Mahabharata · Chapter 1.227

duryodhanasya mahiṣī kāśirājasutā tadā /
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ vadhūbhiḥ sahitā tadā //

pāñcālīṃ pratijagrāha sādhvīṃ śriyamivāparām /
pūjayāmāsa pūjārhāṃ śacīdevīmivāgatām //

vavande tatra gāndhārīṃ kṛṣṇayā saha mādhavī /
āśiṣaśca prayuktvā tu pāñcālīṃ pariṣasvaje //

pariṣvajyaiva gāndhārī kṛṣṇāṃ kamalalocanām /
putrāṇāṃ mama pāñcālī mṛtyurevetyamanyata //

sañcintya viduraṃ prāha yuktitaḥ subalātmajā /
kuntīṃ rājasutāṃ kṣattaḥ savadhūṃ saparicchadām //

pāṇḍorniveśanaṃ śīghraṃ nīyatāṃ yadi rocate /
karaṇena muhūrtena nakṣatreṇa śubhe tithau //

yathā sukhaṃ tathā kuntī raṃsyate svagṛhe sutaiḥ /
tathetyeva tadā kṣattā kārayāmāsa tattathā //

pūjayāmāsuratyarthaṃ bāndhavāḥ pāṇḍavāṃstadā /
nāgarāḥ śreṇimukhyāśca pūjayanti sma pāṇḍavān //

bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇo bāhlīkaḥ sasutastadā /
śāsanāddhṛtarāṣṭrasya akurvannatithikriyām //

evaṃ viharatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām / netā sarvasya kāryasya viduro rājaśāsanāt //

viśrāntāste mahātmānaḥ kañcitkālaṃ sakeśavāḥ /
āhūtā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāntanavena ca //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

bhrātṛbhiḥ saha kaunteya nibodhedaṃ vaco mama /
pāṇḍunā vardhitaṃ rājyaṃ pāṇḍunā pālitaṃ jagat //

śāsanānmama kaunteya mama bhrātā mahābalaḥ /
kṛtavānduṣkaraṃ karma nityameva viśāmpate //

tasmāttvamapi kaunteya śāsanaṃ kuru mā ciram /
mama putrā durātmānaḥ sarve'hankārasaṃyutāḥ //

śāsanaṃ na kariṣyanti mama nityaṃ yudhiṣṭhira / svakāryaniratairnityamavaliptairdurātmabhiḥ //

punarvai vigraho mā bhūtkhāṇḍavaprasthamāviśa /
na hi vo vasatastatra kaścicchaktaḥ prabādhitum //

saṃrakṣyamāṇānpārthena tridaśāniva vajriṇā /
ardharājyaṃ tu samprāpya khāṇḍavaprasthaṇāviśa //

keśavo yadi manyate tatkartavyamasaṃśayam //
vaiśampāyana uvāca /

pratigṛhya tu tadvākyaṃ nṛpaṃ sarve praṇamya ca /
vāsudevena sammantrya pāṇḍavāḥ samupāviśan //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

abhiṣekasya sambhārānkṣattarānaya mā ciram /
abhiṣiktaṃ kariṣyāmi hyadya vai kurunandanam //

brāhmaṇā naigamaśreṣṭhāḥ śreṇīmukhyāśca sarvataḥ /
āhūyantāṃ prakṛtayo bāndhavāśca viśeṣataḥ //

puṇyāhaṃ vācyatāṃ tāta gosahasraṃ pradīyatām /
grāmamukhyāśca viprebhyo dīyantāṃ bahudakṣiṇāḥ //

aṅgade makuṭaṃ kṣattarhastābharaṇamānaya /
muktāvalīśca hāraṃ ca niṣkāṇi kaṭakāni ca //

kaṭibandhaśca sūtraṃ ca tathodaranibandhanam /
aṣṭottarasahasraṃ tu brāhmaṇādhiṣṭhitā gajāḥ //

jāhnavīsalilaṃ śīghramānīyantāṃ purohitaiḥ /
abhiṣekodakaklinnaṃ sarvābharaṇabhūṣitam //

aupavāhyoparigataṃ divyacāramaravījitam /
suvarṇamaṇicitreṇa śvetacchatreṇa śobhitam //

jayeti dvijavākyenu stūyamānaṃ nṛpaistathā /
dṛṣṭvā kuntīsutaṃ jyeṣṭhamājamīḍhaṃ yudhiṣṭhiram //

prītāḥ prītena manasā praśaṃsantu pare janāḥ /
pāṇḍoḥ kṛtopakārasya rājyaṃ datvā mamaiva ca //

pratikriyā kṛtamidaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ /
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā sādhusādhvityathābruvan //
śrīvāsudeva uvāca /

yuktametanmahābhāga kauravāṇāṃ yaśaskaram /
śīghramadyaiva rājendra tvayoktaṃ kartumarhasi //

ityevamukto vārṣṇeyastvarayāmāsa tattadā /
tathoktaṃ dhṛtarāṣṭreṇa kārayāmāsa keśavaḥ //

tasminkṣaṇe mahārāja kṛṣṇadvaipāyanastadā /
āgatya kurubhiḥ sarvaiḥ pūjitaḥ sasuhṛdgaṇaiḥ //

mūrdhābhiṣiktaiḥ sahito brāhmaṇairvedapāragaiḥ /
kārayāmāsa vidhivatkeśavānumate tadā //

kṛpo droṇaśca bhīṣmaśca dhaumyaśca vyāsakeśavau /
bāhlīkaḥ somadattaśca cāturvedyapuraskṛtāḥ //

abhiṣekaṃ tadā cakrurbhadrapīṭhe susaṃskṛtam //
vyāsa uvāca /

jitvā tu pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vaśe kṛtvā nṛpānbhavān /
rājasūyādibhiryajñaiḥ kratubhirvaradakṣiṇaiḥ //

snātvā hyavabhṛthasnānaṃ modatāṃ bāndhavaiḥ saha /
evamuktvā tu te sarve āśīrbhirabhipūjayan //

mūrdhābhiṣiktaḥ kauravyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ /
jayeti saṃstuto rājā pradadau dhanamakṣayam //

sarvamūrdhābhiṣiktaiśca pūjitaḥ kuranandanaḥ /
aupavāhyamathāruhya śvetacchatreṇa śobhitaḥ //

rarāja rājābhimato mahendra iva daivataiḥ /
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam //

praviveśa tadā rājā nāgaraiḥ pūjito gṛham /
mūrdhābhiṣiktaṃ kaunteyamabhyagacchanta kauravāḥ //

gāndhāriputrāḥ śocantaḥ sarve te saha bāndhavaiḥ /
jñātvā śokaṃ ca putrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro'bravīdidaṃ //

samakṣaṃ vāsudevasya kurūṇāṃ ca samakṣataḥ /
abhiṣekastvayā prāpto duṣprāpo hyakṛtātmabhiḥ //

gaccha tvamadyaiva nṛpa kṛtakṛtyo'si kaurava /
āyuḥ purūravā rājannahuṣeṇa yayātinā //

tatraiva nivasanti sma khāṇḍave tu nṛpottama /
rājadhānī tu sarveṣāṃ pauravāṇāṃ mahābhuja //

vināśitaṃ munigaṇairlobhādbudhasutasya vai /
tasmāttvaṃ khāṇḍavaprasthaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca vardhaya //

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca kṛtalakṣaṇāḥ /
tvadbhaktyā jantavaścānye bhajantyeva puraṃ śubham //

puraṃ rāṣṭraṃ samṛddhaṃ vai dhanadhānyasamākulam /
tasmādgacchasva kaunteya bhrātṛbhiḥ sahito'nagha //
vaiśampāyana uvāca /

pratigṛhya tu tadvākyaṃ tasmai sarve praṇamya ca /
rathairnāgairhayaiścāpi sahitāstu padātibhiḥ //

pratasthire tato ghoṣasaṃyuktaiḥ syandanairvaraiḥ /
tāndṛṣṭvā nāgarāḥ sarve bhaktyā caiva pratasthire //

gacchataḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ dṛṣṭvā nāgapurālayāt /
pāṇḍavaiḥ sahitā gantuṃ nārhateti ca nāgarān //

ghoṣayāmāsa nagare dhārtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ / tataste pāṇḍavāstatra gatvā kṛṣṇapurogamāḥ //

maṇḍayāñcakrire tadvai puraṃ svargādiva cyutam /
vāsudevo jagannāthaścintayāmāsa vāsavam //

mahendraścintito rājanviśvakarmāṇamādiśat /
viśvakarmanmahāprājña adyaprabhṛti tatpuram //

indraprasthamiti khyātaṃ divyaṃ bhūmyāṃ bhaviṣyati /
mahendraśāsanādgatvā viśvakarmā tu keśavam //

praṇamya praṇipātārhaṃ kiṃ karomītyabhāṣata /
vāsudevastu tacchrutvā viśvakarmāṇamūcivān //

kuruṣva kururājasya mahendrapurasannibham /
indreṇa kṛtanāmānamindraprasthaṃ mahāpuram //
vaiśampāyana uvāca /

tataḥ puṇye śive deśe śāntiṃ kṛtvā mahārathāḥ /
svastivācya yathānyāyamindraprasthaṃ bhavatviti //

tatpuraṃ māpayāmāsurdvaipāyanapurogamāḥ / tataḥ sa viśvakarmā tu cakāra puramuttamam //

sāgarapratirūpābhiḥ parikhābhiralaṅkṛtam /
prākāreṇa ca sampannaṃ divamāvṛtya tiṣṭhatā //

pāṇḍurābhraprakāśena himaraśminibhena ca /
śuśubhe tatpuraśreṣṭhaṃ nāgairbhogavatī yathā //

dvipakṣagaruḍaprakhyairdvāraiḥ saudhaiśca śobhitam /
guptamabhracayaprakhyairgopurairmandaropamaiḥ //

vividhairapi nirviddhaiḥ śastropetaiḥ susaṃvṛtaiḥ /
śaktibhiścāvṛtaṃ taddhi dvijihvairiva pannagaiḥ //

talpaiścābhyāsikairyuktaṃ śuśubhe yodharakṣitam /
thīkṣṇāṅkuśaśataghnībhiryantrajālaiśca śobhitam //

āyasaiśca mahācakraiḥ śuśubhe tatpurottamam /
suvibhaktamahārathyaṃ devatābādhavarjitam //

virocamānaṃ vividhaiḥ pāṇḍurairbhavanottamaiḥ /
tattriviṣṭapasankāśamindraprasthaṃ vyarocata //

meghavṛndamivākāśe viddhaṃ vidyutsamāvṛtam /
tatra ramye śive deśe kauravyasya niveśanam //

śuśubhe dhanasampūrṇaṃ dhanādhyakṣakṣayopamam /
tatrāgacchandvijā rājansarvavedavidāṃ varāḥ //

nivāsaṃ rocayanti sma sarvabhāṣāvidastathā /
vaṇijaścāyayustatra nānādigbhyo dhanārthinaḥ //

sarvaśilpavidastatra vāsāyābhyāgamaṃstadā /
udyānāni ca ramyāṇi nagarasya samantataḥ //

āmrairāmrātakairnīpairaśokaiścampakaistathā /
punnāgairnāgapuṣpaiśca lakucaiḥ panasaistathā //

śālatālatamālaiśca bakulaiśca saketakaiḥ /
manoharaiḥ supuṣpaiśca phalabhārāvanāmitaiḥ //

prācīnāmalakairlodhrairaṅkolaiśca supiṣpitaiḥ /
jambūbhiḥ pāṭalābhiśca kubjakairatimuktakaiḥ //

karavīraiḥ pārijātairanyaiśca vividhairdrumaiḥ /
nityapuṣpaphalopetairnānādvijagaṇāyutaiḥ //

mattabarhiṇasanghuṣṭakokilaiśca sadāmadaiḥ /
gṛhairādarśavimalairvividhaiśca latāgṛhaiḥ //

manoharaiścitragṛhaistathā'jagatipravataiḥ /
vāpībhirvividhābhiśca pūrṇābhiḥ paramāmbhasā //

sarobhiratiramyaiśca padmotpalasugandhibhiḥ /
haṃsakāraṇḍavayutaiścakravākopaśobhitaiḥ //

ramyāśca vividhāstatra puṣkariṇyo vanāvṛtāḥ /
taḍāgāni ca ramyāṇi bṛhanti subahūni ca //

nadī ca nandinī nāma sā purīmupagūhati /
cāturvarṇyasamākīrṇamanyaiḥ śilpibhirāvṛtam //

sarvadābhisṛtaṃ sadbhiḥ kāritaṃ viśvakarmaṇā /
upabhogasamṛddhaiśca sarvadravyasamāvṛtam //

nityamāryajanopetaṃ naranārīgaṇairyutam /
vājivāraṇasampūrṇaṃ gobhiruṣṭraiḥ kharairajaiḥ //

tattriviṣṭapasaṅkāśamindraprasthaṃ vyarocata /
purīṃ sarvaguṇopetāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā //

pauravāṇāmadhipatiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ /
kṛtamaṅgalasatkārairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ //

dvaipāyanaṃ puraskṛtya dhaumyasyābhimate sthitaḥ /
bhrātṛbhiḥ sahito rājā rājamārgamatītya ca //

aupavāhyagato rājā keśavena sahābhibhūḥ /
toraṇadvārasumukhaṃ dvātriṃśaddvārasaṃyutam //

vardhamānapuradvārātpraviveśa mahādyutiḥ /
śaṅkhadundubhinirghoṣāḥ śrūyante bahavo bhṛśam //

jayeti brāhmaṇagiraḥ śrūyante ca sahasraśaḥ /
saṃstūyamāno munibhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ //

aupavāhyagato rājā rājamārgamatītya ca /
kṛtamaṅgalasatkāraṃ praviveśa gṛhottamam //

praviśya bhavanaṃ rājā nāgarairabhisaṃvṛtaḥ /
prahṛṣṭamuditairāsītsatkārairabhipūjitaḥ //

pūjayāmāsa viprendrānkeśena mahātmanā /
tatastu rāṣṭraṃ nagaraṃ naranārīgaṇāyutam //

godhanaiśca samākīrṇaṃ sasyairvṛddhiṃ tadāgamat //

teṣāṃ puṇyajanopetaṃ rāṣṭramāviśatāṃ mahat /
pāṇḍavānāṃ mahārāja śaśvatprītiravardhata //

saubalena ca karṇena dhārtarāṣṭraiḥ kṛpeṇa ca / tathā bhīṣmeṇa rājñā ca dharmapraṇayinā sadā //

pāṇḍavāḥ samapadyanta khāṇḍavaprasthavāsinaḥ /
pañcabhistairmaheṣvāsairindrakalpaiḥ samāvṛtam //

śuśubhe tatpuraśreṣṭhaṃ nāgairbhogavatī yathā /
tatastu viśvakarmāṇaṃ pūjayitvā visṛjya ca //

dvaipāyanaṃ ca sampūjya visṛjya ca narādhipaḥ /
vārṣṇeyamabravīdrājā gantukāmaṃ kṛtakṣaṇam //

tava prasādādvārṣṇeya rājyaṃ prāptaṃ mayā'nagha /
prasādādeva te vīra śūnyaṃ rāṣṭraṃ sudurgamam //

tavaiva tu prasādena rājyasthāśca bhavāmahe /
gatistvamāpatkāle'pi pāṇḍavānāṃ ca mādhava //

jñātvā tu kṛtyaṃ kartavyaṃ kārayasva bhavānhi naḥ /
yadiṣṭamanumantavyaṃ pāṇḍavānāṃ tvayā'nagha //
śrīvāsudeva uvāca /

tvatprabhāvānmahārājyaṃ samprāptaṃ hi svadharmataḥ /
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kathaṃ na syāttava prabho //

dhārtarāṣṭrā durācārāḥ kiṃ kariṣyanti pāṇḍavān /
yatheṣṭaṃ pālaya jagacchaśvaddharmadhuraṃ vaha //

punaḥ punaśca saṃharṣādbrāhmaṇānbhara paurava /
adyaiva nāradaḥ śrīmānāgamiṣyati satvaraḥ //

ādatsva tasya vākyāni śāsanaṃ kuru tasya vai /
evamuktvā tataḥ kuntīmabhivādya janārdanaḥ //

uvāca ślakṣṇayā vācā gamiṣyāmi namostu te /
kuntyuvāca /
jātuṣaṃ gṛhamāsādya mayā prāptaṃ yadānagha //

āryeṇa samabhijñātaṃ tvayā vai yadupuṅgava /
tvayā nāthena govinda duḥkhaṃ tīrṇaṃ mahattaram //

tvaṃ hi nāthastvanāthānāṃ daridrāṇāṃ viśeṣataḥ /
sarvaduḥkhāni śāmyanti tava sandarśanānmama //

smarasvainānmahāprājña tena jīvanti pāṇḍavāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

kariṣyāmīti cāmantrya abhivādya pitṛṣvasām / gamanāya matiṃ cakre vāsudevaḥ sahānugaḥ //

tānniveśya tato vīraḥ saha rāmeṇa kauravān /
yayau dvāravatīṃ rājanpāṇḍavānumate tadā //