Mahabharata · Chapter 1.1

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet //

nārāyaṇaṃ suraguruṃ jagadekanāthaṃ bhaktapriyaṃ sakalalokanamaskṛtaṃ ca /
traiguṇyavarjitamajaṃ vibhumādyamīśaṃ vande bhavaghnamamarāsurasiddhavandyam //

namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase /
brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān //

oṃ namo bhagavate vāsudevāya / oṃ namaḥ pitāmahāya / oṃ namaḥ prajāpatibhyaḥ /
oṃ namaḥ kṛṣṇadvaipāyanāya / oṃ namaḥ sarvavighnavināyakebhyaḥ //

romaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sautiḥ paurāṇiko naimiśāraṇye śaunakasya kulapaterdvādaśavārṣike satre

sukhāsīnānabhyagacchadbrahmarṣīnsaṃśitavratān /
vinayāvanato bhūtvā kadācitsūtanandanaḥ //

tamāśramamanuprāpya naimiśāraṇyavāsinaḥ / uvāca tānṛṣīnsarvāndhanyo vo'smyadyadarśanāt

veda vaiyāsikīḥ sarvāḥ kathā dharmāryaisaṃhitāḥ / vakṣyāmi vo dvijaśreṣṭhāḥ śṛṇvantvadya tapodhanāḥ

tasya tadvacanaṃ śrutvā naimiśāraṇyavāsinaḥ /
citrā śrotuṃ kathāstatra parivrustapasvinaḥ //

abhivādya munīṃstāṃstu sarvāneva kutāñjaliḥ /
apṛcchatsa tapovṛddhiṃ sadbhiścaivābhipūjitaḥ //

atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣveva tapasviṣu /
nirdiṣṭamāsanaṃ bheje vinayādraumaharṣaṇiḥ //

sukhāsīnaṃ tatastaṃ tu viśrāntamupalakṣya ca /
athāpṛcchadṛṣistatra kaścitprastāvayankathāḥ //

kuta āgamyate saute kvacāyaṃ vihṛtastvayā /
kālaḥ kamalapatrākṣa śaṃsaitatpṛcchato mama //

evaṃ pṛṣṭo'bravītsamyagyathāvadraumaharṣaṇiḥ /
vākyaṃ vacanasampannasteṣāṃ ca caritāśrayam //

tasminsadasi vistīrṇe munīnāṃ bhāvitātmanām /
sautiruvāca /
janamejayasya rājarṣeḥ sarpasatre mahātmanaḥ //

samīpe pārthivendrasya samyakpārikṣitasya ca / kṛṣṇadvaipāyanaproktāḥ supuṇyā vividhāḥ kathāḥ

kathitāścāpi vidhivadyā vaiśampāyanena vai /
śrutvā'haṃ tā vicitrārthā mahābhāratasaṃśritāḥ //

vahūni samparikramya tīrthānyāyatanāni ca /
samantapañcakaṃ nāma puṇyaṃ dvijaniṣevitam //

gatavānasmi taṃ deśaṃ yuddhaṃ yatrābhavatpurā /
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ cahīkṣitām //

didṛkṣuṃrāgatastasmātsamīpaṃ bhāvatāmiha /
āyuṣmantaḥ sarva eva brahmabhātā hi me matāḥ //
asminyajñe mahābhaṅgāḥ sūryapāvakavarcasaḥ //

kṛtābhiṣekāḥ śucayaḥ kṛtajapyā hutāgnayaḥ / bhavanta āsate svasthā bravīmi kimahaṃ dvijāḥ

purāṇasaṃhitāḥ puṇyāḥ kathā dharmārthasaṃśritāḥ /
itivṛttaṃ narendrāṇāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām //
ṛṣaya ūcuḥ /

dvaipāyanena yatproktaṃ purāṇaṃ paramarṣiṇā /
surairbrahmarṣibhiścaiva śrutvā yadabhipūjitam //

tasyākhyānavariṣṭhasya vicitrapadaparvaṇaḥ /
sūkṣmārthanyāyayuktasya vedārthairbhūṣitasya ca //

bhāratasyetihāsasya puṇyāṃ granthārthasaṃyutām /
saṃskāropagatāṃ brāhmīṃ nānāśāstropabṛṃhitām //

janamejayasya yāṃ rājño vaiśampāyana uktavān /
yathāvatsa ṛṣiḥ pṛṣṭaḥ satre dvaipāyanājñayā //

vedaiścaturbhiḥ sayuktāṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ /
saṃhitāṃ śrotumicchāmaḥ puṇyāṃ pāpabhayāpahām //
sautiruvāca /

ādyaṃ puruṣamīśānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam /
ṛtamekākṣaraṃ brahma vyaktāvyaktaṃ sanātanam //

asacca saccaiva ca yadviśvaṃ sadasataḥ param parāvarāṇāṃ sraṣṭāraṃ purāṇaṃ paramavyayam //

maṅgalyaṃ maṅgalaṃ viṣṇuṃ vareṇyamanaghaṃ śucim /
namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ carācaraguruṃ harim //

maharṣeḥ pūjitasyeha sarvalokairmahātmanaḥ /
pravakṣyāmi mataṃ puṇyaṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ //

namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase /
yasya prasādādvakṣyāmi nārāyaṇakathāmimām //

sarvāśramābhiśamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam /
na tathā phalada sūte nārāyaṇakathā yathā //

nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati /
etena satyavākyena sarvārthānsādhayāmyaham //

ācakhyuḥ kavayaḥ kecitsampratyācakṣate pare /
ākhyāsyanti tathaivānya itihāsamimaṃ bhuvi //

idaṃ tu triṣu lokeṣu mahajjñānaṃ pratiṣṭhitam /
vistaraiśca samāsaiśca dhāryate yaddvijātibhiḥ //

alaṅkṛtaṃ śubhaiḥ śabdaiḥ samayairdivyadhanuṣaiḥ /
chandovṛttaiśca vividhairanvitaṃ viduṣāmpriyam //

tapasā brahmacaryeṇa vyasya vedaṃ sanātanam /
itihāsamimaṃ cakre puṇyaṃ satyavatīsutaḥ //

puṇye himavataḥ pāde medhye giriguhālaye /
viśodhya dehaṃ dharmātmā darbhasaṃstaramāśritaḥ //

śuciḥ saniyamo vyāsaḥ śāntātmātapasi sthitaḥ bhāratasyetihāsasya dharmeṇānvīkṣya tāṃ gatim //

praviśya yogaṃ jñānena so'paśyatsarvamantataḥ //

niṣprabhe'sminnirāloke sarvatastamasā vṛte /
bṛhadaṇḍamabhūdekaṃ prajānāṃ bījamavyayam //

yugasyādinimittaṃ tanmahaddivyaṃ pracakṣata /
vyasmiṃstacchrūyate satyañjyotirbrahma sanātanam //

adbhutaṃ cāpyacintyaṃ ca sarvatra samatāṃ matam /
avyaktaṃ kāraṇaṃ sūkṣmaṃ yattatsadasadātmakam //

yasminpitāmaho jajñe prabhurekaḥ prajāpatiḥ /
brahmā suraguruḥ sthāṇurmanuḥ kaḥ parameṣṭhyatha //

prācetasastathā dakṣo dakṣaputrāśca saptavai /
tataḥ prajānāṃ patayaḥ prābhavannekaviṃśatiḥ //

puruṣaścāprameyātmā yaṃ sarvaṛṣayo vidu /
viśvedevāstathā'dityā vasavo'thāśvināvapi //

yakṣāḥ sādhyāḥ piśācāśca guhyakāḥ pitarastathā /
tataḥ prasūtā vidvāṃsaḥ śiṣṭā brahmarṣisattamāḥ //

maharṣayaśca bahavaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ /
āto dyauḥ pṛthivī vāyurantarikṣaṃ diśastayā //

saṃvatsarartavo māsāḥ pakṣāhorātrayaḥ kramāt /
yaccānyadapi tatsarvaṃ sambhūtaṃ lokasākṣikam //

yadidaṃ dṛśyate kiñcidbūtaṃ sthāvarajaṅgamam /
punaḥsankṣipyate sarvaṃ jagatprāpte yugakṣaye //

yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye /
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu //

evametadanādyantaṃ bhūtasanghātakārakam /
anādinidhanaṃ loke cakraṃ samparivartate //

trayastriṃśatsahasrāṇi trayastriṃśacchatāni ca /
trayastriṃśacca devanāṃ sṛṣṭiḥ sankṣepalakṣaṇā //

divaḥ putro bṛhadbhānuścakṣurātmā vibhāvasuḥ /
savitā sa ṛcīko'rko bhānurāśāvaho raviḥ //

putrā vivasvataḥ sarve manusteṣāṃ tathā'varaḥ /
devabhrāṭ tanayastasya subhrāḍiti tataḥ smṛtaḥ //

subhrājastu trayaḥ putrāḥ prajāvanto bahuśrutāḥ /
daśajyotiḥ śatajyotiḥ sahasrajyotireva ca //

daśaputrasahasrāṇi daśajyotermahātmanaḥ /
tato daśaguṇāścānye śatajyoterihātmajāḥ //

bhūyastato daśaguṇāḥ sahasrajyotiṣaḥ sutāḥ /
tebhyo'yaṃ kuruvaṃśaśca yadūnāṃ bharatasya ca //

yayātīkṣvākṛvaṃśaśca rājarṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ /
sambhūtā bahavo vaṃśā bhūtasargāḥ suvistarāḥ //

bhūtasthānāni sarvāṇi rahasyaṃ trividhaṃ ca yat /
vedā yogaḥ savijñāno dharmo'rthaḥ kāma eva ca //

dharmārthakāmayuktāni śāstrāṇi vividhāni ca /
lokayātrāvidhāna ca sarva taddṛṣṭavānṛṣiḥ //

nītirbharatavaṃśasya vistāraścaiva sarvaśaḥ / itihāsāḥ sahavyākhyā vividhāśrutayo'pi ca //

iha sarvamanukrāntamuktaṃ granthasya lakṣaṇam / sankṣepeṇetihāsasya tato vakṣyati vistaram //

vistīryaitanmahajjñānamṛṣiḥ sankṣipya cābravīt /
iṣṭaṃ hi viduṣāṃ loke samāsavyāsadhāraṇam //

manvādi bhārataṃ kecidāstīkādi tathā'pare /
tathoparicarādyanye viprāḥ samyagadhīyire //

vividhaṃ saṃhitājñānaṃ dīpayanti manīṣiṇaḥ /
vyākhyātuṃ kuśalāḥ kecidgranthāndhārayituṃ pare //

tapasā brahmacaryeṇa vyasya vedaṃ sanātanam /
itihāsamimaṃ cakre puṇyaṃ satyavatītsutaḥ //

parāśarātmajo vidvānbrahmarṣiḥ saṃśitavrataḥ /
māturniyogāddharmātmā gāṅgeyasya ca dhīmataḥ //

kṣetre vicitravīryasya kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā /
trīnagnīniva kauravyāñjanayāmāsa vīryavān //

utpādya dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍuṃ vidurameva ca /
jagāma tapase dhīmānpunarevāśramaṃ prati //

teṣu jāteṣu vṛddheṣu gateṣu paramāṃ gatim /
abravīdbhārataṃ loke mānuṣe'sminmahānṛṣiḥ //

janamejayena pṛṣṭaḥ sanbrāhmaṇaiśca sahasraśaḥ /
śaśāsa śiṣyamāsīnaṃ vaiśampāyanamantike //

sa sadasyaiḥ sahāsīnaṃ śrāvayāmāsa bhāratam /
karmāntareṣu yajñasya codyamānaḥ punaḥ punaḥ //

vistāraṃ kuruvaṃśasya gāndhāryā dharmaśīlatām /
kṣattuḥ prajñāṃ dhṛtiṃ kuntyāḥ samyagdvaipāyanobravīt //

vāsudevasya māhātmyaṃ pāṇḍavānāṃ ca satyatām /
durvṛttaṃ dhārtarāṣṭrāṇāmuktavānbhagavānṛṣiḥ //

idaṃ śatasahasraṃ tu ślokānāṃ puṇyakarmaṇām /
upākhyānaiḥ saha jñeyaṃ śrāvyaṃ bhāratamuttamam //

caturviṃśatisāhasrīṃ cakre bhāratasaṃhitām /
upākhyānairvinā tāvadbhārataṃ procyate budhaiḥ //

tato'dhyardhaśataṃ bhūyaḥ sankṣepaṃ kṛtavānṛṣiḥ /
anukramaṇikādhyāyaṃ vṛttāntaṃ sarvaparvaṇām //

tasyākhyānavariṣṭhasya kṛtvā dvaipāyanaḥ prabhuḥ /
kathamadhyāpayānīha śiṣyānityanvacintayat //

tasya taccintitaṃ jñātvā ṛṣerdvaipāyanasya ca /
tatrājagāma bhagavānbrahmā lokaguruḥ svayam //

prītyarthaṃ tasya caivarṣerlokānāṃ hitakāmyayā /
taṃ dṛṣṭvā vismito bhūtvā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ //

āsanaṃ kalpayāmāsa sarvairmunigaṇairvṛtaḥ //

hiraṇyamarbhamāsīnaṃ tasmiṃstu paramāsane /
parivṛtyāsanabhyāśe vāsaveyaḥ sthito'bhavat //

anujñāto'tha kṛṣṇastu brahmaṇā parameṣṭhinā /
niṣasādāsanābhyāśe prīyamāṇaḥ śucismitaḥ //

uvāca sa mahātejā brahmāṇaṃ parameṣṭhinam /
kṛtaṃ mayedaṃ bhagavankāvyaṃ paramapūjitam //

brahmanvedarahasya ca yaccānyatsthāpitaṃ mayā /
sāṅgopaniṣadāṃ caiva vedānāṃ vistarakriyā //

itihāsapurāpānāmunmeṣaṃ nimiṣaṃ ca yat /
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca trividhaṃ kālasañjñitam //

jarāmṛtyubhayavyādhibhāvābhāvaviniścayaḥ /
vividhasya ca dharmasya hyāśramāṇāṃ ca lakṣaṇam //

cāturvarṇyavidhānaṃ ca purāṇānāṃ ca kṛtsnaśaḥ /
tapaso brahmacaryasya pṛthivyāścandrasūryayoḥ //

grahanakṣatratārāṇāṃ pramāṇaṃ ca yugaiḥ saha /
ṛco yajūṣi sāmāni vedādhyātmaṃ tathaiva ca //

nyāyaśikṣā cikitsā ca dānaṃ pāśupataṃ tathā /
iti naikāśrayaṃ janma divyamānuṣasañjñitam //

tīrthānāṃ caiva puṇyānāṃ deśānāṃ caiva kīrtanam /
nadīnāṃ parvatānāṃ ca vanānāṃ sāgarasya ca //

purāṇāṃ caiva divyānāṃ kalpānāṃ yuddhakauśalam /
vākyajātiviśeṣāśca lokayātrākramaśca yaḥ //

yaccāpi sarvagaṃ vastu taccaiva pratipāditam /
paraṃ na lekhakaḥ kaścidetasya bhuvi vidyate //
brahmovāca /

tapoviśiṣṭadapi vai vasiṣṭhānmunipungavāt /
manye śreṣṭhavyaṃ tvāṃ vai rahasyajñānavedanāt //

janmaprabhṛti satyāṃ te vedmi gāṃ brahmavādinīm /
tvayāca kāvyamityuktaṃ tasmātkāvyaṃ bhaviṣyati //

asya kāvyasya kavayo na samarthā viśeṣaṇe /
viśeṣaṇe gṛhasthasya śeṣāstraya ivāśramāḥ //

jaḍāndhabadhironmattaṃ tamobhūtaṃ jagadbhavet /
yadi jñānahutāśena tvayā nojjvaliyaṃ bhavet //

tamasāndhasya lokasya veṣṭitasya svakarmabhiḥ /
jñānāñjanaśalākābhirbuddhinetrotsavaḥ kṛtaḥ //

dharmārthakāmamokṣārthaiḥ samāsavyāsakīrtanaiḥ /
tvayā bhāratasūryeṇa nṛṇāṃ vinihataṃ tamaḥ //

purāṇapūrṇacandreṇa śrutijyotsnāprakāśinā /
nṛṇāṃ kumudasaumyānāṃ kṛtaṃ buddhiprasādanam //

itihāsapradīpena mohāvaraṇaghātinā /
lokagarbhagṛhaṃ kṛtsnaṃ yathāvatsamprakāśitam //

sangrahādhyāyabījo vai paulomāstīkamūlavān /
sambhavaskandhavistāraḥ sabhāparvaviṭaṅkavān //

āraṇyaparvarūpāḍhyo virāṭodyogasāravān /
bhīṣmaparvamahāśākho droṇaparvapalāśavān //

karṇaparvasitaiḥ puṣpaiḥ śalyaparvasugandhibhiḥ /
strīparvaiṣīkaviśrāmaḥ śāntiparvamahāphalaḥ //

aśvamedhāmṛtasastvāśramasthānasaṃśrayaḥ /
mausalaśrutisankṣepaḥ śiṣṭadvijaniṣevitaḥ //

sarveṣāṃ kavimukhyānāmupajīvyo bhaviṣyati /
parjanyaiva bhūtānāmakṣayo bhāradrumaḥ //

kāvyasya lekhanārthāya gaṇeśaḥ smaryatāṃ mune /
sautiruvāca /

evamābhāṣya taṃ brahmā jagāma svaṃ niveśanam /
bhagavānsa jagatsraṣṭā ṛṣidevagaṇaiḥ saha //

tataḥ sasmāra herambaṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ //

smṛtamātro gaṇeśāno bhaktacintitapūrakaḥ /
tatrājagāma vighneśo vedavyāso yataḥ sthitaḥ //

pūjitaścopaviṣṭaśca vyāsenoktastadānagha /
lekhako bhāratasyāsya bhava tvaṃ gaṇanāyaka //
mayaiva procyamānasya manasā kalpitasya ca //

śrutvaitatprāha vighneśo yadi me lekhanī kṣaṇam /
likhato nāvatiṣṭheta tadā syāṃ lekhako hyaham //

vyāso'pyuvāca taṃ devamabuddhvā mā likha kvacit /
omityuktvā gaṇeśopi babhūva kila lekhakaḥ //

granthagranthiṃ tadā cakre munirgūḍhaṃ kutūhalāt /
yasminpratijñayā prāha munirdvaipāyanastvidam //

aṣṭau ślokasahasrāṇi aṣṭau ślokaśatāni ca /
ahaṃ vedmi śuko vetti sañjayo vetti vā na vā //

tacchlokakūṭamadyāpi grathitaṃ sudṛḍhaṃ mune /
bhettuṃ na śakyate'rthasyaṃ gūḍhatvātpraśritasya ca //

sarvajñopi gaṇeśo yatkṣaṇamāste vicārayan /
tāvaccakāra vyāsopi ślokānanyānbahūnapi //

tasya vṛkṣasya vakṣyāmi śākhāpuṣpaphalodayam /
svādumedhyarasopetamacchedyamamarairapi //

anukramaṇikādhyāyaṃ vṛttāntaṃ sarvaparvaṇām /
idaṃ dvaipāyanaḥ pūrvaṃ putramadhyāpayacchukam //

tato'nyebhyo'nurūpebhyaḥ śiṣyebhyaḥ pradadau prabhu ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi cakārānyāṃ sa saṃhitām /
triṃśacchatasahasraṃ ca devaloke pratiṣṭhitam //

pitrye pañcadaśa proktaṃ rakṣoyakṣe caturdaśa /
ekaṃ śatasahasraṃ tu mānuṣeṣu pratiṣṭhitam //

nārado'śrāvayaddevānasito devalaḥ pitṛn /
gandharvayakṣarakṣāṃsi śrāvayāmāsa vai śukaḥ //

vaiśampāyanaviprarṣiḥ śrāvayāmāsa pārthivam /
pārikṣitaṃ mahātmānaṃ nāmnā tu janamejayam //

asmiṃstu mānuṣe loke vaiśampāyana uktavān /
śiṣyo vyāsasya dharmātmā sarvavedavidāṃ varaḥ //

ekaṃ śatasahasraṃ tu mayoktaṃ vai nibodhata //

duryodhano manyumayo mahādrumaḥ karṇaḥ skandhaḥ śakunistasya śākhāḥ /
duśśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'manīṣi /

yudhiṣṭhire dharmamayo mahādrumaḥ skandho'rjuno bhīmaseno'sya śākhāḥ /
mādrīsutau puṣpaphale samṛddhe mūlaṃ kṛṣṇo brahma ca brāhmaṇāśca //

pāṇḍurjitvā bahūndeśānyudhā vikramaṇena ca /
araṇye mṛgayāśīlo nyavasatsajanastathā //

mṛgavyavāyanidhanātkṛcchrāṃ prāpa sa āpadam /
janmaprabhṛti pārthānāṃ tatrācāravidhikramaḥ //

mātrorabhyupapattiśca dharmopaniṣadaṃ prati /
dharmānilendrāṃstābhiḥ sā'juhāva sutavāñchayā //

tato dharmopaniṣadaṃ bhūtvā bhartuḥ priyā pṛthā /
dharmānilendrāṃstābhiḥ sā'juhāva sutavāñchayā //

taddattopaniṣanmādrī cāśvināvājuhāva ca / jātāḥ pārthāstataḥ sarve kuntyā mādryāśca mantrataḥ /
tāpasaiḥ saha saṃvṛddhā mātṛbhyāṃ parirakṣitāḥ //

medhyāraṇyeṣu puṇyeṣu mahatāmāśrameṣu ca /
teṣu jāteṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu //

mādryā tu saha sangamya ṛṣiśāpaprabhāvataḥ / mṛtaḥ pāṇḍurmahāpuṇye śataśṛṅge mahāgirau //

ṛṣibhiśca samānītā dhārtarāṣṭrānprati svayam /
śiśavaścābhirūpāśca jaṭilā brahmacāriṇaḥ //

putrāśca bhrātaraśceme śiṣyāśca suhṛdaśca vaḥ /
pāṇḍavā eta ityuktvā munayo'ntarhitāstataḥ //

tāṃstairniveditāndṛṣṭvā pāṇḍavānkauravāstadā /
śiṣṭāśca varṇāḥ paurā ye te harṣāccukruśurbhṛśam //

āhuḥ kecinna tasyaite tasyaita iti cāpare /
yadā ciramṛtaḥ pāṇḍuḥ kathaṃ tasyetadi cāpare //

svāgataṃ sarvathā diṣṭyā pāṇḍoḥ paśyāma santatim /
ucyatāṃ svāgatamiti vāco'śrūyanta sarvaśaḥ //

tasminnuparate śabde diśaḥ sarvā ninādayan /
antarhitānāṃ bhūtānāṃ niḥsvanastumulī'bhavat //

puṣpavṛṣṭiḥ śubhā gandhāḥ śaṅkhadundubhiniḥsvanāḥ /
āsanpraveśe pārthānāṃ tadadbhutamivābhavat //

tatprītyā caiva sarveṣāṃ paurāṇāṃ harṣasambhavaḥ /
śabda āsīnmahāṃstatra divaspṛkkīrtivardhanaḥ //

te'dhītya nikhilānvedāñśāstrāṇi vividhāni ca /
nyavasanpāṇḍavāstatra pūjitā akutobhayāḥ //

yudhiṣṭhirasya śaucena prītāḥ prakṛtayo'bhavan /
dhṛtyā ca bhīmasenasya vikrameṇārjunasya ca //

guruśuśrūṣayā kuntyā yamayorvinayena ca /
tutoṣa lokaḥ sakalasteṣāṃ śauryaguṇena ca //

samavāye tato rājñāṃ kanyāṃ bhartṛsvayaṃvarām /
prāptavānarjunaḥ kṛṣṇāṃ kṛtvā karma suduṣkaram //

tataḥ prabhṛti loke'sminpūjyaḥ sarvadhanuṣmatām /
āditya iva duṣprekṣyaḥ samareṣvapi cābhavat //

sa sarvānpārthivāñjitvā sarvāṃśca mahato gaṇān /
ājahārārjuno rājño rājasūyaṃ mahākratum //

annavāndakṣiṇāvāṃśca sarvaiḥ samudito guṇaiḥ /
yudhiṣṭhireṇa samprāpto rājasūyo mahākratuḥ //

sunayādvāsudevasya bhīmārjunabalena ca /
ghātayitvā jarāsandhaṃ caidyaṃ ca balagarvitam //

duryodhanaṃ samāgacchannarhaṇāni tatastataḥ /
maṇikāñcanaratnāni gohastyaśvadhanāni ca //

vicitrāṇi ca vāsāṃsi prāvārāvaraṇāni ca /
kambalājinaratnāni rāṅkavāstaraṇāni ca //

samṛddhāṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ tadā śriyam /
īrṣyāsamutthaḥ sumahāṃstasya manyurajāyata //

vimānapratimāṃ tatra mayena sukṛtāṃ sabhām /
pāṇḍavānāmupahṛtāṃ sa dṛṣṭvā paryatapyata //

tatrāvahasitaścāsītpraskandanniva sambhramāt /
pratyakṣaṃ vāsudevasya bhīmenānabhijātavat //

sa bhogānvividhānbhuñjanratnāni vividhāni ca /
kathito dhṛtarāṣṭrasya vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ //

anvajānāttato dyūtaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ /
tacchrutvā vāsudevasya kopaḥ samabhavanmahān //

nātiprītamanāścāsīdvivādāṃścānvamodata /
dyūtādīnanayānghorānvividhāṃścāpyupaikṣata //

nirasya viduraṃ bhīṣmaṃ droṇaṃ śāradvataṃ kṛpam /
vigrahe tumule tasmindahankṣatraṃ parasparam //

jayatsu pāṇḍuputreṣu śrutvā sumahadapriyam /
duryodhanamataṃ jñātvā karṇasya śakunestathā //

dhṛtarāṣṭraściraṃ dhyātvā sañjayaṃ vākyamabravīt /
śṛṇu sañjaya sarvaṃ me nacāsūyitumarhasi //

śrutavānasi medhāvī buddhimānprājñasammataḥ /
na vigrahe mama matirna ca prīye kulakṣaye //

na me viśeṣaḥ putreṣu sveṣu pāmḍusuteṣu vā /
vṛddhaṃ māmabhyasūyanti putrā manyuparāyaṇāḥ //

ahaṃ tvacakṣuḥ kārpaṇyātputraprītyā sahāmi tat /
muhyantaṃ cānumuhyāmi duryodhanamacetanam //

rājasūye śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavasya mahaujasaḥ /
taccāvahasanaṃ prāpya sabhārohaṇadarśane //

amarṣitaḥ svayaṃ jetumaśaktaḥ pāṇḍavānraṇe /
nirutsāhaśca samprāptuṃ suśriyaṃ kṣatriyo'pi san //

gāndhārarājasahitaśchadmadyūtamamantrayat /
tatra yadyadyathā jñātaṃ mayāṃ sañjaya tacchṛṇu //

śrutvā tu mama vākyāni buddhiyuktāni tattvataḥ /
tato jñāsyasi māṃ saute prajñāṭacakṣuṣamityuta //

yadā'śrauṣaṃ dhanurāyamya citraṃ viddhaṃ lakṣyaṃ pātitaṃ vai pṛthivyām /
kṛṣṇāṃ hṛtāṃ prekṣatāṃ sarvarājñāṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ dvārakāyāṃ subhadrāṃ prasahyoḍhāṃ mādhavīmarjunena /
indraprasthaṃ vṛṣṇivīrau ca yātau tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ devarājaṃ pravṛṣṭaṃ śarairdivyairvāritaṃ cārjunena /
agniṃ tathā tarpitaṃ khāṇḍave ca tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ jātuṣādveśmanastā- nmuktānpārthānpañca kuntyā sametān /
yuktaṃ caiṣāṃ viduraṃ svārthasiddhyai tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ draupadīṃ raṅgamadhye lakṣyaṃ bhittvā nirjitāmarjunena /
śūrānpañcālānpāṇḍaveyāṃśca yuktāṃ- stadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ māgadhānāṃ variṣṭhaṃ jarāsandhaṃ kṣvamadhye jvalantam /
dorbhyāṃ hataṃ bhīmasenena gatvā tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ digjaye pāṇḍuputrai- rvaśīkṛtānbhūmipālānprasahya /
mahākratuṃ rājasūyaṃ kṛtaṃ ca tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ draupadīmaśrukaṇṭhīṃ sabhāṃ nītāṃ duḥkhitāmekavastrām /
rajasvalāṃ nāthavatīmanāthava- ttadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ vāsasāṃ tatra rāśiṃ samākṣipatkitavo mandabuddhiḥ /
duḥśāsano gatavānnaivaṃ cāntaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ hṛtarājyaṃ yudhiṣṭhiraṃ parājitaṃ saubalenākṣavatyām /
anvāgataṃ bhrātṛbhiraprameyai- stadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadāśrauṣaṃ vividhāstatra ceṣṭā dharmātmanāṃ prasthitānāṃ vanāya /
jyeṣṭhaprītyā kliśyatāṃ pāṇḍavānāṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ snātakānāṃ sahasrai- ranvāgataṃ dharmarājaṃ vanastham /
bhikṣābhujāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanāṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ vanavāsena pārthā- nsamāgatānmaharṣibhiḥ purāṇaiḥ /
upāsyamānānsagaṇairjātasakhyāṃ- stadā nāśaṃse vijayāya sañjarya //

yadāśrauṣaṃ tridivasthaṃ dhanañjayaṃ śakrātsākṣāddivyamastraṃ yathāvat /
adhīyānaṃ śaṃsitaṃ satyasandhaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śroṣaṃ kālakeyāstataste paulomāno varadānācca dṛptāḥ /
devairajeyā nirjitāścārjunena tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣamasurāṇāṃ vadhārthe kirīṭinaṃ yāntamamitrakarśanam /
kṛtārthaṃ cāpyāgataṃ śakralokā- ttadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ tīrthayātrāpravṛttaṃ pāṇḍoḥ sutaṃ sahitaṃ lomaśena /
bṛhadaśvādakṣahṛdayaṃ ca prāptaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ vaiśravaṇena sārdhaṃ samāgataṃ bhīmanyāṃśca pārthān /
tasmindeśe mānuṣāṇāmagamye tadā nāśaṃsi vijayāya sañjayā //

yadā'śrauṣaṃ ghoṣayātrāgatānāṃ bandhaṃ gandharvairmokṣaṇaṃ cārjunena /
sveṣāṃ sutānāṃ karṇabuddhau ratānāṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ yakṣarūpeṇa dharmaṃ samāgataṃ dharmarājena sūta /
praśnānkāṃścidvibruvāṇaṃ ca samyak tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ na vidurmāmakāstān pracchannarūpānvasataḥ pāṇḍaveyān /
virāṭarāṣṭre saha kṛṣṇayā ca tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ kīcakānāṃ variṣṭhaṃ niṣūditaṃ bhrātṛśatena sārdham /
draupadyarthe bhīmasenena saṅkhye tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ māmakānāṃ variṣṭhā- ndhanañjayenaikarathena bhagnān /
virāṭarāṣṭre vasatā mahātmanā tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ satkṛtaṃ matsyarājñā sutāṃ dattāmuttarāmarjunāya /
tāṃ cārjunaḥ pratyagṛhṇātsutārthe tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ nirjitasyādhanasya pravrājitasya svajanātpracyutasya /
akṣauhiṇīḥ sapta yudhiṣṭhirasya tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya // 196 //

yadā'śrauṣaṃ mādhavaṃ vāsudevaṃ sarvātmanā pāṇḍavārthe niviṣṭam /
yasyemāṃ gāṃ vikramamekamāhu- stadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ naranārāyaṇau tau kṛṣṇārjunau vadato nāradasya /
ahaṃ draṣṭā brahmaloke ca samyak tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ lokahitāya kṛṣṇaṃ śamārthinamupayātaṃ kurūṇām /
śamaṃ kurvāṇamakṛtārthaṃ ca yātaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya // 199 //

yadā'śrauṣaṃ karṇaduryodhanābhyāṃ buddhiṃ kṛtāṃ nigrahe keśavasya /
taṃ cātmānaṃ bahudhā darśayānaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ vāsudeve prayāte rathasyaikāmagratastiṣṭhamānām /
ārtāṃ pṛthāṃ sāntvitāṃ keśavena tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ mantriṇaṃ vāsudevaṃ tathā bhīṣmaṃ śāntanavaṃ ca teṣām /
bhāradvājaṃ cāśiṣo'nubruvāṇaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā karṇo bhīṣmamuvāca vākyaṃ nāhaṃ yotsye yudhyamāne tvayīti /
hitvā senāmapacakrāma cāpi tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ vāsudevārjunau tau tathā dhanurgāṇḍivamaprameyam /
trīṇyugravīryāṇi samāgatāni tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ kaślalenābhipanne rathopasthe sīdamāne'rjune vai /
kṛṣṇaṃ lokāndarśayānaṃ śarīre tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ bhīṣmamitrakarśanaṃ nighnantamājāvayutaṃ rathānām /
naiṣāṃ kaścidvadhyate khyātarūpa- stadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ cāpageyena saṅkhye svayaṃ mṛtyuṃ vihitaṃ dhārmikeṇa /
taccākārṣuḥ pāṇḍaveyāḥ prahṛṣṭā- stadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ bhīṣmamatyantaśūraṃ hataṃ pārthenāhaveṣvapradhṛṣyam /
śikhaṇḍinaṃ purataḥ sthāpayitvā tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ śaratalpe śayānaṃ vṛddhaṃ vīraṃ sāditaṃ citrapuṅkhaiḥ /
bhīṣmaṃ kṛtvā somakānalpaśeṣāṃ- stadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ śāntanave śayāne pānīyārthe coditenārjunena /
bhūmiṃ bhittvā tarpitaṃ tatra bhīṣmaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadāśrauṣaṃ śukrasūryau ca yuktau kaunteyānāmanulomau jayāya /
nityaṃ cāsmāñśvāpadā bhīṣayanti tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā droṇo vividhānastramārgā- nnidarśayansamare citrayodhī /
na pāṇḍavāñśreṣṭhatarānnihanti tadā nāśaṃse vijayāyaṃ sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ cāsmadīyānmahārathā- nvyavasthitānarjunasyāntakāya /
saṃśaptakānnihatānarjunena tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ vyūhamabhedyamanyai- rbhāradvājenāttaśastreṇa guptam /
bhittvā saubhadraṃ vīramekaṃ praviṣṭaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'bhimanyuṃ parivārya bālaṃ sarve hattvā hṛṣṭarūpā babhūvuḥ /
mahārathāḥ pārthamaśaknuvanta- stadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣamabhimanyuṃ nihatya harṣānmūḍhānkrośato dhārtarāṣṭrān /
krodhāduktaṃ saindhave cārjunena tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ saindhavārthe pratijñāṃ pratijñātāṃ tadvadhāyārjunena /
satyāṃ tīrṇāṃ śatrumadhye ca tena tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ śrāntahaye dhanañjaye muktvā hayānpāyayitvopavṛttān /
punaryuktvā vāsudevaṃ prayātaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ vāhaneṣvakṣameṣu rathopasthe tiṣṭhatā pāṇḍavena /
sarvānyodhānvāritānarjunena tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ nāgabalaiḥ suduḥsahaṃ droṇānīkaṃ yuyudhānaṃ pramathya /
yātaṃ vārṣṇeyaṃ yatra tau kṛṣṇapārthau tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ karṇamāsādya muktaṃ vadhādbhīmaṃ kutsayitvā vacobhiḥ /
dhanuṣkoṭyā'tudya karṇena vīraṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā droṇaḥ kṛtavarmā kṛpaśca karṇo drauṇirmadrarājaśca śūraḥ /
amarṣayansaindhavaṃ vadhyamānaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ devarājena dattāṃ divyāṃ śaktiṃ vyaṃsitāṃ mādhavena /
ghaṭotkace rākṣase ghorarūpe tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ karṇaghaṭotkacābhyāṃ yuddhe muktāṃ sūtaputreṇa śaktim /
yayā vadhyaḥ samare savyasācī tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ droṇamācāryamekaṃ dhṛṣṭadyumnenābhyatikramya dharmam /
rathopasthe prāyagataṃ viśastaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ drauṇinā dvairathasthaṃ mādrīsutaṃ nakulaṃ lokamadhye /
samaṃ yuddhe maṇḍalebhyaścarantaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā droṇe nihate droṇaputro nārāyaṇaṃ divyamastraṃ vikurvan /
naiṣāmantaṃ gatavānpāṇḍavānāṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ bhīmasenena pītaṃ raktaṃ bhrāturyudhi duḥśāsanasya /
nivāritaṃ nānyatamena bhīmaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ karṇamatyantaśūraṃ hataṃ pārthenāhaveṣvapradhṛṣyam /
tasminbhrātṛṇāṃ vigrahe devaguhye tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ droṇaputraṃ ca śūraṃ duḥśāsanaṃ kṛtavarmāṇamugram /
yudhiṣṭiraṃ dharmarājaṃ jayantaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ nihataṃ madrarājaṃ raṇe śūraṃ dharmarājena sūta /
sadā saṅgrāme spradhate yastu kṛṣṇaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ kalahadyūtamūlaṃ māyābalaṃ saubalaṃ pāṇḍavena /
hataṃ saṅgrāme sahadevena pāpaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ śrāntamekaṃ śayānaṃ hradaṃ gatvā stambhayitvā tadambhaḥ /
duryodhanaṃ virathaṃ bhagnaśaktiṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ pāṇḍavāṃstiṣṭhamānān gatvā hrade vāsudevena sārdham /
amarṣaṇaṃ dharṣayataḥ sutaṃ me tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ vividhāṃścitramārgān gadāyuddhe maṇḍalaśaścarantam /
mithyā hataṃ vāsudevasya buddhyā tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ droṇaputrādibhistai- rhatānpañcālāndraupadeyāṃśca suptān /
kṛtaṃ bībhatsamayaśasyaṃ ca karma tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ bhīmasenānuyāte- nāśvatthāmnā paramāstraṃ prayuktam /
kruddhenaiṣīkamavadhīdyena garbhaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ brahmaśiro'rjunena svastītyuktvā'stramastreṇa śāntam /
aśvatthāmnā maṇiratnaṃ ca dattaṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

yadā'śrauṣaṃ droṇaputreṇa garbhe vairāṭyā vai pātyamāne mahāstraiḥ /
sañjīvayāmīti hareḥ pratijñāṃ tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya //

dvaipāyanaḥ keśavo droṇaputraṃ parasperaṇābhiśāpaiḥ śaśāpa /
buddhvā cāhaṃ buddhihīno'dya sūta santapye vai putrapautraiśca hīnaḥ //

śocyā gāndhārī putrapautrairvihīnā tathā vadhvā pitṛbhirbhrātṛbhiśca /
kṛtaṃ kāryaṃ duṣkaraṃ pāṇḍaveyaiḥ prāptaṃ rājyamasapatnaṃ punastaiḥ //

kaṣṭaṃ yuddhe daśa śeṣāḥ śrutā me trayo'smākaṃ pāṇḍavānāṃ ca sapta /
dvyūnā viṃśatirāhatā'kṣauhiṇīnāṃ tasminsaṅgrāme bhairave kṣatriyāṇām //

tamastvatīva vistīrṇaṃ moha āviśatīva mām /
sañjñāṃ nopalabhe sūta mano vihvalatīva me //
sautiruvāca /

ityuktvā dhṛtarāṣṭro'tha vilapya bahu duḥkhitaḥ /
mūrcchitaḥ punarāśvastaḥ sañjayaṃ vākyamabravīt //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

sañjayaivaṃ gate prāṇāṃstyaktumicchāmi mā ciram /
stokaṃ hyapi na paśyāmi phalaṃ jīvitadhāraṇe //
sautiruvāca /

taṃ tathā vādinaṃ dīnaṃ vilapantaṃ mahīpatim /
niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ muhyamānaṃ punaḥ punaḥ //

gāvalgaṇiridaṃ dhīmānmahārthaṃ vākyamabravīt /
sañjaya uvāca /
śrutavānasi vai rājanmahotsāhānmahābalān //

dvaipāyanasya vadato nāradasya ca dhīmataḥ /
mahatsu rājavaṃśeṣu guṇaiḥ samuditeṣu ca //

jātāndivyāstraviduṣaḥ śakrapratimatejasaḥ /
dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā yajñairiṣṭvāptadakṣiṇaiḥ //

asmim̐lloke yaśaḥ prāpya tataḥ kālavaśaṃ gatān /
śaibyaṃ mahārathaṃ vīraṃ sṛñjayaṃ jayatāṃ varam //

suhotraṃ rantidevaṃ ca kākṣīvantamatauśijam /
bāhlīkaṃ damanaṃ caidyaṃ śaryātimajitaṃ nalam //

viśvāmitramamitraghnamambarīṣaṃ mahābalam /
maruttaṃ manumikṣvākuṃ gayaṃ bharatameva ca //

rāmaṃ dāśarathiṃ caiva śaśabinduṃ bhagīratham /
kṛtavīryaṃ mahābhāgaṃ tathaiva janamejayam //

yayātiṃ śubhakarmāṇaṃ devairyo yājitaḥ svayam /
caityayūpāṅkitā bhūmiryasyeyaṃ savanākarā //

iti rājñāṃ caturviṃśannāradena surarṣiṇā /
putraśokābhitaptāya purā śvaityāya kīrtitam //

tebhyaścānye gatāḥ pūrvaṃ rājāno balavattarāḥ /
mahārathā mahātmānaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ //

pūruḥ kururyaduḥ śūro viṣvagaśvo mahādyutiḥ /
aṇuho yuvanāśvaśca kakutstho vikramī raghuḥ //

vijayo vītihotro'hgo bhavaḥ śveto bṛhadguruḥ /
uśīnaraḥ śatarathaḥ kaṅko duliduho drumaḥ //

dambhodbhavaḥ paro venaḥ sagaraḥ sankṛtirnimiḥ /
ajeyaḥ paraśuḥ puṇḍraḥ śambhurdevāvṛdho'naghaḥ //

devāhvayaḥ supratimaḥ supratīko bṛhadrathaḥ /
mahotsāho vinītātmā sukraturnaiṣadho nalaḥ //

satyavrataḥ śāntabhayaḥ sumitraḥ subalaḥ prabhuḥ /
jānujaṅgho'naraṇyo'rkaḥ priyabhṛtyaḥ śucivrataḥ //

balabandhurnirāmardaḥ ketuśṛṅgo bṛhadbalaḥ /
dhṛṣṭaketurbṛhatketurdīptaketurnirāmayaḥ //

avikṣiccapalo dhūrtaḥ kṛtabandhurdṛḍheṣudhiḥ /
mahāpurāṇasambhāvyaḥ pratyaṅgaḥ parahā śrutiḥ //

ete cānye ca rājānaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ /
śrūyante śataśaścānye saṅkhyātāścaiva padmaśaḥ //

hitvā suvipulānbhogānbuddhimanto mahābalāḥ /
rājāno nidhanaṃ prāptāstava putrairmahattaraḥ //

yeṣāṃ divyāni karmāṇi vikramastyāga eva ca /
māhātmyamapi cāstikyaṃ satyaṃ śaucaṃ dayā'rjavam //

vidvadbhiḥ kathyate loke purāṇaiḥ kavisattamaiḥ /
sarvarddhiguṇasampannāste cāpi nidhanaṃ gatāḥ //

tava putrā durātmānaḥ prataptāścaiva manyunā /
lubdhā durvṛttabhūyiṣṭhā na tāñchocitumarhasi //

śrutavānasi medhāvī buddhimānprājñasammataḥ /
yeṣāṃ śāstrānugā buddhirna te muhyanti bhārata //

nigrahānugrahau cāpi viditau te narādhipa /
nātyantamevānuvṛttiḥ kāryā te putrarakṣaṇe //

bhavitavyaṃ tathā tacca nānuśocitumarhasi /
daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitumarhati //

vidhātṛvihitaṃ mārgaṃ na kaścidativartate /
kālamūlamidaṃ sarvaṃ bhāvābhāvau sukhāsukhe //

kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ /
saṃharantaṃ prajāḥ kālaṃ kālaḥ śamayate punaḥ //

kālo vikurute bhāvānsarvāṃlloke śubhāśubhān /
kālaḥ sankṣipate sarvāḥ prajā visṛjate punaḥ //

kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ /
kālaḥ sarveṣu bhūteṣu caratyavidhataḥ samaḥ //

atītānāgatā bhāvā ye ca vartanti sāmpratam /
tānkālanirmitānbuddhvā na sañjñāṃ hātumarhasi //
sautiruvāca /

ityevaṃ putraśokārtaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram /
āśvāsya svasthamakarotsūto gāvalgaṇistadā //

dhṛtarāṣṭro'pi tacchrutvā dhṛtimeva samāśrayat /
diṣṭyedamāgatamiti mattvā sa prājñasattamaḥ //

lokānāṃ ca hitārthāya kāruṇyānmunisattamaḥ /
atropaniṣadaṃ puṇyāṃ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt //

vidvadbhiḥ kathyate loke purāṇe kavisattamaiḥ / bhāratādhyayanaṃ puṇyamapi pādamadhīyataḥ /
śraddadhānasya pūyante sarvapāpānyaśeṣataḥ //

devā devarṣayo hyatra tathā brahmarṣayo'malāḥ /
kīrtyante śumakarmāṇastathā yakṣā mahoragāḥ //

bhagavānvāsudevaśca kīrtyate'tra sanātanaḥ /
sa hi satyamṛtaṃ caiva pavitraṃ puṇyameva ca //

śāśvataṃ brahma paramaṃ dhruvaṃ jyotiḥ sanātanam /
yasya divyāni karmāṇi kathanti manīṣiṇaḥ //

asatsatsadasaccaiva yasmādviśvaṃ pravartate /
santatiśca pravṛttiśca janmamṛtyupunarbhavāḥ //

adhyātmaṃ śrūyateṃ yatra pañcabhūtaguṇātmakam /
avyaktādi paraṃ yacca sa eva parigīyate //

yaṃ dhyāyanti sadā muktā dhyānayogabalānvitāḥ /
pratibimbamivādarśe paśyantyātmanyavasthitam //

śraddadhānaḥ sadā yuktaḥ sadā dharmaparāyaṇaḥ /
āsevannimamadhyāyaṃ naraḥ pāpātpramucyate //

anukramaṇikādhyāyaṃ bhāratasyemamāditaḥ /
āstikaḥ satataṃ śṛṇvanna kṛcchreṣvavasīdati //

ubhe sandhye japankiñcitsadyo mucyeta kilbiṣāt /
anukramaṇyā yāvatsyādahnārātryā ca sañcitam //

bhāratasya vapurhyetatsatyaṃ cāmṛtameva ca /
navanītaṃ yathā dadhno dvipadāṃ brāhmaṇo yathā //

āraṇyakaṃ ca vedebhya oṣadhibhyo'mṛtaṃ yathā /
hradānāmudadhiḥ śreṣṭho gaurvariṣṭhā catuṣpadām //

yathaitānītihāsānāṃ tathā bhāratamucyate /
yaścainaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇānpādamantataḥ //

akṣayyamannapānaṃ vai pitṛṃstasyopatiṣṭhate /
itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet //

bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ pratariṣyati /
kārṣṇaṃ vedamimaṃ vidvāñśrāvayitvārthamaśnute //

bhrūṇahatyādikaṃ cāpi pāpaṃ jahyādasaṃśayam /
ya imaṃ śuciradhyāyaṃ paṭhetparvaṇi parvaṇi //

adhītaṃ bhārataṃ tena kṛtsnaṃ syāditi me matiḥ /
yaścainaṃ śṛṇuyānnityamārṣaṃ śraddhāsamanvitaḥ //

sa dīrghamāyuḥ kīrtiṃ ca svargatiṃ cāpnuyānnaraḥ /
ekataścaturo vedā bhārataṃ caitadekataḥ //

purā kila suraiḥ sarvaiḥ sametya tulayā dhṛtam /
caturbhyaḥ sarahasyebhyo vedebhyo hyadhikaṃ yadā //

tadāprabhṛti loke'sminmahābhāratamucyate /
mahattve ca gurutve ca dhriyamāṇaṃ yato'dhikam //

mahattvādbhāravattvācca mahābhāratamucyate /
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate //

tapo nakalko'dhyayanaṃ nakalkaḥ svābhāviko vedavidhirnakalkaḥ /
prasahya vittāharaṇaṃ nakalka- stānyeva bhāvopahatāni kalkaḥ //