મહાભારત · અધ્યાય 1.109

હતે ચિત્રાઙ્ગદે ભીષ્મો બાલે ભ્રાતરિ કૌરવ ।
પાલયામાસ તદ્રાજ્યં સત્યવત્યા મતે સ્થિતઃ ॥

તથા વિચિત્રવીર્યં તુ વર્તમાનં સુખેઽતુલે । સમ્પ્રાપ્તયૌવનં દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરં ધીમતાં વરઃ ।
ભીષ્મો વિચિત્રવીર્યસ્ય વિવાહાયાકરોન્મતિમ્ ॥

અથ કાશિપતેર્ભીષ્મઃ કન્યાસ્તિસ્રોઽપ્સરોપમાઃ ।
શુશ્રાવ સહિતા રાજન્વૃણ્વાના વૈ સ્વયંવરમ્ ॥

તતઃ સ રથિનાં શ્રેષ્ઠો રથેનૈકેન શત્રુજિત્ ।
જગામાનુમતે માતુઃ પુરીં વારાણસીં પ્રભુઃ ॥

તત્ર રાજ્ઞઃ સમુદિતાન્સર્વતઃ સમુપાગતાન્ ।
દદર્શ કન્યાસ્તાશ્વૈ ભીષ્મઃ શાન્તનુનન્દનઃ ॥

તાસાં કામેન સમ્મત્તાઃ સહિતાઃ કાશિકોસલાઃ । વઙ્ગાઃ પુણ્ડ્રાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ તે જગ્મુસ્તાં પુરીં પ્રતિ ॥

કીર્ત્યમાનેષુ રાજ્ઞાં તુ તદા નામસુ સર્વશઃ ।
એકાકિનં તદા ભીષ્મં વૃદ્ધં શાન્તનુનન્દનમ્ ॥

સોદ્વેગા ઇવ તં દૃષ્ટ્વા કન્યાઃ પરમશોભનાઃ ।
અપાક્રામન્ત તાઃ સર્વા વૃદ્ધ ઇત્યેવ ચિન્તયા ॥

વૃદ્ધઃ પરમધર્માત્મા વલીપલિતધારણઃ ।
કિકારણમિહાયાતો નિર્લજ્જો ભરતર્ષભઃ ॥

મિથ્યાપ્રતિજ્ઞો લોકેષુ કિં વદિષ્યતિ ભારત ।
બ્રહ્મચારીતિ ભીષ્મો હિ વૃથૈવ પ્રથિતો ભુવિ ॥

ઇત્યેવં પ્રબુવન્તસ્તે હસન્તિ સ્મ નૃપાધમાઃ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
ક્ષત્રિયાણાં વચઃ શ્રુત્વા ભીષ્મશ્ચુક્રોધ ભારત ॥

ભીષ્મસ્તદા સ્વયં કન્યા વરયામાસ તાઃ પ્રભુઃ ।
ઉવાચ ચ મહીપાલાન્રાજઞ્જલદનિઃસ્વનઃ ॥

રથમારોપ્ય તાઃ કન્યા ભીષ્મઃ પ્રહરતાં વરઃ ।
આહૂય દાનં કન્યાનાં ગુણવદ્ભ્યઃ સ્મૃતં બુધૈઃ ॥

અલઙ્કૃત્ય યથાશક્તિ પ્રદાય ચ ધનાન્યપિ ।
પ્રયચ્છન્ત્યપરે કન્યાં મિથુનેન ગવામપિ ॥

વિત્તેન કથિતેનાન્યે બલેનાન્યેઽનુમાન્ય ચ ।
પ્રમત્તામુપયન્ત્યન્યે સ્વયમન્યે ચ વિન્દતે ॥

આર્ષં વિધિં પુરસ્કૃત્ય દારાન્વિન્દન્તિ ચાપરે ।
અષ્ટમં તમથો વિત્ત વિવાહં કવિભિર્વૃતમ્ ॥

સ્વયંવરં તુ રાજન્યાઃ પ્રશંસન્ત્યુપયાન્તિ ચ ।
પ્રમથ્ય તુ હૃતામાહુર્જ્યાયસીં ધર્મવાદિનઃ ॥

તા ઇમાઃ પૃથિવીપાલા જિહીર્ષામિ બલાદિતઃ ।
તે યતધ્વં પરં શક્ત્યા વિજયાયેતરાય વા ॥

સ્થિતોઽહં પૃથિવીપાલા યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા મહીપાલાન્કાશિરાજં ચ વીર્યવાન્ ॥

સર્વાઃ કન્યાઃ સ કૌરવ્યો રથમારોપ્ય ચ સ્વકમ્ ।
આમન્ત્ર્ય ચ સ તાન્પ્રાયાચ્છીઘ્રં કન્યાઃ પ્રગૃહ્ય તાઃ ॥

તતસ્તે પાર્થિવાઃ સર્વે સમુત્પેતુરમર્ષિતાઃ ।
સંસ્પૃશન્તઃ સ્વકાન્બાહૂન્દશન્તો દશનચ્છદાન્ ॥

તેષામાભરણાન્યાશુ ત્વરિતાનાં વિમુઞ્ચતામ્ ।
આમુઞ્ચતાં ચ વર્માણિ સમ્ભ્રમઃ સુમહાનભૂત્ ॥

તારાણામિવ સમ્પાતો બભૂવ જનમેજય ।
ભૂષણાનાં ચ સર્વેષાં કવચાનાં ચ સર્વશઃ ॥

સવર્મભિર્ભૂષણૈશ્ચ પ્રકીર્યદ્બિરિતસ્તતઃ ।
સક્રોધામર્ષજિહ્મભ્રૂકષાયીકૃતલોચનાઃ ॥

સૂતોપક્લૃપ્તાન્ રુચિરાન્સદશ્વૈરુપકલ્પિતાન્ ।
રથાનાસ્થાય તે વીરાઃ સર્વપ્રહરણાન્વિતાઃ ॥

પ્રયાન્તમથ કૌરવ્યમનુસસ્રુરુદાયુધાઃ । તતઃ સમભવદ્યુદ્ધં તેષાં તસ્ય ચ ભારત ।
એકસ્ય ચ બહૂનાં ચ તુમુલં રોમહર્ષણમ્ ॥

તે ત્વિષૂન્દશસાહસ્રાંસ્તસ્મિન્યુગપદાક્ષિપન્ ।
અપ્રાપ્તાંશ્ચૈવ તાનાશુ ભીષ્મઃ સર્વાંસ્તથાઽન્તરા ॥

અચ્છિનચ્છરવર્ષેણ મહતા લોમવાહિના ।
તતસ્તે પાર્થિવાઃ સર્વે સર્વતઃ પરિવાર્ય તમ્ ॥

વવૃષુઃ શરવર્ષેણ વર્ષેણેવાદ્રિમમ્બુદાઃ ।
સ તં બાણમયં વર્ષં શરૈરાવાર્ય સર્વતઃ ॥

તતઃ સર્વાન્મહીપાલાન્પર્યવિધ્યત્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ।
એકૈકસ્તુ તતો ભીષ્મં રાજન્વિવ્યાધ પઞ્ચભિઃ ॥

સ ચ તાન્પ્રતિવિવ્યાધ દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં પરાક્રમન્ ।
તદ્યુદ્ધમાસીત્તુમુલં ઘોરં દેવાસુરોપમમ્ ॥

પશ્યતાં લોકવીરાણાં શરશક્તિસમાકુલમ્ ।
સ ધનૂંષિ ધ્વજાગ્રાણિ વર્માણિ ચ શિરાંસિ ॥

ચિચ્છેદ સમરે ભીષ્મઃ શતશોથ સહસ્રશઃ ।
તસ્યાતિપુરુષં કર્મ લાઘવં રથચારિણઃ ॥

રક્ષણં ચાત્મનઃ સંખ્યે શત્રવોઽપ્યભ્યપૂજયન્ ।
અક્ષતઃ ક્ષપયિત્વાન્યાનસઙ્ખ્યેયપરાક્રમઃ ॥

આનિનાય સ કાશ્યસ્ય સુતાઃ સાગરગાસુતઃ । તાન્વિનિર્જિત્ય તુ રણે સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ॥

કન્યાભિઃ સહિતઃ પ્રાયાદ્ભારતો ભારતાન્પ્રતિ ।
તતસ્તં પૃષ્ઠતો રાજઞ્શાલ્વરાજો મહારથઃ ॥

અભ્યગચ્છદમેયાત્મા ભીષ્મં શાન્તનવં રણે ।
વારણં જઘને ભિન્દન્દન્તાભ્યામપરો યથા ॥

વાસિતામનુસમ્પ્રાપ્તો યૂથપો બલિનાં વરઃ ।
સ્ત્રીકામસ્તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ભીષ્મમાહ સ પાર્થિવઃ ॥

સાલ્વરાજો મહાબાહુરમર્ષેણ પ્રચોદિતઃ ।
તતઃ સ પુરુષવ્યાઘ્રો ભીષ્મઃ પરબલાર્દનઃ ॥

તદ્વાક્યાકુલિતઃ ક્રોધાદ્વિધૂમોગ્નિરિવ જ્વલન્ ।
વિતતેષુધનુષ્પાણિર્વિકુઞ્ચિતલલાટભૃત્ ॥

ક્ષત્રધર્મં સમાસ્થાય વ્યપેતભયસમ્ભ્રમઃ ।
નિવર્તયામાસ રથં સાલ્વં પ્રતિ મહારથઃ ॥

નિવર્તમાનં તં દૃષ્ટ્વા રાજાનઃ સર્વ એવ તે ।
પ્રેક્ષકાઃ સમપદ્યન્ત ભીષ્મસાલ્વસમાગમે ॥

તૌ વૃષાવિવ નર્દન્તૌ બલિનૌ વાસિતાન્તરે ।
અન્યોન્યમભિવર્તેતાં બલવિક્રમશાલિનૌ ॥

તતો ભીષ્મં શાન્તનવં શરૈઃ શતસહસ્રશઃ ।
સાલ્વરાજો નરશ્રેષ્ઠઃ સમવાકિરદાશુગૈઃ ॥

પૂર્વમભ્યર્દિતં દૃષ્ટ્વા ભીષ્મં સાલ્વેન તે નૃપાઃ ।
વિસ્મિતાઃ સમપદ્યન્ત સાધુસાધ્વિતિ ચાબ્રુવન્ ॥

લાઘવં તસ્ય તે દૃષ્ટ્વા સમરે સર્વપાર્થિવાઃ ।
અપૂજયન્ત સંહૃષ્ટા વાગ્ભિઃ સાલ્વં નરાધિપમ્ ॥

ક્ષત્રિયાણાં તતો વાચઃ શ્રુત્વા પરપુઞ્જયઃ ।
ક્રુદ્ધઃ શાન્તનવો ભીષ્મસ્તિષ્ઠતિષ્ઠેત્યભાષત ॥

સારથિં ચાબ્રવીત્ક્રુદ્ધો યાહિ યત્રૈષ પાર્થિવઃ ।
યાવદેનં નિહન્મ્યદ્ય ભુજઙ્ગમિવ પક્ષિરાટ્ ॥

તતોઽસ્ત્રં વારુણં સમ્યગ્યોજયામાસ કૌરવઃ ।
તેનાશ્વાંશ્ચતુરોઽમૃદ્ગાત્સાલ્વરાજસ્ય ભૂપતે ॥

અસ્ત્રૈરસ્ત્રાણિ સંવાર્ય સાલ્વરાજસ્ય કૌરવઃ ।
ભીષ્મો નૃપતિશાર્દૂલ ન્યવધીત્તસ્ય સારથિમ્ ॥

અસ્ત્રેણ ચાસ્યાથૈન્દ્રેણ ન્યવધીત્તુરગોત્તમાન્ ।
કન્યાહેતોર્નરશ્રેષ્ઠ ભીષ્મઃ શાન્તનવસ્તદા ॥

જિત્વા વિસર્જયામાસ જીવન્તં નૃપસત્તમમ્ ।
તતઃ સાલ્વઃ સ્વનગરં પ્રયયૌ ભરતર્ષભ ॥

સ્વરાજ્યમન્વશાચ્ચૈવ ધર્મેણ નૃપતિસ્તદા ।
રાજાનો યે ચ તત્રાસન્સ્વયંવરદિદૃક્ષવઃ ॥

સ્વાન્યેવ તેઽપિ રાષ્ટ્રાણિ જગ્મુઃ પરપુરઞ્જયાઃ ।
એવં વિજિત્ય તાઃ કન્યા ભીષ્મઃ પ્રહરતાં વરઃ ॥

પ્રયયૌ હાસ્તિનપુરં યત્ર રાજા સ કૌરવઃ ।
વિચિત્રવીર્યો ધર્માત્મા પ્રશાસ્તિ વસુધામિમામ્ ॥

યથા પિતાસ્ય કૌરવ્યઃ શાન્તનુર્નૃપસત્તમઃ ।
સોઽચિરેણૈવ કાલેન અત્યક્રામન્નરાધિપ ॥

વનાનિ સરિતશ્ચૈવ શૈલાંશ્ચ વિનિધાન્દ્રુમાન્ ।
અક્ષતઃ ક્ષપયિત્વાઽરીન્સઙ્ખ્યેઽસઙ્ખ્યેયવિક્રમઃ ॥

આનયામાસ કાશ્યસ્ય સુતાઃ સાગરગાસુતઃ ।
સ્નુષા ઇવ સ ધર્માત્મા ભગિનીરિવ ચાનુજાઃ ॥

યથા દુહિતશ્ચૈવ પરિગૃહ્ય યયૌ કુરૂન્ ।
આનિન્યે સ મહાબાહુર્ભ્રાતુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા ॥

તાઃ સર્વગુણસમ્પન્ના ભ્રાતા ભ્રાત્રે યવીયસે ।
ભીષ્મો વિચિત્રવીર્યાય પ્રદદૌ વિક્રમાહૃતાઃ ॥

એવં ધર્મેણ ધર્મજ્ઞઃ કૃત્વા કર્માતિમાનુષમ્ ।
ભ્રાતુર્વિચિત્રવીર્યસ્ય વિવાહાયોપચક્રમે ॥

સત્યવત્યા સહ મિથઃ કૃત્વા નિશ્ચયમાત્મવાન્ । વિવાહં કારયિષ્યન્તં ભીષ્મં કાશિપતેઃ સુતા ।
જ્યેષ્ઠા તાસામિદં વાક્યમબ્રવીદ્ધસતી તદા ॥

મયા સૌભપતિઃ પૂર્વં મનસા હિ વૃતઃ પતિઃ ।
તેન ચાસ્મિ વૃતા પૂર્વમેષ કામશ્ચ મે પિતુઃ ॥

મયા વરયિતવ્યોઽભૂત્સાલ્વસ્તસ્મિન્સ્વયંવરે ।
એતદ્વિજ્ઞાય ધર્મજ્ઞ ધર્મતત્ત્વં સમાચર ॥

એવમુક્તસ્તયા ભીષ્મઃ કન્યયા વિપ્રસંસદિ ।
ચિન્તામભ્યગમદ્વીરો યુક્તાં તસ્યૈવ કર્મણઃ ॥

અન્યસક્તા ત્વિયં કન્યા જ્યેષ્ઠા ત્વમ્બા મયા જિતા ।
વાચા દત્તા મનોદત્તા કૃતમઙ્ગલવાચના ॥

નિર્દિષ્ટા તુ પરસ્યૈવ સા ત્યાજ્યા પરચિન્તિની । ઇત્યુક્ત્વા ચાનુમાન્યૈવ ભ્રાતરં સ્વવશાનુગમ્ ॥

વિનિશ્ચિત્ય સ ધર્મજ્ઞો બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ।
અનુજજ્ઞે તદા જ્યેષ્ઠામમ્બાં કાશિપતેઃ સુતામ્ ॥

અમ્બિકામ્બાલિકે ભાર્યે પ્રાદાદ્ભ્રાત્રે યવીયસે ।
ભીષ્મો વિચિત્રવીર્યાય વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ॥

તયોઃ પાણી ગૃહીત્વા તુ રૂપયૌવનદર્પિતઃ ।
વિચિત્રવીર્યો ધર્માત્મા નામ્બામૈચ્છત્કથઞ્ચન ॥

અમ્બામન્યસ્ય કીર્ત્યન્તીમબ્રવીચ્ચારુદર્શનામ્ ।
વિચિત્રવીર્ય ઉવાચ ।
પાપસ્ય ફલમેવૈષ કામોઽસાધુર્નિરર્થકઃ ।
પરતન્ત્રોપભોગો મામાર્ય નાઽયોક્તુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

પ્રાતિષ્ઠચ્છાન્તનોર્વંશસ્તાત યસ્ય ત્વમન્વયઃ ।
અકામવૃત્તો ધર્માત્મન્સાધુ મન્યે મતં તવ ॥

ઇત્યુક્ત્વામ્બાં સમાલોક્ય વિધિવદ્વાક્યમબ્રવીત્ ।
વિસૃષ્ટા હ્યસિ ગચ્છ ત્વં યથાકામમનિન્દિતે ॥

નાનિયોજ્યે સમર્થોઽહં નિયોક્તું ભ્રાતરં પ્રિયમ્ ।
અન્યબાવગતાં ચાપિ કો નારીં વાસયેદ્ગૃહે ॥

અતસ્ત્વાં ન નિયોક્ષ્યામિ અન્યકામાસિ ગમ્યતામ્ ।
અહમપ્યૂર્ધ્વરેતા વૈ નિવૃત્તો દારકર્મણિ ॥

ન સમ્બન્ધસ્તદાવાભ્યાં ભવિતા વૈ કથઞ્ચન ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
ઇત્યુક્તા સા ગતા તત્ર સખીભિઃ પરિવારિતા ॥

નિર્દિષ્ટા હિ શનૈ રાજન્સાલ્વરાજપુરં પ્રતિ ।
અથામ્બા સાલ્વમ્માગમ્ય સાઽબ્રવીત્પ્રતિપૂજ્ય તં ॥

પુરા નિર્દિષ્ટભાવા ત્વામાગતાસ્મિ વરાનન ।
દેવવ્રતં સમુત્સૃજ્ય સાનુજં ભરતર્ષભમ્ ॥

પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ ભદ્રં તે વિધિવન્માં સમુદ્યતામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તયૈવમુક્તઃ સાલ્વોપિ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્ ।
નિર્જિતાઽસીહ ભીષ્મેણ માં વિનિર્જિત્ય રાજસુ ॥

અન્યેન નિર્જિતાં ભદ્રે વિસૃષ્ટાં તેન ચાલયાત્ ।
ન ગૃહ્ણામિ વરારોહે તત્ર ચૈવ તુ ગમ્યતામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તા સા સમાગમ્ય કુરુરાજ્યમનુત્તમમ્ ।
અમ્બાબ્રવીત્તતો ભીષ્મં ત્વયાઽહં સહસા હૃતા ॥

ક્ષત્રધર્મમવેક્ષસ્વ ત્વં ભર્તા મમ ધર્મતઃ ।
યાં યઃ સ્વયંવરે કન્યાં નિર્જયેચ્છૌર્યસમ્પદા ॥

રાજ્ઞઃ સર્વાન્વિનિર્જિત્ય સ તામુદ્વાહયેદ્ધ્રુવમ્ ।
અતસ્ત્વમેવ ભર્તા મે ત્વયાઽહં નિર્જિતા યતઃ ॥

તસ્માદ્વહસ્વ માં ભીષ્મ નિર્જિતાં સંસદિ ત્વયા ।
ઊર્ધ્વરેતા હ્યહમિતિ પ્રત્યુવાચ પુનઃપુનઃ ॥

ભીષ્મં સા ચાબ્રવીદમ્બા યથાજૈષીસ્તથા કુરુ ।
એવમન્વગમદ્ભીષ્મં ષટ્સમાઃ પુષ્કરેક્ષણા ॥

ઊર્ધ્વરેતાસ્ત્વહં ભદ્રે વિવાહવિમુખોઽભવમ્ ।
તમેવ સાલ્વં ગચ્છ ત્વં યઃ પુરા મનસા વૃતઃ ॥

અન્યસક્તં કિમર્થં ત્વમાત્માનમવદઃ પુરા ।
અન્યસક્તાં વધૂં કન્યાં વાસયેત્સ્વગૃહે ન હિ ॥

નાહમુદ્વાહયિષ્યે ત્વાં મમ ભ્રાત્રે યવીયસે ।
વિચિત્રવીર્યાય શુભે યથેષ્ટં ગમ્યતામિતિ ॥

ભૂયઃ સાલ્વં સમભ્યેત્ય રાજન્ગૃહ્ણીષ્વ મામિતિ ।
નાહં ગૃહ્ણામ્યન્યજિતામિતિ સાલ્વનિરાકૃતા ॥

ઊર્ધ્વરેતાસ્ત્વહમિતિ ભીષ્મેણ ચ નિરાકૃતા ।
અમ્બા ભીષ્મં પુનઃ સાલ્વં ભીષ્મં સાલ્વં પુનઃ પુનઃ ॥

ગમનાગમનેનૈવમનૈષીત્ષટ્ સમા નૃપ ।
અશ્રુભિર્ભૂમિમુક્ષન્તી શોચન્તી સા મનસ્વિની ॥

પીનોન્નતકુચદ્વન્દ્વા વિશાલજઘનેક્ષણા ।
શ્રોણીભરાલસગમા રાકાચન્દ્રનિભાનના ॥

વર્ષત્કાદમ્બિનીમૂર્ધ્નિ સ્ફુરન્તી ચઞ્ચલેવ સા । સા તતો દ્વાદશ સમા બાહુદામભિતો નદીમ્ ।
પાર્શ્વે હિમવતો રમ્યે તપો ઘોરં સમાદદે ॥

સન્ક્ષિપ્તકરણા તત્ર તપ આસ્થાય સુવ્રતા ।
પાદાઙ્ગુષ્ઠેન સાઽતિષ્ઠદકમ્પન્ત તતઃ સુરાઃ ॥

તસ્યાસ્તત્તુ તપો દૃષ્ટ્વા સુરાણાં ક્ષોભકારકમ્ ।
વિસ્મિતશ્ચૈવ હૃષ્ટશ્ચ તસ્યાનુગ્રહબુદ્ધિમાન્ ॥

અનન્તસેનો ભગવાન્કુમારો વરદઃ પ્રભુઃ ।
માનયન્રાજપુત્રીં તાં દદૌ તસ્યૈ શુભાં સ્રજમ્ ॥

એષા પુષ્કરિણી દિવ્યા યથાવત્સમુપસ્થિતા ।
અમ્બે ત્વચ્છોકશમની માલા ભુવિ ભવિષ્યતિ ॥

એતાં ચૈવ મયા દત્તાં માલાં યો ધારયિષ્યતિ ।
સોઽસ્ય ભીષ્મસ્ય નિધને કારણં વૈ ભવિષ્યતિ ॥