Mahabharata · Chapter 1.189

evamuktvā tatastūrṇaṃ jagāmordhvamaninditā /
tapatītapatītyeva vilalāpāturo nṛpaḥ //

prāssvalaccāsakṛdrājā punarutthāya dhāvati / dhāvamānastu tapatīmadṛṣṭvaiva mahīpatiḥ /
sa tu rājā punarbhūmau tatraiva nipapāta ha //

anveṣamāṇaḥ sabalastaṃ rājānaṃ nṛpottamam /
amātyaḥ sānuyātraśca taṃ dadarśa mahāvane //

kṣitau nipatitaṃ kāle śakradhvajamivocchritam /
ta hi dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ nirastaṃ patitaṃ bhuvi //

babhūva so'sya sacivaḥ sampradīpta ivāgninā /
tvarayā copasaṅgamya snehādāgatasambhramaḥ //

taṃ samutthāpayāmāsa nṛpatiṃ kāmamohitam /
bhūtalādbhūmipāleśaṃ piteva patitaṃ sutam //

prajñayā vayasā caiva vṛddhaḥ kīrtyā nayena ca /
amātyastaṃ samutthāpya babhūva vigatajvaraḥ //

uvāca cainaṃ kalyāṇyā vācā madhurayotthim /
mā bhairmanujaśārdūla bhadramastu tavānagha //

kṣutpipāsāpariśrāntaṃ tarkayāmāsa vai nṛpam /
patitaṃ pātanaṃ saṅkhye śātravāṇāṃ mahītale //

vāriṇā ca suśītena śirastasyābhyaṣecayat /
aspṛśanmukuṭaṃ rājñaḥ puṇḍarīkasugandhinā //

tataḥ pratyāgataprāṇastadbalaṃ balavānnṛpaḥ /
sarvaṃ visarjayāmāsa tamekaṃ sacivaṃ vinā //

tatastasyājñayā rājño vipratasthe mahadbalam /
sa tu rājā giriprasthe tasminpunarupāviśat //

tatastasmin girivare śucirbhūtvā kṛtāñjaliḥ /
ārirādhayiṣuḥ sūryaṃ tasthāvūrdhvamukhaḥ kṣitau //

jagāma manasā caiva vasiṣṭhamṛṣisattamam /
purohitamamitraghnaṃ tadā saṃvaraṇo nṛpaḥ //

naktandinamathaikatra sthite tasmiñjanādhipe /
athājagāma viprarṣistadā dvādaśame'hani //

sa viditvaiva nṛpatiṃ tapatyā hṛtamānasam /
divyena vidhinā jñātvā bhāvitātmā mahānṛpiḥ //

tathā tu niyatātmānaṃ taṃ nṛpaṃ munisattamaḥ /
ābabhāṣe sa dharmātmā tasyaivārthacikīrṣayā //

sa tasya manujendrasya paśyato bhagavānṛṣiḥ /
ūrdhvamācakrame draṣṭuṃ bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ //

yojanānāṃ tu niyutaṃ kṣaṇādgatvā tapodhanaḥ / sahasrāṃśuṃ tato vipraḥ kṛtāñjalirupasthitaḥ /
vasiṣṭhohamiti prītyā sa cātmānaṃ nyavedayat //

tamuvāca mahātejā vivasvānmunisattamam /
maharṣe svāgataṃ te'stu kathayasva yathepsitam //

yadicchasi mahābhāga mattaḥ pravadatāṃ vara /
tatte dadyāmabhipretaṃ yadyapi syātsudurlabham //

evamuktaḥ sa tenarṣirvasiṣṭhaḥ saṃstuvangirā /
praṇipatya vivasvantaṃ bhānumantamathābravīt //

yojanānāṃ catuṣṣaṣṭiṃ nimeṣāttriśataṃ tathā /
aśvairgacchati nityaṃ yastatpārśvastho'bravīdidam //
vasiṣṭha uvāca /

ajāya lokatrayapāvanāya bhūtātmane gopataye vṛṣāya /
sūryāya sargapralayālayāya namo mahākāruṇikottamāya //

vivasvate jñānabhṛte'ntarātmane jagatpradīpāya jagaddhitaiṣiṇe /
svayambhuve dīptasahasracakṣuṣe surottamāyāmitatejase namaḥ //

namaḥ savitre jagadekacakṣuṣe jagatprasūtisthitināśahetave /
trayīmayāya triguṇātmadhāriṇe viriñcanārāyaṇaśaṅkarātmane //
sūrya uvāca /

saṃstuto varadaḥ so'haṃ varaṃ varaya suvrata /
stutistvayoktā bhaktānāṃ japyeyaṃ vagdosmyaham //
vasiṣṭha uvāca /

yaiṣā te tapatī nāma sāvitryavarajā sutā /
tāṃ tvāṃ saṃvaraṇasyārthe varayāmi vibhāvaso //

sa hi rājā bṛhatkīrtirdharmārthavidudāradhīḥ /
yuktaḥ saṃvaraṇo bhartā duhituste vihaṅgama //
gandharva uvāca /

ityuktaḥ sa tadā tena dadānītyeva niścitaḥ /
pratyabhāṣata taṃ vipraṃ pratīnandya divākaraḥ //

varaḥ saṃvaraṇo rājñāṃ tvamṛṣīṇāṃ varo mune /
tapatī yoṣitāṃ śreṣṭhā kimanyatrāpavarjanāt //

tataḥ sarvānavadyāṅgīṃ tapatīṃ tapanaḥ svayam /
dadau saṃvaraṇasyārthe vasiṣṭhāya mahātmane //

pratijagrāha tāṃ kanyāṃ maharṣistapatīṃ tadā /
vasiṣṭho'tha visṛṣṭastu punarevājagāma ha //

yatra vikhyātakīrtiḥ sa kurūṇāmṛṣabho'bhavat /
sa rājā manmathāviṣṭastadgatenāntarātmanā //

dṛṣṭvā ca devakanyāṃ tāṃ tapatīṃ cāruhāsinīm /
vasiṣṭhena sahāyāntīṃ saṃhṛṣṭo'bhyadhikaṃ babhau //

ruruce sā'dhikaṃ subhrūrāpatantī nabhastalāt /
saudāmanīva vibhraṣṭā dyotayantī diśastviṣā //

kṛcchrāddvādaśarātre tu tasya rājñaḥ samāhite /
ājagāma viśuddhātmā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ //

tapasā'rādhya varadaṃ devaṃ gopatimīśvaram /
lebhe saṃvaraṇo bhāryāṃ vasiṣṭhasyaiva tejasā //

tatastasmingiriśreṣṭhe devagandharvasevite /
jagrāha vidhivatpāṇiṃ tapatyāḥ sa nararṣabhaḥ //

vasiṣṭhenābhyanujñātastasminneva dharādhare /
so'kāmayata rājarṣirvihartuṃ saha bhāryayā //

tataḥ pure ca rāṣṭre ca vaneṣūpavaneṣu ca /
ādideśa mahīpālastameva sacivaṃ tadā //

nṛpatiṃ tvabhyanujñāpya vasiṣṭho'thāpacakrame /
so'tha rājā girau tasminvijahārāmaro yathā //

tato dvādaśavarṣāṇi kānaneṣu vaneṣu ca /
reme tasmingirau rājā tayaiva saha bhāryayā //

tasya rājñaḥ pure tasminsamā dvādaśa sattama /
na vavarṣa sahasrākṣo rāṣṭre caivāsya bhārata //

tatastasyāmanāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyāmarindama /
prajāḥ kṣayamupājagmuḥ sarvāḥ sasthāṇujaṅgamāḥ //

tasmiṃstathāvidhe kāle vartamāne sudāruṇe /
nāvaśyāyaḥ papātorvyāṃ tataḥ sasyāni nā'ruhan //

tato vibhrāntamanaso janāḥ kṣudbhapīḍitāḥ /
gṛhāṇi samparityajya babhramuḥ pradiśo diśaḥ //

tatastasminpure rāṣṭre tyaktadāraparigrahāḥ /
parasparamamaryādāḥ kṣudhārtā jaghnire janāḥ //

tatkṣudhārtairnirānandaiḥ śavabhūtaistathā naraiḥ /
abhavatpretarājasya puraṃ pretairivāvṛtam //

tatastattādṛśaṃ dṛṣṭvā sa eva bhagavānṛṣiḥ /
abhyādravata dharmātmā vasiṣṭho munisattamaḥ //

taṃ ca pārthivaśārdūlamānayāmāsa tatpuram / tapatyā sahitaṃ rājanvarṣe dvādaśame gate /
tataḥ pravṛṣṭastatrāsīdyathāpūrvaṃ surārihā //

tasminnṛpatiśārdūle praviṣṭe nagaraṃ punaḥ /
pravavarṣa sahasrākṣaḥ sasyāni janayanprabhuḥ //

tataḥ sarāṣṭraṃ mumude tatpuraṃ parayā mudā /
tena pārthivamukhyena bhāvitaṃ bhāvitātmanā //

tato dvādaśa varṣāṇi punarīje narādhipaḥ /
tapatyā sahitaḥ patnyā yathā śacyā marutpatiḥ //
gandharva uvāca /

evamāsīnmahābhāgā tapatī nāma paurvikī /
tava vaivasvatī pārtha tāpatyastvaṃ yayā mataḥ //

tasyāṃ sañjanayāmāsa kuruṃ saṃvaraṇo nṛpaḥ /
tapatyāṃ tapatāṃ śreṣṭha tāpatyastvaṃ tato'rjuna //