મહાભારત · અધ્યાય 1.3

જનમેજયઃ પારિક્ષિતઃ સહ ભ્રાતૃભિઃ કુરુક્ષેત્રે દીર્ઘસત્રમુપાસ્તે । તસ્ય ભ્રાતરસ્ત્રયઃ શ્રુતસેન ઉગ્રસેનો ભીમસેન ઇતિ ।
તેષુ તત્સત્રમુપાસીનેષ્વભ્યાગચ્છત્સારમેયઃ ॥

જનમેજયસ્ય ભ્રાતૃભિરભિહતો રોરૂયમાણો માતુઃ સમીપમુપાગચ્છત્ ॥

તં માતા રોરૂયમાણમુવાચ ।
કિં રોદિષિ કેનાસ્યભિહત ઇતિ ॥

સ એવમુક્તો માતરં પ્રત્યુવાચ જનમેજયસ્ય ભ્રાતૃભિરભિહતોઽસ્મીતિ ॥

તં માતા પ્રત્યુવાચ વ્યક્તં ત્વયા તત્રાપરાદ્ધં યેનાસ્યભિહત ઇતિ ॥

સ તાં પુનરુવાચ નાપરાધ્યામિ કિઞ્ચિન્નાવેક્ષે હવીંષિ નાવલિહ ઇતિ ॥

તચ્છ્રુત્વા તસ્ય માતા સરમા પુત્રદુઃખાર્તા તત્સત્રમુપાગચ્છદ્યત્ર સ જનમેજયઃ સહ ભ્રાતૃભિર્દીર્ઘસત્રમુપાસ્તે ॥

સ તયા ક્રુદ્ધયા તત્રોક્તોઽયં મે પુત્રો ન કિઞ્ચિદપરાધ્યતિ નાવેક્ષતે હવીંષિ નાવલેઢિ કિમર્થમભિહત ઇતિ ॥

ન કિઞ્ચિદુક્તવન્તસ્તે સા તાનુવાચ યસ્માદયમભિહતોઽનપકારી તસ્માદદૃષ્ટં ત્વાં ભયમાગમિષ્યતીતિ ॥

જનમેજય એવમુક્તો દેવશુન્યા સરમયા ભૃશં સમ્ભ્રાન્તો વિષણ્ણશ્ચાસીત્ ॥

સ તસ્મિન્સત્રે સમાપ્તે હાસ્તિનપુરં પ્રત્યેત્ય પુરોહિતમનુરૂપમન્વિચ્છમાનઃ પરં યત્નમકરોદ્યો મે પાપકૃત્યાં શમયેદિતિ ॥

સ કદાચિન્મૃગયાં ગતઃ પારિક્ષિતો જનમેજયઃ કસ્મિંશ્ચિત્સ્વવિષય આશ્રમમપશ્યત્ ॥

તત્ર કશ્ચિદૃપિરાસાઞ્ચક્રે શ્રુતશ્રવા નામ ।
તસ્ય તપસ્યભિરતઃ પુત્ર આસ્તે સોમશ્રવા નામ ॥

તસ્ય તં પુત્રમભિગમ્ય જનમેજયઃ પારિક્ષિતઃ પૌરોહિત્યાય વવ્રે ॥

સ નમસ્કૃત્ય તમૃષિમુવાચ ભગવન્નયં તવ પુત્રો મમ પુરોહિતોઽસ્ત્વિતિ ॥

સ એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ જનમેજયં ભો જનમેજય પુત્રોઽયં મમ સર્પ્યાં જાતો મહાતપસ્વી સ્વાધ્યાયસમ્પન્નો મત્તપોવીર્યસમ્ભૃતો મચ્છુક્રં પીતવત્યાસ્તસ્યાઃ કુક્ષૌ જાતઃ ॥

સમર્થોઽયં ભવતઃ સર્વાઃ પાપકૃત્યાઃ શમયિતુમન્તરેણ મહાદેવકૃત્યામ્ ॥

અસ્ય ત્વેકમુપાંશુવ્રતં યદેનં કશ્ચિદ્બ્રાહ્મણઃ કઞ્ચિદર્થમભિયાચેત્તં તસ્મૈ દદ્યાદયં યદ્યેતદુત્સહસે તતો નયસ્વૈનમિતિ ॥

તેનૈવમુક્તો જનમેજયસ્તં પ્રત્યુવાચ ભગવંસ્તત્તથા ભવિષ્યતીતિ ॥

સ તં પુરોહિતમુપાદાયોપાવૃત્તો ભ્રાતૃનુવાચ મયાઽયં વૃત ઉપાધ્યાયો યદયં બ્રૂયાત્તત્કાર્યમવિચારયદ્ભિર્ભવદ્ભિરિતિ । તેનૈવમુક્તા ભ્રાતરસ્તસ્ય તથા ચક્રુઃ ।
સ તથા ભ્રાતૄન્સન્દિશ્ય તક્ષશિલાં પ્રત્યભિપ્રતસ્થે તં ચ દેશં વશે સ્થાપયામાસ ॥

એતસ્મિન્નન્તરે કશ્ચિદૃષિર્ધૌમ્યો નામાપોદસ્તસ્ય શિષ્યાસ્ત્રયો બભૂવુઃ ॥

ઉપમન્યુરારુણિર્બૈદશ્ચેતિ સ એકં શિષ્યમ્મારુણિં પાઞ્ચાલ્યં પ્રેષયામાસ ગચ્છ કેદારખણ્ડં બધાનેતિ ॥

સ ઉપાધ્યાયેન સન્દિષ્ટ આરુણિઃ પાઞ્ચાલ્યસ્તત્ર ગત્વા તત્કેદારખણ્ડં બદ્ધું નાશકત્ ।
સ ક્લિશ્યમાનોઽપશ્યદુપાયં ભવત્વેવં કરિષ્યામીતિ ॥

સ તત્ર સંવિવેશ કેદારખણ્ડે શયાને વ તથા તસ્મિંસ્તદુદકં તસ્થૌ ॥

તતઃ કદાચિદુપાધ્યાય આપોદો ધૌમ્યઃ શિષ્યાવપૃચ્છત્ ક્વ આરુણિઃ પાઞ્ચાલ્યો ગત ઇતિ ॥

તૌ તં પ્રત્યૂચતુર્ભગવંસ્ત્વયૈવ પ્રેષિતો ગચ્છ કેદારખણ્ડં બધાનેતિ ।
સ એવમુક્તસ્તૌ શિષ્યૌ પ્રત્યુવાચ તસ્માત્તત્ર સર્વે ગચ્છામો યત્ર સ ગત ઇતિ ॥

સ તત્ર ગત્વા તસ્યાહ્વાનાય શબ્દં ચકારઃ ।
ભો આરુણે પાઞ્ચાલ્ય ક્વાસિ વત્સૈહીતિ ॥

સ તચ્છ્રુત્વા આરુણિરુપાધ્યાયવાક્યં તસ્માત્કેદારખણ્ડાત્સહસોત્થાયતમુપાધ્યાયમુપતસ્થે ॥

પ્રોવાચ ચૈનમયમસ્મ્યત્ર કેદારખણ્ડે નિઃસરમાણમુદકમવારણીયં સંરોદ્ધું સંવિષ્ટો ભગવચ્છબ્દં શ્રુત્વૈવ સહસા વિદાર્ય કેદારખણ્ડં ભવન્તમુપસ્થિતઃ ॥

તદભિવાદયે ભગવન્તમાજ્ઞાપયતુ ભવાન્કમર્થં કરવાણીતિ ॥

સ એવમુક્ત ઉપાધ્યાયઃ પ્રત્યુવાચ યસ્માદ્ભવાન્કેદારખણ્ડં વિદાર્યોત્થિતસ્તસ્માદુદ્દાલક એવનામ્ના ભવાન્ભવિષ્યતીત્યુપાધ્યાયેનાનુગૃહીતઃ ॥

યસ્માચ્ચ ત્વયા મદ્વચનમનુષ્ઠિતં તસ્માચ્છ્રેયોઽવાપ્સ્યસિ ।
સર્વે ચ તે વેદાઃ પ્રતિભાસ્યન્તિ સર્વાણિ ચ ધર્મશાસ્ત્રાણીતિ ॥

સ એવમુક્ત ઉપાધ્યાયેનેષ્ટં દેશં જગામ ॥

અથાપરઃ શિષ્યસ્તસ્યૈવાપોદસ્ય ધૌમ્યસ્યોપમન્યુર્નામ ।
તં ચોપાધ્યાયઃ પ્રેષયામાસ વત્સોપમન્યો ગા રક્ષસ્વેતિ ॥

સ ઉપાધ્યાયવચનાદરક્ષદ્ગાઃ સ ચાહનિ ગા રક્ષિત્વા દિવસક્ષયે ગુરુગૃહમાગમ્યોપાધ્યાયસ્યાગ્રતઃ સ્થિત્વા નમશ્ચક્રે ॥

તમુપાધ્યાયઃ પીવાનમપશ્યદુવાચ ચૈનં વત્સોપમન્યો કેન વૃત્તિં કલ્પયસિ પીવાનસિ દૃઢમિતિ ॥

સ ઉપાધ્યાયં પ્રત્યુવાચ ભો ભૈક્ષ્યેણ વૃત્તિં કલ્પયામીતિ તમુપાધ્યાયઃ પ્રત્યુવાચ ॥

મય્યનિવેદ્ય બૈક્ષ્યં નીપયોક્તવ્યમિતિ ।
સ તથેત્યુક્તો ભૈક્ષ્યં ચરિત્વોણધ્યાયન્યવેદયત્ ॥

સ તસ્માદુપાધ્યાયઃ સર્વમેવ ભૈક્ષ્યમગૃહ્ણાત્ ।
સ તથેત્યુક્તઃ પુનરરક્ષદ્ગા અહનિ રક્ષિત્વા નિશામુખે ગુરુકુલમાગમ્ય ગુરોરગ્રતઃસ્થિત્વા નમશ્ચક્રે ॥

તમુપાધ્યાયસ્તથાપિ પીવાનમેવ દૃષ્ટ્વોવાચ ।
વત્સોપમન્યો સર્વમશેષતસ્તે ભૈક્ષ્યં ગૃહ્ણામિ કેનેદાનીં વૃત્તિં કલ્પયસીતિ ॥

સ એવમુક્ત ઉપાધ્યાયં પ્રત્યુવાચ ।
ભગવતે નિવેદ્ય પૂર્વમપરં ચરામિ તેન વૃત્તિં કલ્પયામીતિ તમુપાધ્યાયઃ પ્રત્યુવાચ ॥

નૈષા ન્યાય્યા ગુરુવૃત્તિરન્યેષામપિ ભૈક્ષ્યોપજીવિનાં વૃત્ત્યુપરોધં કરોષિ ઇત્યેવં વર્તમાનો લુબ્ધોઽસીતિ ॥

સ તથેત્યુક્ત્વા ગા અરક્ષદ્રક્ષિત્વાચ પુનરુપાધ્યાયગૃહમાગમ્યોપાધ્યાયસ્યાગ્રતઃ સ્થિત્વા નમશ્ચક્રે ॥

તમુપાધ્યાયસ્તથાપિ પીવાનમેવ દૃષ્ટ્વા પુનરુવાચ ।
વત્સોપમન્યો અહં તે સર્વં ભૈક્ષ્યં ગૃહ્ણામિ ન ચાન્યચ્ચરસિ પીવાનસિ ભૃશં કેન વૃત્તિં કલ્પયસીતિ ॥

સ એવમુક્તસ્તમુપાધ્યાયં પ્રત્યુવાચ । ભો એતાસાં ગવાં પયસા વૃત્તિં કલ્પયામીતિ ।
તમુવાચોપાધ્યાયો નૈતન્ન્યાય્યં પય ઉપયોક્તું ભવતો મયા નાભ્યનુજ્ઞાતમિતિ ॥

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય ગા રક્ષિત્વા પુનરુપાધ્યાયગૃહમેત્ય ગુરોરગ્રતઃ સ્થિત્વા નમશ્ચક્રે ॥

તમુપાધ્યાયઃ પીવાનમેવ દૃષ્ટ્વોવાચ ।
વત્સોપમન્યો ભૈક્ષ્યં નાશ્નાસિ ન ચાન્યચ્ચરસિ પયો ન પિબસિ પીવાનસિ ભૃશં કેનેદાનીં વૃત્તિં કલ્પયસીતિ ॥

સ એવમુક્ત ઉપાધ્યાયં પ્રત્યુવાચ ।
ભોઃ ફેનં પિબાપિ યમિમે વત્સા માતૄણાં સ્તનાત્પિબન્ત ઉદ્ગિરન્તિ ॥

તમુપાધ્યાયઃ પ્રત્યુવાચ । એતે ત્વદનુકમ્પયા ગુણવન્તો વત્સાઃ પ્રભૂતતરં ફેનમુદ્ગિરન્તિ ।
તદેષામપિ વત્સાનાં વૃત્ત્યુપરોધં કરોષ્યેવં વર્તમાનઃ । ફેનમપિ ભવાન્ન પાતુમર્હતીતિ સ તથેતિ પ્રતિશ્રુત્ય નિરાહારઃ પુનરરક્ષદ્ગાઃ ॥

તથા પ્રતિષિદ્ધો ભૈક્ષ્યં નાશ્નાતિ નચાન્યચ્ચરતિ પયો ન પિબતિ ફેનં નોપયુહ્ક્તે સ કદાચિદરણ્યે ક્ષુધાર્તોઽર્કપત્રાણ્યભક્ષયત્ ॥

સ તૈરર્કપત્રૈર્ભક્ષિતૈઃ ક્ષારતિક્તકટુરૂક્ષૈસ્તીક્ષ્ણવિપાકૈશ્ચક્ષુષ્યુપહતોઽન્ધો બભૂવ ।
તતઃ સોઽન્ધોઽપિ ચઙ્ક્રમ્યમાણઃ કૂપેઽપતત્ ॥

અથ તસ્મિન્નનાગચ્છતિ સૂર્યે ચાસ્તાચલાવલમ્બિનિ ઉપાધ્યાયઃ શિષ્યાનવોચત્ ॥

મયોપમન્યુઃ સર્વતઃ પ્રતિષિદ્ધઃ સ નિયતં કુપિતસ્તતો નાગચ્છતિ ચિરગતસ્ત્વિતિ ।
તતોઽન્વેષ્ય ઇત્યેવમુક્ત્વા શિષ્યૈઃ સાર્ધમરણ્યં ગત્વા તસ્યાહ્વાનાય શબ્દં ચકાર ભો ઉપમન્યો ક્વાસિ વત્સૈહીતિ ॥

સ ઉપાધ્યાયસ્ય આહ્વાનવચનં શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચોચ્ચૈરયમસ્મિન્કૂપે પતિતોઽહમિતિ ।
તમુપાધ્યાયઃ પ્રત્યુવાચ કથં ત્વમસ્મિન્કૂપે પતિત ઇતિ ॥

સ ઉપાધ્યાયં પ્રત્યુવાચ અર્કપત્રાણિ ભક્ષયિત્વાન્ધીભૂતોસ્મ્યતશ્ચઙ્ક્રમ્યમાણઃ કૂપે પતિત ઇતિ ।
તમુપાધ્યાયઃ પ્રત્યુવાચ ॥

અશ્વિનૌ સ્તુહિ તૌ દેવભિષજૌ ત્વાં ચક્ષુષ્મન્તં કર્તારાવિતિ ।
સ એવમુક્ત ઉપાધ્યાયેનોપમન્યુઃ સ્તોતુમુપચક્રમે દેવાવશ્વિનૌ વાગ્ભિરૃગ્ભિઃ ॥

પ્રપૂર્વગૌ પૂર્વજૌ ચિત્રભાનૂ ગિરા વાં શંસામિ તપસા હ્યનન્તૌ ।
દિવ્યૌ સુપર્ણૌ વિરજૌ વિમાના- વધિક્ષિપન્તૌ ભુવનાનિ વિશ્વા ॥

હિરણ્મયૌ શકુની સામ્પરાયૌ નાસત્યદસ્રૌ સુનસૌ વૈજયન્તૌ ।
શુક્લં વયન્તૌ તરસા સુવેમા- વધિવ્યયન્તાવસિતં વિવસ્વતઃ ॥

ગ્રસ્તાં સુપર્ણસ્ય બલેન વર્તિકા- મમુઞ્ચતામશ્વિનૌ સૌભગાય ।
તાવત્સુવૃત્તાવનમં તમાય યા- વસત્તમા ગા અરુણા ઉદાવહત્ ॥

ષષ્ટિશ્ચ ગાવસ્ત્રિશતાશ્ચ ધેનવ એકં વત્સં સુવતે તં દુહન્તિ ।
નાનાગોષ્ઠા વિહિતા એકદોહના- સ્તાવશ્વિનૌ દુહતો ઘર્મમુક્થ્યમ્ ॥

એકાં નાભિં સપ્ત સથા અરાઃ શ્રિતાઃ પ્રધિષ્વન્યા વિંશતિરર્પિતા અરાઃ ।
અનેમિ ચક્રં પરિવર્તતેઽજરં માયાઽશ્વિનૌ સમનક્તિ ચર્ષણી ॥

એકં ચક્રં વર્તતે દ્વાદશારં ષણ્ણાભિમેકાક્ષમમૃતસ્ય ધારણમ્ ।
યસ્મિન્દેવા અધિ વિશ્વે વિષક્તા- સ્તાવશ્વિનૌ મુઞ્ચતો મા વિષીદતમ્ ॥

અશ્વિનાવિન્દુમમૃતં વૃત્તભૂયૌ તિરોધત્તામશ્વિનૌ દાસપત્ની ।
હિત્વા ગિરિમશ્વિનૌ ગામુદાચરન્તૌ તદ્વૃષ્ટિમહ્નાત્પ્રસ્થિતૌ બલસ્ય ॥

યુવાં દિશો જનયથો દશાગ્રે સમાનં મૂર્ધ્નિ રથયાનં વિયન્તિ ।
તાસાં યાતમૃષયોઽનુપ્રયાન્તિ દેવા મનુષ્યાઃ ક્ષિતિમાચરન્તિ ॥

યુવાં વર્ણાન્વિકુરુથો વિશ્વરૂપાં- સ્તેઽધિક્ષિયન્તે ભુવનાનિ વિશ્વા ।
તે ભાનવોઽપ્યનુસૃતાશ્ચરન્તિ દેવા મનુષ્યાઃ ક્ષિતિમાચરન્તિ ॥

તૌ નાસત્યાવશ્વિનૌ વાં મહેઽહં સ્રજં ચ યાં બિભૃથઃ પુષ્કરસ્ય ।
તૌ નાસત્વાવમૃતાવૃતાવૃધા- વૃતે દેવાસ્તત્પ્રપદે ન સૂતે ॥

મુખેન ગર્ભં લભતાં યુવાનૌ ગતાસુરેતત્પ્રપદેન સૂતે ।
સદ્યો જાતો માતરમત્તિ ગર્ભ- સ્તાવશ્વિનૌ મુઞ્ચથૌ જીવસે ગામ્ ॥

સ્તોતું ન શક્નોમિ ગુણૈર્ભવન્તૌ ચક્ષુર્વિહીનઃ પથિ સમ્પ્રમોહઃ ।
દુર્ગેઽહમસ્મિન્પતિતોઽસ્મિ કૂપે યુવાં શરણ્યૌ શરણં પ્રપદ્યે ॥
સૌતિરુવાચ ।

એવમૃગ્ભિશ્ચાન્યૈરસ્તુવત્ ।
ઇત્યેવં તેનાભિષ્ટુતાવશ્વિનાવાજગ્મતુરાહતુશ્ચૈં પ્રીતૌ સ્વ એષ તેઽપૂપોશાનૈનમિતિ ॥

સ એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ નાનૃતમૂચતુર્ભગવન્તૌ નત્વહમેતમપૂપમુપયોક્તુમુત્સહે ગુરવેઽનિવેદ્યેતિ ॥

તતસ્તમશ્વિનાવૂચતુઃ ।
આવાભ્યાં પુરસ્તાદ્ભવત ઉપાધ્યાયેનૈવમેવાભિષ્ટુતાભ્યામપૂપોદત્ત ઉપયુક્તઃ સ તેનાનિવેદ્ય ગુરવે ત્વમપિ તથૈવ કુરુષ્વ યથા કૃતમુપાધ્યાયેનેતિ ॥

સ એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ એતત્પ્રત્યનુનયે ભવન્તાવશ્વિનૌ નોત્સહેઽહમનિવેદ્ય ગુરવેઽપૂપમુપયોક્તુમિતિ ॥

તમશ્વિનાવાહતુઃ પ્રીતૌ સ્વસ્તવાનયા ગુરુભક્ત્યા ।
ઉપાધ્યાયસ્ય તે કાર્ષ્ણાયસા દન્તા ભવતોઽપિ હિરણ્મયા ભવિષ્યન્તિ ચક્ષુષ્માંશ્ચ ભવિષ્યસિ શ્રેયશ્ચાવાપ્સ્યસીતિ ॥

સ એવમુક્તોઽશ્વિભ્યાં લબ્ધચક્ષુરુપાધ્યાયસકાશમાગમ્યાભ્યવાદયત્ ॥

આચચક્ષે ચ સ ચાસ્ય પ્રીતિમાન્બભૂવ ॥

આહ ચૈનં યથાઽશ્વિનાવાહતુસ્તથા ત્વં શ્રેયોઽવાપ્સ્યસીતિ ॥

સર્વે ચ તે વેદાઃપ્રતિભાસ્યન્તિ સર્વાણિ ચ ધર્મશાસ્ત્રાણીતિ ।
એષા તસ્યાપિ પરીક્ષોપમન્ન્યોઃ ॥

અથાપરઃ શિષ્યસ્તસ્યૈવાપોદસ્ય ધૌમ્યસ્ય બૈદો નામ તમુપાધ્યાયઃ સમાદિદેશ વત્સ બૈદ ઇહાસ્યતાં તાવન્મમ ગૃહે કઞ્ચિત્કાલં શુશ્રૂષુણા ચ ભવિતવ્યં શ્રેયસ્તે ભવિષ્યતીતિ ॥

સ તથેત્યુક્ત્વા ગુરુકુલે દીર્ઘકાલં ગુરુશુશ્રૂષણપરોઽવસત્ ।
ગૌરિવ નિત્યં ગુરુણા ધૂર્ષુ નિયોજ્યમાનઃ શીતોષ્ણક્ષુત્તૃષ્ણાદુઃખસહઃ સર્વત્રાપ્રતિકૂલસ્તસ્ય મહતાત્કાલેન ગુરુઃ પરિતોષં જગામ ॥

તત્પરિતોષાચ્ચ શ્રેયઃ સર્વજ્ઞતાં ચાવાપ ।
એષા તસ્યાપિ પરીક્ષા બૈદસ્ય ॥

સ ઉપાધ્યાયેનાનુજ્ઞાતઃ સમાવૃત્તસ્તસ્માદ્ગુરુકુલવાસાદ્ગૃહાશ્રમં પ્રત્યપદ્યત । તસ્યાપિ સ્વગૃહે વસતસ્ત્રયઃ શિષ્યા બભૂવુઃ સ શિષ્યાન્ન કિઞ્ચિદુવાચ કર્મ વા ક્રિયતાં ગુરુશુશ્રૂષા વેતિ ।
દુઃખાભિજ્ઞો હિ ગુરુકુલવાસસ્ય શિષ્યાન્પરિક્લેશેન યોજયિતું નેયેષ ॥

અથ કસ્મિંશ્ચિત્કાલે બૈદં બ્રાહ્મણં જનમેજયઃ પૌષ્યશ્ચ ક્ષત્રિયાવુપેત્યોપાધ્યાયં વરયાઞ્ચક્રતુઃ ॥

સ કદાચિદ્યાજ્યકાર્યેણાભિપ્રસ્થિત ઉત્તઙ્કનામાનં શિષ્યં નિયોજયામાસ ॥

ભોયત્કિઞ્ચિદસ્મદ્ગૃહે પરિહીયતે તદિચ્છામ્યહમપરિહીયમાનં ભવતા ક્રિયમાણમિતિ સ એવં પ્રતિસન્દિશ્યોત્તઙ્કં બૈદઃ પ્રવાસં જગામ ॥

અથોત્તઙ્કઃ શુશ્રૂષુર્ગુરુનિયોગમનુતિષ્ઠમાનો ગુરુકુલે વસતિ સ્મ ।
સ તત્ર વસમાન ઉપાધ્યાયસ્ત્રીભિઃ સહિતાભિરાહૂયોક્તઃ ॥

ઉપાધ્યાયાની તે ઋતુમતી ઉપાધ્યાયશ્ચ પ્રોષિતોઽસ્યા યથાઽયમૃતુર્વન્ધ્યો ન ભવતિ તથા ક્રિયતામેષા વિષીદતીતિ ॥

એવમુક્તસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ પ્રત્યુવાચ । ન મયા સ્ત્રીણાં વચનાદિદમકાર્યં કરણીયમ્ ।
ન હ્યહમુપાધ્યાયેન સન્દિષ્ટોઽકાર્યમપિ ત્વયા કાર્યમિતિ ॥

તસ્ય પુનરુપાધ્યાયઃ કાલાન્તરેણ ગૃહમાજગામ તસ્માત્પ્રવાસાત્ ।
સ તુ તદ્વૃત્તં તસ્યાશેષમુપલભ્ય પ્રીતિમાનભૂત્ ॥

ઉવાચ ચૈનં વત્સોત્તઙ્કં કિં તે પ્રિયં કરવાણીતિ ।
ધર્મતો હિ શુશ્રૂષિતોઽસ્મિ ભવતા તેન પ્રીતિઃ પરસ્પરેણ નૌ સંવૃદ્ધા તદનુજાને ભવન્તં સર્વાનેવ કામાનવાપ્સ્યસિ ગમ્યતામિતિ ॥

સ એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ કિં તે પ્રિયં કરવાણીતિ એવં હ્યાહુઃ ॥

યશ્ચાધર્મેણ વૈ બ્રૂયાદ્યશ્ચાધર્મેણ પૃચ્છતિ ।
તયોરન્યતરઃ પ્રૈતિ વિદ્વેષં ચાધિગચ્છતિ ॥

સોહમનુજ્ઞાતો ભવતા ઇચ્છામીષ્ટં ગુર્વર્થમુપહર્તુમિતિ ।
તેનૈવમુક્ત ઉપાધ્યાયઃ પ્રત્યુવાચ વત્સોત્તઙ્ક ઉષ્યતાં તાવદિતિ ॥

સ કદાચિત્તમુપાધ્યાયમાહોત્તઙ્ક આજ્ઞાપયતુ ભવાન્કિં તે પ્રિયમુપાહરામિ ગુર્વર્થમિતિ ॥

તમુપાધ્યાયઃ પ્રત્યુવાચ વત્સોત્તઙ્ક બહુશો માં ચોદયસિ ગુર્વર્થમુપાહરામીતિ તદ્ગચ્છૈનાં પ્રવિશ્યોપાધ્યાયાનીં પૃચ્છ કિમુપાહરામીતિ એષા યદ્બ્રવીતિ તદુપાહરસ્વેતિ ॥

સ એવમુક્ત ઉપાધ્યાયેનોપાધ્યાયાનીમપૃચ્છદ્ભવત્યુપાધ્યાયેનાસ્મ્યનુજ્ઞાતો ગૃહં ગન્તુમિચ્છામીષ્ટં તે ગુર્વર્થમુપહૃત્યાનૃણો ગન્તું તદાજ્ઞાપયતુ ભવતી કિમુપાહરામિ ગુર્વર્થમિતિ ॥

સૈવમુક્તોપાધ્યાયાની તમુત્તઙ્કં પ્રત્યુવાચ ગચ્છ પૌષ્યં પ્રતિ રાજાનં કુણ્ડલે ભિક્ષિતું તસ્ય ક્ષત્રિયયા પિનદ્ધે ॥

આનયસ્વેતશ્ચતુર્થેઽહનિ પુણ્યકર્મ ભવિતા તાભ્યામાબદ્ધાભ્યાં શોભમાના બ્રાહ્મણાન્પરિવેષ્ટુમિચ્છામિ ।
તત્સમ્પાદયસ્વ એવં હિ કુર્વતઃ શ્રેયો ભવિતાઽન્યથા કુતઃ શ્રેય ઇતિ ॥

સ એવમુક્તસ્તયોપાધ્યાયાન્યા પ્રાતિષ્ઠતોત્તઙ્કઃ સ પથિ ગચ્છન્નપશ્યદૃષભમતિપ્રમાણં તમધિરૂઢં ચ પુરુષમતિપ્રમાણમેવ સ પુરુષ ઉત્તઙ્કમભ્યભાષત ॥

ભોઉત્તઙ્કૈતત્પુરીષમસ્ય ઋષભસ્ય ભક્ષયસ્વેતિ સ એવમુક્તો નૈચ્છત્ ॥

તમાહ પુરુષો ભૂયો ભક્ષયસ્વોત્તઙ્ક મા વિચારયોપાધ્યાયેનાપિ તે ભક્ષિતં પૂર્વમિતિ ॥

સ એવમુક્તો બાઢમિત્યુક્ત્વા તદા તદ્વૃપભસ્ય મૂત્રં પુરીષં ચ ભક્ષયિત્વોત્તઙ્કઃ સમ્ભ્રમાઢુત્થિત એવાપોઽનુસ્પૃશ્ય પ્રતસ્થે ॥

યત્ર સ ક્ષત્રિયઃ પૌષ્યસ્તમુપેત્યાસીનમપશ્યદુત્તઙ્કઃ ।
સ ઉત્તઙ્કસ્તમુપેત્યાશીર્ભિરભિનન્દ્યોવાચ ॥

અર્થી ભવન્તમુપાગતોઽસ્મીતિ સ એનમભિવાદ્યોવાચ ।
ભગવન્પૌષ્યઃ ખલ્વહં કિં કરવાણીતિ ॥

સ તમુવાચ ગુર્વર્થં કુણ્ડલયોરર્થેનાભ્યાગતોઽસ્મિ ।
યે વૈ તે ક્ષત્રિયા પિનદ્ધે કુણ્ડલે તે ભવાન્દાતુમર્હતીતિ ॥

તં પ્રત્યુવાચ પૌષ્યઃ પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં ક્ષત્રિયા યાચ્યતામિતિ ।
સ તેનૈવમુક્તઃ પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં ક્ષત્રિયાં નાપશ્યત્ ॥

સ પૌષ્યં પુનરુવાચ ન યુક્તં ભવતાઽહમનૃતેનોપચરિતું ન હિ તેઽન્તઃપુરે ક્ષત્રિયા સન્નિહિતા નૈનાં પશ્યામિ ॥

સ એવમુક્તઃ પૌષ્યઃ ક્ષણમાત્રં વિમૃશ્યોત્તઙ્કં પ્રત્યુવાચ ।
નિયતં ભવાનુચ્છિષ્ટઃ સ્મર તાવન્ન હિ સા ક્ષત્રિયા ઉચ્છિષ્ટેનાશુચિના શક્યા દ્રષ્ટું પતિવ્રતાત્વાત્સૈષા નાશુચેર્દર્શનમુપૈતીતિ ॥

અથૈવમુક્ત ઉત્તઙ્કઃ સ્મૃત્વોવાચાસ્તિ ખલુ મયા તુ ભક્ષિતં નોપસ્પૃષ્ટમાગચ્છતેતિ ।
તં પૌષ્યઃ પ્રત્યુવાચ એષ તે વ્યતિક્રમો નોત્થિતેનોપસ્પૃષ્ટં ભવતિ શીઘ્રમાગચ્છતેતિ ॥

અથોત્તઙ્કસ્તં તથેત્યુક્ત્વા પ્રાઙ્મુખ ઉપાવેશ્ય સુપ્રક્ષાલિતપાણિપાદવદનો નિઃશબ્દાભિરફેનાભિરનુષ્ણાભિર્હૃદ્ગતાભિરદ્ભિસ્ત્રિઃ પીત્વા દ્વિઃ પરિમૃજ્ય ખાન્યદ્ભિરુપસ્પૃશ્ય ચાન્તઃપુરં પ્રવિવેશ ॥

તતસ્તાં ક્ષત્રિયામપશ્યત્સા ચ દૃષ્ટ્વૈવોત્તઙ્કં પ્રત્યુત્થાયાભિવાદ્યોવાચ સ્વાગતં તે ભગવન્નાજ્ઞાપય કિં કરવાણીતિ ॥

સ તામુવાચૈતે કુણ્ડલે ગુર્વર્થં મે ભિક્ષિતે દાતુમર્હસીતિ ।
સા પ્રીતા તેન તસ્ય સદ્ભાવેન પાત્રમયમનતિક્રમણીયશ્ચેતિ મત્વા તે કુણ્ડલે અવમુચ્યાસ્મૈ પ્રાયચ્છદાહ ચૈનમેતે કુણ્ડલે તક્ષકો નાગરાજઃ સુભૃશં પ્રાર્થયત્યપ્રમત્તો નેતુમર્હસીતિ ॥

સ એવમુક્તસ્તાં ક્ષત્રિયાં પ્રત્યુવાચ ભવતી સુનિર્વૃતા ભવતુ ।
ન માં શક્તસ્તક્ષકો નાગરાજો ધર્ષયિતુમિતિ ॥

સ એવમુક્ત્વા તાં ક્ષત્રિયામામન્ત્ર્ય પૌષ્યસકાશમાગચ્છત્ ।
આહ ચૈનં ભોઃ પૌષ્ય પ્રીતોઽસ્મીતિ તમુત્તઙ્કં પૌષ્યઃ પ્રત્યુવાચ ॥

ભગવંશ્ચિરેણ પાત્રમાસાદ્યતે ભવાશ્ચ ગુણવાનતિથિસ્તદિચ્છે શ્રાદ્ધં કર્તું ક્રિયતાં ક્ષણ ઇતિ ॥

તમુત્તઙ્કઃ પ્રત્યુવાચ કૃતક્ષણ એવાસ્મિ શીઘ્રમિચ્છામિ યથોપપન્નમન્નમુપસ્કૃતં ભવતેતિ સ તથેત્યુક્ત્વા યથોપપન્નેનાન્નેનૈનં ભોજયામાસ ॥

અથોત્તઙ્કઃ સકેશં શીતમન્નં દૃષ્ટ્વા અશુચ્યેતદિતિ મત્વા તં પૌષ્યમુવાચ ।
યસ્માન્મે અશુચ્યન્નં દદાસિ તસ્માદન્ધો ભવિષ્યસીતિ ॥

તં પૌષ્યઃ પ્રત્યુવાચ ।
યસ્માત્ત્વમદુષ્ટમન્નન્દૂષયસિ તસ્માદનપત્યો ભવિષ્યસીતિ તમુત્તઙ્કઃ પ્રત્યુવાચ ॥

ન યુક્તં ભવતાઽન્નમશુચિ દત્ત્વા પ્રતિશાપં દાતું તસ્માદન્નમેવ પ્રત્યક્ષીકુરુ ।
તતઃ પૌષ્યસ્તદન્નમશુચિ દૃષ્ટ્વા તસ્યાશુચિભાવમપરોક્ષયામાસ ॥

અથ તદન્નં મુક્તકેશ્યા સ્ત્રિયોપહૃતમનુષ્ણં સકેશં ચાશુચ્યેતદિતિ મત્વા તમૃષિમુત્તઙ્કં પ્રસાદયામાસ ॥

ભઘવન્નેતદજ્ઞાનાદન્નં સકેશમુપાહૃતં શીતં ચ । તત્ક્ષામયે ભવન્તં ન ભવેયમન્ધ ઇતિ ।
તમુત્તઙ્કઃ પ્રત્યુવાચ ॥

ન મૃષા બ્રવીમિ ભૂત્વા ત્વમન્ધો નચિરાદનન્ધો ભવિષ્યસીતિ ।
મમાપિ શાપો ભવતા દત્તો ન ભવેદિતિ ॥

તં પૌષ્યઃ પ્રત્યુવાચ ન ચાહં શક્તઃ શાપં પ્રત્યાદાતું ન હિ મે મન્યુરદ્યાપ્યુપશમં ગચ્છતિ કિં ચૈતદ્ભવતા ન જ્ઞાયતે ।
યથા ॥

નવનીતં હૃદયં બ્રાહ્મણસ્ય વાચિ ક્ષુરો નિહિતસ્તીક્ષ્ણધારઃ ।
તદુભયમેતદ્વિપરીતં ક્ષત્રિયસ્ય વાઙ્ગવનીતં હૃદયં તીક્ષ્ણધારમ્ ॥ ઇતિ ॥

તદેવન્ગતે ન શક્તોઽહં તીક્ષ્ણહૃદયત્વાત્તં શાપમન્યથાકર્તું ગમ્યતામિતિ ।
તમુત્તઙ્કઃ પ્રત્યુવાચ ॥

ભવતાઽહમન્નસ્યાશુચિભાવમાલક્ષ્ય પ્રત્યનુનીતઃ । પ્રાક્ ચ તેઽભિહિતં યસ્માદદુષ્ટમન્નં દૂષયસિ તસ્માદનપત્યો ભવિષ્યસીતિ ।
દુષ્ટે ચાન્ને નૈષ મમ શાપો ભવિષ્યતીતિ ॥

સાધયામસ્તાવદિત્યુક્ત્વા પ્રાતિષ્ઠતોત્તઙ્કસ્તે કુણ્ડલે ગૃહીત્વા ।
સોઽપશ્યદથ પથિ નગ્નં ક્ષપણકમાગચ્છન્તં મુહુર્મુહુર્દૃશ્યમાનમદૃશ્યમાનં ચ ॥

અથોત્તઙ્કસ્તે કુણ્ડલે સન્ન્યસ્ય ભૂમાવુદકાર્થં પ્રચક્રમે ।
એતસ્મિન્નન્તરે સ ક્ષપણકસ્ત્વરમાણ ઉપસૃત્ય તે કુણ્ડલે ગૃહીત્વા પ્રાદ્રવત્ ॥

તમુત્તઙ્કોઽભિસૃત્ય કૃતોદકકાર્યઃ શુચિઃ પ્રયતો નમો દેવેભ્યો ગુરુભ્યશ્ચ કૃત્વા મહતા જવેન તમન્વયાત્ ॥

તસ્ય તક્ષકો દૃઢમાસન્નઃ સતં જગ્રાહ ।
ગૃહીતમાત્રઃ સ તદ્રૂપં વિહાય તક્ષકસ્વરૂપં કૃત્વા સહસા ધરણ્યાં વિવૃતં મહાબિલં પ્રવિવેશ ॥

પ્રવિશ્ય ચ નાગલોકં સ્વભવનમગચ્છત્ ।
અથોત્તઙ્કસ્તસ્યાઃ ક્ષત્રિયાયા વચઃ સ્મૃત્વા તં તક્ષકમન્વગચ્છત્ ॥

સ તદ્બિલં દણ્ડકાષ્ઠેન ચખાન ન ચાશકત્ । તં ક્લિશ્યમાનમિન્દ્રોઽપશ્યત્સ વજ્રં પ્રેષયામાસ ।
ગચ્છાસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય સાહાય્યં કુરુષ્વેતિ ॥

અથ વજ્રં દણ્ડકાષ્ઠમનુપ્રવિશ્ય તદ્બિલમદારયત્ ॥

તમુત્તઙ્કોઽનુવિવેશ તેનૈવ બિલેન પ્રવિશ્ય ચ તં નાગલોકમપર્યન્તમનેકવિધપ્રાસાદહર્મ્યવલભીનિર્યૂહશતસન્કુલમુચ્ચાવચક્રીડાશ્ચર્યસ્થાનાવકીર્ણમપશ્યત્ ॥

સ તત્ર નાગાંસ્તાનસ્તુવદેભિઃ શ્લોકૈઃ । ય ઐરાવતરાજાનઃ સર્પાઃ સમિતિશોભાઃ ।
ક્ષરન્ત ઇવ જીમૂતાઃ સવિદ્યુત્પવનેરિતાઃ ॥

સુરૂપા બહુરૂપાશ્ચ તથા કલ્માષકુણ્ડલાઃ ।
આદિત્યવન્નાકપૃષ્ઠે રેજુરૈરાવતોદ્ભવાઃ ॥

બહૂનિ નાગવેશ્માનિ ગઙ્ગાયાસ્તીર ઉત્તરે ।
તત્રસ્થાનપિ સંસ્તૌમિ મહતઃ પન્નગાનહમ્ ॥

ઇચ્છેત્કોઽર્કાંશુસેનાયાં ચર્તુમૈરાવતં વિના ।
શતાન્યશીતિરષ્ટૌ ચ સહસ્રાણિ ચ વિંશતિઃ ॥

સર્પાણાં પ્રગ્રહા યાન્તિ ધૃતરાષ્ટ્રો યદૈજતિ ।
યે ચૈનમુપસર્પન્તિ યે ચ દૂરપથં ગતાઃ ॥

અહમૈરાવતજ્યેષ્ઠભ્રાતૃભ્યોઽકરવં નમઃ ।
યસ્ય વાસઃ કુરુક્ષેત્રે ખાણ્ડવે ચાભવત્પુરા ॥

તં નાગરાજમસ્તૌષં કુણ્ડલાર્થાય તક્ષકમ્ ।
તક્ષકશ્ચાશ્વસેનશ્ચ નિત્યં સહચરાવુભૌ ॥

કુરુક્ષેત્રં ચ વસતાં નદીમિક્ષુમતીમનુ ।
જઘન્યજસ્તક્ષકસ્ય શ્રુતસેનેતિ યઃ સુતઃ ॥

અવસદ્યો મહદ્દ્યુમ્નિ પ્રાર્થયન્નાગમુખ્યતામ્ ।
કરવાણિ સદા ચાહં નમસ્તસ્મૈ મહાત્મને ॥
સૌતિરુવાચ ।

એવં સ્તુત્વા સ વિપ્રર્ષિરુત્તઙ્કો ભુજગોત્તમાન્ ।
નૈવ તે કુણ્ડલે લેભે તતશ્ચિન્તામુપાગમત્ ॥

એવં સ્તુવન્નપિ નાગાન્યદા તે કુણ્ડલે નાલભત્તદાઽપશ્યત્સ્ત્રિયૌ તન્ત્રે અધિરોપ્ય સુવેમે પટં વયન્ત્યૌ ।
તસ્મિંસ્તન્ત્રે કૃષ્ણાઃ સિતાશ્ચ તન્તવશ્ચક્રં ચાપશ્યદ્દ્વાદશારં ષડ્ભિઃ કુમારૈઃ પરિવર્ત્યમાનં પુરુષં ચાપશ્યદશ્વં ચ દર્શનીયમ્ ॥

સ તાન્સર્વાંસ્તુષ્ટાવ એભિર્મન્ત્રવાદશ્લોકૈઃ ॥

ત્રીણ્યર્પિતાન્યત્ર શતાનિ મધ્યે ષષ્ટિશ્ચ નિત્યં ચરતિ ધ્રુવેઽસ્મિન્ ।
ચક્રે ચતુર્વિંશતિપર્વયોગે ષડ્વૈ કુમારાઃ પરિવર્તયન્તિ ॥

તન્ત્રં ચેદં વિશ્વરૂપે યુવત્યૌ વયતસ્તન્તૂન્સતતં વર્તયન્ત્યૌ ।
કૃષ્ણાન્સિતાંશ્ચૈવ વિવર્તયન્ત્યૌ ભૂતાન્યજસ્રં ભુવનાનિ ચૈવ ॥

વજ્રસ્ય ભર્તા ભુવનસ્ય ગોપ્તા વૃત્રસ્ય હન્તા નમુચેર્નિહન્તા ।
કૃષ્ણે વસાનો વસને મહાત્મા સત્યાનૃતે યો વિવિનક્તિ લોકે ॥

યો વાજિનં ગર્ભમપાં પુરાણં વૈશ્વાનરં વાહનમભ્યુપૈતિ ।
નમોઽસ્તુ તસ્મૈ જગદીશ્વરાય લોકત્રયેશાય પુરન્દરાય ॥

તતઃ સ એનં પુરુષઃ પ્રાહ પ્રીતોઽસ્મિ તેઽહસનેન સ્તોત્રેણ કિં તે પ્રિયં કરવાણીતિ ।
સ તમુવાચ નાગા મે વશમીયુરિતિ ॥

સ ચૈનં પુરુષઃ પુનરુવાચ એતમશ્વમપાને ધમસ્વેતિ ॥

તતોઽશ્વસ્યાપાનમધમત્તતોઽશ્વાદ્ધમ્યમાનાત્સર્વસ્રોતોભ્યઃ પાવકાર્ચિષઃ સધૂમા નિષ્પેતુઃ ॥

તાભિર્નાગલોક ઉપધૂપિતેઽથ સમ્ભ્રાન્તસ્તક્ષકોઽગ્નેસ્તેજોભયાદ્વિષણ્ણઃ કુણ્ડલે ગૃહીત્વા સહસા ભવનાન્નિષ્ક્રમ્યોત્તઙ્કમુવાચ ॥

ઇમે કુણ્ડલે ગૃહ્ણાતુ ભવાનિતિ ।
સ તે પ્રતિજગ્રાહોત્તઙ્કઃ પ્રતિગૃહ્ય ચ કુણ્ડલેઽચિન્તયત્ ॥

અદ્ય તત્પુણ્યકમુપાધ્યાયાન્યા દૂરં ચાહમભ્યાગતઃ સ કથં સમ્ભાવયેયમિતિ ॥

તત એનં ચિન્તયાનમેવ સ પુરુષ ઉવાચ ।
ઉત્તઙ્ક એનમેવાશ્વમધિરોહ ત્વાં ક્ષણેનૈવોપાધ્યાયકુલં પ્રાપયિષ્યતીતિ ॥

સ તથેન્યુક્ત્વા તમશ્વમધિરુહ્ય પ્રત્યાજગામોપાધ્યાયકુલં ।
ઉપાધ્યાયાની ચ સ્નાતા કેશાનાવાપયન્ત્યુપવિષ્ટોત્તઙ્કો નાગચ્છતીતિ શાપાયાસ્ય મનો દધે ॥

અથૈતસ્મિન્નન્તરે સ ઉત્તઙ્કઃ પ્રવિશ્ય ઉપાધ્યાયકુલં ઉપાધ્યાયાનીમભ્યવાદયત્તે ચાસ્યૈ કુણ્ડલે પ્રાયચ્છત્સા ચૈનં પ્રત્યુવાચ ॥

ઉત્તઙ્ક દેશે કાલેઽભ્યાગતઃ સ્વાગતં તે વત્સ ઇદાનીં યદ્યનાગતોસિ કોપિતયા મયા શપ્તો ભવિષ્યસિ શ્રેયસ્તવોપસ્થિતં સિદ્ધિમાપ્નુહીતિ ॥

અથોત્તઙ્ક ઉપાધ્યાયમભ્યવાદયત્ ।
તમુપાધ્યાયઃ પ્રત્યુવાચ વત્સોત્તઙ્ક સ્વાગતં તે કિં ચિરં કૃતમિતિ ॥

તમુત્તઙ્ક ઉપાધ્યાયં પ્રત્યુવાચ ।
ભોસ્તક્ષકેણ મે નાગરાજેન વિઘ્નઃ કૃતોઽસ્મિન્કર્મણિ તેનાસ્મિ નાગલોકં ગતઃ ॥

તત્ર ચ મયા દૃષ્ટે સ્ત્રિયૌ તન્ત્રેઽધિરોપ્ય પટં વયન્ત્યૌ તસ્મિંશ્ચ કૃષ્ણાઃ સિતાશ્ચ તન્તવઃ ।
કિં તત્ ॥

તત્ર ચ મયા ચક્રં દૃષ્ટં દ્વાદશારં ષટ્ચૈનં કુમારાઃ પરિવર્તયન્તિ તદપિ કિં । પુરુષશ્ચાપિ મયા દૃષ્ટઃ સ ચાપિ કઃ ।
અશ્વશ્ચાતિપ્રમાણો દૃષ્ટઃ સ ચાપિ કઃ ॥

પથિ ગચ્છતા ચ મયા ઋષભો દૃષ્ટસ્તં ચ પુરુષોઽધિરૂઢસ્તેનાસ્મિ સોપચારમુક્ત ઉત્તઙ્કાસ્ય ઋષભસ્ય પુરીષં ભક્ષય ઉપાધ્યાયેનાપિ તે ભક્ષિતમિતિ ॥

તતસ્તસ્ય વચનાન્મયા તદૃષભસ્ય પુરીષમુપયુક્તં સ ચાપિ કઃ । તદેતદ્ભવતોપદિષ્ટમિચ્છેયં શ્રોતું કિં તદિતિ ।
સ તેનૈવમુક્ત ઉપાધ્યાયઃ પ્રત્યુવાચ ॥

યે તે સ્ત્રિયૌ ધાતા વિધાતા ચ યે ચ તે કૃષ્ણાઃ સિતાસ્તન્તવસ્તે રાત્ર્યહની ।
યદપિ તચ્ચક્રં દ્વાદશારં ષટ્કુમારાઃ પરિવર્તયન્તિ તેપિ ષડૃતવઃ દ્વાદશારા દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરશ્ચક્રમ્ ॥

યઃ પુરુષઃસ પર્જન્યઃ યોઽશ્વઃ સોઽગ્નિઃ ય ઋષભસ્ત્વયા પથિ ગચ્છતા દૃષ્ટઃ સ ઐરાવતો નાગરાટ્ ॥

યશ્ચૈનમધિરૂઢઃ પુરુષઃ સ ચેન્દ્રઃ યદપિ તે ભક્ષિતં તસ્ય ઋષભસ્ય પુરીષં તદમૃતં તેન ખલ્વસિ તસ્મિન્નાગભવને ન વ્યાપન્નસ્ત્વમ્ ॥

સ હિ ભગવાનિન્દ્રો મમ સખા ત્વદનુક્રોશાદિમમનુગ્રહં કૃતવાન્ ।
તસ્માત્કુણ્ડલે ગૃહીત્વા પુનરાગતોઽસિ ॥

તત્સૌમ્ય ગમ્યતામનુજાને ભવન્તં શ્રેયોઽવાપ્સ્યસીતિ ।
સ ઉપાધ્યાયેનાનુજ્ઞાતો ભગવાનુત્તઙ્કઃ ક્રુદ્ધસ્તક્ષકં પ્રતિચિકીર્ષમાણો હાસ્તિનપુરં પ્રતસ્થે ॥

સ હાસ્તિનપુરં પ્રાપ્ય નચિરાદ્વિપ્રસત્તમઃ ।
સમાગચ્છત રાજાનમુત્તઙ્કો જનમેજયમ્ ॥

પુરા તક્ષશિલાસંસ્થં નિવૃત્તમપરાજિતમ્ ।
સમ્યગ્વિજયિનં દૃષ્ટ્વા સમન્તાન્મન્ત્રિભિર્વૃતમ્ ॥

તસ્મૈ જયાશિષઃ પૂર્વં યથાન્યાયં પ્રયુજ્ય સઃ ।
ઉવાચૈનં વચઃ કાલે શબ્દસમ્પન્નયા ગિરા ॥
ઉત્તઙ્ક ઉવાચ ।

અન્યસ્મિન્કરણીયે તુ કાર્યે પાર્થિવસત્તમ ।
અર્ચયિત્વા યથાન્યાયં પ્રત્યુવાચ દ્વિજોત્તમમ્ ॥
સૌતિરુવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ વિપ્રેણ સ રાજા જનમેજયઃ ।
અર્ચયિત્વા યથાન્યાયં પ્રત્યુવાચ દ્વિજોત્તમમ્ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

આસાં પ્રજાનાં પરિપાલનેન સ્વં ક્ષત્રધર્મં પરિપાલયામિ ।
પ્રવ્રૂહિ મે કિં કરણીયમદ્ય યેનાસિ કાર્યેણ સમાગતસ્ત્વમ્ ॥
સૌતિરુવાચ ।

સ એવમુક્તસ્તુ નૃપોત્તમેન દ્વિજોત્તમઃ પુણ્યકૃતાં વરિષ્ઠઃ ।
ઉવાચ રાજાનમદીનસત્વં સ્વમેવ કાર્યં નૃપતે કુરુષ્વ ॥
ઉત્તઙ્ક ઉવાચ ।

તક્ષકેણ મહીન્દ્રેન્દ્ર યેન તે હિંસિતઃ પિતા ।
તસ્મૈ પ્રતિકુરુષ્વ ત્વં પન્નગાય દુરાત્મને ॥

કાર્યકાલં હિ મન્યેઽહં વિધિદૃષ્ટસ્ય કર્મણઃ ।
તદ્ગચ્છાપચિતિં રાજન્પિતુસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તેન હ્યનપરાધી સ દષ્ટો દુષ્ટાન્તરાત્મના ।
પઞ્ચત્વમગમદ્રાજા વજ્રાહત ઇવ દ્રુમઃ ॥

બલદર્પસમુત્સિક્તસ્તક્ષકઃ પન્નગાધમઃ ।
અકાર્યં કૃતવાન્પાપો યોઽદશત્પિતરં તવ ॥

રાજર્ષિવંશગોપ્તારમમરપ્રતિમં નૃપમ્ ।
યિયાસું કાશ્યપં ચૈવ ન્યવર્તયત પાપકૃત્ ॥

હોતુમર્હસિ તં પાપં જ્વલિતે હવ્યવાહને ।
સર્પસત્રે મહારાજ ત્વરિતં તદ્વિધીયતામ્ ॥

એવં પિતુશ્ચાપચિતિં કૃતવાંસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ।
મમ પ્રિયં ચ સુમહત્કૃતં રાજન્ ભવિષ્યતિ ॥

કર્મણઃ પૃથિવીપાલ મમ યેન દુરાત્મના ।
વિઘ્નઃ કૃતો મહારાજ ગુર્વર્થં ચરતોઽનઘ ॥
સૌતિરુવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા તુ નૃપતિસ્તક્ષકાય ચુકોપ હ ।
ઉત્તઙ્કવાક્યહવિષા દીપ્તોઽગ્નિર્હવિષા યથા ॥

અપૃચ્છત્સ તદા રાજા મન્ત્રિણઃ સ્વાન્સુદુઃખિતઃ ।
ઉત્તઙ્કસ્યૈવ સાન્નિધ્યે પિતુઃ સ્વર્ગગતિં પ્રતિ ॥

તદૈવ હિ સ રાજેન્દ્રો દુઃખશોકાપ્લુતોઽભવત્ । યદૈવ વૃત્તં પિતરમુત્તઙ્કાદશૃણોત્તદા ॥