Mahabharata · Chapter 1.140

kṛpasyāpi mama brahmansambhavaṃ vaktumarhasi /
śarastambātkathaṃ jajñe kathaṃ vā'strāṇyavāptavān //
vaiśampāyana uvāca /

maharṣergautamasyāsīccharadvānnāma gautamaḥ /
putraḥ kila mahārāja jātaḥ sahaśarairvibho //

na tasya vedādhyayane tathā buddhirajāyata /
yathāsya buddhirabhavaddhanurvede parantapa //

adhijagmuryathā vedāstapasā brahmacāriṇaḥ /
tathā sa tapasopetaḥ sarvāṇyastrāṇyavāpa ha //

dhanurvedaparatvācca tapasā vipulena ca /
bhṛśaṃ santāpayāmāsa devarājaṃ sa gautamaḥ //

tato jālavatīṃ nāma devakanyāṃ sureśvaraḥ /
prāhiṇottapaso vighnaṃ kuru tasyeti kaurava //

sā hi gatvā'śramaṃ tasya ramaṇīyaṃ śaradvataḥ /
dhanurbāṇadharaṃ bālā lobhayāmāsa gautamam //

tāmekavasanāṃ dṛṣṭvā gautamo'psarasaṃ vane /
loke'pratimasaṃsthānāṃ protphullanayano'bhavat //

dhanuśca hi śarāstasya karābhyāmapatanbhuvi /
vepathuścāsya sahasā śarīre samajāyata //

sa tu jñānagarīyastvāttapasaśca samarthanāt /
avatasthe mahāprājño dhairyeṇa parameṇa ha //

yastasya sahasā rājanvikāraḥ samadṛśyata /
tena susrāva reto'sya sa ca tannānvabudhyata //

dhanuśca saśaraṃ tyaktvā tathā kṛṣṇājināni ca /
sa vihāyāśramaṃ taṃ ca tāṃ caivāpsarasaṃ muniḥ //

jagāma retastattasya śarastambe papāta ca /
śarastambe ca patitaṃ dvidhā tadabhavannṛpa //

tasyātha mithuṃ jajñe gautamasya śaradvataḥ / maharṣergautamasyāsya hyāśramasya samīpataḥ //
mṛgayāṃ carato rājñaḥ śāntanostu yadṛcchayā //

kaścitsenācaro'raṇye mithunaṃ tadapaśyata /
dhanuśca saśaraṃ dṛṣṭvā tathā kṛṣṇājināni ca //

jñātvā dvijasya cāpatye dhanurvedāntagasya ha /
sa rājñe darśayāmāsa mithunaṃ saśaraṃ dhanuḥ //

sa tadādāya mithunaṃ rājā ca kṛpayānvitaḥ /
ājagāma gṛhāneva mama putrāviti bruvan //

tataḥ saṃvardhayāmāsa saṃskāraiścāpyayojayat /
prātipeyo naraśreṣṭho mithunaṃ gautamasya tat //

kṛpayā yanmayā bālāvimau saṃvardhitāviti / tasmāttayornāma cakre tadeva sa mahīpatiḥ /
tasmātkṛpa iti khyātaḥ kṛpī kanyā ca sā'bhavat //

pitāpi gautamastatra tapasā tāvavandita /
āgatya tasmai gotrādi sarvamākhyātavāṃstadā //

kṛpo'pi ca tadā rājandhanurvedaparo'bhavat / caturvidhaṃ dhanurvedaṃ śāstrāṇi vividhāni ca //

niśilenāsya tatsarvaṃ guhyamākhyātavānpitā /
so'cireṇaiva kālena paramācāryatāṃ gataḥ //

kṛpamāhūya gāṅgeyastava śiṣyā iti bruvan /
pautrānparisamādhāya kṛpamārādhayattadā //

tato'dhijagmuḥ sarve te dhanurvedaṃ mahārathāḥ /
dhṛtarāṣṭrātmajāścaiva pāṇḍavāḥ saha yādavaiḥ //

vṛṣṇayaśca nṛpāścānye nānādeśasamāgatāḥ / kṛpamācāryamāsādya paramāstrajñatāṃ gataḥ /
vaiśampāyana uvāca /
viśeṣārthī tato bhīṣmaḥ pautrāṇāṃ vinayepsayā //

iṣvastrajñānparyapṛcchadācāryānvīryasammatān /
nālpadhīrnāmahābhāgastathā nānastrakovidaḥ //

nādevasatvo vinayetkurūnastre mahāvalān /
iti sañcintya gāṅgeyastadā bharatasattamaḥ //

droṇāya vedaviduṣe bhāradvājāya dhamate /
pāṇḍavānkauravāṃścaiva dadau śiṣyānnararṣabha //

śāstrataḥ pūjitaścaiva samyaktena mahātmanā /
sa bhīṣmeṇa mahābhāgastuṣṭo'straviduṣāṃ varaḥ //

pratijagrāha tānsarvāñśiṣyatvena mahāyaśāḥ /
śikṣayāmāsa ca droṇo dhanurvedamaśeṣataḥ //

te'cireṇaiva kālena sarvaśastraviśāradāḥ /
babhūvuḥ kauravā rājanpāṇḍavāścāmitaujasaḥ //
janamejaya uvāca /

kathaṃ samabhavaddroṇaḥ kathaṃ cāstrāṇyavāptavān /
kathaṃ cāgātkurūnbrahmankasya putraḥ sa vīryavān //

kathaṃ cāsya suto jātaḥ sośvatthāmā'stravittamaḥ /
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa prakīrtaya //
vaiśampāyana uvāca /

gaṅgādvāraṃ prati mahānbabhūva bhagavānṛṣiḥ /
bharadvāja iti khyātaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ //

so'bhiṣektuṃ gato gaṅgāṃ pūrvamevāgatāṃ satīm /
maharṣibhirbharadvājo havirdhāne caranpurā //

dadarśāpsarasaṃ sākṣāddhṛtācīmāplutāmṛṣiḥ /
rūpayauvanasampannāṃ madadṛptāṃ madālasām //

tasyā vāyurnadītīra vasanaṃ paryavartata /
vyapakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tāmṛṣiścakame tataḥ //

tatra saṃsaktamanaso bharadvājasya dhīmataḥ /
hṛṣṭasya retaścaskanda tadṛṣirdroṇa ādadhe //

tataḥ samabhavaddroṇaḥ kalaśe tasya dhīmataḥ /
adhyagīṣṭa sa vedāṃśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ //

agnerastramupādāya yadṛṣirveda kāśyapaḥ /
adhyagacchadbharadvājastadastraṃ devakāryataḥ //

agniveśyaṃ mahābhāgaṃ bharadvājaḥ pratāpavān /
pratyapādayadāgneyamastramastravidāṃ varaḥ //

kaniṣṭhajātaṃ sa munirbhrātā bhrātaramantike / agniveśyastathā droṇaṃ tadā bharatasattama /
bhāradvājaṃ tadāgneyaṃ mahāstraṃ pratyapādayat //

bharadvājasakhā cāsītpṛṣato nāma pārthivaḥ /
tasyāpi drupado nāma tathā samabhavatsutaḥ //

sa nityamāśramaṃ gatvā droṇena saha pārthivaḥ /
cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ //

tato vyatīte pṛṣate sa rājā drupado'bhavat /
pañcāleṣu mahābāhuruttareṣu nareśvaraḥ //

bharadvājo'pi bhagavānāruroha divaṃ tadā /
tatraiva ca vasandroṇastapastepe mahātapāḥ //

vedavedāṅgavidvānsa tapasā dagdhakilbiṣaḥ /
tataḥ pitṛniyuktātmā putralobhānmahāyaśāḥ //

śāradvatīṃ tato bhāryāṃ kṛpīṃ droṇo'nvavindata /
agnihotre ca dharme ca dame ca satata ratām //

alabhadgautamī putramaśvatthāmānameva ca /
sa jātamātro vyanadadyathaivoccaiḥśravā hayaḥ //

tacchrutvāntarhitaṃ bhūtamantarikṣasthamabravīt /
aśvasyevāsya yatsthāma nadataḥ pradiśo gatam //

aśvatthāmaiva bālo'yaṃ tasmānnāmnā bhaviṣyati /
sutena tena suprīto bhāradvājastato'bhavat //

tatraiva ca vasandhīmāndhanurvedaparo'bhavat /
sa śuśrāva mahātmānaṃ jāmadagnyaṃ parantapam //

sarvajñānavidaṃ vipraṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam /
brāhmaṇebhyastadā rājanditsantaṃ vasu sarvaśaḥ //

sa rāmasya dhanurvedaṃ divyānyastrāṇi caiva ha /
śrautvā teṣu manaścakre nītiśāstre tathaiva ca //

tataḥ sa vratibhiḥ śiṣyaistapoyuktairmahātapāḥ /
vṛtaḥ prāyānmahāvāhurmahendraṃ parvatottamam //

tato mahendramāsādya bhāradvājo mahātapāḥ /
kṣatraghnaṃ tamamitraghnamapaśyadbhṛgunandanam //

tato droṇo vṛtaḥ śiṣyairupagamya bhṛgūdvaham /
ācakhyāvātmano nāma janma cāṅgirasaḥ kule //

nivedya śirasā bhūmau pādau caivābhyavādayat /
tatastaṃ sarvamutsṛjya vanaṃ jigamiṣuṃ tadā //

jāmadagnyaṃ mahātmānaṃ bhāradvājo'bravīdidam /
bharadvājātsamutpannaṃ tathā tvaṃ māmayonijam //

āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijottama /
tamabravīnmahātmā sa sarvakṣatriyamardanaḥ //

svāgataṃ te dvijaśreṣṭha yadicchasi vadasva me /
evamuktastu rāmeṇa bhāradvājo'bravīdvacaḥ //

rāmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ ditsantaṃ vividhaṃ vasu /
ahaṃ dhanamanantaṃ hi prārthaye vipulavrata //
rāma uvāca /

hiraṇyaṃ mama yaccānyadvasu kiñcidiha sthitam /
brāhmaṇebhyo mayā dattaṃ sarvametattapodhana //

tathaiveyaṃ dharā devī sāgarāntā sapattanā /
kaśyapāya mayā dattā kṛtsnā nagaramālinī //

śarīramātramevādya mamedamavaśeṣitam /
astrāṇi ca mahārhāṇi śastrāṇi vividhāni ca //

astrāṇi vā śarīraṃ vā brahmañśastrāṇi vā punaḥ /
vṛṇīṣva kiṃ prayacchāmi tubhyaṃ droṇa vadāśu tat //
droṇa uvāca /

astrāṇi me samagrāṇi sasaṃhārāṇi bhārgava /
sa prayogarahasyāni dātumarhasyaśeṣataḥ //

etadvasu vasūnāṃ hi sarveṣāṃ viprasattama / tathetyuktvā tatastasmai prādādastrāṇi bhārgavaḥ /
sarahasyavrataṃ caiva dhanurvedamaśeṣataḥ //

pratigṛhya tu tatsarvaṃ kṛtāstre dvijasattamaḥ /
priyaṃ sakhāyaṃ suprīto jagāma drupadaṃ prati //