મહાભારત · અધ્યાય 1.142

પ્રતિજગ્રાહ તં ભીષ્મો ગુરું પાણ્ડુસુતૈઃ સહ ।
પૌત્રાનાદાય તાન્સર્વાન્વસૂનિ વિવિધાનિ ચ ॥

શિષ્ય ઇતિ દદૌ રાજન્દ્રોણાય વિધિપૂર્વકમ્ ।
તદા દ્રોણોઽબ્રવીદ્વાક્યં ભીષ્મં બુદ્ધિમતાં વરમ્ ॥

કૃપસ્તિષ્ઠતિ ચાચાર્યઃ શસ્ત્રજ્ઞઃ પ્રાજ્ઞસમ્મતઃ ।
મયિ તિષ્ઠતિ ચેદ્વિપ્રો વૈમનસ્યં ગમિષ્યતિ ॥

યુષ્માન્કિઞ્ચિચ્ચ યાચિત્વા ધનં સન્ગૃહ્ય હર્ષિતઃ ।
સ્વમાશ્રમપદં રાજન્ગમિષ્યામિ યથાગતમ્ ॥

એવમુક્તે તુ વિપ્રેન્દ્રં ભીષ્મઃ પ્રહરતાં વરઃ ।
અબ્રવીદ્દ્રોણમાચાર્યમુખ્યં શસ્ત્રવિદાં વરમ્ ॥

કૃપસ્તિષ્ઠતુ પૂજ્યશ્ચ ભર્તવ્યશ્ચ મયા સદા । ત્વં ગુરુર્ભવ પૌત્રાણામાચાર્યસ્ત્વં મતો મમ ।
પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ પુત્રાંસ્ત્વમસ્ત્રજ્ઞાન્કુરુ વૈ સદા ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ સમ્પૂજિતો દ્રોણો ભીષ્મેણ દ્વિપદાં વરઃ ।
વિશશ્રામ મહાતેજાઃ પૂજિતઃ કુરુવેશ્મનિ ॥

વિશ્રાન્તેઽથ ગુરૌ તસ્મિન્પૌત્રાનાદાય કૌરવાન્ ।
શિષ્યત્વેન દદૌ ભીષ્મો વસૂનિ વિવિધાનિ ચ ॥

ગૃહં ચ સુપરિચ્છન્નં ધનધાન્યસમાકુલમ્ ।
ભારદ્વાજાય સુપ્રીતઃ પ્રત્યપાદયત પ્રભુઃ ॥

સ તાઞ્શિષ્યાન્મહેષ્વાસઃ પ્રતિજગ્રાહ કૌરવાન્ ।
પાણ્ડવાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાંશ્ચ દ્રોણો મુદિતમાનસઃ ॥

પ્રતિગૃહ્ય ચ તાન્સર્વાન્દ્રોણો વચનમબ્રવીત્ ।
રહસ્યેકઃ પ્રતીતાત્મા કૃતોપસદનાંસ્તથા ॥
દ્રોણ ઉવાચ ।

કાર્યં મે કાઙ્ક્ષિતં કિઞ્ચિદ્ધૃદિ સમ્પરિવર્તતે ।
કૃતાસ્ત્રૈસ્તત્પ્રદેયં મે તદેતદ્વદતાનઘાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તચ્છ્રુત્વા કૌરવેયાસ્તે તૂષ્ણીમાસન્વિશામ્પતે ।
અર્જુનસ્તુ તતઃ સર્વં પ્રતિજજ્ઞે પરન્તપ ॥

તતોઽર્જુનં તદા મૂર્ધ્નિ સમાઘ્રાય પુનઃ પુનઃ ।
પ્રીતિપૂર્વં પરિષ્વજ્ય પ્રરુરોદ મુદા તદા ॥

અશ્વત્થામાનમાહૂય દ્રોણો વચનમબ્રવીત્ ।
સખાયં વિદ્ધિ તે પાર્થં મયા દત્તઃ પ્રગૃહ્યતામ્ ॥

સાધુસાધ્વિતિ તં પાર્થઃ પરિષ્વજ્યેદમબ્રવીત્ ।
અદ્યપ્રભૃતિ વિપ્રેન્દ્ર પરવાનસ્મિ ધર્મતઃ ॥

શિષ્યોઽહં ત્વત્પ્રસાદેન જીવામિ દ્વિજસત્તમ ।
ઇત્યુક્ત્વા તુ તદા પાર્થઃ પાદૌ જગ્રાહ પાણ્ડવઃ ॥

તતો દ્રોણઃ પાણ્ડુપુત્રાનસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
ગ્રાહયામાસ દિવ્યાનિ માનુષાણિ ચ વીર્યવાન્ ॥

રાજપુત્રાસ્તથા ચાન્યે સમેત્ય ભરતર્ષભ ।
અભિજગ્મુસ્તતો દ્રોણમસ્ત્રાર્થે દ્વિજસત્તમમ્ ॥

વૃષ્ણયશ્ચાન્ધકાશ્ચૈવ નાનાદેશ્યાશ્ચ પાર્થિવાઃ ।
સૂતપુત્રશ્ચ રાધેયો ગુરું દ્રોણમિયાત્તદા ॥

સ્પર્ધમાનસ્તુ પાર્થેન સૂતપુત્રોઽત્યમર્ષણઃ ।
દુર્યોધનં સમાશ્રિત્ય સોઽવમન્યત પાણ્ડવાન્ ॥

અભ્યયાત્સ તતો દ્રોણં ધનુર્વેદચિકીર્ષયા ।
શિક્ષાભુજવલોદ્યોગૈસ્તેષુ સર્વેષુ પાણ્ડવઃ ॥

અસ્ત્રવિદ્યાનુરાગાચ્ચ વિશિષ્ટોઽભવદર્જુનઃ ।
તુલ્યેષ્વસ્ત્રપ્રયોગેષુ લાઘવે સૌષ્ટવેષુ ચ ॥

સર્વેષામેવ શિષ્યાણાં બભૂવાભ્યધિકોઽર્જુનઃ ।
ઐન્દ્રિમપ્રતિમં દ્રોણ ઉપદેશેષ્વમન્યત ॥

એવં સર્વકુમારાણામિષ્વસ્ત્રં પ્રત્યપાદયત્ ।
કમણ્ડલું ચ સર્વેષાં પ્રાયચ્છચ્ચિરકારણાત્ ॥

પુત્રાય ચ દદૌ કુમ્ભમવિલમ્બનકારણાત્ ।
યાવત્તે નોપગચ્છ્તિ તાવદસ્મૈ પરાં ક્રિયામ્ ॥

દ્રોણ આચષ્ટ પુત્રાય કર્મ તજ્જિષ્ણુરૌહત ।
તતઃ સ વારુણાસ્ત્રેણ પૂરયિત્વા કમણ્ડલુમ્ ॥

સમમાચાર્યપુત્રેણ ગુરુમભ્યેતિ ફાલ્ગુનઃ ।
આચાર્યપુત્રાત્તસ્માત્તુ વિશેષોપચયેઽપૃથક્ ॥

ન વ્યહીયત મેધાવી પાર્થોઽપ્યસ્ત્રવિદાં વરઃ ।
અર્જુનઃ પરમં યત્નમાતિષ્ઠદ્ગુરુપૂજને ॥

અસ્ત્રે ચ પરમં યોગં પ્રિયો દ્રોણસ્ય ચાભવત્ ।
તં દૃષ્ટ્વા નિત્યમુદ્યુક્તમિષ્વસ્ત્રં પ્રતિ ફાલ્ગુનમ્ ॥

આહૂય વચનં દ્રોણો રહઃ સૂદમભાષત । અન્ધકારેઽર્જુનાયાન્નં ન દેયં તે કદાચન ।
ન ચાખ્યેયમિદં ચાપિ મદ્વાક્યં વિજયેત્વયા ॥

તતઃ કદાચિદ્ભુઞ્જાને પ્રવવૌ વાયુરર્જુને ।
તેન તત્ર પ્રદીપઃ સ દીપ્યમાનો વિલોપિતઃ ॥

ભુક્ત એવ તુ કૌન્તેયો નાસ્યાદન્યત્ર વર્તતે ।
હસ્તસ્તેજસ્વિનસ્તસ્ય અનુગ્રહણકારણાત્ ॥

તદભ્યાસકૃતં મત્વા રાત્રાવપિ સ પાણ્ડવઃ ।
યોગ્યાં ચક્રે મહાબાહુર્ધનુષા પાણ્ડુનન્દનઃ ॥

તસ્ય જ્યાતલનિર્ઘોષં દ્રોણઃ શુશ્રાવ ભારત ।
ઉપેત્ય ચૈનમુત્થાય પરિષ્વજ્યેદમબ્રવીત્ ॥
દ્રોણ ઉવાચ ।

પ્રયતિષ્યે તથા કર્તું યથા નાન્યો ધનુર્ધરઃ ।
ત્વત્સમો ભવિતા લોકે સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતો દ્રોણોઽર્જુનં ભૂયો હયેષુ ચ ગજેષુ ચ ।
રથેષુ ભૂમાવપિ ચ રણશિક્ષામશિક્ષયત્ ॥

ગદાયુદ્ધેઽસિચર્યાયાં તોમરપ્રાસશક્તિષુ ।
દ્રોણઃ સન્કીર્ણયુદ્ધે ચ શિક્ષયામાસ કૌરવાન્ ॥

તસ્ય તત્કૌશલં શ્રુત્વા ધનુર્વેદજિઘૃક્ષવઃ ।
સજાનો રાજપુત્રાશ્ચ સમાજગ્મુઃ સહસ્રશઃ ॥

તાન્સર્વાઞ્શિક્ષયામાસ દ્રોણઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ । તતો નિષાદરાજસ્ય હિરણ્યધનુષઃ સુતઃ ।
એકલવ્યો મહારાજ દ્રોણમભ્યાજગામ હ ॥

ન સ તં પ્રતિજગ્રાહ નૈષાદિરિતિ ચિન્તયન્ ।
શિષ્યં ધનુષિ ધર્મજ્ઞસ્તેષામેવાન્વવેક્ષયા ॥
દ્રોણ ઉવાચ ।

શિષ્યોઽસિ મમ નૈષાદે પ્રયોગે બલત્તરઃ ।
નિવર્તસ્વ ગૃહાનેવ અનુજ્ઞાતોઽસિ નિત્યશઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સ તુ દ્રોણસ્ય શિરસા પાદૌ ગૃહ્ય પરન્તપઃ ।
અરણ્યમનુસમ્પ્રાપ્ય કૃત્વા દ્રોણં મહીમયમ્ ॥

તસ્મિન્નાચાર્યવૃત્તિં ચ પરમામાસ્થિતસ્તદા ।
ઇષ્વસ્ત્રે યોગમાતસ્થે પરં નિયમમાસ્થિતઃ ॥

પરયા શ્રદ્ધયોપેતો યોગેન પરમેણ ચ ।
વિમોક્ષાદાનસન્ધાને લઘુત્વં પરમાપ સઃ ॥

લાઘવં ચાસ્ત્રયોગં ચ નચિરાત્પ્રત્યપદ્યત । અથ દ્રોણાભ્યનુજ્ઞાતાઃ કદાચિત્કુરુપાણ્ડવાઃ ।
રથૈર્વિનિર્યયુઃ સર્વે મૃગયામરિમર્દનાઃ ॥

તત્રોપકરણં ગૃહ્ય નરઃ કશ્ચિદ્યદૃચ્છયા ।
રાજન્નનુજગામૈકઃ શ્વાનમાદાય પાણ્ડવાન્ ॥

તેષાં વિચરતાં તત્ર તત્તત્કર્મચિકીર્ષયા ।
શ્વાચરન્સ પથા ક્રીડન્નૈષાદિં પ્રતિ જગ્મિવાન્ ॥

સ કૃષ્ણમલદિગ્ધાઙ્ગં કૃષ્ણાજિનજટાઘરમ્ ।
નૈષાદિં શ્વા સમાલક્ષ્ય ભષંસ્તસ્થૌ તદન્તિકે ॥

તદા તસ્યાથ ભષતઃ શુનઃ સપ્ત શરાન્મુખે ।
લાઘવં દર્શન્નસ્ત્રે મુમોચ યુગપદ્યથા ॥

સ તુ શ્વા શરપૂર્ણાસ્યઃ પાણ્ડવાનાજગામ હ ।
તં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવા વીરાઃ પરં વિસ્મયમાગતાઃ ॥

લાઘવં શબ્ધવેધિત્વં દૃષ્ટ્વા તત્પરમં તદા ।
પ્રેક્ષ્ય તં વ્રીડિતાશ્ચાસન્પ્રશશંસુશ્ચ સર્વશઃ ॥

તં તતોઽન્વેષમાણાસ્તે વને વનનિવાસિનમ્ ।
દદૃશુઃ પાણ્ડવા રાજન્નસ્યન્તમનિશં શરાન્ ॥

ન ચૈનમભ્યજાનંસ્તે તદા વિકૃતદર્શનમ્ ।
તથૈનં પરિપપ્રચ્છ્રુઃ કો ભવાન્કસ્ય વેત્યુત ॥
એકલવ્ય ઉવાચ ।

નિષાદાધિપતેર્વીરા હિરણ્યધનુષઃ સુતમ્ ।
દ્રોણશિષ્યં ચ માં વિત્ત ધુર્વેદકૃતશ્રમમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તે તમાજ્ઞાય તત્ત્વેન પુનરાગમ્ય પાણ્ડવાઃ ।
યથા વૃત્તં વને સર્વં દ્રોણાયાચખ્યુરદ્ભુતમ્ ॥

કૌન્તેયસ્ત્વર્જુનો રાજન્નેકલવ્યમનુસ્મરન્ ।
રહો દ્રોણં સમાસાદ્ય પ્રણયાદિદમબ્રવીત્ ॥

નન્વહં પરિરભ્યૈકઃ પ્રીતિપૂર્વમિદં વચઃ ।
ભવતોક્તો ન મે શિષ્યસ્ત્વદ્વિશિષ્ટો ભવિષ્યતિ ॥

અથ કસ્માન્મદ્વિશિષ્ટો લોકાદપિ ચ વીર્યવાન્ । અન્યોઽસ્તિ ભવતઃ શિષ્યો નિષાદાધિપતેઃ સુતઃ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

મુહૂર્તમિવ તં દ્રોણશ્ચિન્તયિત્વા વિનિશ્ચયમ્ ।
સવ્યસાચિનમાદાય નૈષાદિં પ્રતિ જગ્મિવાન્ ॥

દદર્શ મલદિગ્ધાઙ્ગં જટિલં ચીરવાસસમ્ ।
એકલવ્યં ધનુષ્પાણિમસ્યન્તમનિશં શરાન્ ॥

એકલવ્યસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા દ્રોણમાયાન્તમન્તિકાત્ ।
અભિગમ્યોપસન્ગૃહ્ય જગામ શિરસા મહીમ્ ॥

પૂજયિત્વા તતો દ્રોણં વિધિવત્સ નિષાદજઃ ।
નિવેદ્ય શિષ્યમાત્માનં તસ્થૌ પ્રાઞ્જલિરગ્રતઃ ॥

તતો દ્રોણોઽબ્રવીદ્રાજન્નેકલવ્યમિદં વચઃ ।
યદિ શિષ્યોઽસિ મે વીર વેતનં દીયતાં મમ ॥

એકલવ્યસ્તુ તચ્છ્રુત્વા પ્રીયમાણોઽબ્રવીદિદમ્ ।
કિં પ્રયચ્છામિ ભગવન્નાજ્ઞાપયતુ માં ગુરુઃ ॥

ન હિ કિઞ્ચિદદેયં મે ગુરવે બ્રહ્મવિત્તમ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
તમબ્રવીત્ત્વયાઙ્ગુષ્ઠો દક્ષિણો દીયતામિતિ ॥

એકલવ્યસ્તુ તચ્છ્રુત્વા વચો દ્રોણસ્ય દારુણમ્ ।
પ્રતિજ્ઞામાત્મનો રક્ષન્સત્યે ચ નિયતઃ સદા ॥

તથૈવ હૃષ્ટવદનસ્તથૈવાદીનમાનસઃ ।
છિત્ત્વાઽવિચાર્ય તં પ્રાદાદ્દ્રોણાયાઙ્ગુષ્ઠમાત્મનઃ ॥

તતઃ શરં તુ નૈષાદિરઙ્ગુલીભિર્વ્યકર્ષત ।
ન તથા ચ સ શીઘ્રોઽભૂદ્યથા પૂર્વં નરાધિપ ॥

તતોઽર્જુનઃ પ્રીતમના બભૂવ વિગતજ્વરઃ ।
દ્રોણશ્ચ સત્યવાગાસીન્નાન્યોઽભિભવિતાઽર્જુનં ॥

દ્રોણસ્ય તુ તદા શિષ્યૌ ગદાયોગ્યૌ બભૂવતુઃ ।
દુર્યોધનશ્ચ ભીમશ્ચ સદા સંરબ્ધણાનસૌ ॥

અશ્વત્થામા રહસ્યેષુ સર્વેષ્વભ્યધિકોઽભવત્ ।
તથાઽતિપુરુષાનન્યાન્ત્સારુકૌ યમજાવુભૌ ॥

યુધિષ્ઠિરો રથશ્રેષ્ઠઃ સર્વત્ર તુ ધનઞ્જયઃ ।
પ્રથિતઃ સાગરાન્તાયાં રથયૂથપયૂથપઃ ॥

બુદ્ધિયોગબલોત્સાહઃ સર્વાસ્ત્રેષુ ચ નિષ્ઠિતઃ ।
અસ્ત્રે ગુર્વનુરાગે ચ વિશિષ્ટોઽભવદર્જુનઃ ॥

તુલ્યેષ્વસ્ત્રોપદેશેષુ સૌષ્ઠવેન ચ વીર્યવાન્ ।
એકઃ સર્વકુમારાણાં બભૂવાતિરથોઽર્જુનઃ ॥

પ્રાણાધિકં ભીમસેનં કૃતવિદ્યં ધનઞ્જયમ્ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રા દુરાત્માનો નામૃષ્યન્ત પરસ્પરમ્ ॥

તાંસ્તુ સર્વાન્સમાનીય સર્વવિદ્યાસ્ત્રશિક્ષિતાન્ ।
દ્રોણઃ પ્રહરણજ્ઞાને જિજ્ઞાસુઃ પુરુષર્ષભઃ ॥

કૃત્રિમં ભાસમારોપ્ય વૃક્ષાગ્રે શિલ્પિભિઃ કૃતમ્ ।
અવિજ્ઞાતં કુમારાણાં લક્ષ્યભૂતમુપાદિશત્ ॥
દ્રોણ ઉવાચ ।

શીઘ્રં ભન્તઃ સર્વેઽપિ ધનૂંષ્યાદાય સર્વશઃ ।
ભાસમેતં સમુદ્દિશ્ય તિષ્ઠધ્વં સન્ધિતેષતઃ ॥

મદ્વાક્યસમકાલં તુ શિરોઽસ્ય વિનિપાત્યતામ્ ।
એકૈકશો નિયોક્ષ્યામિ તથા કુરુત પુત્રકાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતો યુધિષ્ઠિરં પૂર્વમુવાચાઙ્ગિરસાં વરઃ ।
સન્ધત્સ્વ બામં દુર્ધર્ષ મદ્વાક્યાન્તે વિમુઞ્ચતમ્ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરઃ પૂર્વં ધનુર્ગૃહ્ય પરન્તપઃ ।
તસ્થૌ ભાસં સમુદ્દિશ્ય ગુરુવાક્યપ્રચોદિતઃ ॥

તતો વિતતધન્વાનં દ્રોણસ્તં કુરુનન્દનમ્ ।
સ મુહૂર્તાદુવાચેદં વચનં ભરતર્ષભ ॥

પશ્યસિ ત્વં દ્રુમાગ્રસ્થં ભાસં નરવરાત્મજ ।
પશ્યામીત્યેવમાચાર્યં પ્રત્યુવાચ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

સ મુહૂર્તાદિવ પુનર્દ્રોણસ્તં પ્રત્યભાષત ।
અથ વૃક્ષમિમં માં વા ભ્રાતૄન્વાઽપિ પ્રપશ્યસિ ॥

તમુવાચ સ કૌન્તેયઃ પશ્યામ્યેનં નવસ્પતિમ્ ।
ભન્તં ચ તથા ભ્રાતૄન્ભાસં ચેતિ પુનઃપુનઃ ॥

તમુવાચાપસર્પેતિ દ્રોણોઽપ્રીતમના ઇવ ।
નૈતચ્છક્યં ત્વયા વેદ્ધું લક્ષ્યમિત્યેવ કુત્સયન્ ॥

તતો દુર્યોધનાદીંસ્તાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્મહાયશાઃ ।
તેનૈવ ક્રમયોગેન જિજ્ઞાસુઃ પર્યપૃચ્છત ॥

અન્યાંશ્ચ શિષ્યાન્ભીમાદીન્રાજ્ઞશ્ચૈવાન્યદેશજાન્ ।
યદા ચ સર્વે તત્સર્વં પશ્યામ ઇતિ કુત્સિતાઃ ॥