Mahabharata · Chapter 1.142

pratijagrāha taṃ bhīṣmo guruṃ pāṇḍusutaiḥ saha /
pautrānādāya tānsarvānvasūni vividhāni ca //

śiṣya iti dadau rājandroṇāya vidhipūrvakam /
tadā droṇo'bravīdvākyaṃ bhīṣmaṃ buddhimatāṃ varam //

kṛpastiṣṭhati cācāryaḥ śastrajñaḥ prājñasammataḥ /
mayi tiṣṭhati cedvipro vaimanasyaṃ gamiṣyati //

yuṣmānkiñcicca yācitvā dhanaṃ sangṛhya harṣitaḥ /
svamāśramapadaṃ rājangamiṣyāmi yathāgatam //

evamukte tu viprendraṃ bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ /
abravīddroṇamācāryamukhyaṃ śastravidāṃ varam //

kṛpastiṣṭhatu pūjyaśca bhartavyaśca mayā sadā / tvaṃ gururbhava pautrāṇāmācāryastvaṃ mato mama /
pratigṛhṇīṣva putrāṃstvamastrajñānkuru vai sadā //
vaiśampāyana uvāca /

tataḥ sampūjito droṇo bhīṣmeṇa dvipadāṃ varaḥ /
viśaśrāma mahātejāḥ pūjitaḥ kuruveśmani //

viśrānte'tha gurau tasminpautrānādāya kauravān /
śiṣyatvena dadau bhīṣmo vasūni vividhāni ca //

gṛhaṃ ca suparicchannaṃ dhanadhānyasamākulam /
bhāradvājāya suprītaḥ pratyapādayata prabhuḥ //

sa tāñśiṣyānmaheṣvāsaḥ pratijagrāha kauravān /
pāṇḍavāndhārtarāṣṭrāṃśca droṇo muditamānasaḥ //

pratigṛhya ca tānsarvāndroṇo vacanamabravīt /
rahasyekaḥ pratītātmā kṛtopasadanāṃstathā //
droṇa uvāca /

kāryaṃ me kāṅkṣitaṃ kiñciddhṛdi samparivartate /
kṛtāstraistatpradeyaṃ me tadetadvadatānaghāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

tacchrutvā kauraveyāste tūṣṇīmāsanviśāmpate /
arjunastu tataḥ sarvaṃ pratijajñe parantapa //

tato'rjunaṃ tadā mūrdhni samāghrāya punaḥ punaḥ /
prītipūrvaṃ pariṣvajya praruroda mudā tadā //

aśvatthāmānamāhūya droṇo vacanamabravīt /
sakhāyaṃ viddhi te pārthaṃ mayā dattaḥ pragṛhyatām //

sādhusādhviti taṃ pārthaḥ pariṣvajyedamabravīt /
adyaprabhṛti viprendra paravānasmi dharmataḥ //

śiṣyo'haṃ tvatprasādena jīvāmi dvijasattama /
ityuktvā tu tadā pārthaḥ pādau jagrāha pāṇḍavaḥ //

tato droṇaḥ pāṇḍuputrānastrāṇi vividhāni ca /
grāhayāmāsa divyāni mānuṣāṇi ca vīryavān //

rājaputrāstathā cānye sametya bharatarṣabha /
abhijagmustato droṇamastrārthe dvijasattamam //

vṛṣṇayaścāndhakāścaiva nānādeśyāśca pārthivāḥ /
sūtaputraśca rādheyo guruṃ droṇamiyāttadā //

spardhamānastu pārthena sūtaputro'tyamarṣaṇaḥ /
duryodhanaṃ samāśritya so'vamanyata pāṇḍavān //

abhyayātsa tato droṇaṃ dhanurvedacikīrṣayā /
śikṣābhujavalodyogaisteṣu sarveṣu pāṇḍavaḥ //

astravidyānurāgācca viśiṣṭo'bhavadarjunaḥ /
tulyeṣvastraprayogeṣu lāghave sauṣṭaveṣu ca //

sarveṣāmeva śiṣyāṇāṃ babhūvābhyadhiko'rjunaḥ /
aindrimapratimaṃ droṇa upadeśeṣvamanyata //

evaṃ sarvakumārāṇāmiṣvastraṃ pratyapādayat /
kamaṇḍaluṃ ca sarveṣāṃ prāyacchaccirakāraṇāt //

putrāya ca dadau kumbhamavilambanakāraṇāt /
yāvatte nopagacchti tāvadasmai parāṃ kriyām //

droṇa ācaṣṭa putrāya karma tajjiṣṇurauhata /
tataḥ sa vāruṇāstreṇa pūrayitvā kamaṇḍalum //

samamācāryaputreṇa gurumabhyeti phālgunaḥ /
ācāryaputrāttasmāttu viśeṣopacaye'pṛthak //

na vyahīyata medhāvī pārtho'pyastravidāṃ varaḥ /
arjunaḥ paramaṃ yatnamātiṣṭhadgurupūjane //

astre ca paramaṃ yogaṃ priyo droṇasya cābhavat /
taṃ dṛṣṭvā nityamudyuktamiṣvastraṃ prati phālgunam //

āhūya vacanaṃ droṇo rahaḥ sūdamabhāṣata / andhakāre'rjunāyānnaṃ na deyaṃ te kadācana /
na cākhyeyamidaṃ cāpi madvākyaṃ vijayetvayā //

tataḥ kadācidbhuñjāne pravavau vāyurarjune /
tena tatra pradīpaḥ sa dīpyamāno vilopitaḥ //

bhukta eva tu kaunteyo nāsyādanyatra vartate /
hastastejasvinastasya anugrahaṇakāraṇāt //

tadabhyāsakṛtaṃ matvā rātrāvapi sa pāṇḍavaḥ /
yogyāṃ cakre mahābāhurdhanuṣā pāṇḍunandanaḥ //

tasya jyātalanirghoṣaṃ droṇaḥ śuśrāva bhārata /
upetya cainamutthāya pariṣvajyedamabravīt //
droṇa uvāca /

prayatiṣye tathā kartuṃ yathā nānyo dhanurdharaḥ /
tvatsamo bhavitā loke satyametadbravīmi te //
vaiśampāyana uvāca /

tato droṇo'rjunaṃ bhūyo hayeṣu ca gajeṣu ca /
ratheṣu bhūmāvapi ca raṇaśikṣāmaśikṣayat //

gadāyuddhe'sicaryāyāṃ tomaraprāsaśaktiṣu /
droṇaḥ sankīrṇayuddhe ca śikṣayāmāsa kauravān //

tasya tatkauśalaṃ śrutvā dhanurvedajighṛkṣavaḥ /
sajāno rājaputrāśca samājagmuḥ sahasraśaḥ //

tānsarvāñśikṣayāmāsa droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ / tato niṣādarājasya hiraṇyadhanuṣaḥ sutaḥ /
ekalavyo mahārāja droṇamabhyājagāma ha //

na sa taṃ pratijagrāha naiṣādiriti cintayan /
śiṣyaṃ dhanuṣi dharmajñasteṣāmevānvavekṣayā //
droṇa uvāca /

śiṣyo'si mama naiṣāde prayoge balattaraḥ /
nivartasva gṛhāneva anujñāto'si nityaśaḥ //
vaiśampāyana uvāca /

sa tu droṇasya śirasā pādau gṛhya parantapaḥ /
araṇyamanusamprāpya kṛtvā droṇaṃ mahīmayam //

tasminnācāryavṛttiṃ ca paramāmāsthitastadā /
iṣvastre yogamātasthe paraṃ niyamamāsthitaḥ //

parayā śraddhayopeto yogena parameṇa ca /
vimokṣādānasandhāne laghutvaṃ paramāpa saḥ //

lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca nacirātpratyapadyata / atha droṇābhyanujñātāḥ kadācitkurupāṇḍavāḥ /
rathairviniryayuḥ sarve mṛgayāmarimardanāḥ //

tatropakaraṇaṃ gṛhya naraḥ kaścidyadṛcchayā /
rājannanujagāmaikaḥ śvānamādāya pāṇḍavān //

teṣāṃ vicaratāṃ tatra tattatkarmacikīrṣayā /
śvācaransa pathā krīḍannaiṣādiṃ prati jagmivān //

sa kṛṣṇamaladigdhāṅgaṃ kṛṣṇājinajaṭāgharam /
naiṣādiṃ śvā samālakṣya bhaṣaṃstasthau tadantike //

tadā tasyātha bhaṣataḥ śunaḥ sapta śarānmukhe /
lāghavaṃ darśannastre mumoca yugapadyathā //

sa tu śvā śarapūrṇāsyaḥ pāṇḍavānājagāma ha /
taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavā vīrāḥ paraṃ vismayamāgatāḥ //

lāghavaṃ śabdhavedhitvaṃ dṛṣṭvā tatparamaṃ tadā /
prekṣya taṃ vrīḍitāścāsanpraśaśaṃsuśca sarvaśaḥ //

taṃ tato'nveṣamāṇāste vane vananivāsinam /
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājannasyantamaniśaṃ śarān //

na cainamabhyajānaṃste tadā vikṛtadarśanam /
tathainaṃ paripapracchruḥ ko bhavānkasya vetyuta //
ekalavya uvāca /

niṣādādhipatervīrā hiraṇyadhanuṣaḥ sutam /
droṇaśiṣyaṃ ca māṃ vitta dhurvedakṛtaśramam //
vaiśampāyana uvāca /

te tamājñāya tattvena punarāgamya pāṇḍavāḥ /
yathā vṛttaṃ vane sarvaṃ droṇāyācakhyuradbhutam //

kaunteyastvarjuno rājannekalavyamanusmaran /
raho droṇaṃ samāsādya praṇayādidamabravīt //

nanvahaṃ parirabhyaikaḥ prītipūrvamidaṃ vacaḥ /
bhavatokto na me śiṣyastvadviśiṣṭo bhaviṣyati //

atha kasmānmadviśiṣṭo lokādapi ca vīryavān / anyo'sti bhavataḥ śiṣyo niṣādādhipateḥ sutaḥ /
vaiśampāyana uvāca /

muhūrtamiva taṃ droṇaścintayitvā viniścayam /
savyasācinamādāya naiṣādiṃ prati jagmivān //

dadarśa maladigdhāṅgaṃ jaṭilaṃ cīravāsasam /
ekalavyaṃ dhanuṣpāṇimasyantamaniśaṃ śarān //

ekalavyastu taṃ dṛṣṭvā droṇamāyāntamantikāt /
abhigamyopasangṛhya jagāma śirasā mahīm //

pūjayitvā tato droṇaṃ vidhivatsa niṣādajaḥ /
nivedya śiṣyamātmānaṃ tasthau prāñjaliragrataḥ //

tato droṇo'bravīdrājannekalavyamidaṃ vacaḥ /
yadi śiṣyo'si me vīra vetanaṃ dīyatāṃ mama //

ekalavyastu tacchrutvā prīyamāṇo'bravīdidam /
kiṃ prayacchāmi bhagavannājñāpayatu māṃ guruḥ //

na hi kiñcidadeyaṃ me gurave brahmavittama /
vaiśampāyana uvāca /
tamabravīttvayāṅguṣṭho dakṣiṇo dīyatāmiti //

ekalavyastu tacchrutvā vaco droṇasya dāruṇam /
pratijñāmātmano rakṣansatye ca niyataḥ sadā //

tathaiva hṛṣṭavadanastathaivādīnamānasaḥ /
chittvā'vicārya taṃ prādāddroṇāyāṅguṣṭhamātmanaḥ //

tataḥ śaraṃ tu naiṣādiraṅgulībhirvyakarṣata /
na tathā ca sa śīghro'bhūdyathā pūrvaṃ narādhipa //

tato'rjunaḥ prītamanā babhūva vigatajvaraḥ /
droṇaśca satyavāgāsīnnānyo'bhibhavitā'rjunaṃ //

droṇasya tu tadā śiṣyau gadāyogyau babhūvatuḥ /
duryodhanaśca bhīmaśca sadā saṃrabdhaṇānasau //

aśvatthāmā rahasyeṣu sarveṣvabhyadhiko'bhavat /
tathā'tipuruṣānanyāntsārukau yamajāvubhau //

yudhiṣṭhiro rathaśreṣṭhaḥ sarvatra tu dhanañjayaḥ /
prathitaḥ sāgarāntāyāṃ rathayūthapayūthapaḥ //

buddhiyogabalotsāhaḥ sarvāstreṣu ca niṣṭhitaḥ /
astre gurvanurāge ca viśiṣṭo'bhavadarjunaḥ //

tulyeṣvastropadeśeṣu sauṣṭhavena ca vīryavān /
ekaḥ sarvakumārāṇāṃ babhūvātiratho'rjunaḥ //

prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanañjayam /
dhārtarāṣṭrā durātmāno nāmṛṣyanta parasparam //

tāṃstu sarvānsamānīya sarvavidyāstraśikṣitān /
droṇaḥ praharaṇajñāne jijñāsuḥ puruṣarṣabhaḥ //

kṛtrimaṃ bhāsamāropya vṛkṣāgre śilpibhiḥ kṛtam /
avijñātaṃ kumārāṇāṃ lakṣyabhūtamupādiśat //
droṇa uvāca /

śīghraṃ bhantaḥ sarve'pi dhanūṃṣyādāya sarvaśaḥ /
bhāsametaṃ samuddiśya tiṣṭhadhvaṃ sandhiteṣataḥ //

madvākyasamakālaṃ tu śiro'sya vinipātyatām /
ekaikaśo niyokṣyāmi tathā kuruta putrakāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

tato yudhiṣṭhiraṃ pūrvamuvācāṅgirasāṃ varaḥ /
sandhatsva bāmaṃ durdharṣa madvākyānte vimuñcatam //

tato yudhiṣṭhiraḥ pūrvaṃ dhanurgṛhya parantapaḥ /
tasthau bhāsaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ //

tato vitatadhanvānaṃ droṇastaṃ kurunandanam /
sa muhūrtāduvācedaṃ vacanaṃ bharatarṣabha //

paśyasi tvaṃ drumāgrasthaṃ bhāsaṃ naravarātmaja /
paśyāmītyevamācāryaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ //

sa muhūrtādiva punardroṇastaṃ pratyabhāṣata /
atha vṛkṣamimaṃ māṃ vā bhrātṝnvā'pi prapaśyasi //

tamuvāca sa kaunteyaḥ paśyāmyenaṃ navaspatim /
bhantaṃ ca tathā bhrātṝnbhāsaṃ ceti punaḥpunaḥ //

tamuvācāpasarpeti droṇo'prītamanā iva /
naitacchakyaṃ tvayā veddhuṃ lakṣyamityeva kutsayan //

tato duryodhanādīṃstāndhārtarāṣṭrānmahāyaśāḥ /
tenaiva kramayogena jijñāsuḥ paryapṛcchata //

anyāṃśca śiṣyānbhīmādīnrājñaścaivānyadeśajān /
yadā ca sarve tatsarvaṃ paśyāma iti kutsitāḥ //