Mahabharata · Chapter 1.3

janamejayaḥ pārikṣitaḥ saha bhrātṛbhiḥ kurukṣetre dīrghasatramupāste / tasya bhrātarastrayaḥ śrutasena ugraseno bhīmasena iti /
teṣu tatsatramupāsīneṣvabhyāgacchatsārameyaḥ //

janamejayasya bhrātṛbhirabhihato rorūyamāṇo mātuḥ samīpamupāgacchat //

taṃ mātā rorūyamāṇamuvāca /
kiṃ rodiṣi kenāsyabhihata iti //

sa evamukto mātaraṃ pratyuvāca janamejayasya bhrātṛbhirabhihato'smīti //

taṃ mātā pratyuvāca vyaktaṃ tvayā tatrāparāddhaṃ yenāsyabhihata iti //

sa tāṃ punaruvāca nāparādhyāmi kiñcinnāvekṣe havīṃṣi nāvaliha iti //

tacchrutvā tasya mātā saramā putraduḥkhārtā tatsatramupāgacchadyatra sa janamejayaḥ saha bhrātṛbhirdīrghasatramupāste //

sa tayā kruddhayā tatrokto'yaṃ me putro na kiñcidaparādhyati nāvekṣate havīṃṣi nāvaleḍhi kimarthamabhihata iti //

na kiñciduktavantaste sā tānuvāca yasmādayamabhihato'napakārī tasmādadṛṣṭaṃ tvāṃ bhayamāgamiṣyatīti //

janamejaya evamukto devaśunyā saramayā bhṛśaṃ sambhrānto viṣaṇṇaścāsīt //

sa tasminsatre samāpte hāstinapuraṃ pratyetya purohitamanurūpamanvicchamānaḥ paraṃ yatnamakarodyo me pāpakṛtyāṃ śamayediti //

sa kadācinmṛgayāṃ gataḥ pārikṣito janamejayaḥ kasmiṃścitsvaviṣaya āśramamapaśyat //

tatra kaścidṛpirāsāñcakre śrutaśravā nāma /
tasya tapasyabhirataḥ putra āste somaśravā nāma //

tasya taṃ putramabhigamya janamejayaḥ pārikṣitaḥ paurohityāya vavre //

sa namaskṛtya tamṛṣimuvāca bhagavannayaṃ tava putro mama purohito'stviti //

sa evamuktaḥ pratyuvāca janamejayaṃ bho janamejaya putro'yaṃ mama sarpyāṃ jāto mahātapasvī svādhyāyasampanno mattapovīryasambhṛto macchukraṃ pītavatyāstasyāḥ kukṣau jātaḥ //

samartho'yaṃ bhavataḥ sarvāḥ pāpakṛtyāḥ śamayitumantareṇa mahādevakṛtyām //

asya tvekamupāṃśuvrataṃ yadenaṃ kaścidbrāhmaṇaḥ kañcidarthamabhiyācettaṃ tasmai dadyādayaṃ yadyetadutsahase tato nayasvainamiti //

tenaivamukto janamejayastaṃ pratyuvāca bhagavaṃstattathā bhaviṣyatīti //

sa taṃ purohitamupādāyopāvṛtto bhrātṛnuvāca mayā'yaṃ vṛta upādhyāyo yadayaṃ brūyāttatkāryamavicārayadbhirbhavadbhiriti / tenaivamuktā bhrātarastasya tathā cakruḥ /
sa tathā bhrātṝnsandiśya takṣaśilāṃ pratyabhipratasthe taṃ ca deśaṃ vaśe sthāpayāmāsa //

etasminnantare kaścidṛṣirdhaumyo nāmāpodastasya śiṣyāstrayo babhūvuḥ //

upamanyurāruṇirbaidaśceti sa ekaṃ śiṣyammāruṇiṃ pāñcālyaṃ preṣayāmāsa gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti //

sa upādhyāyena sandiṣṭa āruṇiḥ pāñcālyastatra gatvā tatkedārakhaṇḍaṃ baddhuṃ nāśakat /
sa kliśyamāno'paśyadupāyaṃ bhavatvevaṃ kariṣyāmīti //

sa tatra saṃviveśa kedārakhaṇḍe śayāne va tathā tasmiṃstadudakaṃ tasthau //

tataḥ kadācidupādhyāya āpodo dhaumyaḥ śiṣyāvapṛcchat kva āruṇiḥ pāñcālyo gata iti //

tau taṃ pratyūcaturbhagavaṃstvayaiva preṣito gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti /
sa evamuktastau śiṣyau pratyuvāca tasmāttatra sarve gacchāmo yatra sa gata iti //

sa tatra gatvā tasyāhvānāya śabdaṃ cakāraḥ /
bho āruṇe pāñcālya kvāsi vatsaihīti //

sa tacchrutvā āruṇirupādhyāyavākyaṃ tasmātkedārakhaṇḍātsahasotthāyatamupādhyāyamupatasthe //

provāca cainamayamasmyatra kedārakhaṇḍe niḥsaramāṇamudakamavāraṇīyaṃ saṃroddhuṃ saṃviṣṭo bhagavacchabdaṃ śrutvaiva sahasā vidārya kedārakhaṇḍaṃ bhavantamupasthitaḥ //

tadabhivādaye bhagavantamājñāpayatu bhavānkamarthaṃ karavāṇīti //

sa evamukta upādhyāyaḥ pratyuvāca yasmādbhavānkedārakhaṇḍaṃ vidāryotthitastasmāduddālaka evanāmnā bhavānbhaviṣyatītyupādhyāyenānugṛhītaḥ //

yasmācca tvayā madvacanamanuṣṭhitaṃ tasmācchreyo'vāpsyasi /
sarve ca te vedāḥ pratibhāsyanti sarvāṇi ca dharmaśāstrāṇīti //

sa evamukta upādhyāyeneṣṭaṃ deśaṃ jagāma //

athāparaḥ śiṣyastasyaivāpodasya dhaumyasyopamanyurnāma /
taṃ copādhyāyaḥ preṣayāmāsa vatsopamanyo gā rakṣasveti //

sa upādhyāyavacanādarakṣadgāḥ sa cāhani gā rakṣitvā divasakṣaye gurugṛhamāgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre //

tamupādhyāyaḥ pīvānamapaśyaduvāca cainaṃ vatsopamanyo kena vṛttiṃ kalpayasi pīvānasi dṛḍhamiti //

sa upādhyāyaṃ pratyuvāca bho bhaikṣyeṇa vṛttiṃ kalpayāmīti tamupādhyāyaḥ pratyuvāca //

mayyanivedya baikṣyaṃ nīpayoktavyamiti /
sa tathetyukto bhaikṣyaṃ caritvoṇadhyāyanyavedayat //

sa tasmādupādhyāyaḥ sarvameva bhaikṣyamagṛhṇāt /
sa tathetyuktaḥ punararakṣadgā ahani rakṣitvā niśāmukhe gurukulamāgamya guroragrataḥsthitvā namaścakre //

tamupādhyāyastathāpi pīvānameva dṛṣṭvovāca /
vatsopamanyo sarvamaśeṣataste bhaikṣyaṃ gṛhṇāmi kenedānīṃ vṛttiṃ kalpayasīti //

sa evamukta upādhyāyaṃ pratyuvāca /
bhagavate nivedya pūrvamaparaṃ carāmi tena vṛttiṃ kalpayāmīti tamupādhyāyaḥ pratyuvāca //

naiṣā nyāyyā guruvṛttiranyeṣāmapi bhaikṣyopajīvināṃ vṛttyuparodhaṃ karoṣi ityevaṃ vartamāno lubdho'sīti //

sa tathetyuktvā gā arakṣadrakṣitvāca punarupādhyāyagṛhamāgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre //

tamupādhyāyastathāpi pīvānameva dṛṣṭvā punaruvāca /
vatsopamanyo ahaṃ te sarvaṃ bhaikṣyaṃ gṛhṇāmi na cānyaccarasi pīvānasi bhṛśaṃ kena vṛttiṃ kalpayasīti //

sa evamuktastamupādhyāyaṃ pratyuvāca / bho etāsāṃ gavāṃ payasā vṛttiṃ kalpayāmīti /
tamuvācopādhyāyo naitannyāyyaṃ paya upayoktuṃ bhavato mayā nābhyanujñātamiti //

sa tatheti pratijñāya gā rakṣitvā punarupādhyāyagṛhametya guroragrataḥ sthitvā namaścakre //

tamupādhyāyaḥ pīvānameva dṛṣṭvovāca /
vatsopamanyo bhaikṣyaṃ nāśnāsi na cānyaccarasi payo na pibasi pīvānasi bhṛśaṃ kenedānīṃ vṛttiṃ kalpayasīti //

sa evamukta upādhyāyaṃ pratyuvāca /
bhoḥ phenaṃ pibāpi yamime vatsā mātṝṇāṃ stanātpibanta udgiranti //

tamupādhyāyaḥ pratyuvāca / ete tvadanukampayā guṇavanto vatsāḥ prabhūtataraṃ phenamudgiranti /
tadeṣāmapi vatsānāṃ vṛttyuparodhaṃ karoṣyevaṃ vartamānaḥ / phenamapi bhavānna pātumarhatīti sa tatheti pratiśrutya nirāhāraḥ punararakṣadgāḥ //

tathā pratiṣiddho bhaikṣyaṃ nāśnāti nacānyaccarati payo na pibati phenaṃ nopayuhkte sa kadācidaraṇye kṣudhārto'rkapatrāṇyabhakṣayat //

sa tairarkapatrairbhakṣitaiḥ kṣāratiktakaṭurūkṣaistīkṣṇavipākaiścakṣuṣyupahato'ndho babhūva /
tataḥ so'ndho'pi caṅkramyamāṇaḥ kūpe'patat //

atha tasminnanāgacchati sūrye cāstācalāvalambini upādhyāyaḥ śiṣyānavocat //

mayopamanyuḥ sarvataḥ pratiṣiddhaḥ sa niyataṃ kupitastato nāgacchati ciragatastviti /
tato'nveṣya ityevamuktvā śiṣyaiḥ sārdhamaraṇyaṃ gatvā tasyāhvānāya śabdaṃ cakāra bho upamanyo kvāsi vatsaihīti //

sa upādhyāyasya āhvānavacanaṃ śrutvā pratyuvācoccairayamasminkūpe patito'hamiti /
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca kathaṃ tvamasminkūpe patita iti //

sa upādhyāyaṃ pratyuvāca arkapatrāṇi bhakṣayitvāndhībhūtosmyataścaṅkramyamāṇaḥ kūpe patita iti /
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca //

aśvinau stuhi tau devabhiṣajau tvāṃ cakṣuṣmantaṃ kartārāviti /
sa evamukta upādhyāyenopamanyuḥ stotumupacakrame devāvaśvinau vāgbhirṛgbhiḥ //

prapūrvagau pūrvajau citrabhānū girā vāṃ śaṃsāmi tapasā hyanantau /
divyau suparṇau virajau vimānā- vadhikṣipantau bhuvanāni viśvā //

hiraṇmayau śakunī sāmparāyau nāsatyadasrau sunasau vaijayantau /
śuklaṃ vayantau tarasā suvemā- vadhivyayantāvasitaṃ vivasvataḥ //

grastāṃ suparṇasya balena vartikā- mamuñcatāmaśvinau saubhagāya /
tāvatsuvṛttāvanamaṃ tamāya yā- vasattamā gā aruṇā udāvahat //

ṣaṣṭiśca gāvastriśatāśca dhenava ekaṃ vatsaṃ suvate taṃ duhanti /
nānāgoṣṭhā vihitā ekadohanā- stāvaśvinau duhato gharmamukthyam //

ekāṃ nābhiṃ sapta sathā arāḥ śritāḥ pradhiṣvanyā viṃśatirarpitā arāḥ /
anemi cakraṃ parivartate'jaraṃ māyā'śvinau samanakti carṣaṇī //

ekaṃ cakraṃ vartate dvādaśāraṃ ṣaṇṇābhimekākṣamamṛtasya dhāraṇam /
yasmindevā adhi viśve viṣaktā- stāvaśvinau muñcato mā viṣīdatam //

aśvināvindumamṛtaṃ vṛttabhūyau tirodhattāmaśvinau dāsapatnī /
hitvā girimaśvinau gāmudācarantau tadvṛṣṭimahnātprasthitau balasya //

yuvāṃ diśo janayatho daśāgre samānaṃ mūrdhni rathayānaṃ viyanti /
tāsāṃ yātamṛṣayo'nuprayānti devā manuṣyāḥ kṣitimācaranti //

yuvāṃ varṇānvikurutho viśvarūpāṃ- ste'dhikṣiyante bhuvanāni viśvā /
te bhānavo'pyanusṛtāścaranti devā manuṣyāḥ kṣitimācaranti //

tau nāsatyāvaśvinau vāṃ mahe'haṃ srajaṃ ca yāṃ bibhṛthaḥ puṣkarasya /
tau nāsatvāvamṛtāvṛtāvṛdhā- vṛte devāstatprapade na sūte //

mukhena garbhaṃ labhatāṃ yuvānau gatāsuretatprapadena sūte /
sadyo jāto mātaramatti garbha- stāvaśvinau muñcathau jīvase gām //

stotuṃ na śaknomi guṇairbhavantau cakṣurvihīnaḥ pathi sampramohaḥ /
durge'hamasminpatito'smi kūpe yuvāṃ śaraṇyau śaraṇaṃ prapadye //
sautiruvāca /

evamṛgbhiścānyairastuvat /
ityevaṃ tenābhiṣṭutāvaśvināvājagmaturāhatuścaiṃ prītau sva eṣa te'pūpośānainamiti //

sa evamuktaḥ pratyuvāca nānṛtamūcaturbhagavantau natvahametamapūpamupayoktumutsahe gurave'nivedyeti //

tatastamaśvināvūcatuḥ /
āvābhyāṃ purastādbhavata upādhyāyenaivamevābhiṣṭutābhyāmapūpodatta upayuktaḥ sa tenānivedya gurave tvamapi tathaiva kuruṣva yathā kṛtamupādhyāyeneti //

sa evamuktaḥ pratyuvāca etatpratyanunaye bhavantāvaśvinau notsahe'hamanivedya gurave'pūpamupayoktumiti //

tamaśvināvāhatuḥ prītau svastavānayā gurubhaktyā /
upādhyāyasya te kārṣṇāyasā dantā bhavato'pi hiraṇmayā bhaviṣyanti cakṣuṣmāṃśca bhaviṣyasi śreyaścāvāpsyasīti //

sa evamukto'śvibhyāṃ labdhacakṣurupādhyāyasakāśamāgamyābhyavādayat //

ācacakṣe ca sa cāsya prītimānbabhūva //

āha cainaṃ yathā'śvināvāhatustathā tvaṃ śreyo'vāpsyasīti //

sarve ca te vedāḥpratibhāsyanti sarvāṇi ca dharmaśāstrāṇīti /
eṣā tasyāpi parīkṣopamannyoḥ //

athāparaḥ śiṣyastasyaivāpodasya dhaumyasya baido nāma tamupādhyāyaḥ samādideśa vatsa baida ihāsyatāṃ tāvanmama gṛhe kañcitkālaṃ śuśrūṣuṇā ca bhavitavyaṃ śreyaste bhaviṣyatīti //

sa tathetyuktvā gurukule dīrghakālaṃ guruśuśrūṣaṇaparo'vasat /
gauriva nityaṃ guruṇā dhūrṣu niyojyamānaḥ śītoṣṇakṣuttṛṣṇāduḥkhasahaḥ sarvatrāpratikūlastasya mahatātkālena guruḥ paritoṣaṃ jagāma //

tatparitoṣācca śreyaḥ sarvajñatāṃ cāvāpa /
eṣā tasyāpi parīkṣā baidasya //

sa upādhyāyenānujñātaḥ samāvṛttastasmādgurukulavāsādgṛhāśramaṃ pratyapadyata / tasyāpi svagṛhe vasatastrayaḥ śiṣyā babhūvuḥ sa śiṣyānna kiñciduvāca karma vā kriyatāṃ guruśuśrūṣā veti /
duḥkhābhijño hi gurukulavāsasya śiṣyānparikleśena yojayituṃ neyeṣa //

atha kasmiṃścitkāle baidaṃ brāhmaṇaṃ janamejayaḥ pauṣyaśca kṣatriyāvupetyopādhyāyaṃ varayāñcakratuḥ //

sa kadācidyājyakāryeṇābhiprasthita uttaṅkanāmānaṃ śiṣyaṃ niyojayāmāsa //

bhoyatkiñcidasmadgṛhe parihīyate tadicchāmyahamaparihīyamānaṃ bhavatā kriyamāṇamiti sa evaṃ pratisandiśyottaṅkaṃ baidaḥ pravāsaṃ jagāma //

athottaṅkaḥ śuśrūṣurguruniyogamanutiṣṭhamāno gurukule vasati sma /
sa tatra vasamāna upādhyāyastrībhiḥ sahitābhirāhūyoktaḥ //

upādhyāyānī te ṛtumatī upādhyāyaśca proṣito'syā yathā'yamṛturvandhyo na bhavati tathā kriyatāmeṣā viṣīdatīti //

evamuktastāḥ striyaḥ pratyuvāca / na mayā strīṇāṃ vacanādidamakāryaṃ karaṇīyam /
na hyahamupādhyāyena sandiṣṭo'kāryamapi tvayā kāryamiti //

tasya punarupādhyāyaḥ kālāntareṇa gṛhamājagāma tasmātpravāsāt /
sa tu tadvṛttaṃ tasyāśeṣamupalabhya prītimānabhūt //

uvāca cainaṃ vatsottaṅkaṃ kiṃ te priyaṃ karavāṇīti /
dharmato hi śuśrūṣito'smi bhavatā tena prītiḥ paraspareṇa nau saṃvṛddhā tadanujāne bhavantaṃ sarvāneva kāmānavāpsyasi gamyatāmiti //

sa evamuktaḥ pratyuvāca kiṃ te priyaṃ karavāṇīti evaṃ hyāhuḥ //

yaścādharmeṇa vai brūyādyaścādharmeṇa pṛcchati /
tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ cādhigacchati //

sohamanujñāto bhavatā icchāmīṣṭaṃ gurvarthamupahartumiti /
tenaivamukta upādhyāyaḥ pratyuvāca vatsottaṅka uṣyatāṃ tāvaditi //

sa kadācittamupādhyāyamāhottaṅka ājñāpayatu bhavānkiṃ te priyamupāharāmi gurvarthamiti //

tamupādhyāyaḥ pratyuvāca vatsottaṅka bahuśo māṃ codayasi gurvarthamupāharāmīti tadgacchaināṃ praviśyopādhyāyānīṃ pṛccha kimupāharāmīti eṣā yadbravīti tadupāharasveti //

sa evamukta upādhyāyenopādhyāyānīmapṛcchadbhavatyupādhyāyenāsmyanujñāto gṛhaṃ gantumicchāmīṣṭaṃ te gurvarthamupahṛtyānṛṇo gantuṃ tadājñāpayatu bhavatī kimupāharāmi gurvarthamiti //

saivamuktopādhyāyānī tamuttaṅkaṃ pratyuvāca gaccha pauṣyaṃ prati rājānaṃ kuṇḍale bhikṣituṃ tasya kṣatriyayā pinaddhe //

ānayasvetaścaturthe'hani puṇyakarma bhavitā tābhyāmābaddhābhyāṃ śobhamānā brāhmaṇānpariveṣṭumicchāmi /
tatsampādayasva evaṃ hi kurvataḥ śreyo bhavitā'nyathā kutaḥ śreya iti //

sa evamuktastayopādhyāyānyā prātiṣṭhatottaṅkaḥ sa pathi gacchannapaśyadṛṣabhamatipramāṇaṃ tamadhirūḍhaṃ ca puruṣamatipramāṇameva sa puruṣa uttaṅkamabhyabhāṣata //

bhouttaṅkaitatpurīṣamasya ṛṣabhasya bhakṣayasveti sa evamukto naicchat //

tamāha puruṣo bhūyo bhakṣayasvottaṅka mā vicārayopādhyāyenāpi te bhakṣitaṃ pūrvamiti //

sa evamukto bāḍhamityuktvā tadā tadvṛpabhasya mūtraṃ purīṣaṃ ca bhakṣayitvottaṅkaḥ sambhramāḍhutthita evāpo'nuspṛśya pratasthe //

yatra sa kṣatriyaḥ pauṣyastamupetyāsīnamapaśyaduttaṅkaḥ /
sa uttaṅkastamupetyāśīrbhirabhinandyovāca //

arthī bhavantamupāgato'smīti sa enamabhivādyovāca /
bhagavanpauṣyaḥ khalvahaṃ kiṃ karavāṇīti //

sa tamuvāca gurvarthaṃ kuṇḍalayorarthenābhyāgato'smi /
ye vai te kṣatriyā pinaddhe kuṇḍale te bhavāndātumarhatīti //

taṃ pratyuvāca pauṣyaḥ praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyā yācyatāmiti /
sa tenaivamuktaḥ praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyāṃ nāpaśyat //

sa pauṣyaṃ punaruvāca na yuktaṃ bhavatā'hamanṛtenopacarituṃ na hi te'ntaḥpure kṣatriyā sannihitā naināṃ paśyāmi //

sa evamuktaḥ pauṣyaḥ kṣaṇamātraṃ vimṛśyottaṅkaṃ pratyuvāca /
niyataṃ bhavānucchiṣṭaḥ smara tāvanna hi sā kṣatriyā ucchiṣṭenāśucinā śakyā draṣṭuṃ pativratātvātsaiṣā nāśucerdarśanamupaitīti //

athaivamukta uttaṅkaḥ smṛtvovācāsti khalu mayā tu bhakṣitaṃ nopaspṛṣṭamāgacchateti /
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca eṣa te vyatikramo notthitenopaspṛṣṭaṃ bhavati śīghramāgacchateti //

athottaṅkastaṃ tathetyuktvā prāṅmukha upāveśya suprakṣālitapāṇipādavadano niḥśabdābhiraphenābhiranuṣṇābhirhṛdgatābhiradbhistriḥ pītvā dviḥ parimṛjya khānyadbhirupaspṛśya cāntaḥpuraṃ praviveśa //

tatastāṃ kṣatriyāmapaśyatsā ca dṛṣṭvaivottaṅkaṃ pratyutthāyābhivādyovāca svāgataṃ te bhagavannājñāpaya kiṃ karavāṇīti //

sa tāmuvācaite kuṇḍale gurvarthaṃ me bhikṣite dātumarhasīti /
sā prītā tena tasya sadbhāvena pātramayamanatikramaṇīyaśceti matvā te kuṇḍale avamucyāsmai prāyacchadāha cainamete kuṇḍale takṣako nāgarājaḥ subhṛśaṃ prārthayatyapramatto netumarhasīti //

sa evamuktastāṃ kṣatriyāṃ pratyuvāca bhavatī sunirvṛtā bhavatu /
na māṃ śaktastakṣako nāgarājo dharṣayitumiti //

sa evamuktvā tāṃ kṣatriyāmāmantrya pauṣyasakāśamāgacchat /
āha cainaṃ bhoḥ pauṣya prīto'smīti tamuttaṅkaṃ pauṣyaḥ pratyuvāca //

bhagavaṃścireṇa pātramāsādyate bhavāśca guṇavānatithistadicche śrāddhaṃ kartuṃ kriyatāṃ kṣaṇa iti //

tamuttaṅkaḥ pratyuvāca kṛtakṣaṇa evāsmi śīghramicchāmi yathopapannamannamupaskṛtaṃ bhavateti sa tathetyuktvā yathopapannenānnenainaṃ bhojayāmāsa //

athottaṅkaḥ sakeśaṃ śītamannaṃ dṛṣṭvā aśucyetaditi matvā taṃ pauṣyamuvāca /
yasmānme aśucyannaṃ dadāsi tasmādandho bhaviṣyasīti //

taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca /
yasmāttvamaduṣṭamannandūṣayasi tasmādanapatyo bhaviṣyasīti tamuttaṅkaḥ pratyuvāca //

na yuktaṃ bhavatā'nnamaśuci dattvā pratiśāpaṃ dātuṃ tasmādannameva pratyakṣīkuru /
tataḥ pauṣyastadannamaśuci dṛṣṭvā tasyāśucibhāvamaparokṣayāmāsa //

atha tadannaṃ muktakeśyā striyopahṛtamanuṣṇaṃ sakeśaṃ cāśucyetaditi matvā tamṛṣimuttaṅkaṃ prasādayāmāsa //

bhaghavannetadajñānādannaṃ sakeśamupāhṛtaṃ śītaṃ ca / tatkṣāmaye bhavantaṃ na bhaveyamandha iti /
tamuttaṅkaḥ pratyuvāca //

na mṛṣā bravīmi bhūtvā tvamandho nacirādanandho bhaviṣyasīti /
mamāpi śāpo bhavatā datto na bhavediti //

taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca na cāhaṃ śaktaḥ śāpaṃ pratyādātuṃ na hi me manyuradyāpyupaśamaṃ gacchati kiṃ caitadbhavatā na jñāyate /
yathā //

navanītaṃ hṛdayaṃ brāhmaṇasya vāci kṣuro nihitastīkṣṇadhāraḥ /
tadubhayametadviparītaṃ kṣatriyasya vāṅgavanītaṃ hṛdayaṃ tīkṣṇadhāram // iti //

tadevangate na śakto'haṃ tīkṣṇahṛdayatvāttaṃ śāpamanyathākartuṃ gamyatāmiti /
tamuttaṅkaḥ pratyuvāca //

bhavatā'hamannasyāśucibhāvamālakṣya pratyanunītaḥ / prāk ca te'bhihitaṃ yasmādaduṣṭamannaṃ dūṣayasi tasmādanapatyo bhaviṣyasīti /
duṣṭe cānne naiṣa mama śāpo bhaviṣyatīti //

sādhayāmastāvadityuktvā prātiṣṭhatottaṅkaste kuṇḍale gṛhītvā /
so'paśyadatha pathi nagnaṃ kṣapaṇakamāgacchantaṃ muhurmuhurdṛśyamānamadṛśyamānaṃ ca //

athottaṅkaste kuṇḍale sannyasya bhūmāvudakārthaṃ pracakrame /
etasminnantare sa kṣapaṇakastvaramāṇa upasṛtya te kuṇḍale gṛhītvā prādravat //

tamuttaṅko'bhisṛtya kṛtodakakāryaḥ śuciḥ prayato namo devebhyo gurubhyaśca kṛtvā mahatā javena tamanvayāt //

tasya takṣako dṛḍhamāsannaḥ sataṃ jagrāha /
gṛhītamātraḥ sa tadrūpaṃ vihāya takṣakasvarūpaṃ kṛtvā sahasā dharaṇyāṃ vivṛtaṃ mahābilaṃ praviveśa //

praviśya ca nāgalokaṃ svabhavanamagacchat /
athottaṅkastasyāḥ kṣatriyāyā vacaḥ smṛtvā taṃ takṣakamanvagacchat //

sa tadbilaṃ daṇḍakāṣṭhena cakhāna na cāśakat / taṃ kliśyamānamindro'paśyatsa vajraṃ preṣayāmāsa /
gacchāsya brāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuruṣveti //

atha vajraṃ daṇḍakāṣṭhamanupraviśya tadbilamadārayat //

tamuttaṅko'nuviveśa tenaiva bilena praviśya ca taṃ nāgalokamaparyantamanekavidhaprāsādaharmyavalabhīniryūhaśatasankulamuccāvacakrīḍāścaryasthānāvakīrṇamapaśyat //

sa tatra nāgāṃstānastuvadebhiḥ ślokaiḥ / ya airāvatarājānaḥ sarpāḥ samitiśobhāḥ /
kṣaranta iva jīmūtāḥ savidyutpavaneritāḥ //

surūpā bahurūpāśca tathā kalmāṣakuṇḍalāḥ /
ādityavannākapṛṣṭhe rejurairāvatodbhavāḥ //

bahūni nāgaveśmāni gaṅgāyāstīra uttare /
tatrasthānapi saṃstaumi mahataḥ pannagānaham //

icchetko'rkāṃśusenāyāṃ cartumairāvataṃ vinā /
śatānyaśītiraṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ //

sarpāṇāṃ pragrahā yānti dhṛtarāṣṭro yadaijati /
ye cainamupasarpanti ye ca dūrapathaṃ gatāḥ //

ahamairāvatajyeṣṭhabhrātṛbhyo'karavaṃ namaḥ /
yasya vāsaḥ kurukṣetre khāṇḍave cābhavatpurā //

taṃ nāgarājamastauṣaṃ kuṇḍalārthāya takṣakam /
takṣakaścāśvasenaśca nityaṃ sahacarāvubhau //

kurukṣetraṃ ca vasatāṃ nadīmikṣumatīmanu /
jaghanyajastakṣakasya śrutaseneti yaḥ sutaḥ //

avasadyo mahaddyumni prārthayannāgamukhyatām /
karavāṇi sadā cāhaṃ namastasmai mahātmane //
sautiruvāca /

evaṃ stutvā sa viprarṣiruttaṅko bhujagottamān /
naiva te kuṇḍale lebhe tataścintāmupāgamat //

evaṃ stuvannapi nāgānyadā te kuṇḍale nālabhattadā'paśyatstriyau tantre adhiropya suveme paṭaṃ vayantyau /
tasmiṃstantre kṛṣṇāḥ sitāśca tantavaścakraṃ cāpaśyaddvādaśāraṃ ṣaḍbhiḥ kumāraiḥ parivartyamānaṃ puruṣaṃ cāpaśyadaśvaṃ ca darśanīyam //

sa tānsarvāṃstuṣṭāva ebhirmantravādaślokaiḥ //

trīṇyarpitānyatra śatāni madhye ṣaṣṭiśca nityaṃ carati dhruve'smin /
cakre caturviṃśatiparvayoge ṣaḍvai kumārāḥ parivartayanti //

tantraṃ cedaṃ viśvarūpe yuvatyau vayatastantūnsatataṃ vartayantyau /
kṛṣṇānsitāṃścaiva vivartayantyau bhūtānyajasraṃ bhuvanāni caiva //

vajrasya bhartā bhuvanasya goptā vṛtrasya hantā namucernihantā /
kṛṣṇe vasāno vasane mahātmā satyānṛte yo vivinakti loke //

yo vājinaṃ garbhamapāṃ purāṇaṃ vaiśvānaraṃ vāhanamabhyupaiti /
namo'stu tasmai jagadīśvarāya lokatrayeśāya purandarāya //

tataḥ sa enaṃ puruṣaḥ prāha prīto'smi te'hasanena stotreṇa kiṃ te priyaṃ karavāṇīti /
sa tamuvāca nāgā me vaśamīyuriti //

sa cainaṃ puruṣaḥ punaruvāca etamaśvamapāne dhamasveti //

tato'śvasyāpānamadhamattato'śvāddhamyamānātsarvasrotobhyaḥ pāvakārciṣaḥ sadhūmā niṣpetuḥ //

tābhirnāgaloka upadhūpite'tha sambhrāntastakṣako'gnestejobhayādviṣaṇṇaḥ kuṇḍale gṛhītvā sahasā bhavanānniṣkramyottaṅkamuvāca //

ime kuṇḍale gṛhṇātu bhavāniti /
sa te pratijagrāhottaṅkaḥ pratigṛhya ca kuṇḍale'cintayat //

adya tatpuṇyakamupādhyāyānyā dūraṃ cāhamabhyāgataḥ sa kathaṃ sambhāvayeyamiti //

tata enaṃ cintayānameva sa puruṣa uvāca /
uttaṅka enamevāśvamadhiroha tvāṃ kṣaṇenaivopādhyāyakulaṃ prāpayiṣyatīti //

sa tathenyuktvā tamaśvamadhiruhya pratyājagāmopādhyāyakulaṃ /
upādhyāyānī ca snātā keśānāvāpayantyupaviṣṭottaṅko nāgacchatīti śāpāyāsya mano dadhe //

athaitasminnantare sa uttaṅkaḥ praviśya upādhyāyakulaṃ upādhyāyānīmabhyavādayatte cāsyai kuṇḍale prāyacchatsā cainaṃ pratyuvāca //

uttaṅka deśe kāle'bhyāgataḥ svāgataṃ te vatsa idānīṃ yadyanāgatosi kopitayā mayā śapto bhaviṣyasi śreyastavopasthitaṃ siddhimāpnuhīti //

athottaṅka upādhyāyamabhyavādayat /
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca vatsottaṅka svāgataṃ te kiṃ ciraṃ kṛtamiti //

tamuttaṅka upādhyāyaṃ pratyuvāca /
bhostakṣakeṇa me nāgarājena vighnaḥ kṛto'sminkarmaṇi tenāsmi nāgalokaṃ gataḥ //

tatra ca mayā dṛṣṭe striyau tantre'dhiropya paṭaṃ vayantyau tasmiṃśca kṛṣṇāḥ sitāśca tantavaḥ /
kiṃ tat //

tatra ca mayā cakraṃ dṛṣṭaṃ dvādaśāraṃ ṣaṭcainaṃ kumārāḥ parivartayanti tadapi kiṃ / puruṣaścāpi mayā dṛṣṭaḥ sa cāpi kaḥ /
aśvaścātipramāṇo dṛṣṭaḥ sa cāpi kaḥ //

pathi gacchatā ca mayā ṛṣabho dṛṣṭastaṃ ca puruṣo'dhirūḍhastenāsmi sopacāramukta uttaṅkāsya ṛṣabhasya purīṣaṃ bhakṣaya upādhyāyenāpi te bhakṣitamiti //

tatastasya vacanānmayā tadṛṣabhasya purīṣamupayuktaṃ sa cāpi kaḥ / tadetadbhavatopadiṣṭamiccheyaṃ śrotuṃ kiṃ taditi /
sa tenaivamukta upādhyāyaḥ pratyuvāca //

ye te striyau dhātā vidhātā ca ye ca te kṛṣṇāḥ sitāstantavaste rātryahanī /
yadapi taccakraṃ dvādaśāraṃ ṣaṭkumārāḥ parivartayanti tepi ṣaḍṛtavaḥ dvādaśārā dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraścakram //

yaḥ puruṣaḥsa parjanyaḥ yo'śvaḥ so'gniḥ ya ṛṣabhastvayā pathi gacchatā dṛṣṭaḥ sa airāvato nāgarāṭ //

yaścainamadhirūḍhaḥ puruṣaḥ sa cendraḥ yadapi te bhakṣitaṃ tasya ṛṣabhasya purīṣaṃ tadamṛtaṃ tena khalvasi tasminnāgabhavane na vyāpannastvam //

sa hi bhagavānindro mama sakhā tvadanukrośādimamanugrahaṃ kṛtavān /
tasmātkuṇḍale gṛhītvā punarāgato'si //

tatsaumya gamyatāmanujāne bhavantaṃ śreyo'vāpsyasīti /
sa upādhyāyenānujñāto bhagavānuttaṅkaḥ kruddhastakṣakaṃ praticikīrṣamāṇo hāstinapuraṃ pratasthe //

sa hāstinapuraṃ prāpya nacirādviprasattamaḥ /
samāgacchata rājānamuttaṅko janamejayam //

purā takṣaśilāsaṃsthaṃ nivṛttamaparājitam /
samyagvijayinaṃ dṛṣṭvā samantānmantribhirvṛtam //

tasmai jayāśiṣaḥ pūrvaṃ yathānyāyaṃ prayujya saḥ /
uvācainaṃ vacaḥ kāle śabdasampannayā girā //
uttaṅka uvāca /

anyasminkaraṇīye tu kārye pārthivasattama /
arcayitvā yathānyāyaṃ pratyuvāca dvijottamam //
sautiruvāca /

evamuktastu vipreṇa sa rājā janamejayaḥ /
arcayitvā yathānyāyaṃ pratyuvāca dvijottamam //
janamejaya uvāca /

āsāṃ prajānāṃ paripālanena svaṃ kṣatradharmaṃ paripālayāmi /
pravrūhi me kiṃ karaṇīyamadya yenāsi kāryeṇa samāgatastvam //
sautiruvāca /

sa evamuktastu nṛpottamena dvijottamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥ /
uvāca rājānamadīnasatvaṃ svameva kāryaṃ nṛpate kuruṣva //
uttaṅka uvāca /

takṣakeṇa mahīndrendra yena te hiṃsitaḥ pitā /
tasmai pratikuruṣva tvaṃ pannagāya durātmane //

kāryakālaṃ hi manye'haṃ vidhidṛṣṭasya karmaṇaḥ /
tadgacchāpacitiṃ rājanpitustasya mahātmanaḥ //

tena hyanaparādhī sa daṣṭo duṣṭāntarātmanā /
pañcatvamagamadrājā vajrāhata iva drumaḥ //

baladarpasamutsiktastakṣakaḥ pannagādhamaḥ /
akāryaṃ kṛtavānpāpo yo'daśatpitaraṃ tava //

rājarṣivaṃśagoptāramamarapratimaṃ nṛpam /
yiyāsuṃ kāśyapaṃ caiva nyavartayata pāpakṛt //

hotumarhasi taṃ pāpaṃ jvalite havyavāhane /
sarpasatre mahārāja tvaritaṃ tadvidhīyatām //

evaṃ pituścāpacitiṃ kṛtavāṃstvaṃ bhaviṣyasi /
mama priyaṃ ca sumahatkṛtaṃ rājan bhaviṣyati //

karmaṇaḥ pṛthivīpāla mama yena durātmanā /
vighnaḥ kṛto mahārāja gurvarthaṃ carato'nagha //
sautiruvāca /

etacchrutvā tu nṛpatistakṣakāya cukopa ha /
uttaṅkavākyahaviṣā dīpto'gnirhaviṣā yathā //

apṛcchatsa tadā rājā mantriṇaḥ svānsuduḥkhitaḥ /
uttaṅkasyaiva sānnidhye pituḥ svargagatiṃ prati //

tadaiva hi sa rājendro duḥkhaśokāpluto'bhavat / yadaiva vṛttaṃ pitaramuttaṅkādaśṛṇottadā //