Mahabharata · Chapter 1.109

hate citrāṅgade bhīṣmo bāle bhrātari kaurava /
pālayāmāsa tadrājyaṃ satyavatyā mate sthitaḥ //

tathā vicitravīryaṃ tu vartamānaṃ sukhe'tule / samprāptayauvanaṃ dṛṣṭvā bhrātaraṃ dhīmatāṃ varaḥ /
bhīṣmo vicitravīryasya vivāhāyākaronmatim //

atha kāśipaterbhīṣmaḥ kanyāstisro'psaropamāḥ /
śuśrāva sahitā rājanvṛṇvānā vai svayaṃvaram //

tataḥ sa rathināṃ śreṣṭho rathenaikena śatrujit /
jagāmānumate mātuḥ purīṃ vārāṇasīṃ prabhuḥ //

tatra rājñaḥ samuditānsarvataḥ samupāgatān /
dadarśa kanyāstāśvai bhīṣmaḥ śāntanunandanaḥ //

tāsāṃ kāmena sammattāḥ sahitāḥ kāśikosalāḥ / vaṅgāḥ puṇḍrāḥ kaliṅgāśca te jagmustāṃ purīṃ prati //

kīrtyamāneṣu rājñāṃ tu tadā nāmasu sarvaśaḥ /
ekākinaṃ tadā bhīṣmaṃ vṛddhaṃ śāntanunandanam //

sodvegā iva taṃ dṛṣṭvā kanyāḥ paramaśobhanāḥ /
apākrāmanta tāḥ sarvā vṛddha ityeva cintayā //

vṛddhaḥ paramadharmātmā valīpalitadhāraṇaḥ /
kikāraṇamihāyāto nirlajjo bharatarṣabhaḥ //

mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyati bhārata /
brahmacārīti bhīṣmo hi vṛthaiva prathito bhuvi //

ityevaṃ prabuvantaste hasanti sma nṛpādhamāḥ /
vaiśampāyana uvāca /
kṣatriyāṇāṃ vacaḥ śrutvā bhīṣmaścukrodha bhārata //

bhīṣmastadā svayaṃ kanyā varayāmāsa tāḥ prabhuḥ /
uvāca ca mahīpālānrājañjaladaniḥsvanaḥ //

rathamāropya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ /
āhūya dānaṃ kanyānāṃ guṇavadbhyaḥ smṛtaṃ budhaiḥ //

alaṅkṛtya yathāśakti pradāya ca dhanānyapi /
prayacchantyapare kanyāṃ mithunena gavāmapi //

vittena kathitenānye balenānye'numānya ca /
pramattāmupayantyanye svayamanye ca vindate //

ārṣaṃ vidhiṃ puraskṛtya dārānvindanti cāpare /
aṣṭamaṃ tamatho vitta vivāhaṃ kavibhirvṛtam //

svayaṃvaraṃ tu rājanyāḥ praśaṃsantyupayānti ca /
pramathya tu hṛtāmāhurjyāyasīṃ dharmavādinaḥ //

tā imāḥ pṛthivīpālā jihīrṣāmi balāditaḥ /
te yatadhvaṃ paraṃ śaktyā vijayāyetarāya vā //

sthito'haṃ pṛthivīpālā yuddhāya kṛtaniścayaḥ /
vaiśampāyana uvāca /
evamuktvā mahīpālānkāśirājaṃ ca vīryavān //

sarvāḥ kanyāḥ sa kauravyo rathamāropya ca svakam /
āmantrya ca sa tānprāyācchīghraṃ kanyāḥ pragṛhya tāḥ //

tataste pārthivāḥ sarve samutpeturamarṣitāḥ /
saṃspṛśantaḥ svakānbāhūndaśanto daśanacchadān //

teṣāmābharaṇānyāśu tvaritānāṃ vimuñcatām /
āmuñcatāṃ ca varmāṇi sambhramaḥ sumahānabhūt //

tārāṇāmiva sampāto babhūva janamejaya /
bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kavacānāṃ ca sarvaśaḥ //

savarmabhirbhūṣaṇaiśca prakīryadbiritastataḥ /
sakrodhāmarṣajihmabhrūkaṣāyīkṛtalocanāḥ //

sūtopaklṛptān rucirānsadaśvairupakalpitān /
rathānāsthāya te vīrāḥ sarvapraharaṇānvitāḥ //

prayāntamatha kauravyamanusasrurudāyudhāḥ / tataḥ samabhavadyuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata /
ekasya ca bahūnāṃ ca tumulaṃ romaharṣaṇam //

te tviṣūndaśasāhasrāṃstasminyugapadākṣipan /
aprāptāṃścaiva tānāśu bhīṣmaḥ sarvāṃstathā'ntarā //

acchinaccharavarṣeṇa mahatā lomavāhinā /
tataste pārthivāḥ sarve sarvataḥ parivārya tam //

vavṛṣuḥ śaravarṣeṇa varṣeṇevādrimambudāḥ /
sa taṃ bāṇamayaṃ varṣaṃ śarairāvārya sarvataḥ //

tataḥ sarvānmahīpālānparyavidhyattribhistribhiḥ /
ekaikastu tato bhīṣmaṃ rājanvivyādha pañcabhiḥ //

sa ca tānprativivyādha dvābhyāṃ dvābhyāṃ parākraman /
tadyuddhamāsīttumulaṃ ghoraṃ devāsuropamam //

paśyatāṃ lokavīrāṇāṃ śaraśaktisamākulam /
sa dhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi //

ciccheda samare bhīṣmaḥ śataśotha sahasraśaḥ /
tasyātipuruṣaṃ karma lāghavaṃ rathacāriṇaḥ //

rakṣaṇaṃ cātmanaḥ saṃkhye śatravo'pyabhyapūjayan /
akṣataḥ kṣapayitvānyānasaṅkhyeyaparākramaḥ //

ānināya sa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ / tānvinirjitya tu raṇe sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ //

kanyābhiḥ sahitaḥ prāyādbhārato bhāratānprati /
tatastaṃ pṛṣṭhato rājañśālvarājo mahārathaḥ //

abhyagacchadameyātmā bhīṣmaṃ śāntanavaṃ raṇe /
vāraṇaṃ jaghane bhindandantābhyāmaparo yathā //

vāsitāmanusamprāpto yūthapo balināṃ varaḥ /
strīkāmastiṣṭhatiṣṭheti bhīṣmamāha sa pārthivaḥ //

sālvarājo mahābāhuramarṣeṇa pracoditaḥ /
tataḥ sa puruṣavyāghro bhīṣmaḥ parabalārdanaḥ //

tadvākyākulitaḥ krodhādvidhūmogniriva jvalan /
vitateṣudhanuṣpāṇirvikuñcitalalāṭabhṛt //

kṣatradharmaṃ samāsthāya vyapetabhayasambhramaḥ /
nivartayāmāsa rathaṃ sālvaṃ prati mahārathaḥ //

nivartamānaṃ taṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva te /
prekṣakāḥ samapadyanta bhīṣmasālvasamāgame //

tau vṛṣāviva nardantau balinau vāsitāntare /
anyonyamabhivartetāṃ balavikramaśālinau //

tato bhīṣmaṃ śāntanavaṃ śaraiḥ śatasahasraśaḥ /
sālvarājo naraśreṣṭhaḥ samavākiradāśugaiḥ //

pūrvamabhyarditaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaṃ sālvena te nṛpāḥ /
vismitāḥ samapadyanta sādhusādhviti cābruvan //

lāghavaṃ tasya te dṛṣṭvā samare sarvapārthivāḥ /
apūjayanta saṃhṛṣṭā vāgbhiḥ sālvaṃ narādhipam //

kṣatriyāṇāṃ tato vācaḥ śrutvā parapuñjayaḥ /
kruddhaḥ śāntanavo bhīṣmastiṣṭhatiṣṭhetyabhāṣata //

sārathiṃ cābravītkruddho yāhi yatraiṣa pārthivaḥ /
yāvadenaṃ nihanmyadya bhujaṅgamiva pakṣirāṭ //

tato'straṃ vāruṇaṃ samyagyojayāmāsa kauravaḥ /
tenāśvāṃścaturo'mṛdgātsālvarājasya bhūpate //

astrairastrāṇi saṃvārya sālvarājasya kauravaḥ /
bhīṣmo nṛpatiśārdūla nyavadhīttasya sārathim //

astreṇa cāsyāthaindreṇa nyavadhītturagottamān /
kanyāhetornaraśreṣṭha bhīṣmaḥ śāntanavastadā //

jitvā visarjayāmāsa jīvantaṃ nṛpasattamam /
tataḥ sālvaḥ svanagaraṃ prayayau bharatarṣabha //

svarājyamanvaśāccaiva dharmeṇa nṛpatistadā /
rājāno ye ca tatrāsansvayaṃvaradidṛkṣavaḥ //

svānyeva te'pi rāṣṭrāṇi jagmuḥ parapurañjayāḥ /
evaṃ vijitya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ //

prayayau hāstinapuraṃ yatra rājā sa kauravaḥ /
vicitravīryo dharmātmā praśāsti vasudhāmimām //

yathā pitāsya kauravyaḥ śāntanurnṛpasattamaḥ /
so'cireṇaiva kālena atyakrāmannarādhipa //

vanāni saritaścaiva śailāṃśca vinidhāndrumān /
akṣataḥ kṣapayitvā'rīnsaṅkhye'saṅkhyeyavikramaḥ //

ānayāmāsa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ /
snuṣā iva sa dharmātmā bhaginīriva cānujāḥ //

yathā duhitaścaiva parigṛhya yayau kurūn /
āninye sa mahābāhurbhrātuḥ priyacikīrṣayā //

tāḥ sarvaguṇasampannā bhrātā bhrātre yavīyase /
bhīṣmo vicitravīryāya pradadau vikramāhṛtāḥ //

evaṃ dharmeṇa dharmajñaḥ kṛtvā karmātimānuṣam /
bhrāturvicitravīryasya vivāhāyopacakrame //

satyavatyā saha mithaḥ kṛtvā niścayamātmavān / vivāhaṃ kārayiṣyantaṃ bhīṣmaṃ kāśipateḥ sutā /
jyeṣṭhā tāsāmidaṃ vākyamabravīddhasatī tadā //

mayā saubhapatiḥ pūrvaṃ manasā hi vṛtaḥ patiḥ /
tena cāsmi vṛtā pūrvameṣa kāmaśca me pituḥ //

mayā varayitavyo'bhūtsālvastasminsvayaṃvare /
etadvijñāya dharmajña dharmatattvaṃ samācara //

evamuktastayā bhīṣmaḥ kanyayā viprasaṃsadi /
cintāmabhyagamadvīro yuktāṃ tasyaiva karmaṇaḥ //

anyasaktā tviyaṃ kanyā jyeṣṭhā tvambā mayā jitā /
vācā dattā manodattā kṛtamaṅgalavācanā //

nirdiṣṭā tu parasyaiva sā tyājyā paracintinī / ityuktvā cānumānyaiva bhrātaraṃ svavaśānugam //

viniścitya sa dharmajño brāhmaṇairvedapāragaiḥ /
anujajñe tadā jyeṣṭhāmambāṃ kāśipateḥ sutām //

ambikāmbālike bhārye prādādbhrātre yavīyase /
bhīṣmo vicitravīryāya vidhidṛṣṭena karmaṇā //

tayoḥ pāṇī gṛhītvā tu rūpayauvanadarpitaḥ /
vicitravīryo dharmātmā nāmbāmaicchatkathañcana //

ambāmanyasya kīrtyantīmabravīccārudarśanām /
vicitravīrya uvāca /
pāpasya phalamevaiṣa kāmo'sādhurnirarthakaḥ /
paratantropabhogo māmārya nā'yoktumarhasi //
bhīṣma uvāca /

prātiṣṭhacchāntanorvaṃśastāta yasya tvamanvayaḥ /
akāmavṛtto dharmātmansādhu manye mataṃ tava //

ityuktvāmbāṃ samālokya vidhivadvākyamabravīt /
visṛṣṭā hyasi gaccha tvaṃ yathākāmamanindite //

nāniyojye samartho'haṃ niyoktuṃ bhrātaraṃ priyam /
anyabāvagatāṃ cāpi ko nārīṃ vāsayedgṛhe //

atastvāṃ na niyokṣyāmi anyakāmāsi gamyatām /
ahamapyūrdhvaretā vai nivṛtto dārakarmaṇi //

na sambandhastadāvābhyāṃ bhavitā vai kathañcana /
vaiśampāyana uvāca /
ityuktā sā gatā tatra sakhībhiḥ parivāritā //

nirdiṣṭā hi śanai rājansālvarājapuraṃ prati /
athāmbā sālvammāgamya sā'bravītpratipūjya taṃ //

purā nirdiṣṭabhāvā tvāmāgatāsmi varānana /
devavrataṃ samutsṛjya sānujaṃ bharatarṣabham //

pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te vidhivanmāṃ samudyatām //
vaiśampāyana uvāca /

tayaivamuktaḥ sālvopi prahasannidamabravīt /
nirjitā'sīha bhīṣmeṇa māṃ vinirjitya rājasu //

anyena nirjitāṃ bhadre visṛṣṭāṃ tena cālayāt /
na gṛhṇāmi varārohe tatra caiva tu gamyatām //
vaiśampāyana uvāca /

ityuktā sā samāgamya kururājyamanuttamam /
ambābravīttato bhīṣmaṃ tvayā'haṃ sahasā hṛtā //

kṣatradharmamavekṣasva tvaṃ bhartā mama dharmataḥ /
yāṃ yaḥ svayaṃvare kanyāṃ nirjayecchauryasampadā //

rājñaḥ sarvānvinirjitya sa tāmudvāhayeddhruvam /
atastvameva bhartā me tvayā'haṃ nirjitā yataḥ //

tasmādvahasva māṃ bhīṣma nirjitāṃ saṃsadi tvayā /
ūrdhvaretā hyahamiti pratyuvāca punaḥpunaḥ //

bhīṣmaṃ sā cābravīdambā yathājaiṣīstathā kuru /
evamanvagamadbhīṣmaṃ ṣaṭsamāḥ puṣkarekṣaṇā //

ūrdhvaretāstvahaṃ bhadre vivāhavimukho'bhavam /
tameva sālvaṃ gaccha tvaṃ yaḥ purā manasā vṛtaḥ //

anyasaktaṃ kimarthaṃ tvamātmānamavadaḥ purā /
anyasaktāṃ vadhūṃ kanyāṃ vāsayetsvagṛhe na hi //

nāhamudvāhayiṣye tvāṃ mama bhrātre yavīyase /
vicitravīryāya śubhe yatheṣṭaṃ gamyatāmiti //

bhūyaḥ sālvaṃ samabhyetya rājangṛhṇīṣva māmiti /
nāhaṃ gṛhṇāmyanyajitāmiti sālvanirākṛtā //

ūrdhvaretāstvahamiti bhīṣmeṇa ca nirākṛtā /
ambā bhīṣmaṃ punaḥ sālvaṃ bhīṣmaṃ sālvaṃ punaḥ punaḥ //

gamanāgamanenaivamanaiṣītṣaṭ samā nṛpa /
aśrubhirbhūmimukṣantī śocantī sā manasvinī //

pīnonnatakucadvandvā viśālajaghanekṣaṇā /
śroṇībharālasagamā rākācandranibhānanā //

varṣatkādambinīmūrdhni sphurantī cañcaleva sā / sā tato dvādaśa samā bāhudāmabhito nadīm /
pārśve himavato ramye tapo ghoraṃ samādade //

sankṣiptakaraṇā tatra tapa āsthāya suvratā /
pādāṅguṣṭhena sā'tiṣṭhadakampanta tataḥ surāḥ //

tasyāstattu tapo dṛṣṭvā surāṇāṃ kṣobhakārakam /
vismitaścaiva hṛṣṭaśca tasyānugrahabuddhimān //

anantaseno bhagavānkumāro varadaḥ prabhuḥ /
mānayanrājaputrīṃ tāṃ dadau tasyai śubhāṃ srajam //

eṣā puṣkariṇī divyā yathāvatsamupasthitā /
ambe tvacchokaśamanī mālā bhuvi bhaviṣyati //

etāṃ caiva mayā dattāṃ mālāṃ yo dhārayiṣyati /
so'sya bhīṣmasya nidhane kāraṇaṃ vai bhaviṣyati //