મહાભારત · અધ્યાય 1.162

અથ રાત્ર્યાં વ્યતીતાયામશેષો નાગરો જનઃ ।
તત્રાજગામ ત્વરિતો દિદૃક્ષુઃ પાણ્ડુનન્દનાન્ ॥

નિર્વાપયન્તો જ્વલનં તે જના દદૃશુસ્તતઃ ।
જાતુષં તદ્ગૃહં દગ્ધમમાત્યં ચ પુરોચનમ્ ॥

નૂનં દુર્યોધનેનેદં વિહિતં પાપકર્મણા ।
પાણ્ડવાનાં વિનાશાયેત્યેવં તે ચુક્રુશુર્જનાઃ ॥

વિદિતે ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ધાર્તરાષ્ટ્રો ન સંશયઃ ।
દગ્ધવાન્પાણ્ડુદાયાદાન્ન હ્યેતત્પ્રતિષિદ્ધવાન્ ॥

નૂનં શાન્તનવોઽપીહ ન ધર્મનુવર્તતે ।
દ્રોણશ્ચ વિદુરશ્ચૈવ કૃપશ્ચાન્યે ચ કૌરવાઃ ॥

નાવેક્ષન્તે હ તં ધર્મં ધર્માત્માનોઽપ્યહો વિધેઃ ।
શ્રુતવન્તોઽપિ વિદ્વાંસો ધનવદ્વશગા અહો ॥

સાધૂનનાથાન્ધર્મિષ્ઠાત્સત્યવ્રતપરાયણાન્ ।
નાવેક્ષન્તે મહાન્તોઽપિ દૈવં તેષાં પરાયણમ્ ॥

તે વયં ધૃતરાષ્ટ્રાય પ્રેષયામો દુરાત્મને ।
સંવૃત્તસ્તે પરઃ કામઃ પાણ્ડવાન્દગ્ધવાનસિ ॥

તતો વ્યપોહમાનાસ્તે પાણ્ડવાર્થે હુતાશનમ્ ।
નિષાદીં દદૃશુર્દગ્ધાં પઞ્ચપુત્રામનાગસમ્ ॥

ઇતઃ પશ્યત કુન્તીયં દગ્ધા શેતે તપસ્વિની ।
પુત્રૈઃ સહૈવ વાર્ષ્ણેયી હન્તેત્યાહુઃ સ્મ નાગરાઃ ॥

ખનકેન તુ તેનૈવ વેશ્મ શોધયતા બિલમ્ ।
પાંસુભિઃ પિહિતં તચ્ચ પુરુષૈસ્તૈર્ન લક્ષિતમ્ ॥

તતસ્તે પ્રેષયામાસુર્ધૃતરાષ્ટ્રાય નાગરાઃ ।
પાણ્ડવાનગ્નિના દગ્ધાનમાત્યં ચ પુરોચનમ્ ॥

શ્રુત્વા તુ ધૃતરાષ્ટ્રસ્તદ્રાજા સુમહદપ્રિયમ્ ।
વિનાશં પાણ્ડુપુત્રાણાં વિલલાપ સુદુઃખિતઃ ॥

અન્તર્હૃષ્ટમનાશ્ચાસૌ બહિર્દુઃખસમન્વિતઃ ।
અન્તઃશીતો બહિશ્ચોષ્ણો ગ્રીષ્મેઽગાધહ્વદોયથા ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

અદ્ય પાણ્ડુર્મૃતો રાજા મમ ભ્રાતા મહાયશાઃ ।
તેષુ વીરેષુ દગ્ધેષુ માત્રા સહ વિશેષતઃ ॥

ગચ્છન્તુ પુરુષાઃ શીઘ્રં નગરં વારણાવતમ્ ।
સત્કારયન્તુ તાન્વીરાન્કુન્તીં રાજસુતાં ચ તામ્ ॥

યે ચ તત્ર મૃતાસ્તેષાં સુહૃદઃ સન્તિ તાનપિ ।
કારયન્તુ ચ કુલ્યાનિ શુભ્રાણિ ચ બૃહન્તિ ચ ॥

મમ દગ્ધા મહાત્માનઃ કુલવંશવિવર્ધનાઃ ॥

એવં ગતે મયા શક્યં યદ્યત્કારયિતું હિતમ્ ।
પાણ્ડવાનાં ચ કુન્ત્યાશ્ચ તત્સર્વં ક્રિયતાં ધનૈઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સમેતાશ્ચ તતઃ સર્વે ભીષ્મેણ સહ કૌરવાઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રઃ સપુત્રશ્ચ ગઙ્ગામભિમુખા યયુઃ ॥

એકવસ્ત્રા નિરાનન્દા નિરાભરણવેષ્ટનઃ । ઉદકં કર્તુકામા વૈ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ॥

એવં ગત્વા તતશ્ચક્રે જ્ઞાતિભિઃ પરિવારિતઃ ।
ઉદકં પાણ્ડુપુત્રાણાં ધૃતરાષ્ટ્રોઽમ્બિકાસુતઃ ॥

રુરુદુઃ સહિતાઃ સર્વે ભૃશં શોકપરાયણાઃ ।
હા યુધિષ્ઠિર કૌરવ્ય હા ભીમ ઇતિ ચાપરે ॥

હા ફલ્ગુનેતિ ચાપ્યન્યે હા યમાવિતિ ચાપરે ।
કુન્તીમાર્તાશ્ચ શોચન્ત ઉદકં ચક્રિરે જનાઃ ॥

અન્યે પૌરજનાશ્ચૈવમન્વશોચન્ત પાણ્ડવાન્ ।
વિદુરસ્ત્વલ્પશશ્ચક્રે શોકં વેદ પરં હિ સઃ ॥

વિદુરો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય જાનન્સર્વં મનોગતમ્ ।
તેનાયં વિધિના સૃષ્ટઃ કુટિલઃ કપટાશયઃ ॥

ઇત્યેવં ચિન્તયન્રાજન્વિદુરો વિદુષાં વરઃ ।
લોકાનાં દર્શયન્દુઃખં દુઃખિતૈઃ સહ બાન્ધવૈઃ ॥

મનસાઽચિન્તયત્પાર્થાન્કિયદ્દૂરં ગતા ઇતિ ।
સહિતાઃ પાણ્ડવાઃ પુત્રા ઇતિ ચિન્તાપરોઽભવત્ ॥

તતઃ પ્રવ્યથિતો ભીષ્મઃ પાણ્ડુરાજસુતાન્મૃતાન્ ।
સહ માત્રેતિ તચ્છ્રુત્વા વિલલાપ રુરોદ ચ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

હા યુધિષ્ઠિર હા ભીમ હા ધનઞ્જય હા યમૌ ।
હા પૃથે સહ પુત્રૈસ્ત્વમેકરાત્રેણ સ્વર્ગતા ॥

માત્રા સહ કુમારાસ્તે સર્વે તત્રૈવ સંસ્થિતાઃ ।
ન હિ તૌ નોત્સહેયાતાં ભીમસેનધનઞ્જયૌ ॥

તરસા વેગિતાત્માનૌ નિર્ભેત્તુમપિ મન્દરમ્ ।
પરાસુત્વં ન પશ્યામિ પૃથાયાઃ સહ પાણ્ડવૈઃ ॥

સર્વથા વિકૃતં તત્તુ યદિ તે નિધનં ગતાઃ ।
ધર્મરાજઃ સ નિર્દિષ્ટો નનુ વિપ્રૈર્યુધિષ્ઠિરઃ ॥

પૃથિવ્યાં ચ રથિશ્રેષ્ઠો ભવિતા સ ધનઞ્જયઃ ।
સત્યવ્રતો ધર્મદત્તઃ સત્યવાક્છુભલક્ષણઃ ॥

કથં કાલવશં પ્રાપ્તઃ પાણ્ડવેયો યુધિષ્ઠિરઃ ।
આત્માનમુપમાં કૃત્વા પરેષાં વર્તતે તુ યઃ ॥

માત્રા સહૈવ કૌરવ્યઃ કથં કાલવશં ગતઃ ।
પાલિતઃ સુચિરં કાલં ફલકાલે યથા દ્રુમઃ ॥

ભગ્નઃ સ્યાદ્વાયુવેગેન તથા રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
યૌવરાજ્યેઽભિષિક્તેન પિતુર્યેનાહૃતં યશઃ ॥

આત્મનશ્ચ પિતુશ્ચૈવ સત્યધર્મપ્રવૃત્તિભિઃ ।
યચ્ચ સા વનવાસેન તન્માતા દુઃખભાગિની ॥

કાલેન સહ સમ્મગ્નો ધિક્કૃતાન્તમનર્થકમ્ ।
યચ્ચ સા વનવાસેન તન્માતા દુઃખભાગિની ॥

પુત્રગૃધ્નુતયા કુન્તી ન ભર્તારં મૃતાત્વનુ ।
અલ્પકાલં કુલે જાતા ભર્તુઃ પ્રીતિમવાપ યા ॥

દગ્ધાઽદ્ય સહ પુત્રૈઃ સા અસમ્પૂર્ણમનોરા ।
મૃતો ભીમ ઇતિ શ્રુત્વા મનો ન શ્રદ્દધાતિ મે ॥

એતચ્ચ ચિન્તયાનસ્ય વ્યથિતં બહુધા મનઃ ।
અવધૂય ચ મે દેહં હૃદયેન વિદીર્યતે ॥

પીનસ્કન્ધશ્ચારુબાહુર્મેરુકૂટસમો યુવા ।
મૃતો ભીમ ઇતિ શ્રુત્વા મનો ન શ્રદ્દધાતિ મે ॥

અતિત્યાગી ચ યોધી ચ ક્ષિપ્રહસ્તો દૃઢાયુધઃ ।
પ્રપત્તિમાઁલ્લબ્ધલક્ષો રથયાનવિશારદઃ ॥

દૂરપાતી ત્વસમ્ભ્રાન્તો મહાવીર્યો મહાસ્ત્રવાન્ ।
અદીનાત્મા નરશ્રેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વધનુષ્મતામ્ ॥

યેન પ્રાચ્યાશ્ચ સૌવીરા દાક્ષિણાત્યાશ્ચ નિર્જિતાઃ ।
ખ્યાપિતં યેન શૂરેણ ત્રિષુ લોકેષુ પૌરુષમ્ ॥

યસ્મિઞ્જાતે વિશોકાઽભૂત્કુન્તી પાણ્ડુશ્ચ વીર્યવાન્ ।
પુરન્દરસમો જિષ્ણુઃ કથં કાલવશં ગતઃ ॥

કથં તાવૃષભષ્કન્ધૌ સિંહવિક્રાન્તગામિનૌ ।
મર્ત્યધર્મમનુપ્રાપ્તૌ યમાવરિનિવર્હણૌ ॥

વત્સા ગતાઃ ક્વ માં વૃદ્ધં વિહાય ભૃશમાતુરમ્ ।
હા સ્નુષે મમ વાર્ષ્ણેયિ નિધાય હૃદિ મે શુચમ્ ॥

વારણાવતયાત્રાયાં કે સ્યુર્વૈ શકુનાઃ પથિ ।
એવમલ્પાયુષો લોકે ભવિષ્યન્તિ પૃથાસુતાઃ ॥

સંશપ્તા ઇતિ કૈર્યૂયં વત્સાન્દર્શય મે પૃથે ।
મમૈવ નાથા મન્નાથા મમ નેત્રાણિ પાણ્ડવાઃ ॥

હા પાણ્ડવા મે હે વત્સા હા સિંહશિશવો મમ ।
માતઙ્ગા હા મમોત્તુઙ્ગા હા મમાનન્દવર્ધનાઃ ॥

મમ હીનસ્ય યુષ્માભિઃ સર્વલોકાસ્તમોવૃતાઃ ।
કદા દ્રષ્ટાઽસ્મિ કૌન્તેયાંસ્તરુણાદિત્યવર્ચસઃ ॥

અદૃષ્ટ્વા વો મહાબાહૂન્પુત્રવન્મમ નન્દનાઃ ।
ક્વ ગતિર્મે ક્વ ગચ્છામિ કુતો દ્રક્ષ્યામિ મે શિશૂન્ ॥

હા યુધિષ્ઠિર હા ભીમ હા હા ફલ્ગુન હા યમૌ ।
મા ગચ્છત નિવર્તધ્વં મયિ કોપં વિમુઞ્ચત ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શ્રુત્વા તત્ક્રન્દિતં તસ્ય તિલોદં ચ પ્રસિઞ્ચતઃ ।
દેશં કાલં સમાજ્ઞાય વિદુરઃ પ્રત્યભાષત ॥

મા શોચીસ્ત્વં નરવ્યાઘ્ર જહિ શોકં મહાધૃતે ।
ન તેષાં વિદ્યતે મૃત્યુઃ પ્રાપ્તકાલં કૃતં મયા ॥

એતચ્ચ તેભ્ય ઉદકં વિપ્રસિઞ્ચ ન ભારત ।
ક્ષત્તેદમબ્રવીદ્ભીષ્મં કૌરવાણામશૃણ્વતામ્ ॥

ક્ષત્તારમુપસન્ગમ્ય બાષ્પોત્પીડકલસ્વરઃ ।
મન્દમ્મન્દમુવાચેદં વિદુરં સન્ગમે નૃપ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

કથં તે તાત જીવન્તિ પાણ્ડોઃ પુત્રા મહાબલાઃ ।
કથમસ્મત્કૃતે પક્ષઃ પાણ્ડોર્ન હિ નિપાતિતઃ ॥

કથં મત્પ્રમુખાઃ સર્વે પ્રમુક્તા મહતો ભયાત્ ।
જનની ગરુડેનેવ કુરવસ્તે સમુદ્ધૃતાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ કૌરવ્ય કૌરવાણામશૃણ્વતામ્ ।
આચચક્ષે સ ધર્માત્મા ભીષ્માયાદ્ભુતકર્મણે ॥
વિદુર ઉવાચ ।

ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય શકુને રાજ્ઞો દુર્યોધનસ્ય ચ ।
વિનાશે પાણ્ડુપુત્રાણાં કૃતો મતિવિનિશ્ચયઃ ॥

તત્રાહમપિ ચ જ્ઞાત્વા તસ્ય પાપસ્ય નિશ્ચયમ્ ।
તં જિઘાંસુરહં ચાપિ તેષામનુમતે સ્થિતઃ ॥

તતો જતુગૃહં ગત્વા દહનેઽસ્મિન્નિયોજિતે ।
પૃથાયાશ્ચ સપુત્રાયા ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય શાસનાત્ ॥

તતઃ ખનકમાહૂય સુરઙ્ગં વૈ બિલં તદા ।
સુગૂઢં કારયિત્વા તે કુન્ત્યા પાણ્ડુસુતાસ્તદા ॥

નિષ્ક્રામિતા મયા પૂર્વં મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથાઃ ।
તતસ્તુ નાવમારોપ્ય સહપુત્રાં પૃથામહમ્ ॥

દત્ત્વાઽભયં સપુત્રાયૈ કુન્ત્યૈ ગૃહમદાહયમ્ ।
તસ્માત્તે મા સ્મ ભૂદ્દુઃખં મુક્તાઃ પાપાત્તુ પાણ્ડવાઃ ॥

નિર્ગતાઃ પાણ્ડવા રાજન્માત્રા સહ પરન્તપાઃ ।
અગ્નિહાદાન્મહાઘોરાન્મયા તસ્માદુપાયતઃ ॥

મા સ્મ શોકમિમં કાર્ષીર્જીવન્ત્યેવ ચ પાણ્ડવાઃ ।
પ્રચ્છન્ના વિચિરિષ્યન્તિ યાવત્કાલસ્ય પર્યયઃ ॥

તસ્મિન્યુધિષ્ઠિરં કાલે દ્રક્ષ્યન્તિ ભુવિ માનવાઃ ।
વિમલં કૃષ્ણપક્ષાન્તે જગચ્ચન્દ્રમિવોદિતમ્ ॥

ન તસ્ય નાશં પશ્યામિ યસ્ય ભ્રાતા ધનઞ્જયઃ ।
ભીમસેનશ્ચ દુર્ધર્ષૌ માદ્રીપુત્રૌ ચ તૌ યમૌ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ સંહૃષ્ટસર્વાઙ્ગો ભીષ્મો વિદુરમબ્રવીત્ ।
દિષ્ટ્યાદિષ્ટ્યેતિ સંહૃષ્ટઃ પૂજયાનો મહામતિમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

યુક્તં ચૈવાનુરૂપં ચ કૃતં તાત શુભં ત્વયા ।
વયં વિમોક્ષિતા દુઃખાત્પાણ્ડુપક્ષો ન નાશિતઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા વિવેશાથ પુરં જનશતાકુલમ્ ।
કુરુભિઃ સહિતો રાજન્નાગરૈશ્ચ પિતામહઃ ॥

અથામ્બિકેયઃ સામાત્યઃ સકર્ણઃ સહસૌબલઃ ।
સાત્મજઃ પાર્થનાશસ્ય સ્મરંસ્તથ્યં જર્ષ ચ ॥

ભીષ્મશ્ચ રાજન્દુર્ધર્ષો વિદુરશ્ચ મહામતિઃ ।
જહૃષાતે સ્મરન્તૌ તૌ જાતુષાગ્નેર્વિમોચનમ્ ॥

સત્યશીલગુણાચારૈ રાગૈર્જાનપદોદ્ભવૈઃ ।
દ્રોણાદયશ્ચ ધર્મૈસ્તુ તેષાં તાન્મોચિતાન્વિદુઃ ॥

શૌર્યલાવણ્યમાહાત્મ્યૈ રૂપૈઃ પ્રાણબલૈરપિ ।
સ્વસ્થાન્પાર્થાનમન્યન્ત પૌરજાનપદાસ્તથા ॥

અન્યે જનાઃ પ્રાકૃતાશ્ચ સ્ત્રિયશ્ચ બહુલાસ્તદા ।
શઙ્કમાના વદન્તિ સ્મ દગ્ધા જીવન્તિ વા ન વા ॥