmāṃsyā budhaiḥ sadā / 1-64a-63b vedavyāsa iti proktaḥ purāṇe ca svayambhuvā // 1-64a-64a dharmanetā maharṣīṇāṃ manuṣyāṇāṃ tvameva ca / 1-64a-64b tasmātputra na dūṣyeta vāsavī yogacāriṇī // 1-64a-65a matprītyarthaṃ mahāprājña sasnehaṃ vaktumarhasi / 1-64a-65b prajāhitārthaṃ sambhūto viṣṇorbhāgo mahānṛṣiḥ // 1-64a-66a tasmātsvamātaraṃ snehātprabavīhi tapodhana / 1-64a-66x vaiśampāyana uvāca / 1-64a-66b gurorvacanamājñāya vyāsaḥ prīto'bhavattadā // 1-64a-67a cintayitvā lokavṛttaṃ māturaṅkamathāviśat / 1-64a-67b putrasparśāttu lokeṣu nānyatsukhamatīva hi // 1-64a-68a vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ pariṣvajyāśrvavartayat / 1-64a-68b stanyāsāraiḥ klidyamānā putramāghrāya mūrdhani // 1-64a-69x vāsavyuvāca / 1-64a-69a putralābhātparaṃ loke nāstīha prasavārthinām / 1-64a-69b durlabhaṃ ceti manye'haṃ mayā prāptaṃ mahattapaḥ // 1-64a-70a mahatā tapasā tāta mahāyogabalena ca / 1-64a-70b mayā tvaṃ hi mahāprājña labdho'mṛtamivāmaraiḥ // 1-64a-71a tasmāttvaṃ māmṛṣeḥ putra tyaktuṃ nārhasi sāmpratam / 1-64a-71x vaiśampāyana uvāca / 1-64a-71b evamuktastataḥ snehādvyāso mātaramabravīt // 1-64a-72a tvayā spṛṣṭaḥ pariṣvakto mūrdhni cāghrāyito muhuḥ / 1-64a-72b etāvanmātrayā prīto bhaviṣyeṣu nṛpātmaje // 1-64a-73a smṛto'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣviti ca so'bravīt / 1-64a-73b sa mātaramanujñāpya tapasyeva mano dadhe // 1-64a-74a tataḥ kanyāmanujñāya punaḥ kanyā bhavatviti / 1-64a-74b parāśaro'pi bhagavānputreṇa sahito yayau // 1-64a-75a gatvāśramapadaṃ pumyamadṛśyantyā parāśaraḥ / 1-64a-75b jātakarmādisaṃskāraṃ kārayāmāsa dharmataḥ // 1-64a-76a kṛtopanayano vyāso yājñavalkyena bhārata / 1-64a-76b vedānadhijagau sāṅgānoṅkāreṇa trimātrayā // 1-64a-77a gurave dakṣiṇāṃ dattvā tapaḥ kartuṃ pracakrame / 1-64a-77b evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt // 1-64a-78a dvīpa nyastaḥ sa yadvālastasmāddvaipāyano'bhavat / 1-64a-78b pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ vidvānsa tu yuge yuge // 1-64a-79a āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugādyugamavekṣya ca / 1-64a-79b brahmarṣirbrāhmaṇānāṃ ca tathā'nugrahakāṅkṣayā // 1-64a-80a vivyāsa vedānyasmācca vedavyāsa iti smṛtaḥ / 1-64a-80b tataḥ sa maharṣirvidvāñśiṣyānāhūya dharmataḥ // 1-64a-81a sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svamātmajam / 1-64a-81b prabhurvariṣṭho varado vaiśampāyanameva ca // 1-64a-82a vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān / 1-64a-82b saṃhitāstaiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakīrtitā // 1-64a-83a tataḥ satyavatī hṛṣṭā jagāma svaṃ niveśanam / 1-64a-83b tasyāstu yojanādgandhamājighranti narā bhuvi // 1-64a-84a dāśarājastu tadgandhamājighranpītimāvahat / 1-64a-84x dāśarāja uvāca / 1-64a-84b tvāmāhurmatsyagandheti kathaṃ bāle sugandhatā // 1-64a-85a apāsya matsyagandhatvaṃ kena dattā sugandhatā 1-64a-85x satyavatyuvāca / 1-64a-85b śakte- putro mahāprājñaḥ parāśara iti śrutaḥ // 1-64a-86a nāvaṃ vāhayamānāyā mama dṛṣṭvāṃ suśikṣitam / 1-64a-86b upāsya matsyagandhatvaṃ yojanādgandhatāṃ dadau // 1-64a-87a ṛṣeḥ prasādaṃ dṛṣṭvā tu janāḥ prītimupāgaman / 1-64a-87b evaṃ labdho mayā gandho na roṣaṃ kartumarhasi // 1-64a-88a dāśarājastu tadvākyaṃ praśaśaṃsa nananda ca / 1-64a-88b etatpavitraṃ puṇyaṃ ca vyāsasamavamuttamam / 1-64a-88c itihāsamimaṃ śrutvā prajāvanto bhavanti ca //

tathā bhīṣmaḥ śāntanavo gaṅgāyāmamitadyutiḥ /
vasuvīryātsamabhavanmahāvīryo mahāyaśāḥ //

vaidārthavicca bhagavānṛṣirvipro mahāyaśāḥ /
śūle protaḥ purāṇarṣiracoraścoraśaṅkayā //

aṇīmāṇḍavya ityevaṃ vikhyātaḥ sa mahāyaśāḥ /
sa dharmamāhūya purā maharṣiridamuktavān //

iṣīkayā mayā bālyādviddhā hyekā śakuntikā /
tatkilbiṣaṃ smare dharma nānyatpāpamahaṃ smare //

tanme sahasramamitaṃ kasmānnehājayattapaḥ /
garīyānbrāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhādyataḥ //

tasmāttvaṃ kilbiṣādasmācchūdrayonau janiṣyasi /
vaiśampāyana uvāca /
tena śāpena dharmo'pi śūdrayonāvajāyata //

vidvānvidurarūpeṇa dhārmikaḥ kilbiṣāttataḥ /
sañjayo munikalpastu jajñe sūto gavalgaṇāt //

sūryācca kuntikanyāyāṃ jajñe karṇo mahābalaḥ /
sahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍalodyotitānanaḥ //

anugrahārthaṃ lokānāṃ viṣṇurlokanamaskṛtaḥ /
vasudevāttu devakyāṃ prādurbhūto mahāyaśāḥ //

anādinidhano devaḥ sa kartā jagataḥ prabhuḥ /
avyaktamakṣaraṃ brahma pradhānaṃ triguṇātmakam //

ātmānamavyayaṃ caiva prakṛtiṃ prabhavaṃ prabhum /
puruṣaṃ viśvakarmāṇaṃ satvayogaṃ dhruvākṣaram //

anantamacalaṃ devaṃ haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
dhātāramajamavyaktaṃ yamāhuḥ paramavyayam //

kaivalyaṃ nirguṇaṃ viśvamanādimajamavyayam /
puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ //

dharmasaṃsthāpanārthāya prajajñe'ndhakavṛṣṇiṣu /
astrajñau tu mahāvīryau sarvaśāstraviśāradau //

sātyakiḥ kṛtavarmā ca nārāyaṇamanuvratau /
satyakāddhṛdikāccaiva jajñāte'straviśāradau //

bharadvājasya ca skannaṃ droṇyāṃ śukramavardhata /
saharṣerugratapasastasmāddroṇo vyajāyata //

gautamānmithunaṃ jajñe śarastambāccharadvataḥ /
aśvatthāmnaśca jananī kṛpaścaiva mahābalaḥ //

aśvatthāmā tato jajñe droṇādeva mahābalaḥ /
tathaiva dhṛṣṭadyumno'pi sākṣādagnisamadyutiḥ //

vaitāne karmaṇi tate pāvakātsamajāyata /
vīro droṇavināśāya dhanurādāya vīryavān //

tathaiva vedyāṃ kṛṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhā /
vibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpamuttamam //

prahrādaśiṣyo nagnajitsubalaścābhavattataḥ /
tasya prajā dharmahantrī jajñe devaprakopanāt //

gāndhārarājaputro'bhūcchakuniḥ saubalastathā /
duryodhanasya jananī jajñāte'rthaviśāradau //

kṛṣṇadvaipāyanājjajñe dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ /
kṣetre vicitravīryasya pāṇḍuścaiva mahābalaḥ //

dharmārthakuśalo dhīmānmedhāvī dhūtakalmaṣaḥ /
viduraḥ śūdrayonau tu jajñe dvaipāyanādapi //

pāṇḍostu jajñire pañca putrā devasamāḥ pṛthak /
dvayoḥ striyorguṇajyeṣṭhasteṣāmāsīdyudhiṣṭhiraḥ //

dharmādyudhiṣṭhiro jajñe mārutācca vṛkodaraḥ /
indrāddhanañjayaḥ śrīmānsarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ //

jajñāte rūpasampannāvaśvibhyāṃ ca yamāvapi /
nakulaḥ sahadevaśca guruśuśrūṣaṇe ratau //

tathā putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ /
duryodhanaprabhṛtayo yuyutsuḥ karaṇastathā //

tato duḥśāsanaścaiva duḥsahaścāpi bhārata /
durmarṣaṇo vikarṇaśca citraseno viviṃśatiḥ //

jayaḥ satyavrataścaiva purumitraśca bhārata /
vaiśyāputro yuyutsuśca ekādaśa mahārathāḥ //

abhimanyuḥ subhadrāyāmarjunādabhyajāyata /
svasrīyo vāsudevasya pautraḥ pāṇḍormahātmanaḥ //

pāṇḍavebhyo hi pāñcālyāṃ draupadyāṃ pañca jajñire /
kumārā rūpasampannāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ //

prativindhyo yudhiṣṭhirātsutasomo vṛkodarāt /
arjunācchrutakīrtistu śatānīkastu nākuliḥ //

tathaiva sahadevācca śrutasenaḥ pratāpavān /
hiḍimbāyāṃ ca bhīmena vane jajñe ghaṭotkacaḥ //

śikhaṇḍī drupadājjajñe kanyā putratvabhāgatā /
yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre sthūmaḥ priyacikīrṣayā //

kurūṇāṃ vigrahe tasminsamāgacchanbahūnyatha /
rājñāṃ śatasahasrāṇi yotsyamānāni saṃyuge //

teṣāmaparimeyānāṃ nāmadheyāni sarvaśaḥ / na śakyāni samākhyātuṃ varṣāṇāmayutairapi /
ete tu kīrtitā mukhyā yairākhyānamidaṃ tatam //