મહાભારત · અધ્યાય 1.64

રાજોપરિચરો નામ ધર્મનિત્યો મહીપતિઃ ।
બભૂવ મૃગયાશીલઃ શશ્વત્સ્વાધ્યાયવાઞ્છુચિઃ ॥

સ ચેદિવિષયં રમ્યં વસુઃ પૌરવનન્દનઃ ।
ઇન્દ્રોપદેશાજ્જગ્રાહ રમણીયં મહીપતિઃ ॥

તમાશ્રમે ન્યસ્તશસ્ત્રં નિવસન્તં તપોનિધિમ્ ।
દેવાઃ શક્રપુરોગા વૈ રાજાનમુપતસ્થિરે ॥

ઇન્દ્રત્વમર્હો રાજાયં તપસેત્યનુચિન્ત્ય વૈ ।
તં સાન્ત્વેન નૃપં સાક્ષાત્તપસઃ સન્ન્યવર્તયન્ ॥
દેવા ઊચુઃ ।

ન સન્કીર્યેત ધર્મોઽયં પૃથિવ્યાં પૃથિવીપતે ।
ત્વયા હિ ધર્મો વિધૃતઃ કૃત્સ્નં ધારયતે જગત્ ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

દેવાનહં પાલયિતા પાલય ત્વં હિ માનુષાન્ । લોકે ધર્મં પાલય ત્વં નિત્યયુક્તઃ સમાહિતઃ ।
ધર્મયુક્તસ્તતો લોકાન્પુણ્યાન્પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતાન્ ॥

દિવિષ્ઠસ્ય ભુવિષ્ઠસ્ત્વં સખાભૂતો મમ પ્રિયઃ ।
ઊધઃ પૃથિવ્યા યો દેશસ્તમાવસ નરાધિપ ॥

પશવ્યશ્ચૈવ પુણ્યશ્ચ પ્રભૂતધનધાન્યવાન્ ।
સ્વારક્ષ્યશ્ચૈવ સૌમ્યશ્ચ ભોગ્યૈર્ભૂમિગુણૈર્યુતઃ ॥

અર્થવાનેષ દેશો હિ ધનરત્નાદિભિર્યુતઃ ।
વસુપૂર્ણા ચ વસુધા વસ ચેદિષુ ચેદિપ ॥

ધર્મશીલા જનપદાઃ સુસન્તોષાશ્ચ સાધવઃ ।
ન ચ મિથ્યા પ્રલાપોઽત્ર સ્વૈરેષ્વપિ કુતોઽન્યથા ॥

ન ચ પિત્રા વિભજ્યન્તે પુત્રા ગુરુહિતે રતાઃ ।
યુઞ્જતે ધુરિ નો ગાશ્ચ કૃશાન્સન્ધુક્ષયન્તિ ચ ॥

સર્વે વર્ણાઃ સ્વધર્મસ્થાઃ સદા ચેદિષુ માનદ ।
ન તેઽસ્ત્યવિદિતં કિઞ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ યદ્ભવેત્ ॥

દૈવોપભોગ્યં દિવ્યં ત્વામાકાશે સ્ફાટિકં મહત્ ।
આકાશગં ત્વાં મદ્દત્તં વિમાનમુપપત્સ્યતે ॥

ત્વમેકઃ સર્વમર્ત્યેષુ વિમાનવરમાસ્થિતઃ ।
ચરિષ્યસ્યુપરિસ્થો હિ દેવો વિગ્રહવાનિવ ॥

દદામિ તે વૈજયન્તીં માલામમ્લાનપઙ્કજામ્ ।
ધારયિષ્યતિ સઙ્ગ્રામે યા ત્વાં શસ્ત્રૈરવિક્ષતમ્ ॥

લક્ષણં ચૈતદેવેહ ભવિતા તે નરાધિપ ।
ઇન્દ્રમાલેતિ વિખ્યાતં ધન્યમપ્રતિમં મહત્ ॥

યષ્ટિં ચ વૈણવીં તસ્મૈ દદૌ વૃત્રનિષૂદનઃ ।
ઇષ્ટપ્રદાનમુદ્દિશ્ય શિષ્ટાનાં પ્રતિપાલિનીમ્ ॥

એવં સંસાન્ત્વ્ય નૃપતિં તપસઃ સન્ન્યવર્તયત્ ।
પ્રયયૌ દૈવતૈઃ સાર્ધં કૃત્વા કાર્યં દિવૌકસામ્ ॥

તતસ્તુ રાજા ચેદીનામિન્દ્રાભરણભૂષિતઃ । ઇન્દ્રદત્તં વિમાનં તદાસ્થાય પ્રયયૌ પુરીમ્ ॥

તસ્યાઃ શક્રસ્ય પૂજાર્થં ભૂમૌ ભૂમિપતિસ્તદા ।
પ્રવેશં કારયામાસ સર્વોત્સવવરં તદા ॥

માર્ગશીર્ષે મહારાજ પૂર્વપક્ષે મહામખમ્ । તતઃપ્રભૃતિ ચાદ્યાપિ યષ્ટેઃ ક્ષિતિપસત્તમૈઃ ॥

પ્રવેશઃ ક્રિયતે રાજન્યથા તેન પ્રવર્તિતઃ ।
અપરેદ્યુસ્તતસ્તસ્યાઃ ક્રિયતેઽત્યુચ્છ્રયો નૃપૈઃ ॥

અલઙ્કૃતાયા પિટકૈર્ગન્ધમાલ્યૈશ્ચ ભૂષણૈઃ ।
માલ્યદામપરિક્ષિપ્તાં દ્વાત્રિંશત્કિષ્કુસમ્મિતામ્ ॥

ઉદ્ધૃત્ય પિટકે ચાપિ દ્વાદશારત્નિકોચ્છ્રયે ।
મહારજનવાસાંસિ પરિક્ષિપ્ય ધ્વજોત્તમમ્ ॥

વાસોભિરન્નપાનૈશ્ચ પૂજિતૈર્બ્રાહ્મણર્ષભૈઃ ।
પુણ્યાહં વાચયિત્વાથ ધ્વજ ઉચ્છ્રિયતે તદા ॥

શઙ્ખભેરીમૃદઙ્ગૈશ્ચ સન્નાદઃ ક્રિયતે તદા ।
ભગવાન્પૂજ્યતે ચાત્ર યષ્ટિરૂપેણ વાસવઃ ॥

સ્વયમેવ ગૃહીતેન વસોઃ પ્રીત્યા મહાત્મનઃ ।
માણિભદ્રાદયો યક્ષાઃ પૂજ્યન્તે દૈવતૈઃ સહ ॥

નાનાવિધાનિ દાનાનિ દત્ત્વાર્થિભ્યઃ સુહૃજ્જનૈઃ ।
અલઙ્કૃત્વા માલ્યદામૈર્વસ્ત્રૈર્નાનાવિધૈસ્તથા ॥

દૃતિભિઃ સજલૈઃ સર્વૈઃ ક્રીડિત્વા નૃપશાસનાત્ ।
સભાજયિત્વા રાજાનં કૃત્વા નર્માશ્રયાઃ કથાઃ ॥

રમન્તે નાગરાઃ સર્વે તથા જાનપદૈઃ સહ ।
સૂતાશ્ચ માગધાશ્ચૈવ રમન્તે નટનર્તકાઃ ॥

પ્રીત્યા તુ નૃપશાર્દૂલ સર્વે ચક્રુર્મહોત્સવમ્ ।
સાન્તઃપુરઃ સહામાત્યઃ સર્વાભરણભૂષિતઃ ॥

મહારજનવાસાંસિ વસિત્વા ચેદિરાટ્ તદા ।
જાતિહિઙ્ગુલકેનાક્તઃ સદારો મુમુદે તદા ॥

એવં જાનપદાઃ સર્વે ચક્રુરિન્દ્રમહં વસુઃ ॥ યથા ચેદિપતિઃ પ્રીતશ્ચકારેન્દ્રમહં વસુઃ ॥

એતાં પૂજાં મહેન્દ્રસ્તુ દૃષ્ટ્વા વસુકૃતાં શુભામ્ ।
હરિભિર્વાજિભિર્યુક્તમન્તરિક્ષગતં રથમ્ ॥

આસ્થાય સહ શચ્યા ચ વૃતો હ્યપ્સરસાં ગણૈઃ । વસુના રાજમુખ્યેન સમાગમ્યાબ્રવીદ્વચઃ ॥

યે પૂજયિષ્યન્તિ ચ મુદા યથા ચેદિપતિર્નૃપઃ ।
કારયિષ્યન્તિ ચ મુદા યથા ચેદિપતિર્નૃપઃ ॥

તેષાં શ્રીર્વિજયશ્ચૈવ સરાષ્ટ્રાણાં ભવિષ્યતિ ।
તથા સ્ફીતો જનપદો મુદિતશ્ચ ભવિષ્યતિ ॥

નિરીતિકાનિ સસ્યાનિ ભવન્તિ બહુધા નૃપ ।
રાક્ષસાશ્ચ પિશાચાશ્ચ ન લુમ્પન્તે કથઞ્ચન ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં મહાત્મના તેન મહેન્દ્રેણ નરાધિપ । વસુઃ પ્રીત્યા મઘવતા મહારાજોઽભિસત્કૃતઃ ।
એવં કૃત્વા મહેન્દ્રસ્તુ જગામ સ્વં નિવેશનમ્ ॥

ઉત્સવં કારયિષ્યન્તિ સદા શક્રસ્ય યે નરાઃ । ભૂમિરત્નાદિભિર્દાનૈસ્તથા પૂજ્યા ભવન્તિ તે ।
વરદાનમહાયજ્ઞૈસ્તથા શક્રોત્સવેન ચ ॥

સમ્પૂજિતો મઘવતા વસુશ્ચેદીશ્વરો નૃપઃ ।
પાલયામાસ ધર્મેણ ચેદિસ્થઃ પૃથિવીમિમામ્ ॥

ઇન્દ્રપીત્યા ચેદિપતિશ્ચકારેન્દ્રમહં વસુઃ ।
પુત્રાશ્ચાસ્ય મહાવીર્યાઃ પઞ્ચાસન્નમિતૌજસઃ ॥

નાનારાજ્યેષુ ચ સુતાન્સ સમ્રાડભ્યષેચયત્ ।
મહારથો માગધાનાં વિશ્રુતો યો બૃહદ્રથઃ ॥

પ્રત્યગ્રહઃ કુશામ્બશ્ચ યમાહુર્મણિવાહનમ્ ।
મત્સિલ્લશ્ચ યદુશ્ચૈવ રાજન્યશ્ચાપરાજિતઃ ॥

એતે તસ્ય સુતા રાજન્રાજર્ષેર્ભૂરિતેજસઃ ।
ન્યવેશયન્નામભિઃ સ્વૈસ્તે દેશાંશ્ચ પુરાણિ ચ ॥

વાસવાઃ પઞ્ચ રાજાનઃ પૃથગ્વંશાશ્ચ શાસ્વતાઃ ।
વસન્તમિન્દ્રપ્રાસાદે આકાશે સ્ફાટિકે ચ તમ્ ॥

ઉપતસ્થુર્મહાત્માનં ગન્ધર્વાપ્સરસો નૃપમ્ ।
રાજોપરિચરેત્યેવં નામ તસ્યાથ વિશ્રુતમ્ ॥

પુરોપવાહિનીં તસ્ય નદીં શુક્તમતીં ગિરિઃ ।
અરૌત્સીચ્ચેતનાયુક્તઃ કામાત્કોલાહલઃ કિલ ॥

ગિરિં કોલાહલં તં તુ પદા વસુરતાડયત્ ।
નિશ્ચક્રામ તતસ્તેન પ્રહારવિવરેણ સા ॥

તસ્યાં નદ્યાં સ જનયન્મિથુનં પર્વતઃ સ્વયમ્ ।
તસ્માદ્વિમોક્ષણાત્પ્રીતા નદી રાજ્ઞે ન્યવેદયત્ ॥

મહિષી ભવિતા કન્યા પુમાન્સેનાપતિર્ભવેત્ ।
શુક્તિમત્યા વચઃશ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા તૌ રાજસત્તમઃ ॥

યઃ પુમાનભવત્તત્ર તં સ રાજર્ષિસત્તમઃ ।
વસુર્વસુપ્રદશ્ચક્રે સેનાપતિમરિન્દમઃ ॥

ચકાર પત્નીં કન્યાં તુ તથા તાં ગિરિકાં નૃપઃ ।
વસોઃ પત્ની તુ ગિરિકા કામકાલં ન્યવેદયત્ ॥

ઋતુકાલમનુપ્રાપ્તા સ્નાતા પુંસવને શુચિઃ ।
તદહઃ પિતરશ્ચૈનપૂચુર્જહિ મૃગાનિતિ ॥

તં રાજસત્તમં પ્રીતાસ્તદા મતિમતાં વરઃ ।
સ પિતૄણાં નિયોગેન તામતિક્રમ્ય પાર્થિવઃ ॥

ચકાર મૃગયાં કામી ગિરિકામેવ સંસ્મરન્ ।
અતીવ રૂપસમ્પન્નાં સાક્ષાચ્છ્રિયમિવાપરામ્ ॥

અશોકૈશ્ચમ્પકૈશ્ચૂતૈરનેકૈરતિમુક્તકૈઃ ।
પુન્નાગૈઃ કર્ણિકારૈશ્ચ બકુલૈર્દિવ્યપાટલૈઃ ॥

પનસૈર્નારિકેલૈશ્ચ ચન્દનૈશ્ચાર્જુનૈસ્તથા ।
એતૈ રમ્યૈર્મહાવૃક્ષૈઃ પુણ્યૈઃ સ્વાદુફલૈર્યુતમ્ ॥

કોકિલાકુલસન્નાદં મત્તભ્રમરનાદિતમ્ ।
વસન્તકાલે તત્પશ્યન્વનં ચૈત્રરથોપમમ્ ॥

મન્મથાભિપરીતાત્મા નાપશ્યદ્ગિરિકાં તદા ।
અપશ્યન્કામસન્તપ્તશ્ચરમાણો યદૃચ્છયા ॥

પુષ્પસઞ્છન્નશાખાગ્રં પલ્લવૈરુપશોભિતમ્ ।
અશોકસ્તબકૈશ્છન્નં રમણીયમપશ્યત ॥

અધસ્યાત્તસ્ય છાયાયાં સુખાસીનો નરાધિપઃ ।
મધુગન્ધૈશ્ચ સંયુક્તં પુષ્પગન્ધમનોહરમ્ ॥

વાયુના પ્રેર્યમાણસ્તુ ધૂમ્રાય મુદમન્વગાત્ । ભાર્યાં ચિન્તયમાનસ્ય મન્મથાગ્નિરવર્ધત ।
તસ્ય રેતઃ પ્રચસ્કન્દ ચરતો ગહને વને ॥

સ્કન્નમાત્રં ચ તદ્રેતો વૃક્ષપત્રેણ ભૂમિપઃ ।
પ્રતિજગ્રાહ મિથ્યા મે ન પતેદ્રેત ઇત્યુત ॥

અઙ્ગુલીયેન શુક્લસ્ય રક્ષાં ચ વિદધે નૃપઃ । અશોકસ્તબકૈ રક્તૈઃ પલ્લવૈશ્ચાપ્યબન્ધયત્ ॥

ઇદં મિથ્યા પરિસ્કન્નં રેતો મે ન ભવેદિતિ ।
ઋતુશ્ચ તસ્યાઃ પત્ન્યા મે ન મોઘઃ સ્યાદિતિ પ્રભુઃ ॥

સઞ્ચિન્ત્યૈવં તદા રાજા વિચાર્ય ચ પુનઃપુનઃ ।
અમોઘત્વં ચ વિજ્ઞાય રેતસો રાજસત્તમઃ ॥

શુક્રપ્રસ્થાપને કાલં મહિષ્યા પ્રસમીક્ષ્ય વૈ ।
અભિમન્ત્ર્યાથ તચ્છુક્રમારાત્તિષ્ઠન્તમાશુગમ્ ॥

સૂક્ષ્મધર્માર્થતત્ત્વજ્ઞો ગત્વા શ્યેનં તતોઽબ્રવીત્ ।
મત્પ્રિયાર્થમિદં સૌમ્ય શુક્રં મમ ગૃહં નય ॥

ગિરિકાયાઃ પ્રયચ્છાશુ તસ્યા હ્યાર્તવમદ્ય વૈ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
ગૃહીત્વા તત્તદા શ્યેનસ્તૂર્ણમુત્પત્ય વેગવાન્ ॥

જવં પરમમાસ્થાય પ્રદુદ્રાવ વિહન્ગમઃ ।
તમપશ્યદથાયાન્તં શ્યેનં શ્યેનસ્તથાઽપરઃ ॥

અભ્યદ્રવચ્ચ તં સદ્યો દૃષ્ટ્વૈવામિષશઙ્કયા ।
તુણ્ડયુદ્ધમથાકાશે તાવુભૌ સમ્પ્રચક્રતુઃ ॥

યુદ્ધ્યતોરપતદ્રેતસ્તચ્ચાપિ યમુનામ્ભસિ ।
તત્રાદ્રિકેતિ વિખ્યાતા બ્રહ્મશાપાદ્વરાપ્સરા ॥

મીનભાવમનુપ્રાપ્તા બભૂવ યમુનાચરી ।
શ્યેનપાદપરિભ્રષ્ટં તદ્વીર્યમથ વાસવમ્ ॥

જગ્રાહ તરસોપેત્ય સાઽદ્રિકા મત્સ્યરૂપિણી ।
કદાચિદપિ મત્સીં તાં બબન્ધુર્મત્સ્યજીવિનઃ ॥

માસે ચ દશમે પ્રાપ્તે તદા ભરતસત્તમ ॥
ઉજ્જહ્રુરુદરાત્તસ્યાઃ સ્ત્રીં પુમાંસં ચ માનુષૌ ॥

આશ્ચર્યભૂતં તદ્ગત્વા રાજ્ઞેઽથ પ્રત્યવેદયન્ ।
કાયે મત્સ્યા ઇમૌ રાજન્સમ્ભૂતૌ માનુષાવિતિ ॥

તયોઃ પુમાંસં જગ્રાહ રાજોપરિચરસ્તદા ।
સ મત્સ્યો નામ રાજાસીદ્ધાર્મિકઃ સત્યસઙ્ગરઃ ॥

સાઽપ્સરા મુક્તશાપા ચ ક્ષણેન સમપદ્યત ।
યા પુરોક્તા ભગવતા તિર્યગ્યોનિગતા શુભા ॥

માનુષૌ જનયિત્વા ત્વં શાપમોક્ષમવાપ્સ્યસિ ।
તતઃ સાજનયિત્વા તૌ વિશસ્તા મત્સ્યઘાતિભિઃ ॥

સન્ત્યજ્ય મત્સ્યરૂપં સા દિવ્યં રૂપમવાપ્ય ચ ।
સિદ્ધર્ષિચારણપથં જગામાથ વરાપ્સરાઃ ॥

સા કન્યા દુહિતા તસ્યા મત્સ્યા મત્સ્યસગન્ધિની ।
રાજ્ઞા દત્તા ચ દાશાય કન્યેયં તે ભવત્વિતિ ॥

રૂપસત્વસમાયુક્તા સર્વૈઃ સમુદિતા ગુણૈઃ ।
સા તુ સત્યવતી નામ મત્સ્યઘાત્યભિસંશ્રયાત્ ॥

આસીત્સા મત્સ્યગન્ધૈવ કઞ્ચિત્કાલં શુચિસ્મિતા ।
શુશ્રૂષાર્થં પિતુર્નાવં વાહયન્તીં જલે ચ તામ્ ॥

તીર્થયાત્રાં પરિક્રામન્નપશ્યદ્વૈ પરાશરઃ ।
અતીવ રૂપસમ્પન્નાં સિદ્ધાનામપિ કાઙ્ક્ષિતામ્ ॥

દૃષ્ટ્વૈવ સ ચ તાં ધીમાંશ્ચકમે ચારુહાસિનીમ્ ।
દિવ્યાં તાં વાસવીં કન્યાં રમ્ભોરૂં મુનિપુઙ્ગવઃ ॥

સમ્ભવં ચિન્તયિત્વા તાં જ્ઞાત્વા પ્રોવાચ શક્તિજઃ ।
ક્વ કર્ણધારો નૌર્યેન નીયતે બ્રૂહિ ભામિનિ ॥
મત્સ્યગન્ધોવાચ ।

અનપત્યસ્ય દાશસ્ય સુતા તત્પ્રિયકામ્યયા ।
સહસ્રજનસમ્પન્ના નૌર્મયા વાહ્યતે દ્વિજ ॥
પરાશર ઉવાચ ।

શોભનં વાસવિ શુભે કિં ચિરાયસિ વાહ્યતામ્ ।
કલશં ભવિતા ભદ્રે સહસ્રાર્ધેન સમ્મિતમ્ ॥

અહં શેષો ભિવિષ્યામિ નીયતામચિરેણ વૈ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
મત્સ્યગન્ધા તથેત્યુક્ત્વા નાવં વાહયતાં જલે ॥

વીક્ષમાણં મુનિં દૃષ્ટ્વા પ્રોવાચેદં વચસ્તદા ।
મત્સ્યગન્ધેતિ મામાહુર્દાશરાજસુતાં જનાઃ ॥

જન્મ શોકાભિતપ્તાયાઃ કથં જ્ઞાસ્યસિ કથ્યતામ્ ।
પરાશર ઉવાચ ।
દિવ્યજ્ઞાનેન દૃષ્ટં હિ દૃષ્ટમાત્રેણ તે વપુઃ ॥

પ્રણયગ્રહણાર્થાય વક્ષ્યેવ વાસવિ તચ્છૃણુ ।
બર્હિષદ ઇતિ ખ્યાતાઃ પિતરઃ સોમપાસ્તુતે ॥

તેષાં ત્વં માનસી કન્યા અચ્છોદા નામ વિશ્રુતા ।
અચ્છોદં નામ તદ્દિવ્યં સરો યસ્માત્સમુત્થિતમ્ ॥

ત્વયા ન દૃષ્ટપૂર્વાસ્તુ પિતરસ્તે કદાચન ।
સમ્ભૂતા મનસા તેષાં પિતૄન્સ્વાન્નાભિજાનતી ॥

સા ત્વન્યં પિતરં વવ્રે સ્વાનતિક્રમ્ય તાન્પિતૄન્ ।
નામ્ના વસુરિતિ ખ્યાતં મનુપુત્રં દિવિ સ્થિતમ્ ॥

અદ્રિકાઽપ્સરસા યુક્તં વિમાને દિવિ વિષ્ઠિતમ્ ।
સા તેન વ્યભિચારેણ મનસા કામચારિણી ॥

પિતરં પ્રાર્થયિત્વાઽન્યં યોગાદ્ભષ્ટા પપાત સા ।
અપશ્યત્પતમાના સા વિમાનત્રયમન્તિકાત્ ॥

ત્રસરેણુપ્રમાણાંસ્તાંસ્તત્રાપશ્યત્સ્વકાન્પિતૄન્ ।
સુસૂક્ષ્માનપરિવ્યક્તાનઙ્ગૈરઙ્ગેષ્વિવાહિતાન્ ॥

તાતેતિ તાનુવાચાર્તા પતન્તી સા હ્યધોમુખી ।
તૈરુક્તા સા તુ માભૈષીસ્તેન સા સંસ્થિતા દિવિ ॥

તતઃ પ્રસાદયામાસ સ્વાન્પિતૄન્દીનયા ગિરા ।
તામૂચુઃ પિતરઃ કન્યાં ભ્રૈષ્ટશ્વર્યાં વ્યતિક્રમાત્ ॥

ભ્રષ્ટૈશ્વર્યા સ્વદોષેણ પતસિ ત્વં શુચિસ્મિતે ।
યૈરારભન્તે કર્માણિ શરીરૈરિહ દેવતાઃ ॥

તૈરેવ તત્કર્મફલં પ્રાપ્નુવન્તિ સ્મ દેવતાઃ ।
મનુષ્યાસ્ત્વન્યદેહેન શુભાશુભમિતિ સ્થિતિઃ ॥

સદ્યઃ ફલન્તિ કર્માણિ દેવત્વે પ્રેત્ય માનુષે ।
તસ્માત્ત્વં પતસે પુત્રિ પ્રેત્યત્વં પ્રાપ્સ્યસે ફલમ્ ॥

પિતૃહીના તુ કન્યા ત્વં વસોર્હિ ત્વં સુતા મતા ।
મત્સ્યયોનૌ સમુત્પન્ના સુતારાજ્ઞો ભવિષ્યસિ ॥

અદ્રિકા મત્સ્યરૂપાઽભૂદ્ગઙ્ગાયમનુસઙ્ગમે ।
પરાશરસ્ય દાયાદં ત્વં પુત્રં જનયિષ્યસિ ॥

યો વેદમેકં બ્રહ્મર્ષિશ્ચતુર્ધા વિબજિષ્યતિ ।
મહાભિષક્સુતસ્યૈવ શન્તનોઃ કીર્તિવર્ધનમ્ ॥

જ્યેષ્ઠં ચિત્રાઙ્ગદં વીરં ચિત્રવીરં ચ વિશ્રુતમ્ ।
એતાન્સૂત્વા સુપુત્રાંસ્ત્વં પુનરેવ ગમિષ્યસિ ॥

વ્યતિક્રમાત્પિતૄણાં ચ પ્રાપ્સ્યસે જન્મ કુત્સિતમ્ ।
અસ્યૈવ રાજ્ઞસ્ત્વં કન્યા હ્યદ્રિકાયાં ભવિષ્યસિ ॥

અષ્ટાવિંશે ભવિત્રી ત્વં દ્વાપરે મત્સ્યયોનિજા ।
એવમુક્તા પુરા તૈસ્ત્વં જાતા સત્યવતી શુભા ॥

અદ્રિકેત્યભિવિખ્યાતા બ્રહ્મશાપાદ્વરાપ્સરા ।
મીનભાવમનુપ્રાપ્તા ત્વં જનિત્વા ગતા દિવમ્ ॥

તસ્યાં જાતાસિ સા કન્યા રાજ્ઞો વીર્યેણ ચૈવહિ ।
તસ્માદ્વાસવિ ભદ્રં તે યાચે વંશકરં સુતમ્ ॥

સન્ગમં મમ કલ્યાણિ કુરુષ્વેત્યભ્યભાષત ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

વિસ્મયાવિષ્ટસર્વાઙ્ગી જાતિસ્મરણતાં ગતા ।
સાબ્રવીત્પશ્ય ભગવન્પરપારે સ્થિતાનૃષીન્ ॥

આવયોર્દૃષ્ટયોરેભિઃ કથં નુ સ્યાત્સમાગમઃ ।
એવં તયોક્તો ભગવાન્નીહારમસૃજત્પ્રભુઃ ॥

યેન દેશઃ સ સર્વસ્તુ તમોભૂત ઇવાભવત્ ।
દૃષ્ટ્વા સૃષ્ટં તુ નીહારં તતસ્તં પરમર્ષિણા ॥

વિસ્મિતા સાભવત્કન્યા વ્રીડિતા ચ તપસ્વિની ।
સત્યવત્યુવાચ ।
વિદ્ધિ માં ભગવન્કન્યાં સદા પિતૃવશાનુગામ્ ॥

ત્વત્સંયોગાચ્ચ દુષ્યેત કન્યાભાવો મમાઽનઘ ।
કન્યાત્વે દૂષિતે વાપિ કથં શક્ષ્યે દ્વિજોત્તમ ॥

ગૃહ ગન્તુમુષે ચાહં ધીમન્ન સ્થાતુમુત્સહે ।
એતત્સઞ્ચિન્ત્ય ભગવન્વિધત્સ્વ યદનન્તરમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તવતીં તીં તુ પ્રીતિમાનુષિસત્તમઃ ।
ઉવાચ મત્પ્રિયં કૃત્વા કન્યૈવ ત્વં ભવિષ્યતિ ॥

વૃણીષ્વ ચ વરં ભીરું યં ત્વમિચ્છસિ ભામિનિ ।
વૃથા હિ ન પ્રસાદો મે ભૂતપૂર્વઃ શુચિસ્મિતે ॥

એવમુક્તા વરં વવ્રે ગાત્રસૌગન્ધ્યમુત્તમમ્ ।
સચાસ્યૈ ભગવાન્પ્રાદાન્મનઃ કાઙ્ક્ષિતં પ્રભુઃ ॥

તતો લબ્ધવરા પ્રીતા સ્ત્રીભાવગુણભૂષિતા ।
જગામ સહ સંસર્ગમૃષિણાઽદ્ભુતકર્મણા ॥

તેન ગન્ધવતીત્યેવં નામાસ્યાઃ પ્રથિતં ભુવિ ।
તસ્યાસ્તુ યોજનાદ્ગન્ધમાજિઘ્રન્ત નરા ભુવિ ॥

તસ્યા યોજનગન્ધેતિ તતો નામાપરં સ્મૃતમ્ ।
ઇતિ સત્યવતી હૃષ્ટા લબ્ધ્વા વરમનુત્તમમ્ ॥

પરાશરેણ સંયુક્તા સદ્યો ગર્ભં સુષાવ સા ।
જજ્ઞે ચ યમુનાદ્વીપે પારાશર્યઃ સ વીર્યવાન્ ॥

સ માતરમનુજ્ઞાપ્ય તપસ્યેવ મનો દધે ।
સ્મૃતોઽહં દર્શયિષ્યામિ કૃત્યેષ્વિતિ ચ સોઽબ્રવીત્ ॥

એવં દ્વૈપાયનો જજ્ઞે સત્યવત્યાં પરાશરાત્ ।
ન્યસ્તોદ્વીપે યદ્બાલસ્તસ્માદ્દ્વૈપાયનઃસ્મૃતઃ ॥

પાદાપસારિણં ધર્મં સ તુ વિદ્વાન્યુગે યુગે ।
આયુઃ શક્તિં ચ મર્ત્યાનાં યુગાવસ્થામવેક્ષ્યચ ॥

બ્રહ્મણો બ્રાહ્મણાનાં ચ તથાનુગ્રહકાઙ્ક્ષયા ।
વિવ્યાસ વેદાન્યસ્મત્સ તસ્માદ્વ્યાસ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

વેદાનધ્યાપયામાસ મહાભારતપઞ્ચમાન્ ।
સુમન્તું જૈમિનિં પૈલં શુકં ચૈવ સ્વમાત્મજમ્ ॥

પ્રભુર્વરિષ્ઠો વરદો વૈશમ્પાયનમેવ ચ । સંહિતાસ્તૈઃ પૃથક્ત્વેન ભારતસ્ય પ્રકાશિતાઃ ॥ 1-64અ-1અ [તતો રમ્યે વનોદ્દેશે દિવ્યાસ્તરણસંયુતે । 1-64અ-1બ્ વીરાસનમુપાસ્થાય યોગી ધ્યાનપરોઽભવત્ ॥ 1-64અ-2અ શ્વેતપટ્ટગૃહે રમ્યે પર્યઙ્કે સોત્તરચ્છદે । 1-64અ-2બ્ તૂષ્ણીમ્ભૂતાં તદા કન્યાં જ્વલન્તીં યોગતેજસા ॥ 1-64અ-3અ દૃષ્ટ્વા તાં તુ સમાધાય વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ । 1-64અ-3બ્ સ ચિન્તયામાસ મુનિઃ કિં કૃતં સુકૃતં ભવેત્ ॥ 1-64અ-4અ શિષ્ટાનાં તુ સમાચારઃ શિષ્ટાચાર ઇતિ સ્મૃતઃ । 1-64અ-4બ્ શ્રુતિસ્મૃતિવિદો વિપ્રા ધર્મજ્ઞા જ્ઞાનિનઃ સ્મૃતાઃ ॥ 1-64અ-5અ ધર્મજ્ઞૈર્વિહિતો ધર્મઃ શ્રૌતઃ સ્માર્તો દ્વિધા દ્વિજૈઃ । 1-64અ-5બ્ દાનાગ્નિહોત્રમિજ્યા ચ શ્રૌતસ્યૈતદ્ધિ લક્ષણમ્ ॥ 1-64અ-6અ સ્માર્તો વર્ણાશ્રમાચારો યમૈશ્ચ નિયમૈર્યુતઃ । 1-64અ-6બ્ ધર્મે તુ ધારણે ધાતુઃ સહત્વે ચાપિ પઠ્યતે ॥ 1-64અ-7અ તત્રેષ્ટફલભાગ્ધર્મ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે । 1-64અ-7બ્ અનિષ્ટફલભાક્રેતિ તૈરધર્મોઽપિ ભાષ્યતે ॥ 1-64અ-8અ તસ્માદિષ્ટફલાર્થાય ધર્મમેવ સમાશ્રયેત્ । 1-64અ-8બ્ બ્રાહ્મો દૈવસ્તથૈવાર્ષઃ પ્રાજાપત્યશ્ચ ધાર્મિકઃ ॥ 1-64અ-9અ વિવાહા બ્રાહ્મણાનાં તુ ગાન્ધર્વો નૈવ ધાર્મિકઃ । 1-64અ-9બ્ ત્રિવર્ણેતરજાતીનાં ગાન્ધર્વાસુરરાક્ષસાઃ ॥ 1-64અ-10અ પૈશાચો નૈવ કર્તવ્યઃ પૈશાચશ્ચાષ્ટમોઽધમઃ । 1-64અ-10બ્ સામર્ષાં વ્યઙ્ગિકાં કન્યાં માતુશ્ચ કુલજાં તથા ॥ 1-64અ-11અ વૃદ્ધાં પ્રવ્રાજિતાં વન્ધ્યાં પતિતાં ચ રજસ્વલામ્ । 1-64અ-11બ્ અપસ્મારકુલે જાતાં પિઙ્ગલાન્કુષ્ઠિનીં વ્રણીમ્ ॥ 1-64અ-12અ ન ચાસ્નાતાં સ્ત્રિયં ગચ્છેદિતિ ધર્માનુશાસનમ્ । 1-64અ-12બ્ પિતા પિતામહો ભ્રાતા માતા માતુલ એવ ચ ॥ 1-64અ-13અ ઉપાધ્યાયર્ત્વિજશ્ચૈવ કન્યાદાને પ્રભૂત્તમાઃ । 1-64અ-13બ્ એતૈર્દત્તાં નિષેવેત નાદત્તામાદદીત ચ ॥ 1-64અ-14અ ઇત્યેવ ઋષયઃ પ્રાહુર્વિવાહે ધર્મવિત્તમાઃ । 1-64અ-14બ્ અસ્યા નાસ્તિ પિતા ભ્રાતા માતા માતુલ એવ ચ ॥ 1-64અ-15અ ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન ન સ્પૃશામિ યદૃચ્છયા । 1-64અ-15બ્ ક્રિયાહીનં તુ ગાન્ધર્વં ન કર્તવ્યમનાપદિ ॥ 1-64અ-16અ યદસ્યાં જાયતે પુત્રો વેદવ્યાસો ભવેદૃષિઃ । 1-64અ-16બ્ ક્રિયાહીનઃ કથં વિપ્રો ભવેદૃષિરુદારધીઃ ॥ 1-64અ-17x વૈશમ્પાયન ઉવાચ । 1-64અ-17અ એવં ચિન્તયતો ભાવં મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ । 1-64અ-17બ્ જ્ઞાત્વા ચૈવાભ્યવર્તન્ત પિતરો બર્હિષસ્તદા ॥ 1-64અ-18અ તસ્મિન્ક્ષણે બ્રહ્મપુત્રો વસિષ્ઠોઽપિ સમેયિવાન્ । 1-64અ-18બ્ પૂર્વં સ્વાગતમિત્યુક્ત્વા વસિષ્ઠઃ પ્રત્યભાષત ॥ 1-64અ-19x પિતૃગણા ઊચુઃ । 1-64અ-19અ અસ્માકં માનસીં કન્યામસ્મચ્છાપેન વાસવીમ્ । 1-64અ-19બ્ યદિચચ્છશિ પુત્રાર્થં કન્યાં ગૃહ્મીષ્વમા ચિરમ્ ॥ 1-64અ-20અ પિતૄણાં વચનં શ્રુત્વા વસિષ્ઠઃ પ્રત્યભાષત । 1-64અ-20બ્ મહર્ષીણાં વચઃ સત્યં પુરાણેપિ મયા શ્રુતમ્ ॥ 1-64અ-21અ પરાશરો બ્રહ્મચારી પ્રજાર્થી મમ વંશધૃત્ । 1-64અ-21બ્ એવં સમ્ભાષમાણે તુ વસિષ્ઠે પિતૃભિઃ સહ ॥ 1-64અ-22અ ઋષયોઽભ્યાગમંસ્તત્ર નૈમિશારણ્યવાસિનઃ । 1-64અ-22બ્ વિવાહં દ્રષ્ટુમિચ્છન્તઃ શક્તિપુત્રસ્ય ધીમતઃ ॥ 1-64અ-23અ અરુન્ધતી મહાભાગા અદૃશ્યન્ત્યા સહૈવ સા । 1-64અ-23બ્ વિશ્વકર્મકૃતાં દિવ્યાં પર્ણશાલાં પ્રવિશ્ય સા ॥ 1-64અ-24અ વૈવાહિકાંસ્તુ સમ્ભારાન્સન્કલ્પ્ય ચ યથાક્રમમ્ । 1-64અ-24બ્ અરુન્ધતી સત્યવતીં વધૂં સન્ગૃહ્ય પાણિના ॥ 1-64અ-25અ ભદ્રાસને પ્રતિષ્ઠાપ્ય ઇન્દ્રાણીં સમકલ્પયત્ । 1-64અ-25બ્ આપૂર્યમાણપક્ષે તુ વૈશાખે સોમદૈવતે ॥ 1-64અ-26અ શુભગ્રહે ત્રયોદશ્યાં મુહૂર્તે મૈત્ર આગતે । 1-64અ-26બ્ વિવાહકાલ ઇત્યુક્ત્વા વસિષ્ઠો મુનિભિઃ સહ ॥ 1-64અ-27અ યમુનાદ્વીપમાસાદ્ય શિષ્યૈશ્ચ મુનિપઙ્ક્તિભિઃ । 1-64અ-27બ્ સ્થણ્ડિલં ચતુરશ્રં ચ ગોમયેનોપલિપ્ય ચ ॥ 1-64અ-28અ અક્ષતૈઃ ફલપુષ્પૈશ્ચ સ્વસ્તિકૈરામ્રપલ્લવૈઃ । 1-64અ-28બ્ જલપૂર્ણઘટૈશ્ચૈવ સર્વતઃ પરિશોભિતમ્ ॥ 1-64અ-29અ તસ્ય મધ્યે પ્રતિષ્ઠાપ્ય બૃસ્યાં મુનિવરં તદા । 1-64અ-29બ્ સિદ્ધાર્થયવકલ્કૈશ્ચ સ્નાતં સર્વૌષધૈરપિ ॥ 1-64અ-30અ કૃત્વાર્જુનાનિ વસ્ત્રાણિ પરિધાપ્ય મહામુનિમ્ । 1-64અ-30બ્ વાચયિત્વા તુ પુણ્યાહમક્ષતૈસ્તુ સમર્ચિતઃ ॥ 1-64અ-31અ ગન્ધાનુલિપ્તઃ સ્રગ્વી ચ સપ્રતોદો વધૂગૃહે । 1-64અ-31બ્ અપદાતિસ્તતો ગત્વા વધૂજ્ઞાતિભિરર્ચિતઃ ॥ 1-64અ-32અ સ્નાતામહતસંવીતાં ગન્ધલિપ્તાં સ્રગુજ્જ્વલામ્ । 1-64અ-32બ્ વધૂં મઙ્ગલસંયુક્તામિષુહસ્તાં સમીક્ષ્ય ચ ॥ 1-64અ-33અ ઉવાચ વચનં કાલે કાલજ્ઞઃ સર્વધર્મવિત્ । 1-64અ-33બ્ પ્રતિગ્રહો દાતૃવશઃ શ્રુતમેવં મયા પુરા ॥ 1-64અ-34અ યથા વક્ષ્યન્તિ પિતરસ્તત્કરિષ્યામહે વયમ્ । 1-64અ-34x વૈશમ્પાયન ઉવાચ । 1-64અ-34બ્ તદ્ધર્મિષ્ઠં યશસ્યં ચ વચનં સત્યવાદિનઃ ॥ 1-64અ-35અ શ્રુત્વા તુ પિતરઃ સર્વે નિઃસઙ્ગા નિષ્પરિગ્રહાઃ । 1-64અ-35બ્ વસું પરમધર્મિષ્ઠમાનીયેદં વચોઽબ્રુવન્ ॥ 1-64અ-36અ મત્સ્યયોનૌ સમુત્પન્ના તવ પુત્રી વિશેષતઃ । 1-64અ-36બ્ પરાશરાય મુનયે દાતુમર્હસિ ધર્મતઃ ॥ 1-64અ-37x વસુરુવાચ । 1-64અ-37અ સત્યં મમ સુતા સા હિ દાશરાજેન વર્ધિતા । 1-64અ-37બ્ અહં પ્રભુઃ પ્રદાને તુ પ્રજાપાલઃ પ્રજાર્થિનામ્ ॥ 1-64અ-38x પિતર ઊચુઃ । 1-64અ-38અ નિરાશિષો વયં સર્વે નિઃસઙ્ગા નિષ્પરિગ્રહાઃ । 1-64અ-38બ્ કન્યાદાનેન સમ્બન્ધો દક્ષિણાબન્ધ ઉચ્યતે ॥ 1-64અ-39અ કર્મભૂમિસ્તુ માનુષ્યં ભોગભૂમિસ્ત્રિવિષ્ટપમ્ । 1-64અ-39બ્ ઇહ પુણ્યકૃતો યાન્તિ સ્વર્ગલોકં ન સંશયઃ ॥ 1-64અ-40અ ઇહ લોકે દુષ્કૃતિનો નરકં યાન્તિ નિર્ઘૃણાઃ । 1-64અ-40બ્ દક્ષિણાબન્ધ ઇત્યુક્તે ઉભે સુકૃતદુષ્કૃતે ॥ 1-64અ-41અ દક્ષિણાબન્ધસંયુક્તા યોગિનઃ પ્રપતન્તિ તે । 1-64અ-41બ્ તસ્માન્નો માનસીં કન્યાં યોગાદ્ભ્રષ્ટાં વિશાપતે ॥ 1-64અ-42અ સુતાત્વં તવ સમ્પ્રાપ્તાં સતીં ભિક્ષાં દદસ્વ વૈ । 1-64અ-42બ્ ઇત્યુક્ત્વા પિતરઃ સર્વે ક્ષણાદન્તર્હિતાસ્તદા ॥ 1-64અ-43x વૈશમ્પાયન ઉવાચ । 1-64અ-43અ યાજ્ઞવલ્ક્યં સમાહૂય વિવાહાચાર્યમિત્યુત । 1-64અ-43બ્ વસું ચાપિ સમાહૂય વસિષ્ઠો મુનિભિઃ સહ ॥ 1-64અ-44અ વિવાહં કારયામાસ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા । 1-64અ-44x વસુરુવાચ । 1-64અ-44બ્ પરાશર મહાપ્રાજ્ઞ તવ દાસ્યામ્યહં સુતામ્ ॥ 1-64અ-45અ પ્રતીચ્છ ચૈનાં ભદ્રં તે પાણિં ગૃહ્ણીષ્વ પાણિના । 1-64અ-45x વૈશમ્પાયન ઉવાચ । 1-64અ-45બ્ વસોસ્તુ વચનં શ્રુત્વા યાજ્ઞવલ્ક્યમતે સ્થિતઃ ॥ 1-64અ-46અ કૃતકૌતુકમઙ્ગલ્યઃ પાણિના પાણિમસ્પૃશત્ । 1-64અ-46બ્ પ્રભૂતાજ્યેન હવિષા હુત્વા મન્ત્રૈર્હુતાશનમ્ ॥ 1-64અ-47અ ત્રિરગ્નિં તુ પરિક્રમ્ય સમભ્યર્ચ્ય હુતાશનમ્ । 1-64અ-47બ્ મહર્ષીન્યાજ્ઞવલ્ક્યાદીન્દક્ષિણાભિઃ પ્રતર્પ્યચ ॥ 1-64અ-48અ લબ્ધાનુજ્ઞોઽભિવાદ્યાશુ પ્રદક્ષિણમથાકરોત્ । 1-64અ-48બ્ પરાશરે કૃતોદ્વાહે દેવાઃ સર્પિગણાસ્તદા ॥ 1-64અ-49અ હૃષ્ટા જગ્મુઃ ક્ષણાદેવ વેદવ્યાસો ભવત્વિતિ । 1-64અ-49બ્ એવં સત્યવતી હૃષ્ટા પૂજાં લબ્ધ્વા યથેષ્ટતઃ ॥ 1-64અ-50અ પરાશરેણ સંયુક્તા સદ્યો ગર્ભં સુષાવ સા । 1-64અ-50બ્ જજ્ઞે ચ યમુનાદ્વીપે પારાશર્યઃ સ વીર્યવાન્ ॥ 1-64અ-51અ જાતમાત્રઃ સ વવૃધે સપ્તવર્ષોઽભવત્તદા । 1-64અ-51બ્ સ્નાત્વાભિવાદ્ય પિતરં તસ્થૌ વ્યાસઃ સમાહિતઃ ॥ 1-64અ-52અ સ્વસ્તીતિ વચનં ચોક્ત્વા દદૌ કલશમુત્તમમ્ । 1-64અ-52બ્ ગૃહીત્વા કલશં પ્રાપ્તે તસ્થૌ વ્યાસઃ સમાહિતઃ ॥ 1-64અ-53અ તતો દાશભયાત્પત્ની સ્નાત્વા કન્યા બભૂવ સા । 1-64અ-53બ્ અભિવાદ્ય મુનેઃ પાદૌ પુત્રં જગ્રાહ પાણિના ॥ 1-64અ-54અ સ્પૃષ્ટમાત્રે તુ નિર્ભર્ત્સ્ય માતરં વાક્યમબ્રવીત્ । 1-64અ-54બ્ મમ પિત્રા તુ સંસ્પર્શાન્માતસ્ત્વમભવઃ શુચિઃ ॥ 1-64અ-55અ અદ્ય દાશસુતા કન્યા ન સ્પૃશેર્મામનિન્દિતે । 1-64અ-55x વૈશમ્પાયન ઉવાચ । 1-64અ-55બ્ વ્યાસસ્ય વચનં શ્રુત્વા બાષ્પપૂર્ણમુખી તદા ॥ 1-64અ-56અ મનુષ્યભાવાત્સા યોષિત્પપાત મુનિપાદયોઃ । 1-64અ-56બ્ મહાપ્રસાદો ભગવાન્પુત્રં પ્રોવાચ ધર્મવિત્ ॥ 1-64અ-57અ મા ત્વમેવંવિધં કાર્ષીર્નૈતદ્ધર્મ્યં મતં હિ નઃ । 1-64અ-57બ્ દૂષ્યૌ ન માતાપિતરૌ તથા પૂર્વોપકારિણૌ ॥ 1-64અ-58અ ધારણાદ્દુઃખસહનાત્તયોર્માતા ગરીયસી । 1-64અ-58બ્ બીજક્ષેત્રસમાયોગે સસ્યં જાયેત લૌકિકમ્ ॥ 1-64અ-59અ જાયતે ચ સુતસ્તદ્વત્પુરુષસ્ત્રીસમાગમે । 1-64અ-59બ્ મૃગીણાં પક્ષિણાં ચૈવ અપ્સરાણાં તથૈવ ચ ॥ 1-64અ-60અ શૂદ્રયોન્યાં ચ જાયન્તે મુનયો વેદપારગાઃ । 1-64અ-60બ્ ઋષ્યશૃઙ્ગો મૃગીપુત્રઃ કણ્વો બર્હિસુતસ્તથા ॥ 1-64અ-61અ અગસ્ત્યશ્ચ વસિષ્ઠશ્ચ ઉર્વશ્યાં જનિતાવુભૌ । 1-64અ-61બ્ સોમશ્રવાસ્તુ સર્પ્યાં તુ અશ્વિનાવશ્વિસમ્ભવૌ ॥ 1-64અ-62અ સ્કન્દઃ સ્કન્નેન શુક્લેન જાતઃ શરવણે પુરા । 1-64અ-62બ્ એવમેવ ચ દેવાનામૃષીમાં ચૈવ સમ્ભવઃ ॥ 1-64અ-63અ લોકવેદપ્રવૃત્તિર્હિ ન મીમાંસ્યા બુધૈઃ સદા । 1-64અ-63બ્ વેદવ્યાસ ઇતિ પ્રોક્તઃ પુરાણે ચ સ્વયમ્ભુવા ॥ 1-64અ-64અ ધર્મનેતા મહર્ષીણાં મનુષ્યાણાં ત્વમેવ ચ । 1-64અ-64બ્ તસ્માત્પુત્ર ન દૂષ્યેત વાસવી યોગચારિણી ॥ 1-64અ-65અ મત્પ્રીત્યર્થં મહાપ્રાજ્ઞ સસ્નેહં વક્તુમર્હસિ । 1-64અ-65બ્ પ્રજાહિતાર્થં સમ્ભૂતો વિષ્ણોર્ભાગો મહાનૃષિઃ ॥ 1-64અ-66અ તસ્માત્સ્વમાતરં સ્નેહાત્પ્રબવીહિ તપોધન । 1-64અ-66x વૈશમ્પાયન ઉવાચ । 1-64અ-66બ્ ગુરોર્વચનમાજ્ઞાય વ્યાસઃ પ્રીતોઽભવત્તદા ॥ 1-64અ-67અ ચિન્તયિત્વા લોકવૃત્તં માતુરઙ્કમથાવિશત્ । 1-64અ-67બ્ પુત્રસ્પર્શાત્તુ લોકેષુ નાન્યત્સુખમતીવ હિ ॥ 1-64અ-68અ વ્યાસં કમલપત્રાક્ષં પરિષ્વજ્યાશ્ર્વવર્તયત્ । 1-64અ-68બ્ સ્તન્યાસારૈઃ ક્લિદ્યમાના પુત્રમાઘ્રાય મૂર્ધનિ ॥ 1-64અ-69x વાસવ્યુવાચ । 1-64અ-69અ પુત્રલાભાત્પરં લોકે નાસ્તીહ પ્રસવાર્થિનામ્ । 1-64અ-69બ્ દુર્લભં ચેતિ મન્યેઽહં મયા પ્રાપ્તં મહત્તપઃ ॥ 1-64અ-70અ મહતા તપસા તાત મહાયોગબલેન ચ । 1-64અ-70બ્ મયા ત્વં હિ મહાપ્રાજ્ઞ લબ્ધોઽમૃતમિવામરૈઃ ॥ 1-64અ-71અ તસ્માત્ત્વં મામૃષેઃ પુત્ર ત્યક્તું નાર્હસિ સામ્પ્રતમ્ । 1-64અ-71x વૈશમ્પાયન ઉવાચ । 1-64અ-71બ્ એવમુક્તસ્તતઃ સ્નેહાદ્વ્યાસો માતરમબ્રવીત્ ॥ 1-64અ-72અ ત્વયા સ્પૃષ્ટઃ પરિષ્વક્તો મૂર્ધ્નિ ચાઘ્રાયિતો મુહુઃ । 1-64અ-72બ્ એતાવન્માત્રયા પ્રીતો ભવિષ્યેષુ નૃપાત્મજે ॥ 1-64અ-73અ સ્મૃતોઽહં દર્શયિષ્યામિ કૃત્યેષ્વિતિ ચ સોઽબ્રવીત્ । 1-64અ-73બ્ સ માતરમનુજ્ઞાપ્ય તપસ્યેવ મનો દધે ॥ 1-64અ-74અ તતઃ કન્યામનુજ્ઞાય પુનઃ કન્યા ભવત્વિતિ । 1-64અ-74બ્ પરાશરોઽપિ ભગવાન્પુત્રેણ સહિતો યયૌ ॥ 1-64અ-75અ ગત્વાશ્રમપદં પુમ્યમદૃશ્યન્ત્યા પરાશરઃ । 1-64અ-75બ્ જાતકર્માદિસંસ્કારં કારયામાસ ધર્મતઃ ॥ 1-64અ-76અ કૃતોપનયનો વ્યાસો યાજ્ઞવલ્ક્યેન ભારત । 1-64અ-76બ્ વેદાનધિજગૌ સાઙ્ગાનોઙ્કારેણ ત્રિમાત્રયા ॥ 1-64અ-77અ ગુરવે દક્ષિણાં દત્ત્વા તપઃ કર્તું પ્રચક્રમે । 1-64અ-77બ્ એવં દ્વૈપાયનો જજ્ઞે સત્યવત્યાં પરાશરાત્ ॥ 1-64અ-78અ દ્વીપ ન્યસ્તઃ સ યદ્વાલસ્તસ્માદ્દ્વૈપાયનોઽભવત્ । 1-64અ-78બ્ પાદાપસારિણં ધર્મં વિદ્વાન્સ તુ યુગે યુગે ॥ 1-64અ-79અ આયુઃ શક્તિં ચ મર્ત્યાનાં યુગાદ્યુગમવેક્ષ્ય ચ । 1-64અ-79બ્ બ્રહ્મર્ષિર્બ્રાહ્મણાનાં ચ તથાઽનુગ્રહકાઙ્ક્ષયા ॥ 1-64અ-80અ વિવ્યાસ વેદાન્યસ્માચ્ચ વેદવ્યાસ ઇતિ સ્મૃતઃ । 1-64અ-80બ્ તતઃ સ મહર્ષિર્વિદ્વાઞ્શિષ્યાનાહૂય ધર્મતઃ ॥ 1-64અ-81અ સુમન્તું જૈમિનિં પૈલં શુકં ચૈવ સ્વમાત્મજમ્ । 1-64અ-81બ્ પ્રભુર્વરિષ્ઠો વરદો વૈશમ્પાયનમેવ ચ ॥ 1-64અ-82અ વેદાનધ્યાપયામાસ મહાભારતપઞ્ચમાન્ । 1-64અ-82બ્ સંહિતાસ્તૈઃ પૃથક્ત્વેન ભારતસ્ય પ્રકીર્તિતા ॥ 1-64અ-83અ તતઃ સત્યવતી હૃષ્ટા જગામ સ્વં નિવેશનમ્ । 1-64અ-83બ્ તસ્યાસ્તુ યોજનાદ્ગન્ધમાજિઘ્રન્તિ નરા ભુવિ ॥ 1-64અ-84અ દાશરાજસ્તુ તદ્ગન્ધમાજિઘ્રન્પીતિમાવહત્ । 1-64અ-84x દાશરાજ ઉવાચ । 1-64અ-84બ્ ત્વામાહુર્મત્સ્યગન્ધેતિ કથં બાલે સુગન્ધતા ॥ 1-64અ-85અ અપાસ્ય મત્સ્યગન્ધત્વં કેન દત્તા સુગન્ધતા 1-64અ-85x સત્યવત્યુવાચ । 1-64અ-85બ્ શક્તે- પુત્રો મહાપ્રાજ્ઞઃ પરાશર ઇતિ શ્રુતઃ ॥ 1-64અ-86અ નાવં વાહયમાનાયા મમ દૃષ્ટ્વાં સુશિક્ષિતમ્ । 1-64અ-86બ્ ઉપાસ્ય મત્સ્યગન્ધત્વં યોજનાદ્ગન્ધતાં દદૌ ॥ 1-64અ-87અ ઋષેઃ પ્રસાદં દૃષ્ટ્વા તુ જનાઃ પ્રીતિમુપાગમન્ । 1-64અ-87બ્ એવં લબ્ધો મયા ગન્ધો ન રોષં કર્તુમર્હસિ ॥ 1-64અ-88અ દાશરાજસ્તુ તદ્વાક્યં પ્રશશંસ નનન્દ ચ । 1-64અ-88બ્ એતત્પવિત્રં પુણ્યં ચ વ્યાસસમવમુત્તમમ્ । 1-64અ-88ચ્ ઇતિહાસમિમં શ્રુત્વા પ્રજાવન્તો ભવન્તિ ચ ॥

તથા ભીષ્મઃ શાન્તનવો ગઙ્ગાયામમિતદ્યુતિઃ ।
વસુવીર્યાત્સમભવન્મહાવીર્યો મહાયશાઃ ॥

વૈદાર્થવિચ્ચ ભગવાનૃષિર્વિપ્રો મહાયશાઃ ।
શૂલે પ્રોતઃ પુરાણર્ષિરચોરશ્ચોરશઙ્કયા ॥

અણીમાણ્ડવ્ય ઇત્યેવં વિખ્યાતઃ સ મહાયશાઃ ।
સ ધર્મમાહૂય પુરા મહર્ષિરિદમુક્તવાન્ ॥

ઇષીકયા મયા બાલ્યાદ્વિદ્ધા હ્યેકા શકુન્તિકા ।
તત્કિલ્બિષં સ્મરે ધર્મ નાન્યત્પાપમહં સ્મરે ॥

તન્મે સહસ્રમમિતં કસ્માન્નેહાજયત્તપઃ ।
ગરીયાન્બ્રાહ્મણવધઃ સર્વભૂતવધાદ્યતઃ ॥

તસ્માત્ત્વં કિલ્બિષાદસ્માચ્છૂદ્રયોનૌ જનિષ્યસિ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
તેન શાપેન ધર્મોઽપિ શૂદ્રયોનાવજાયત ॥

વિદ્વાન્વિદુરરૂપેણ ધાર્મિકઃ કિલ્બિષાત્તતઃ ।
સઞ્જયો મુનિકલ્પસ્તુ જજ્ઞે સૂતો ગવલ્ગણાત્ ॥

સૂર્યાચ્ચ કુન્તિકન્યાયાં જજ્ઞે કર્ણો મહાબલઃ ।
સહજં કવચં બિભ્રત્કુણ્ડલોદ્યોતિતાનનઃ ॥

અનુગ્રહાર્થં લોકાનાં વિષ્ણુર્લોકનમસ્કૃતઃ ।
વસુદેવાત્તુ દેવક્યાં પ્રાદુર્ભૂતો મહાયશાઃ ॥

અનાદિનિધનો દેવઃ સ કર્તા જગતઃ પ્રભુઃ ।
અવ્યક્તમક્ષરં બ્રહ્મ પ્રધાનં ત્રિગુણાત્મકમ્ ॥

આત્માનમવ્યયં ચૈવ પ્રકૃતિં પ્રભવં પ્રભુમ્ ।
પુરુષં વિશ્વકર્માણં સત્વયોગં ધ્રુવાક્ષરમ્ ॥

અનન્તમચલં દેવં હંસં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
ધાતારમજમવ્યક્તં યમાહુઃ પરમવ્યયમ્ ॥

કૈવલ્યં નિર્ગુણં વિશ્વમનાદિમજમવ્યયમ્ ।
પુરુષઃ સ વિભુઃ કર્તા સર્વભૂતપિતામહઃ ॥

ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય પ્રજજ્ઞેઽન્ધકવૃષ્ણિષુ ।
અસ્ત્રજ્ઞૌ તુ મહાવીર્યૌ સર્વશાસ્ત્રવિશારદૌ ॥

સાત્યકિઃ કૃતવર્મા ચ નારાયણમનુવ્રતૌ ।
સત્યકાદ્ધૃદિકાચ્ચૈવ જજ્ઞાતેઽસ્ત્રવિશારદૌ ॥

ભરદ્વાજસ્ય ચ સ્કન્નં દ્રોણ્યાં શુક્રમવર્ધત ।
સહર્ષેરુગ્રતપસસ્તસ્માદ્દ્રોણો વ્યજાયત ॥

ગૌતમાન્મિથુનં જજ્ઞે શરસ્તમ્બાચ્છરદ્વતઃ ।
અશ્વત્થામ્નશ્ચ જનની કૃપશ્ચૈવ મહાબલઃ ॥

અશ્વત્થામા તતો જજ્ઞે દ્રોણાદેવ મહાબલઃ ।
તથૈવ ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽપિ સાક્ષાદગ્નિસમદ્યુતિઃ ॥

વૈતાને કર્મણિ તતે પાવકાત્સમજાયત ।
વીરો દ્રોણવિનાશાય ધનુરાદાય વીર્યવાન્ ॥

તથૈવ વેદ્યાં કૃષ્ણાપિ જજ્ઞે તેજસ્વિની શુભા ।
વિભ્રાજમાના વપુષા બિભ્રતી રૂપમુત્તમમ્ ॥

પ્રહ્રાદશિષ્યો નગ્નજિત્સુબલશ્ચાભવત્તતઃ ।
તસ્ય પ્રજા ધર્મહન્ત્રી જજ્ઞે દેવપ્રકોપનાત્ ॥

ગાન્ધારરાજપુત્રોઽભૂચ્છકુનિઃ સૌબલસ્તથા ।
દુર્યોધનસ્ય જનની જજ્ઞાતેઽર્થવિશારદૌ ॥

કૃષ્ણદ્વૈપાયનાજ્જજ્ઞે ધૃતરાષ્ટ્રો જનેશ્વરઃ ।
ક્ષેત્રે વિચિત્રવીર્યસ્ય પાણ્ડુશ્ચૈવ મહાબલઃ ॥

ધર્માર્થકુશલો ધીમાન્મેધાવી ધૂતકલ્મષઃ ।
વિદુરઃ શૂદ્રયોનૌ તુ જજ્ઞે દ્વૈપાયનાદપિ ॥

પાણ્ડોસ્તુ જજ્ઞિરે પઞ્ચ પુત્રા દેવસમાઃ પૃથક્ ।
દ્વયોઃ સ્ત્રિયોર્ગુણજ્યેષ્ઠસ્તેષામાસીદ્યુધિષ્ઠિરઃ ॥

ધર્માદ્યુધિષ્ઠિરો જજ્ઞે મારુતાચ્ચ વૃકોદરઃ ।
ઇન્દ્રાદ્ધનઞ્જયઃ શ્રીમાન્સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ॥

જજ્ઞાતે રૂપસમ્પન્નાવશ્વિભ્યાં ચ યમાવપિ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ચ ગુરુશુશ્રૂષણે રતૌ ॥

તથા પુત્રશતં જજ્ઞે ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ધીમતઃ ।
દુર્યોધનપ્રભૃતયો યુયુત્સુઃ કરણસ્તથા ॥

તતો દુઃશાસનશ્ચૈવ દુઃસહશ્ચાપિ ભારત ।
દુર્મર્ષણો વિકર્ણશ્ચ ચિત્રસેનો વિવિંશતિઃ ॥

જયઃ સત્યવ્રતશ્ચૈવ પુરુમિત્રશ્ચ ભારત ।
વૈશ્યાપુત્રો યુયુત્સુશ્ચ એકાદશ મહારથાઃ ॥

અભિમન્યુઃ સુભદ્રાયામર્જુનાદભ્યજાયત ।
સ્વસ્રીયો વાસુદેવસ્ય પૌત્રઃ પાણ્ડોર્મહાત્મનઃ ॥

પાણ્ડવેભ્યો હિ પાઞ્ચાલ્યાં દ્રૌપદ્યાં પઞ્ચ જજ્ઞિરે ।
કુમારા રૂપસમ્પન્નાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ ॥

પ્રતિવિન્ધ્યો યુધિષ્ઠિરાત્સુતસોમો વૃકોદરાત્ ।
અર્જુનાચ્છ્રુતકીર્તિસ્તુ શતાનીકસ્તુ નાકુલિઃ ॥

તથૈવ સહદેવાચ્ચ શ્રુતસેનઃ પ્રતાપવાન્ ।
હિડિમ્બાયાં ચ ભીમેન વને જજ્ઞે ઘટોત્કચઃ ॥

શિખણ્ડી દ્રુપદાજ્જજ્ઞે કન્યા પુત્રત્વભાગતા ।
યાં યક્ષઃ પુરુષં ચક્રે સ્થૂમઃ પ્રિયચિકીર્ષયા ॥

કુરૂણાં વિગ્રહે તસ્મિન્સમાગચ્છન્બહૂન્યથ ।
રાજ્ઞાં શતસહસ્રાણિ યોત્સ્યમાનાનિ સંયુગે ॥

તેષામપરિમેયાનાં નામધેયાનિ સર્વશઃ । ન શક્યાનિ સમાખ્યાતું વર્ષાણામયુતૈરપિ ।
એતે તુ કીર્તિતા મુખ્યા યૈરાખ્યાનમિદં તતમ્ ॥