Mahabharata · Chapter 1.162

atha rātryāṃ vyatītāyāmaśeṣo nāgaro janaḥ /
tatrājagāma tvarito didṛkṣuḥ pāṇḍunandanān //

nirvāpayanto jvalanaṃ te janā dadṛśustataḥ /
jātuṣaṃ tadgṛhaṃ dagdhamamātyaṃ ca purocanam //

nūnaṃ duryodhanenedaṃ vihitaṃ pāpakarmaṇā /
pāṇḍavānāṃ vināśāyetyevaṃ te cukruśurjanāḥ //

vidite dhṛtarāṣṭrasya dhārtarāṣṭro na saṃśayaḥ /
dagdhavānpāṇḍudāyādānna hyetatpratiṣiddhavān //

nūnaṃ śāntanavo'pīha na dharmanuvartate /
droṇaśca viduraścaiva kṛpaścānye ca kauravāḥ //

nāvekṣante ha taṃ dharmaṃ dharmātmāno'pyaho vidheḥ /
śrutavanto'pi vidvāṃso dhanavadvaśagā aho //

sādhūnanāthāndharmiṣṭhātsatyavrataparāyaṇān /
nāvekṣante mahānto'pi daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam //

te vayaṃ dhṛtarāṣṭrāya preṣayāmo durātmane /
saṃvṛttaste paraḥ kāmaḥ pāṇḍavāndagdhavānasi //

tato vyapohamānāste pāṇḍavārthe hutāśanam /
niṣādīṃ dadṛśurdagdhāṃ pañcaputrāmanāgasam //

itaḥ paśyata kuntīyaṃ dagdhā śete tapasvinī /
putraiḥ sahaiva vārṣṇeyī hantetyāhuḥ sma nāgarāḥ //

khanakena tu tenaiva veśma śodhayatā bilam /
pāṃsubhiḥ pihitaṃ tacca puruṣaistairna lakṣitam //

tataste preṣayāmāsurdhṛtarāṣṭrāya nāgarāḥ /
pāṇḍavānagninā dagdhānamātyaṃ ca purocanam //

śrutvā tu dhṛtarāṣṭrastadrājā sumahadapriyam /
vināśaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ //

antarhṛṣṭamanāścāsau bahirduḥkhasamanvitaḥ /
antaḥśīto bahiścoṣṇo grīṣme'gādhahvadoyathā //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

adya pāṇḍurmṛto rājā mama bhrātā mahāyaśāḥ /
teṣu vīreṣu dagdheṣu mātrā saha viśeṣataḥ //

gacchantu puruṣāḥ śīghraṃ nagaraṃ vāraṇāvatam /
satkārayantu tānvīrānkuntīṃ rājasutāṃ ca tām //

ye ca tatra mṛtāsteṣāṃ suhṛdaḥ santi tānapi /
kārayantu ca kulyāni śubhrāṇi ca bṛhanti ca //

mama dagdhā mahātmānaḥ kulavaṃśavivardhanāḥ //

evaṃ gate mayā śakyaṃ yadyatkārayituṃ hitam /
pāṇḍavānāṃ ca kuntyāśca tatsarvaṃ kriyatāṃ dhanaiḥ //
vaiśampāyana uvāca /

sametāśca tataḥ sarve bhīṣmeṇa saha kauravāḥ /
dhṛtarāṣṭraḥ saputraśca gaṅgāmabhimukhā yayuḥ //

ekavastrā nirānandā nirābharaṇaveṣṭanaḥ / udakaṃ kartukāmā vai pāṇḍavānāṃ mahātmanām //

evaṃ gatvā tataścakre jñātibhiḥ parivāritaḥ /
udakaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ //

ruruduḥ sahitāḥ sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ /
hā yudhiṣṭhira kauravya hā bhīma iti cāpare //

hā phalguneti cāpyanye hā yamāviti cāpare /
kuntīmārtāśca śocanta udakaṃ cakrire janāḥ //

anye paurajanāścaivamanvaśocanta pāṇḍavān /
vidurastvalpaśaścakre śokaṃ veda paraṃ hi saḥ //

viduro dhṛtarāṣṭrasya jānansarvaṃ manogatam /
tenāyaṃ vidhinā sṛṣṭaḥ kuṭilaḥ kapaṭāśayaḥ //

ityevaṃ cintayanrājanviduro viduṣāṃ varaḥ /
lokānāṃ darśayanduḥkhaṃ duḥkhitaiḥ saha bāndhavaiḥ //

manasā'cintayatpārthānkiyaddūraṃ gatā iti /
sahitāḥ pāṇḍavāḥ putrā iti cintāparo'bhavat //

tataḥ pravyathito bhīṣmaḥ pāṇḍurājasutānmṛtān /
saha mātreti tacchrutvā vilalāpa ruroda ca //
bhīṣma uvāca /

hā yudhiṣṭhira hā bhīma hā dhanañjaya hā yamau /
hā pṛthe saha putraistvamekarātreṇa svargatā //

mātrā saha kumārāste sarve tatraiva saṃsthitāḥ /
na hi tau notsaheyātāṃ bhīmasenadhanañjayau //

tarasā vegitātmānau nirbhettumapi mandaram /
parāsutvaṃ na paśyāmi pṛthāyāḥ saha pāṇḍavaiḥ //

sarvathā vikṛtaṃ tattu yadi te nidhanaṃ gatāḥ /
dharmarājaḥ sa nirdiṣṭo nanu viprairyudhiṣṭhiraḥ //

pṛthivyāṃ ca rathiśreṣṭho bhavitā sa dhanañjayaḥ /
satyavrato dharmadattaḥ satyavākchubhalakṣaṇaḥ //

kathaṃ kālavaśaṃ prāptaḥ pāṇḍaveyo yudhiṣṭhiraḥ /
ātmānamupamāṃ kṛtvā pareṣāṃ vartate tu yaḥ //

mātrā sahaiva kauravyaḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ /
pālitaḥ suciraṃ kālaṃ phalakāle yathā drumaḥ //

bhagnaḥ syādvāyuvegena tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ /
yauvarājye'bhiṣiktena pituryenāhṛtaṃ yaśaḥ //

ātmanaśca pituścaiva satyadharmapravṛttibhiḥ /
yacca sā vanavāsena tanmātā duḥkhabhāginī //

kālena saha sammagno dhikkṛtāntamanarthakam /
yacca sā vanavāsena tanmātā duḥkhabhāginī //

putragṛdhnutayā kuntī na bhartāraṃ mṛtātvanu /
alpakālaṃ kule jātā bhartuḥ prītimavāpa yā //

dagdhā'dya saha putraiḥ sā asampūrṇamanorā /
mṛto bhīma iti śrutvā mano na śraddadhāti me //

etacca cintayānasya vyathitaṃ bahudhā manaḥ /
avadhūya ca me dehaṃ hṛdayena vidīryate //

pīnaskandhaścārubāhurmerukūṭasamo yuvā /
mṛto bhīma iti śrutvā mano na śraddadhāti me //

atityāgī ca yodhī ca kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ /
prapattimām̐llabdhalakṣo rathayānaviśāradaḥ //

dūrapātī tvasambhrānto mahāvīryo mahāstravān /
adīnātmā naraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām //

yena prācyāśca sauvīrā dākṣiṇātyāśca nirjitāḥ /
khyāpitaṃ yena śūreṇa triṣu lokeṣu pauruṣam //

yasmiñjāte viśokā'bhūtkuntī pāṇḍuśca vīryavān /
purandarasamo jiṣṇuḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ //

kathaṃ tāvṛṣabhaṣkandhau siṃhavikrāntagāminau /
martyadharmamanuprāptau yamāvarinivarhaṇau //

vatsā gatāḥ kva māṃ vṛddhaṃ vihāya bhṛśamāturam /
hā snuṣe mama vārṣṇeyi nidhāya hṛdi me śucam //

vāraṇāvatayātrāyāṃ ke syurvai śakunāḥ pathi /
evamalpāyuṣo loke bhaviṣyanti pṛthāsutāḥ //

saṃśaptā iti kairyūyaṃ vatsāndarśaya me pṛthe /
mamaiva nāthā mannāthā mama netrāṇi pāṇḍavāḥ //

hā pāṇḍavā me he vatsā hā siṃhaśiśavo mama /
mātaṅgā hā mamottuṅgā hā mamānandavardhanāḥ //

mama hīnasya yuṣmābhiḥ sarvalokāstamovṛtāḥ /
kadā draṣṭā'smi kaunteyāṃstaruṇādityavarcasaḥ //

adṛṣṭvā vo mahābāhūnputravanmama nandanāḥ /
kva gatirme kva gacchāmi kuto drakṣyāmi me śiśūn //

hā yudhiṣṭhira hā bhīma hā hā phalguna hā yamau /
mā gacchata nivartadhvaṃ mayi kopaṃ vimuñcata //
vaiśampāyana uvāca /

śrutvā tatkranditaṃ tasya tilodaṃ ca prasiñcataḥ /
deśaṃ kālaṃ samājñāya viduraḥ pratyabhāṣata //

mā śocīstvaṃ naravyāghra jahi śokaṃ mahādhṛte /
na teṣāṃ vidyate mṛtyuḥ prāptakālaṃ kṛtaṃ mayā //

etacca tebhya udakaṃ viprasiñca na bhārata /
kṣattedamabravīdbhīṣmaṃ kauravāṇāmaśṛṇvatām //

kṣattāramupasangamya bāṣpotpīḍakalasvaraḥ /
mandammandamuvācedaṃ viduraṃ sangame nṛpa //
bhīṣma uvāca /

kathaṃ te tāta jīvanti pāṇḍoḥ putrā mahābalāḥ /
kathamasmatkṛte pakṣaḥ pāṇḍorna hi nipātitaḥ //

kathaṃ matpramukhāḥ sarve pramuktā mahato bhayāt /
jananī garuḍeneva kuravaste samuddhṛtāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

evamuktastu kauravya kauravāṇāmaśṛṇvatām /
ācacakṣe sa dharmātmā bhīṣmāyādbhutakarmaṇe //
vidura uvāca /

dhṛtarāṣṭrasya śakune rājño duryodhanasya ca /
vināśe pāṇḍuputrāṇāṃ kṛto mativiniścayaḥ //

tatrāhamapi ca jñātvā tasya pāpasya niścayam /
taṃ jighāṃsurahaṃ cāpi teṣāmanumate sthitaḥ //

tato jatugṛhaṃ gatvā dahane'sminniyojite /
pṛthāyāśca saputrāyā dhārtarāṣṭrasya śāsanāt //

tataḥ khanakamāhūya suraṅgaṃ vai bilaṃ tadā /
sugūḍhaṃ kārayitvā te kuntyā pāṇḍusutāstadā //

niṣkrāmitā mayā pūrvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ /
tatastu nāvamāropya sahaputrāṃ pṛthāmaham //

dattvā'bhayaṃ saputrāyai kuntyai gṛhamadāhayam /
tasmātte mā sma bhūdduḥkhaṃ muktāḥ pāpāttu pāṇḍavāḥ //

nirgatāḥ pāṇḍavā rājanmātrā saha parantapāḥ /
agnihādānmahāghorānmayā tasmādupāyataḥ //

mā sma śokamimaṃ kārṣīrjīvantyeva ca pāṇḍavāḥ /
pracchannā viciriṣyanti yāvatkālasya paryayaḥ //

tasminyudhiṣṭhiraṃ kāle drakṣyanti bhuvi mānavāḥ /
vimalaṃ kṛṣṇapakṣānte jagaccandramivoditam //

na tasya nāśaṃ paśyāmi yasya bhrātā dhanañjayaḥ /
bhīmasenaśca durdharṣau mādrīputrau ca tau yamau //
vaiśampāyana uvāca /

tataḥ saṃhṛṣṭasarvāṅgo bhīṣmo viduramabravīt /
diṣṭyādiṣṭyeti saṃhṛṣṭaḥ pūjayāno mahāmatim //
bhīṣma uvāca /

yuktaṃ caivānurūpaṃ ca kṛtaṃ tāta śubhaṃ tvayā /
vayaṃ vimokṣitā duḥkhātpāṇḍupakṣo na nāśitaḥ //
vaiśampāyana uvāca /

evamuktvā viveśātha puraṃ janaśatākulam /
kurubhiḥ sahito rājannāgaraiśca pitāmahaḥ //

athāmbikeyaḥ sāmātyaḥ sakarṇaḥ sahasaubalaḥ /
sātmajaḥ pārthanāśasya smaraṃstathyaṃ jarṣa ca //

bhīṣmaśca rājandurdharṣo viduraśca mahāmatiḥ /
jahṛṣāte smarantau tau jātuṣāgnervimocanam //

satyaśīlaguṇācārai rāgairjānapadodbhavaiḥ /
droṇādayaśca dharmaistu teṣāṃ tānmocitānviduḥ //

śauryalāvaṇyamāhātmyai rūpaiḥ prāṇabalairapi /
svasthānpārthānamanyanta paurajānapadāstathā //

anye janāḥ prākṛtāśca striyaśca bahulāstadā /
śaṅkamānā vadanti sma dagdhā jīvanti vā na vā //