મહાભારત · અધ્યાય 1.140

કૃપસ્યાપિ મમ બ્રહ્મન્સમ્ભવં વક્તુમર્હસિ ।
શરસ્તમ્બાત્કથં જજ્ઞે કથં વાઽસ્ત્રાણ્યવાપ્તવાન્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

મહર્ષેર્ગૌતમસ્યાસીચ્છરદ્વાન્નામ ગૌતમઃ ।
પુત્રઃ કિલ મહારાજ જાતઃ સહશરૈર્વિભો ॥

ન તસ્ય વેદાધ્યયને તથા બુદ્ધિરજાયત ।
યથાસ્ય બુદ્ધિરભવદ્ધનુર્વેદે પરન્તપ ॥

અધિજગ્મુર્યથા વેદાસ્તપસા બ્રહ્મચારિણઃ ।
તથા સ તપસોપેતઃ સર્વાણ્યસ્ત્રાણ્યવાપ હ ॥

ધનુર્વેદપરત્વાચ્ચ તપસા વિપુલેન ચ ।
ભૃશં સન્તાપયામાસ દેવરાજં સ ગૌતમઃ ॥

તતો જાલવતીં નામ દેવકન્યાં સુરેશ્વરઃ ।
પ્રાહિણોત્તપસો વિઘ્નં કુરુ તસ્યેતિ કૌરવ ॥

સા હિ ગત્વાઽશ્રમં તસ્ય રમણીયં શરદ્વતઃ ।
ધનુર્બાણધરં બાલા લોભયામાસ ગૌતમમ્ ॥

તામેકવસનાં દૃષ્ટ્વા ગૌતમોઽપ્સરસં વને ।
લોકેઽપ્રતિમસંસ્થાનાં પ્રોત્ફુલ્લનયનોઽભવત્ ॥

ધનુશ્ચ હિ શરાસ્તસ્ય કરાભ્યામપતન્ભુવિ ।
વેપથુશ્ચાસ્ય સહસા શરીરે સમજાયત ॥

સ તુ જ્ઞાનગરીયસ્ત્વાત્તપસશ્ચ સમર્થનાત્ ।
અવતસ્થે મહાપ્રાજ્ઞો ધૈર્યેણ પરમેણ હ ॥

યસ્તસ્ય સહસા રાજન્વિકારઃ સમદૃશ્યત ।
તેન સુસ્રાવ રેતોઽસ્ય સ ચ તન્નાન્વબુધ્યત ॥

ધનુશ્ચ સશરં ત્યક્ત્વા તથા કૃષ્ણાજિનાનિ ચ ।
સ વિહાયાશ્રમં તં ચ તાં ચૈવાપ્સરસં મુનિઃ ॥

જગામ રેતસ્તત્તસ્ય શરસ્તમ્બે પપાત ચ ।
શરસ્તમ્બે ચ પતિતં દ્વિધા તદભવન્નૃપ ॥

તસ્યાથ મિથું જજ્ઞે ગૌતમસ્ય શરદ્વતઃ । મહર્ષેર્ગૌતમસ્યાસ્ય હ્યાશ્રમસ્ય સમીપતઃ ॥
મૃગયાં ચરતો રાજ્ઞઃ શાન્તનોસ્તુ યદૃચ્છયા ॥

કશ્ચિત્સેનાચરોઽરણ્યે મિથુનં તદપશ્યત ।
ધનુશ્ચ સશરં દૃષ્ટ્વા તથા કૃષ્ણાજિનાનિ ચ ॥

જ્ઞાત્વા દ્વિજસ્ય ચાપત્યે ધનુર્વેદાન્તગસ્ય હ ।
સ રાજ્ઞે દર્શયામાસ મિથુનં સશરં ધનુઃ ॥

સ તદાદાય મિથુનં રાજા ચ કૃપયાન્વિતઃ ।
આજગામ ગૃહાનેવ મમ પુત્રાવિતિ બ્રુવન્ ॥

તતઃ સંવર્ધયામાસ સંસ્કારૈશ્ચાપ્યયોજયત્ ।
પ્રાતિપેયો નરશ્રેષ્ઠો મિથુનં ગૌતમસ્ય તત્ ॥

કૃપયા યન્મયા બાલાવિમૌ સંવર્ધિતાવિતિ । તસ્માત્તયોર્નામ ચક્રે તદેવ સ મહીપતિઃ ।
તસ્માત્કૃપ ઇતિ ખ્યાતઃ કૃપી કન્યા ચ સાઽભવત્ ॥

પિતાપિ ગૌતમસ્તત્ર તપસા તાવવન્દિત ।
આગત્ય તસ્મૈ ગોત્રાદિ સર્વમાખ્યાતવાંસ્તદા ॥

કૃપોઽપિ ચ તદા રાજન્ધનુર્વેદપરોઽભવત્ । ચતુર્વિધં ધનુર્વેદં શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥

નિશિલેનાસ્ય તત્સર્વં ગુહ્યમાખ્યાતવાન્પિતા ।
સોઽચિરેણૈવ કાલેન પરમાચાર્યતાં ગતઃ ॥

કૃપમાહૂય ગાઙ્ગેયસ્તવ શિષ્યા ઇતિ બ્રુવન્ ।
પૌત્રાન્પરિસમાધાય કૃપમારાધયત્તદા ॥

તતોઽધિજગ્મુઃ સર્વે તે ધનુર્વેદં મહારથાઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રાત્મજાશ્ચૈવ પાણ્ડવાઃ સહ યાદવૈઃ ॥

વૃષ્ણયશ્ચ નૃપાશ્ચાન્યે નાનાદેશસમાગતાઃ । કૃપમાચાર્યમાસાદ્ય પરમાસ્ત્રજ્ઞતાં ગતઃ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
વિશેષાર્થી તતો ભીષ્મઃ પૌત્રાણાં વિનયેપ્સયા ॥

ઇષ્વસ્ત્રજ્ઞાન્પર્યપૃચ્છદાચાર્યાન્વીર્યસમ્મતાન્ ।
નાલ્પધીર્નામહાભાગસ્તથા નાનસ્ત્રકોવિદઃ ॥

નાદેવસત્વો વિનયેત્કુરૂનસ્ત્રે મહાવલાન્ ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ગાઙ્ગેયસ્તદા ભરતસત્તમઃ ॥

દ્રોણાય વેદવિદુષે ભારદ્વાજાય ધમતે ।
પાણ્ડવાન્કૌરવાંશ્ચૈવ દદૌ શિષ્યાન્નરર્ષભ ॥

શાસ્ત્રતઃ પૂજિતશ્ચૈવ સમ્યક્તેન મહાત્મના ।
સ ભીષ્મેણ મહાભાગસ્તુષ્ટોઽસ્ત્રવિદુષાં વરઃ ॥

પ્રતિજગ્રાહ તાન્સર્વાઞ્શિષ્યત્વેન મહાયશાઃ ।
શિક્ષયામાસ ચ દ્રોણો ધનુર્વેદમશેષતઃ ॥

તેઽચિરેણૈવ કાલેન સર્વશસ્ત્રવિશારદાઃ ।
બભૂવુઃ કૌરવા રાજન્પાણ્ડવાશ્ચામિતૌજસઃ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

કથં સમભવદ્દ્રોણઃ કથં ચાસ્ત્રાણ્યવાપ્તવાન્ ।
કથં ચાગાત્કુરૂન્બ્રહ્મન્કસ્ય પુત્રઃ સ વીર્યવાન્ ॥

કથં ચાસ્ય સુતો જાતઃ સોશ્વત્થામાઽસ્ત્રવિત્તમઃ ।
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વિસ્તરેણ પ્રકીર્તય ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ગઙ્ગાદ્વારં પ્રતિ મહાન્બભૂવ ભગવાનૃષિઃ ।
ભરદ્વાજ ઇતિ ખ્યાતઃ સતતં સંશિતવ્રતઃ ॥

સોઽભિષેક્તું ગતો ગઙ્ગાં પૂર્વમેવાગતાં સતીમ્ ।
મહર્ષિભિર્ભરદ્વાજો હવિર્ધાને ચરન્પુરા ॥

દદર્શાપ્સરસં સાક્ષાદ્ધૃતાચીમાપ્લુતામૃષિઃ ।
રૂપયૌવનસમ્પન્નાં મદદૃપ્તાં મદાલસામ્ ॥

તસ્યા વાયુર્નદીતીર વસનં પર્યવર્તત ।
વ્યપકૃષ્ટામ્બરાં દૃષ્ટ્વા તામૃષિશ્ચકમે તતઃ ॥

તત્ર સંસક્તમનસો ભરદ્વાજસ્ય ધીમતઃ ।
હૃષ્ટસ્ય રેતશ્ચસ્કન્દ તદૃષિર્દ્રોણ આદધે ॥

તતઃ સમભવદ્દ્રોણઃ કલશે તસ્ય ધીમતઃ ।
અધ્યગીષ્ટ સ વેદાંશ્ચ વેદાઙ્ગાનિ ચ સર્વશઃ ॥

અગ્નેરસ્ત્રમુપાદાય યદૃષિર્વેદ કાશ્યપઃ ।
અધ્યગચ્છદ્ભરદ્વાજસ્તદસ્ત્રં દેવકાર્યતઃ ॥

અગ્નિવેશ્યં મહાભાગં ભરદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
પ્રત્યપાદયદાગ્નેયમસ્ત્રમસ્ત્રવિદાં વરઃ ॥

કનિષ્ઠજાતં સ મુનિર્ભ્રાતા ભ્રાતરમન્તિકે । અગ્નિવેશ્યસ્તથા દ્રોણં તદા ભરતસત્તમ ।
ભારદ્વાજં તદાગ્નેયં મહાસ્ત્રં પ્રત્યપાદયત્ ॥

ભરદ્વાજસખા ચાસીત્પૃષતો નામ પાર્થિવઃ ।
તસ્યાપિ દ્રુપદો નામ તથા સમભવત્સુતઃ ॥

સ નિત્યમાશ્રમં ગત્વા દ્રોણેન સહ પાર્થિવઃ ।
ચિક્રીડાધ્યયનં ચૈવ ચકાર ક્ષત્રિયર્ષભઃ ॥

તતો વ્યતીતે પૃષતે સ રાજા દ્રુપદોઽભવત્ ।
પઞ્ચાલેષુ મહાબાહુરુત્તરેષુ નરેશ્વરઃ ॥

ભરદ્વાજોઽપિ ભગવાનારુરોહ દિવં તદા ।
તત્રૈવ ચ વસન્દ્રોણસ્તપસ્તેપે મહાતપાઃ ॥

વેદવેદાઙ્ગવિદ્વાન્સ તપસા દગ્ધકિલ્બિષઃ ।
તતઃ પિતૃનિયુક્તાત્મા પુત્રલોભાન્મહાયશાઃ ॥

શારદ્વતીં તતો ભાર્યાં કૃપીં દ્રોણોઽન્વવિન્દત ।
અગ્નિહોત્રે ચ ધર્મે ચ દમે ચ સતત રતામ્ ॥

અલભદ્ગૌતમી પુત્રમશ્વત્થામાનમેવ ચ ।
સ જાતમાત્રો વ્યનદદ્યથૈવોચ્ચૈઃશ્રવા હયઃ ॥

તચ્છ્રુત્વાન્તર્હિતં ભૂતમન્તરિક્ષસ્થમબ્રવીત્ ।
અશ્વસ્યેવાસ્ય યત્સ્થામ નદતઃ પ્રદિશો ગતમ્ ॥

અશ્વત્થામૈવ બાલોઽયં તસ્માન્નામ્ના ભવિષ્યતિ ।
સુતેન તેન સુપ્રીતો ભારદ્વાજસ્તતોઽભવત્ ॥

તત્રૈવ ચ વસન્ધીમાન્ધનુર્વેદપરોઽભવત્ ।
સ શુશ્રાવ મહાત્માનં જામદગ્ન્યં પરન્તપમ્ ॥

સર્વજ્ઞાનવિદં વિપ્રં સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરમ્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યસ્તદા રાજન્દિત્સન્તં વસુ સર્વશઃ ॥

સ રામસ્ય ધનુર્વેદં દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ ચૈવ હ ।
શ્રૌત્વા તેષુ મનશ્ચક્રે નીતિશાસ્ત્રે તથૈવ ચ ॥

તતઃ સ વ્રતિભિઃ શિષ્યૈસ્તપોયુક્તૈર્મહાતપાઃ ।
વૃતઃ પ્રાયાન્મહાવાહુર્મહેન્દ્રં પર્વતોત્તમમ્ ॥

તતો મહેન્દ્રમાસાદ્ય ભારદ્વાજો મહાતપાઃ ।
ક્ષત્રઘ્નં તમમિત્રઘ્નમપશ્યદ્ભૃગુનન્દનમ્ ॥

તતો દ્રોણો વૃતઃ શિષ્યૈરુપગમ્ય ભૃગૂદ્વહમ્ ।
આચખ્યાવાત્મનો નામ જન્મ ચાઙ્ગિરસઃ કુલે ॥

નિવેદ્ય શિરસા ભૂમૌ પાદૌ ચૈવાભ્યવાદયત્ ।
તતસ્તં સર્વમુત્સૃજ્ય વનં જિગમિષું તદા ॥

જામદગ્ન્યં મહાત્માનં ભારદ્વાજોઽબ્રવીદિદમ્ ।
ભરદ્વાજાત્સમુત્પન્નં તથા ત્વં મામયોનિજમ્ ॥

આગતં વિત્તકામં માં વિદ્ધિ દ્રોણં દ્વિજોત્તમ ।
તમબ્રવીન્મહાત્મા સ સર્વક્ષત્રિયમર્દનઃ ॥

સ્વાગતં તે દ્વિજશ્રેષ્ઠ યદિચ્છસિ વદસ્વ મે ।
એવમુક્તસ્તુ રામેણ ભારદ્વાજોઽબ્રવીદ્વચઃ ॥

રામં પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠં દિત્સન્તં વિવિધં વસુ ।
અહં ધનમનન્તં હિ પ્રાર્થયે વિપુલવ્રત ॥
રામ ઉવાચ ।

હિરણ્યં મમ યચ્ચાન્યદ્વસુ કિઞ્ચિદિહ સ્થિતમ્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો મયા દત્તં સર્વમેતત્તપોધન ॥

તથૈવેયં ધરા દેવી સાગરાન્તા સપત્તના ।
કશ્યપાય મયા દત્તા કૃત્સ્ના નગરમાલિની ॥

શરીરમાત્રમેવાદ્ય મમેદમવશેષિતમ્ ।
અસ્ત્રાણિ ચ મહાર્હાણિ શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥

અસ્ત્રાણિ વા શરીરં વા બ્રહ્મઞ્શસ્ત્રાણિ વા પુનઃ ।
વૃણીષ્વ કિં પ્રયચ્છામિ તુભ્યં દ્રોણ વદાશુ તત્ ॥
દ્રોણ ઉવાચ ।

અસ્ત્રાણિ મે સમગ્રાણિ સસંહારાણિ ભાર્ગવ ।
સ પ્રયોગરહસ્યાનિ દાતુમર્હસ્યશેષતઃ ॥

એતદ્વસુ વસૂનાં હિ સર્વેષાં વિપ્રસત્તમ । તથેત્યુક્ત્વા તતસ્તસ્મૈ પ્રાદાદસ્ત્રાણિ ભાર્ગવઃ ।
સરહસ્યવ્રતં ચૈવ ધનુર્વેદમશેષતઃ ॥

પ્રતિગૃહ્ય તુ તત્સર્વં કૃતાસ્ત્રે દ્વિજસત્તમઃ ।
પ્રિયં સખાયં સુપ્રીતો જગામ દ્રુપદં પ્રતિ ॥