મહાભારત · અધ્યાય 1.189

એવમુક્ત્વા તતસ્તૂર્ણં જગામોર્ધ્વમનિન્દિતા ।
તપતીતપતીત્યેવ વિલલાપાતુરો નૃપઃ ॥

પ્રાસ્સ્વલચ્ચાસકૃદ્રાજા પુનરુત્થાય ધાવતિ । ધાવમાનસ્તુ તપતીમદૃષ્ટ્વૈવ મહીપતિઃ ।
સ તુ રાજા પુનર્ભૂમૌ તત્રૈવ નિપપાત હ ॥

અન્વેષમાણઃ સબલસ્તં રાજાનં નૃપોત્તમમ્ ।
અમાત્યઃ સાનુયાત્રશ્ચ તં દદર્શ મહાવને ॥

ક્ષિતૌ નિપતિતં કાલે શક્રધ્વજમિવોચ્છ્રિતમ્ ।
ત હિ દૃષ્ટ્વા મહેષ્વાસં નિરસ્તં પતિતં ભુવિ ॥

બભૂવ સોઽસ્ય સચિવઃ સમ્પ્રદીપ્ત ઇવાગ્નિના ।
ત્વરયા ચોપસઙ્ગમ્ય સ્નેહાદાગતસમ્ભ્રમઃ ॥

તં સમુત્થાપયામાસ નૃપતિં કામમોહિતમ્ ।
ભૂતલાદ્ભૂમિપાલેશં પિતેવ પતિતં સુતમ્ ॥

પ્રજ્ઞયા વયસા ચૈવ વૃદ્ધઃ કીર્ત્યા નયેન ચ ।
અમાત્યસ્તં સમુત્થાપ્ય બભૂવ વિગતજ્વરઃ ॥

ઉવાચ ચૈનં કલ્યાણ્યા વાચા મધુરયોત્થિમ્ ।
મા ભૈર્મનુજશાર્દૂલ ભદ્રમસ્તુ તવાનઘ ॥

ક્ષુત્પિપાસાપરિશ્રાન્તં તર્કયામાસ વૈ નૃપમ્ ।
પતિતં પાતનં સઙ્ખ્યે શાત્રવાણાં મહીતલે ॥

વારિણા ચ સુશીતેન શિરસ્તસ્યાભ્યષેચયત્ ।
અસ્પૃશન્મુકુટં રાજ્ઞઃ પુણ્ડરીકસુગન્ધિના ॥

તતઃ પ્રત્યાગતપ્રાણસ્તદ્બલં બલવાન્નૃપઃ ।
સર્વં વિસર્જયામાસ તમેકં સચિવં વિના ॥

તતસ્તસ્યાજ્ઞયા રાજ્ઞો વિપ્રતસ્થે મહદ્બલમ્ ।
સ તુ રાજા ગિરિપ્રસ્થે તસ્મિન્પુનરુપાવિશત્ ॥

તતસ્તસ્મિન્ ગિરિવરે શુચિર્ભૂત્વા કૃતાઞ્જલિઃ ।
આરિરાધયિષુઃ સૂર્યં તસ્થાવૂર્ધ્વમુખઃ ક્ષિતૌ ॥

જગામ મનસા ચૈવ વસિષ્ઠમૃષિસત્તમમ્ ।
પુરોહિતમમિત્રઘ્નં તદા સંવરણો નૃપઃ ॥

નક્તન્દિનમથૈકત્ર સ્થિતે તસ્મિઞ્જનાધિપે ।
અથાજગામ વિપ્રર્ષિસ્તદા દ્વાદશમેઽહનિ ॥

સ વિદિત્વૈવ નૃપતિં તપત્યા હૃતમાનસમ્ ।
દિવ્યેન વિધિના જ્ઞાત્વા ભાવિતાત્મા મહાનૃપિઃ ॥

તથા તુ નિયતાત્માનં તં નૃપં મુનિસત્તમઃ ।
આબભાષે સ ધર્માત્મા તસ્યૈવાર્થચિકીર્ષયા ॥

સ તસ્ય મનુજેન્દ્રસ્ય પશ્યતો ભગવાનૃષિઃ ।
ઊર્ધ્વમાચક્રમે દ્રષ્ટું ભાસ્કરં ભાસ્કરદ્યુતિઃ ॥

યોજનાનાં તુ નિયુતં ક્ષણાદ્ગત્વા તપોધનઃ । સહસ્રાંશું તતો વિપ્રઃ કૃતાઞ્જલિરુપસ્થિતઃ ।
વસિષ્ઠોહમિતિ પ્રીત્યા સ ચાત્માનં ન્યવેદયત્ ॥

તમુવાચ મહાતેજા વિવસ્વાન્મુનિસત્તમમ્ ।
મહર્ષે સ્વાગતં તેઽસ્તુ કથયસ્વ યથેપ્સિતમ્ ॥

યદિચ્છસિ મહાભાગ મત્તઃ પ્રવદતાં વર ।
તત્તે દદ્યામભિપ્રેતં યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્ ॥

એવમુક્તઃ સ તેનર્ષિર્વસિષ્ઠઃ સંસ્તુવન્ગિરા ।
પ્રણિપત્ય વિવસ્વન્તં ભાનુમન્તમથાબ્રવીત્ ॥

યોજનાનાં ચતુષ્ષષ્ટિં નિમેષાત્ત્રિશતં તથા ।
અશ્વૈર્ગચ્છતિ નિત્યં યસ્તત્પાર્શ્વસ્થોઽબ્રવીદિદમ્ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

અજાય લોકત્રયપાવનાય ભૂતાત્મને ગોપતયે વૃષાય ।
સૂર્યાય સર્ગપ્રલયાલયાય નમો મહાકારુણિકોત્તમાય ॥

વિવસ્વતે જ્ઞાનભૃતેઽન્તરાત્મને જગત્પ્રદીપાય જગદ્ધિતૈષિણે ।
સ્વયમ્ભુવે દીપ્તસહસ્રચક્ષુષે સુરોત્તમાયામિતતેજસે નમઃ ॥

નમઃ સવિત્રે જગદેકચક્ષુષે જગત્પ્રસૂતિસ્થિતિનાશહેતવે ।
ત્રયીમયાય ત્રિગુણાત્મધારિણે વિરિઞ્ચનારાયણશઙ્કરાત્મને ॥
સૂર્ય ઉવાચ ।

સંસ્તુતો વરદઃ સોઽહં વરં વરય સુવ્રત ।
સ્તુતિસ્ત્વયોક્તા ભક્તાનાં જપ્યેયં વગ્દોસ્મ્યહમ્ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

યૈષા તે તપતી નામ સાવિત્ર્યવરજા સુતા ।
તાં ત્વાં સંવરણસ્યાર્થે વરયામિ વિભાવસો ॥

સ હિ રાજા બૃહત્કીર્તિર્ધર્માર્થવિદુદારધીઃ ।
યુક્તઃ સંવરણો ભર્તા દુહિતુસ્તે વિહઙ્ગમ ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તઃ સ તદા તેન દદાનીત્યેવ નિશ્ચિતઃ ।
પ્રત્યભાષત તં વિપ્રં પ્રતીનન્દ્ય દિવાકરઃ ॥

વરઃ સંવરણો રાજ્ઞાં ત્વમૃષીણાં વરો મુને ।
તપતી યોષિતાં શ્રેષ્ઠા કિમન્યત્રાપવર્જનાત્ ॥

તતઃ સર્વાનવદ્યાઙ્ગીં તપતીં તપનઃ સ્વયમ્ ।
દદૌ સંવરણસ્યાર્થે વસિષ્ઠાય મહાત્મને ॥

પ્રતિજગ્રાહ તાં કન્યાં મહર્ષિસ્તપતીં તદા ।
વસિષ્ઠોઽથ વિસૃષ્ટસ્તુ પુનરેવાજગામ હ ॥

યત્ર વિખ્યાતકીર્તિઃ સ કુરૂણામૃષભોઽભવત્ ।
સ રાજા મન્મથાવિષ્ટસ્તદ્ગતેનાન્તરાત્મના ॥

દૃષ્ટ્વા ચ દેવકન્યાં તાં તપતીં ચારુહાસિનીમ્ ।
વસિષ્ઠેન સહાયાન્તીં સંહૃષ્ટોઽભ્યધિકં બભૌ ॥

રુરુચે સાઽધિકં સુભ્રૂરાપતન્તી નભસ્તલાત્ ।
સૌદામનીવ વિભ્રષ્ટા દ્યોતયન્તી દિશસ્ત્વિષા ॥

કૃચ્છ્રાદ્દ્વાદશરાત્રે તુ તસ્ય રાજ્ઞઃ સમાહિતે ।
આજગામ વિશુદ્ધાત્મા વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ ॥

તપસાઽરાધ્ય વરદં દેવં ગોપતિમીશ્વરમ્ ।
લેભે સંવરણો ભાર્યાં વસિષ્ઠસ્યૈવ તેજસા ॥

તતસ્તસ્મિન્ગિરિશ્રેષ્ઠે દેવગન્ધર્વસેવિતે ।
જગ્રાહ વિધિવત્પાણિં તપત્યાઃ સ નરર્ષભઃ ॥

વસિષ્ઠેનાભ્યનુજ્ઞાતસ્તસ્મિન્નેવ ધરાધરે ।
સોઽકામયત રાજર્ષિર્વિહર્તું સહ ભાર્યયા ॥

તતઃ પુરે ચ રાષ્ટ્રે ચ વનેષૂપવનેષુ ચ ।
આદિદેશ મહીપાલસ્તમેવ સચિવં તદા ॥

નૃપતિં ત્વભ્યનુજ્ઞાપ્ય વસિષ્ઠોઽથાપચક્રમે ।
સોઽથ રાજા ગિરૌ તસ્મિન્વિજહારામરો યથા ॥

તતો દ્વાદશવર્ષાણિ કાનનેષુ વનેષુ ચ ।
રેમે તસ્મિન્ગિરૌ રાજા તયૈવ સહ ભાર્યયા ॥

તસ્ય રાજ્ઞઃ પુરે તસ્મિન્સમા દ્વાદશ સત્તમ ।
ન વવર્ષ સહસ્રાક્ષો રાષ્ટ્રે ચૈવાસ્ય ભારત ॥

તતસ્તસ્યામનાવૃષ્ટ્યાં પ્રવૃત્તાયામરિન્દમ ।
પ્રજાઃ ક્ષયમુપાજગ્મુઃ સર્વાઃ સસ્થાણુજઙ્ગમાઃ ॥

તસ્મિંસ્તથાવિધે કાલે વર્તમાને સુદારુણે ।
નાવશ્યાયઃ પપાતોર્વ્યાં તતઃ સસ્યાનિ નાઽરુહન્ ॥

તતો વિભ્રાન્તમનસો જનાઃ ક્ષુદ્ભપીડિતાઃ ।
ગૃહાણિ સમ્પરિત્યજ્ય બભ્રમુઃ પ્રદિશો દિશઃ ॥

તતસ્તસ્મિન્પુરે રાષ્ટ્રે ત્યક્તદારપરિગ્રહાઃ ।
પરસ્પરમમર્યાદાઃ ક્ષુધાર્તા જઘ્નિરે જનાઃ ॥

તત્ક્ષુધાર્તૈર્નિરાનન્દૈઃ શવભૂતૈસ્તથા નરૈઃ ।
અભવત્પ્રેતરાજસ્ય પુરં પ્રેતૈરિવાવૃતમ્ ॥

તતસ્તત્તાદૃશં દૃષ્ટ્વા સ એવ ભગવાનૃષિઃ ।
અભ્યાદ્રવત ધર્માત્મા વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ ॥

તં ચ પાર્થિવશાર્દૂલમાનયામાસ તત્પુરમ્ । તપત્યા સહિતં રાજન્વર્ષે દ્વાદશમે ગતે ।
તતઃ પ્રવૃષ્ટસ્તત્રાસીદ્યથાપૂર્વં સુરારિહા ॥

તસ્મિન્નૃપતિશાર્દૂલે પ્રવિષ્ટે નગરં પુનઃ ।
પ્રવવર્ષ સહસ્રાક્ષઃ સસ્યાનિ જનયન્પ્રભુઃ ॥

તતઃ સરાષ્ટ્રં મુમુદે તત્પુરં પરયા મુદા ।
તેન પાર્થિવમુખ્યેન ભાવિતં ભાવિતાત્મના ॥

તતો દ્વાદશ વર્ષાણિ પુનરીજે નરાધિપઃ ।
તપત્યા સહિતઃ પત્ન્યા યથા શચ્યા મરુત્પતિઃ ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

એવમાસીન્મહાભાગા તપતી નામ પૌર્વિકી ।
તવ વૈવસ્વતી પાર્થ તાપત્યસ્ત્વં યયા મતઃ ॥

તસ્યાં સઞ્જનયામાસ કુરું સંવરણો નૃપઃ ।
તપત્યાં તપતાં શ્રેષ્ઠ તાપત્યસ્ત્વં તતોઽર્જુન ॥