Lalitavistara · અધ્યાય 25

ઇતિ ॥
॥ ઇતિ શ્રીલલિતવિસ્તરે ત્રપુષભલ્લિકપરિવર્તો નામ ચતુર્વિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 25
અધ્યેષણાપરિવર્તઃ પઞ્ચવિંશઃ ।
ઇતિ હિ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્ય તારાયણમૂલે વિહરતઃ પ્રથમાભિસંબુદ્ધસ્યૈકસ્ય રહોગતસ્ય પ્રતિસંલીનસ્ય લોકાનુવર્તનાં પ્રત્યેતદભવત્ - ગમ્ભીરો બતાયં મયા ધર્મો ઽધિગતો ઽભિસંબુદ્ધઃ શાન્તઃ પ્રશાન્ત ઉપશાન્તઃ પ્રણીતો દુર્દૃશો દુરનુબોધો ઽતર્કો ઽવિતર્કાવચરઃ । અલમાર્યઃ પણ્ડિતવિજ્ઞવેદનીયો યદુત સર્વોપધિનિઃસર્ગો ઽવેદિતો ઽનિવેદિતઃ સર્વવેદિતનિરોધઃ પરમાર્થો ઽનાલયઃ । શીતીભાવો ઽનાદાનો ઽનુપાદાનો ઽવિજ્ઞપ્તો ઽવિજ્ઞાપનીયો ઽસંસ્કૃતઃ ષડ્વિષયસમતિક્રાન્તઃ । અકલ્પો ઽવિકલ્પો ઽનભિલાપ્યઃ । અરુતો ઽઘોષો ઽનુદાહારઃ । અનિદર્શનો ઽપ્રતિઘઃ સર્વાલમ્બનસમતિકાન્તઃ શમથધર્મોપચ્છેદઃ । શૂન્યતાનુપલમ્ભઃ । તૃષ્ણાક્ષયો વિરાગો નિરોધો નિર્વાણમ્ । અહં ચેદિમં પરેભ્યો ધર્મં દેશયેયમ્, તે ચેન્નાજાનીયુઃ, સ મે સ્યાત્ક્લમથો મિથ્યાવ્યાયામો ઽક્ષણધર્મદેશનતા ચ । યન્ન્વહમલ્પોત્સુકસ્તૂષ્ણીભાવેન વિહરેયમ્ । તસ્યાં ચ વેલાયામિમાં ગાથામભાષત -
ગમ્ભીર શાન્તો વિરજઃ પ્રભાસ્વરઃ પ્રાપ્તો મિ ધર્મો હ્યમૃતો ઽસંસ્કૃતઃ ।
દેશેય ચાહં ન પરસ્ય જાને યન્નૂન તૂષ્ણી પવને વસેયમ્

અપગતગિરિવાક્પથો હ્યલિપ્તો યથ ગગનં તથા સ્વભાવધર્મમ્ ।
ચિત્તમન વિચારવિપ્રમુક્તં પરમસુઆશ્ચરિયં પરો વિજાને

ન ચ પુનરયુ શક્ય અક્ષરેભિઃ પ્રવિશતુ અનર્થયોગવિપ્રવેશઃ ।
પુરિમજિનકૃતાધિકારસત્ત્વાઃ તે ઇમુ શ્રુણિત્વ હિ ધર્મુ શ્રદ્દધન્તિ

ન ચ પુનરિહ કશ્ચિદસ્તિ ધર્મઃ સો પિ ન વિદ્યતે યસ્ય નાસ્તિભાવાઃ ।
હેતુક્રિયપરંપરા ય જાને તસ્ય ન ભોતિહ અસ્તિનાસ્તિભાવાઃ

કલ્પશતસહસ્ર અપ્રમેયા અહુ ચરિતઃ પુરિમે જિનસકાશે ।
ન ચ મય પ્રતિલબ્ધ એષ ક્ષાન્તી યત્ર ન આત્મ ન સત્ત્વ નૈવ જીવઃ

યદ મય પ્રતિલબ્ધ એષ ક્ષાન્તી મ્રિયતિ ન ચેહ ન કશ્ચિ જાયતે વા ।
પ્રકૃતિ ઇમિ નિરાત્મ સર્વધર્માઃ તદ માં વ્યાકરિ બુદ્ધ દીપનામા

કરુણ મમ અનન્ત સર્વલોકે પરતુ ન ચાર્થનતામહં પ્રતીક્ષે ।
યદ પુન જનતા પ્રસન્ન બ્રહ્મે તેન અધીષ્ટુ પ્રવર્તયિષ્ય ચક્રમ્

એવ ચ અયુ ધર્મ ગ્રાહ્યુ મે સ્યાત્ સચિ મમ બ્રહ્મ ક્રમે નિપત્ય યાચેત્ ।
પ્રવદહિ વિરજા પ્રણીતુ ધર્મં સન્તિ વિજાનક સત્ત્વ સ્વાકરાશ્ચ

ઇતિ હિ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્તસ્મિન્ સમયે ઊર્ણાકોશાત્પ્રભામુત્સૃજતિ સ્મ યયા પ્રભયા ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુર્મહતા સુવર્ણવર્ણાવભાસેન સ્ફુટો ઽભૂત્ ॥
અથ ખલુ દશત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રાધિપતિઃ શિખી મહાબ્રહ્મા બુદ્ધાનુભાવેનૈવ તથાગતસ્ય ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાસીત્ - અલ્પોત્સુકતાયૈ ભગવતશ્ચિત્તમભિનતં ન ધર્મદેશનાયામિતિ । તસ્યૈતદભવત્ - યન્ન્વહમુપસંક્રમ્ય તથાગતમધ્યેષ્યેયં ધર્મચક્રપ્રવર્તનતાયૈ ॥
અથ ખલુ શિખી મહાબ્રહ્મા તસ્યાં વેલાયાં તદન્યાન્ બ્રહ્મકાયિકાન્ દેવપુત્રાનામન્ત્રયતે સ્મ - નશ્યતિ બતાયં માર્ષા લોકો વિનશ્યતિ, યત્ર હિ નામ તથાગતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યાલ્પોત્સુકતાયૈ ચિત્તમભિનામયતિ ન ધર્મદેશનાયામ્ । યન્નુ વયમુપસંક્રમ્ય તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમધ્યેષ્યેમહિ ધર્મચક્રપ્રવર્તનાય ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવઃ શિખી મહાબ્રહ્મા અષ્ટષષ્ટ્યા બ્રાહ્મણશતસહસ્રૈઃ પરિવૃતઃ પુરસ્કૃતો યેન તથાગતસ્તેનોપસંક્રામત્ । ઉપસંક્રમ્ય તથાગતસ્ય પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય પ્રાઞ્જલિસ્તથાગતમેતદવોચત્ નશ્યતિ બતાયં ભગવન્ લોકઃ, પ્રણશ્યતિ બતાયં ભગવન્ લોકઃ, યત્ર હિ નામ તથાગતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યાલ્પોત્સુકતાયૈ ચિત્તમભિનામયતિ ન ધર્મદેશનાયામ્ । તત્સાધુ દેશયતુ ( વૈદ્ય 288 ) ભગવાન્ ધર્મમ્, દેશયતુ સુગતો ધર્મમ્ । સન્તિ સત્ત્વાઃ સ્વાકારાઃ સુવિજ્ઞાપકાઃ શક્તા ભવ્યાઃ પ્રતિબલાઃ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમાજ્ઞાતુમ્ । તસ્યાં ચ વેલાયામિમાં ગાથામભાષત -
સમુદાનિય જ્ઞાનમહાગ્રમણ્ડલં વિસૃજ્ય રશ્મીન્ દશદિક્ષુ ચૈવ ।
તદઞ્જ જ્ઞાનાંશુ નૃપદ્મબોધકા ઉપેક્ષકસ્તિષ્ઠસિ વાદિભાસ્કરઃ

નિમન્ત્રયિત્વાર્યધનેન સત્ત્વાં આશ્વાસયિત્વા બહુપ્રાણકોટ્યઃ ।
ન યુક્તમેતત્તવ લોકબન્ધો યં તૂષ્ણિભાવેન ઉપેક્ષસે જગત્

પરાહનસ્વોત્તમધર્મદુન્દુભિં સદ્ધર્મશઙ્ખં ચ પ્રપૂરયાશુ ।
ઉચ્છ્રેપયસ્વ મહધર્મયૂપં પ્રજ્વાલયસ્વ મહધર્મદીપમ્

પ્રવર્ષ વૈ ધર્મજલં પ્રધાનં પ્રતારયેમાં ભવસાગરસ્થાં ।
પ્રમોચયેમાં મહવ્યાધિક્લિષ્ટાં ક્લેશાગ્નિતપ્તે પ્રશમં કુરુષ્વ

નિદર્શય ત્વં ખલુ શાન્તિમાર્ગં ક્ષેમં શિવં નિર્જરતામશોકમ્ ।
નિર્વાણમાર્ગાગમનાદનાથે વિપથસ્થિતે નાથ કૃપાં કુરુષ્વ

વિમોક્ષદ્વારાણિ અપાવૃણિષ્વ પ્રચક્ષ્વ તં ધર્મનયં હ્યકોપ્યમ્ ।
જાત્યન્ધભૂતસ્ય જનસ્ય નાથ ત્વમુત્તમં શોધય ધર્મચક્ષુઃ

ન બ્રહ્મલોકે ન ચ દેવલોકે ન યક્ષગન્ધર્વમનુષ્યલોકે ।
લોકસ્ય યો જાતિજરાપનેતા નાન્યો ઽસ્તિ ત્વત્તો હિ મનુષ્યચન્દ્રઃ

અધ્યેષકો ઽહં તવ ધર્મરાજ અધ્યાચરાકૃત્વન સર્વદેવાન્ ।
અનેન પુણ્યેન અહં પિ ક્ષિપ્રં પ્રવર્તયેયં વરધર્મચક્રમ્

અધિવાસયતિ સ્મ ભિક્ષવસ્તથાગતઃ શિખિનો બ્રહ્મણસ્તૂષ્ણીભાવેન સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્યાનુગ્રહાર્થમનુકમ્પામુપાદાય ॥
અથ ખલુ શિખી મહાબ્રહ્મા તથાગતસ્ય તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા દિવ્યૈશ્ચન્દનચૂર્ણૈરગુરુચૂર્ણૈશ્ચ તથાગતમભ્યવકીર્ય પ્રીતિપ્રામોદ્યજાતસ્તત્રૈવાન્તરધાત્ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્ય ધર્માલોકસ્યાદરોત્પાદનાર્થં શિખિનશ્ચ મહાબ્રહ્મણઃ પુનઃ પુનસ્તથાગતાધ્યેષણયા કુશલમૂલવિવૃદ્ધ્યર્થં ધર્મસ્ય ચાતિગમ્ભીરોદારતામુપાદાય પુનરપ્યેકસ્ય રહોગતસ્ય પ્રતિસંલીનસ્યાયમેવંરૂપં ચેતોવિતર્કો ઽભૂત્ - ગમ્ભીરઃ ખલ્વયં મયા ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધઃ સૂક્ષ્મો નિપુણો દુરનુબોધઃ અતર્કો ઽતર્કાવચરઃ પણ્ડિતવિજ્ઞવેદનીયઃ સર્વલોકવિપ્રત્યનીકો દુર્દૃશઃ સર્વોપધિનિઃસર્ગઃ સર્વસંસ્કારોપશમઃ સર્વતમોપચ્છેદઃ શૂન્યતાનુપલમ્ભસ્તૃષ્ણાક્ષયો વિરાગો નિરોધો નિર્વાણમ્ । અહં ચેદિદં ધર્મં દેશયેયમ્, પરે ચ મે ન વિભાવયેયુઃ, સા મે પરમા વિહેઠા ભવેત્ । યન્ન્વહમલ્પોત્સુકવિહારેણૈવ વિહરેયમ્ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવઃ શિખી મહાબ્રહ્મા બુદ્ધાનુભાવેન પુનરપિ તથાગતસ્યેતદમેવંરૂપેણ ચેતઃ - પરિવિતર્કમાજ્ઞાય યેન શક્રો દેવાનામિન્દ્રસ્તેનોપસંક્રામત્ । ઉપસંક્રમ્ય શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - યત્ખલુ કૌશિક જાનીયાસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાલ્પોત્સુકતાયૈ ચિત્તં નતં ન ધર્મદેશનાયામ્ । નક્ષ્યતે બતાયં કૌશિક લોકઃ, વિનક્ષ્યતે બતાયં કૌશિક લોકઃ, મહાવિદ્યાન્ધકારક્ષિપ્તો બતાયં કૌશિક લોકો ભવિષ્યતિ, યત્ર હિ નામ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાલ્પોત્સુકતાયૈ ચિત્તં નતં ન ધર્મસંપ્રકાશનાયામ્ । કસ્માદ્વયં ન ગચ્છામસ્તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં ધર્મચક્રપ્રવર્તનાયાધ્યેષિતુમ્? તત્કસ્માત્? ન હ્યનધ્યેષિતાસ્તથાગતા ધર્મચક્રં પ્રવર્તયન્તિ । સાધુ માર્ષેતિ શક્રો બ્રહ્મા ભૌમાશ્ચ દેવા અન્તરીક્ષાશ્ચાતુર્મહારાજકાયિકાસ્ત્રાયત્રિંશા યામાસ્તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મકાયિકા આભાસ્વરા બૃહત્ફલા શુભકૃત્સ્ના સંબહુલાનિ ચ શુદ્ધાવાસકાયિક દેવપુત્રશતસહસ્રાણ્યતિક્રાન્તવર્ણા અતિક્રાન્તાયાં રાત્રૌ કેવલં તારાયણમૂલં દિવ્યેન વર્ણેન દિવ્યેનાવભાસેનાવભાસ્ય યેન તથાગતસ્તેનોપસંક્રામન્ । ઉપસંક્રમ્ય તથાગતસ્ય પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ચૈકાન્તે તસ્થુઃ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો યેન તથાગતસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય તથાગતં ગાથયાભિતુષ્ટાવ -
ઉત્તિષ્ઠ વિજિતસંગ્રામ પ્રજ્ઞાકારા તિમિસ્રા વિવર લોકે ।
ચિત્તં હિ તે વિમુક્તં શશિરિવ પૂર્ણો ગ્રહવિમુક્તઃ

એવમુક્તે તથાગતસ્તૂષ્ણીમેવાસ્થાત્ ॥
અથ ખલુ શિખી મહાબ્રહ્મા શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - નૈવ કૌશિક તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અધ્યેષ્યન્તે ધર્મચક્રપ્રવર્તનતાયૈ યથા ત્વમધ્યેષસે ॥
અથ ખલુ શિખી મહાબ્રહ્મા એકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણજાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન તથાગતસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય તથાગતં ગાથયાધ્યભાષત -
ઉત્તિષ્ઠ વિજિતસંગ્રામ પ્રજ્ઞાકારા તિમિસ્રા વિવર લોકે ।
દેશય ત્વં મુને ધર્મં આજ્ઞાતારો ભવિષ્યન્તિ

એવમુક્તે ભિક્ષવસ્તથાગતઃ શિખિનં મહાબ્રહ્માણમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરઃ ખલ્વયં મહાબ્રહ્મન્ મયા ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધઃ સૂક્ષ્મો નિપુણઃ પેયાલં યાવત્સા મે સ્યાત્પરમા વિહેઠા । અપિ ચ મે બ્રહ્મન્નિમે ગાથે ઽભીક્ષ્ણં પ્રતિભાસઃ -
પ્રતિસ્રોતગામિ માર્ગો ગમ્ભીરો દુર્દૃશો મમ ।
ન તં દ્રક્ષ્યન્તિ રાગાન્ધા અલં તસ્માત્પ્રકાશિતુમ્

અનુસ્રોતં પ્રવાહ્યન્તે કામેષુ પતિતા પ્રજાઃ ।
કૃચ્છ્રેણ મે ઽયં સંપ્રાપ્તં અલં તસ્માત્પ્રકાશિતુમ્

અથ ખલુ ભિક્ષવઃ શિખી મહાબ્રહ્મા શક્રશ્ચ દેવાનામિન્દ્રસ્તથાગતં તૂષ્ણીભૂતં વિદિત્વા સાર્ધં તૈર્દેવપુત્રૈર્દુઃખિતા દુર્મનાસ્તત્રૈવાન્તરધાયિષુઃ ॥
ત્રિરપિ ચ તથાગતસ્યાલ્પોત્સુકતાયૈ ચિત્તં નમયતિ સ્મ ॥
તેન ખલુ પુનર્ભિક્ષવઃ સમયેન માગધકાનાં મનુષ્યાણામિમાન્યેવંરૂપાણિ પાપકાનિ અકુશલાનિ દૃષ્ટિગતાન્યુત્પન્નાન્યભૂવન્ । તદ્યથા । કેચિદેવમાહુઃ - વાતા ન વાસ્યન્તિ । કેચિદેવમાહુઃ - અગ્નિર્ન જ્વલિષ્યતિ । કેચિદાહુઃ - દેવો ન વર્ષિષ્યતિ । કેચિદાહુઃ - નદ્યો ન વહ્યન્તિ । કેચિદાહુઃ - શસ્યાનિ ન પ્રજાસ્યન્તિ । કેચિદાહુ - પક્ષિણ આકાશે ન ક્રમિષ્યન્તિ । કેચિદાહુઃ - ગુર્વિણ્યો નારોગ્યેણ પ્રસવિષ્યન્તિ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવઃ શિખી મહાબ્રહ્મા તથાગતસ્યૈવમેવંરૂપં ચિત્તવિતર્કમાજ્ઞાય માગધકાનાં ચ મનુષ્યાણામિમાનિ દૃષ્ટિગતાનિ વિદિત્વા અતિક્રાન્તાયાં રાત્રાવભિસંક્રાન્તેન વર્ણેન સર્વાવન્તં તારાયણમૂલં દિવ્યેનાવભાસેનાવભાસ્ય યેન તથાગતસ્તેનોપસંક્રામત્ । ઉપસંક્રમ્ય તથાગતસ્ય પાદૌ શિરસાભિવન્દ્યૈકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન તથાગતસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય તથાગતં ગાથાભિરધ્યભાષત -
વાદો બભૂવ સમલૈર્વિચિન્તિતો ધર્મો ઽવિશુદ્ધો મગધેષુ પૂર્વમ્ ।
અમૃતં મુને તદ્વિવૃણીષ્વ દ્વારં શૃણ્વન્તિ ધર્મં વિમલેન બુદ્ધમ્

કૃતસ્વકાર્થો ઽસિ ભુજિષ્યતાં ગતો દુઃખાભિસંસ્કારમલાપકૃષ્ટઃ ।
ન હાનિવૃદ્ધી કુશલસ્ય તે ઽસ્તિ ત્વમગ્રધર્મેષ્વિહ પારમિં ગતઃ

ન તે મુને સદૃશ ઇહાસ્તિ લોકે કુતો ઽધિકઃ સ્યાદિહ તે મહર્ષે ।
ભવાનિહાગ્રસ્ત્રિભવે વિરોચતે ગિરિર્યથા ઽસાવસુરાલયસ્થઃ

મહાકૃપાં જાનય દુઃખિતે જને ન ત્વાદૃશા જાતુ ભવન્ત્યુપેક્ષકાઃ ।
ભવાન્ વિશારદ્યબલૈઃ સમન્વિતઃ ત્વમેવ શક્તો જનતાં પ્રતારિતુમ્

ઇયં સુશલ્યા સુચિરાતુરા પ્રજા સદેવકા સશ્રમણા દ્વિજાખિલા ।
આરોગિની ભોતુ નિરાતુરજ્વરા ન ચાપરઃ શરણમિહાસ્ય વિદ્યતે

ચિરાનુબદ્ધાસ્તવ દેવમાનુષાઃ કલ્યાણચિત્તા અમૃતાર્થિનશ્ચ ।
ધર્મં યમેવાધિગમિષ્યતે જિનો યથાવદન્યૂનમુદાહરિષ્યતિ

તસ્માદ્ધિયા ચામિસુ વિક્રમ ત્વાં વિનયસ્વ સત્ત્વાં ચિરનષ્ટમાર્ગાં ।
અવિશ્રુતાર્થા શમનાય કાઙ્ક્ષિતાઃ સુદુર્બલા બૃંહણકાઙ્ક્ષિણો વા

ઇયં તૃષાર્તા જનતા મહામુને ઉદીક્ષતે ધર્મજલં તવાન્તિકે ।
મેઘો યથા સંતૃષિતાં વસુંધરાં કુરુ તર્પણાં નાયક ધર્મવૃષ્ટ્યા

ચિરપ્રણષ્ટા વિચરન્તિ માનવા ભવે કુદૃષ્ટીગહને સકણ્ટકે ।
અકણ્ટકં માર્ગમૃજું પ્રચક્ષ્વ તં યં ભાવયિત્વા હ્યમૃતં લભેયમ્

અન્ધાપ્રપાતે પતિતા હ્યનાયકા નોદ્ધર્તુમન્યૈરિહ શક્યમેતે ।
મહાપ્રપાતે પતિતાં સમુદ્ધર છન્દં સમુત્પાદ્ય વૃષો ઽસિ બુદ્ધિમાન્

ન સંગતિસ્તે ઽસ્તિ સદા મુને ચિરં કદાચિદૌદુમ્બરપુષ્પસંનિભાઃ ।
જિનાઃ પૃથિવ્યાં પ્રભવન્તિ નાયકાઃ પ્રાપ્તાક્ષણો મોચય નાથ સત્ત્વાં

અભૂચ્ચ તે પૂર્વભવેષ્વિયં મતિઃ તીર્ણઃ સ્વયં તારયિતા ભવેયમ્ ।
અસંશયં પારગતો ઽસિ સાંપ્રતં સત્યાં પ્રતિજ્ઞાં કુરુ સત્યવિક્રમઃ

ધર્મોલ્કયા વિધમ મુને ઽન્ધકારા ઉચ્છ્રેપય ત્વં હિ તથાગતધ્વજમ્ ।
અયં સ કાલઃ પ્રતિલાભ્યુદીરણે મૃગાધિપો વા નદ દુન્દુભિસ્વરઃ

અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તથાગતઃ સર્વાવન્તં લોકં બુદ્ધચક્ષુષા વ્યવલોકયન્ સત્ત્વાન્ પશ્યતિ સ્મ હીનમધ્યપ્રણીતાનુચ્ચનીચમધ્યમાન્ સ્વાકારાન્ સુવિશોધકાન્ દુરાકારાન્ દુર્વિશોધકાનુદ્ધાટિતજ્ઞાનવિપઞ્ચિજ્ઞાન્ પદપરમાંસ્ત્રીન્ સત્ત્વરાશીનેકં મિથ્યત્વનિયતમેકં સમ્યક્ત્વનિયતમેકમનિયતમ્ । તદ્યથાપિ નામ ભિક્ષવઃ પુરુષઃ પુષ્કરિણ્યાસ્તીરે સ્થિતઃ પશ્યતિ જલરુહાણિ કાનિચિદુદકાન્તર્ગતાનિ કાનિચિદુદકસમાનિ કાનિચિદુદકાભ્યુદ્ગતાનિ, એવમેવ ભિક્ષવસ્તથાગતઃ સર્વાવન્તં લોકં બુદ્ધચક્ષુષા વ્યવલોકયન્ પશ્યતિ સ્મ સત્ત્વાંસ્ત્રિષુ રાશિષુ વ્યવસ્થિતાન્ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્યૈતદભવત્ - દેશયેયં ચાહં ધર્મં ન વા દેશયેયમ્ । સ એષ મિથ્યત્વનિયતો રાશિર્નૈવાયં ધર્મમાજાનીયાત્ । દેશયેયં ચાહં વા ધર્મં ન વા દેશયેયમ્ । યો ઽયં સમ્યક્ત્વનિયતો રાશિરાજ્ઞાસ્યત્યેવૈષ ધર્મમ્ । (યત્ખલુ પુનરયમનિયતો રાશિરાજ્ઞાસ્યત્યેવૈષ ધર્મમ્ । ) યત્ખલુ પુનરયમનિયતો રાશિઃ, તસ્મૈ સચેદ્ધર્મં દેશયિષ્યામિ, આજ્ઞાસ્યતિ । ઉત ન દેશયિષ્યામિ, નાજ્ઞાસ્યતે ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તથાગતો ઽનિયતરાશિવ્યવસ્થિતાન્ સત્ત્વાનારભ્ય મહાકરુણામવક્રામયતિ સ્મ ॥
અથ ખલુ તથાગત આત્મનશ્ચેમં સમ્યગ્જ્ઞાનમધિકૃત્ય શિખિનશ્ચ મહાબ્રહ્મણો ઽધ્યેષણાં વિદિત્વા શિખિનં મહાબ્રહ્માણં ગાથાભિરધ્યભાષત -
અપાવૃતાસ્તેષામમૃતસ્ય દ્વારા બ્રહ્મન્ તિ સતતં યે શ્રોતવન્તઃ ।
પ્રવિશન્તિ શ્રદ્ધા નવિહેઠસંજ્ઞાઃ શૃણ્વન્તિ ધર્મં મગધેષુ સત્ત્વાઃ

અથ ખલુ શિખી મહાબ્રહ્મા તથાગતસ્યાધિવાસનાં વિદિત્વા તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતસ્તથાગતસ્ય પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા તત્રૈવાન્તરધાત્ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવો ભૌમા દેવાસ્તસ્યાં વેલાયામન્તરીક્ષેભ્યો દેવેભ્યો ઘોષમુદીરયન્તિ સ્મ, શબ્દમનુશ્રાવયન્તિ સ્મ - અદ્ય માર્ષા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ધર્મચક્રપ્રવર્તનાયૈ પ્રતિશ્રુતમ્ । તદ્ભવિષ્યતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ । પરિહાસ્યન્તે બત ભો માર્ષા અસુરાઃ કાયાઃ । દિવ્યાઃ કાયાઃ પરિપૂરિં ગભિષ્યન્તિ । બહવશ્ચ સત્ત્વા લોકે પરિનિર્વાસ્યન્તિ । એવમેવાન્તરીક્ષા દેવા ભૌમેભ્યો દેવેભ્યઃ પ્રતિશ્રત્ય ચાતુર્મહારાજિકાનાં દેવાનાં ઘોષમુદીરયન્તિ સ્મ । ચાતુર્મહારાજિકાસ્ત્રાયત્રિંશાનામ્, ત્રાયત્રિંશા યામાનામ્, યામા તુષિતનિર્માણરતીનામ્, નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનામ્, તે ઽપિ બ્રહ્મકાયિકાનાં દેવાનાં ઘોષમુદીરયન્તિ સ્મ, શબ્દમનુશ્રાવયન્તિ સ્મ - અદ્ય માર્ષાસ્તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ધર્મચક્રપ્રવર્તનાયૈ પ્રતિશ્રુતમ્ । તદ્ભવિષ્યતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ । પરિહાસ્યન્તે બત ભો માર્ષા અસુરાઃ કાયાઃ । દિવ્યાઃ કાયા વિવર્ધિષ્યન્તે । બહવશ્ચ સત્ત્વા લોકે પરિનિર્વાસ્યન્તીતે ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવસ્તત્ક્ષણં તન્મુહુર્તં તલ્લવં યાવદ્બહ્મકાયિકા દેવાસ્તસ્માદ્ભૌમાદારભ્ય એકવાગેકનિર્નાદ એકનિર્ઘોષો ઽભ્યુદ્ગતો ઽભૂત્ - અદ્ય માર્ષાસ્તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ધર્મચક્રપ્રવર્તનાયૈ પ્રતિશ્રુતમિતિ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવો ધર્મરુચિશ્ચ નામા બોધિવૃક્ષદેવતા ધર્મકાયશ્ચ ધર્મમતિશ્ચ ધર્મચારી ચ, એતે ચત્વારો બોધિવૃક્ષદેવતાસ્તથાગતસ્ય ચરણયોર્નિપત્યૈવમાહુઃ - ક્વ ભગવાન્ ધર્મચક્રં પ્રવર્તિષ્યતીતિ? એવમુક્તે ભિક્ષવસ્તથાગતસ્તાન્ દેવતાનેતદવોચત્ - વારાણસ્યામૃષિપતને મૃગદાવે । તે આહુઃ - પરીત્તજનકાયા ભગવન્ વારાણસી મહાનગરી, પરીત્તદ્રુમછાયશ્ચ મૃગદાવઃ । સન્ત્યન્યાનિ ભગવન્ મહાનગરાણિ ઋદ્ધાનિ સ્ફીતાનિ ક્ષેમાનિ સુભિક્ષાણિ રમણીયાનિ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યાણિ ઉદ્યાનવનપર્વતપ્રતિમણ્ડિતાનિ । તેષાં ભગવાનન્યતમે ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતુ । તથાગતો ઽવોચત્મૈવં ભદ્રમુખાઃ । તત્કસ્માત્?
ષષ્ટિં યજ્ઞસહસ્રકોટિનયુતા યે તત્ર યષ્ટા મયા
ષષ્ટિં બુદ્ધસહસ્રકોટિનયુતા યે તત્ર સંપૂજિતા ।
પૌરાણામૃષિણામિહાલયુ વરો વારાણસી નામવા
દેવાનાગમભિષ્ટુતો મહિતલો ધર્માભિનિમ્નઃ સદા

બુદ્ધા કોટિસહસ્ર નૈકનવતિઃ પૂર્વે સ્મરામી અહ
યે તસ્મિન્નૃષિસાહ્વયે વનવરે વર્તીસુ ચક્રોત્તમમ્ ।
શાન્તં ચાપ્યુપશાન્તધ્યાનભિમુખં નિત્યં મૃગૈઃ સેવિતં
ઇત્યર્થે ઋષિસાહ્વયે વનવરે વર્તિષ્યિ ચક્રોત્તમમ્