Language

ENहिગુ
Scripture Library

Lalitavistara · Chapter 14

14.1

iti śrīlalitavistare saṃcodanāparivarto nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ //
START Parivarta 14
svapnaparivartaścaturdaśaḥ /
iti hi bhikṣavo bodhisattvaḥ saṃcoditaḥ san tena devaputreṇa rājñaḥ śuddhodanasyemaṃ svapnamupadarśayati sma - yadrājā śuddhodanaḥ suptaḥ svapnāntaragato 'drākṣīt bodhisattvaṃ rātrau praśāntāyāmabhiniṣkramantaṃ devagaṇaparivṛtam / abhiniṣkramya pravrajitaṃ cādrākṣīt kāṣāyavastraprāvṛtam / sa pratibuddhaḥ tvaritaṃ tvaritaṃ kāñcukīyaṃ paripṛcchati sma - kaccit kumāro 'ntaḥpure 'sti? so 'vocat - asti deveti //
tato rājñaḥ śuddhodanasyāntaḥpure śokaśalyo hṛdaye 'nupraviṣṭo 'bhūt - abhiniṣkramiṣyati avaśyaṃ kumāro 'yam / yaccemāni pūrvanimittāni saṃdṛśyante sma //
tasyaidabhavat - na khalvavyayaṃ kumāreṇa kadācidudyānabhūmimabhinirgantavyam / strīgaṇamadhye 'bhirataḥ ihaiva ramyate, nābhiniṣkramiṣyatīti //
tato rājñā śuddhodanena kumārasya paribhogārthaṃ trayo yathartukāḥ prāsādāḥ kāritā abhūvan graiṣmiko vārṣiko haimantikaśca / tatra yo graiṣmikaḥ sa ekāntaśītalaḥ / yo vārṣikaḥ sa sādhāraṇaḥ / yo haimantikaḥ sa svabhāvoṣṇaḥ / ekaikasya ca prāsādasya sopānāni pañca pañca puruṣaśatānyutkṣipanti sma, nikṣipanti sma / teṣāṃ tathotkṣipyamāṇānāṃ nikṣipyamāṇānāṃ ca śabdo 'rdhayojane śrūyate sma - mā khalu kumāro 'nabhijñāta evābhiniṣkramiṣyatīti / naimittikairvaipañcikaiśca vyākṛtamabhūt - maṅgaladvāreṇa kumāro 'bhiniṣkramiṣyatīti / tato rājā maṅgaladvārasya mahānti kapāṭāni kārayati sma / ekaikaṃ ca kapāṭaṃ pañca pañca puruṣaśatānyuddhāṭayanti sma, apaghāṭayanti sma / teṣāṃ cārdhayojanaṃ śabdo gacchati sma / pañca cāsya kāmaguṇān sadṛśānupasaṃharati sma / gītavāditanṛtyaiścainaṃ sadaiva yuvataya upatasthuḥ //
atha bhikṣavo bodhisattvaḥ sārathiṃ prāha - śīghraṃ sārathe rathaṃ yojaya / udyānabhūmiṃ gamiṣyāmīti / tataḥ sārathī rājānaṃ śuddhoddhanamupasaṃkramyaivamāha - deva kumāra udyānabhūmimabhiniryāsyatīti //
atha rājñaḥ śuddhodanasyaitadabhavat - na kadācinmayā kumāra udyānabhūmimabhiniṣkramitaḥ / subhūmidarśanāya / yannvahaṃ kumāramudyānabhūmimabhiniṣkrāmayeyam / tataḥ kumāraḥ strīgaṇaparivṛto ratiṃ vetsyate, nābhiniṣkramiṣyatīti //
tato rājā śuddhodanaḥ snehabahumānābhyāṃ bodhisattvasya nagare ghaṇṭāvaghoṣaṇāṃ kārayati sma saptame divase kumāra udyānabhūmiṃ niṣkramiṣyatīti (subhūmidarśanāya) / tatra bhavadbhiḥ sarvāmanāpāni cāpanayitavyāni - mā kumāraḥ pratikūlaṃ paśyet / sarvamanāpāni copasaṃhartavyāni viṣayābhiramyāṇi //
tataḥ saptame divase sarvaṃ nagaramalaṃkṛtamabhūt udyānabhūmimupaśobhitaṃ nānāraṅgadūṣyavitānīkṛtaṃ chatradhvajapatākāsamalaṃkṛtam / yena ca mārgeṇa bodhisattvo 'bhinirgacchati sma, sa mārgaḥ siktaḥ saṃmṛṣṭo gandhodakapariṣikto muktakusumāvakīrṇo nānāgandhaghaṭikānirdhūpitaḥ pūrṇakumbhopaśobhitaḥ kadalīvṛkṣocchrito nānāvicitrapaṭavitānavitato ratnakiṅkiṇījālahārārdhahārābhipralambito 'bhūt / caturaṅgasainyavyūhitaḥ parivāraścodyukto 'bhūt kumārasyāntaḥpuraṃ pratimaṇḍayitum / atha śuddhāvāsakāyikā devā nidhyāpayanti sma bodhisattvamāharitum, tatra bodhisattvasya pūrveṇa nagaradvāreṇodyānabhūmimabhiniṣkrāmato mahatā vyūhena atha bodhisattvasyānubhāvena śuddhavāsakāyikairdevaputraistasmin mārge puruṣo jīrṇo vṛddho mahallako dhamanīsaṃtatagātraḥ khaṇḍadanto valīnicitakāyaḥ palitakeśaḥ kubjo gopānasīvakro vibhagno daṇḍaparāyaṇa āturo gatayauvanaḥ kharakharāvasaktakaṇṭhaḥ prāgbhāreṇa kāyena daṇḍamavaṣṭabhya pravepayamānaḥ sarvāṅgapratyaṅgaiḥ purato mārgasyopadarśito 'bhūt //
atha bodhisattvo jānanneva sārathimidamavocat -
kiṃ sārathe puruṣa durbala alpasthāmo ucchuṣkamāṃsarudhiratvacasnāyunaddhaḥ /
śvetaṃśiro viraladanta kṛśāṅgarūpo ālambya daṇḍa vrajate asukhaṃ skhalantaḥ

14.2

sārathirāha -
eṣo hi deva puruṣo jarayābhibhūtaḥ kṣīṇendriyaḥ sudukhito balavīryahīnaḥ /
bandhūjanena paribhūta anāthabhūtaḥ kāryāsamartha apaviddhu vaneva dāru

14.3

bodhisattva āha -
kuladharma eṣa ayamasya hitaṃ bhaṇāhi athavāpi sarvajagato 'sya iyaṃ hyavasthā /
śīghraṃ bhaṇāhi vacanaṃ yathabhūtametat śrutvā tathārthamiha yoniśa cintayiṣye

14.4

sārathirāha -
naitasya deva kuladharma na rāṣṭradharmaḥ sarve jagasya jara yauvanu dharṣayāti /
tubhyaṃ pi mātṛpitṛbāndhavajñātisaṃgho jarayā amukta na hi anya gatirjanasya

14.5

bodhisattva āha -
dhiksārathe abudha bālajanasya buddhiḥ yadyauvanena madamatta jarāṃ na paśyet /
āvartayāśu mi rathaṃ punarahaṃ pravekṣye kiṃ mahya krīḍaratibhirjarayāśritasya

14.6

atha bodhisattvaḥ pratinirvatya rathavaraṃ punarapi puraṃ prāviśat //
iti hi bhikṣavo bodhisattvo 'pareṇa kālasamayena dakṣiṇena nagaradvāreṇodyānabhūmimabhiniṣkraman mahatā vyūhena so 'drākṣīnmārge puruṣaṃ vyādhispṛṣṭaṃ dagdhodarābhibhūtaṃ durbalakāyaṃ svake mūtrapurīṣe nimagnamatrāṇamapratiśaraṇaṃ kṛcchreṇocchvasantaṃ praśvasantam / dṛṣṭvā ca punarbodhisattvo jānanneva sārathimidamavocat -
kiṃ sārathe puruṣa ruṣyavivarṇagātraḥ sarvendriyebhi vikalo guru praśvasantaḥ /
sarvāṅgaśuṣka udarākula kṛcchraprāpto mūtre purīṣi svaki tiṣṭhati kutsanīye

14.7

sārathirāha -
eṣo hi deva puruṣo paramaṃ gilāno vyādhībhayaṃ upagato maraṇāntaprāptaḥ /
ārogyatejarahito balaviprahīno atrāṇadvīpaśaraṇo hyaparāyaṇaśca

14.8

bodhisattva āha -
ārogyatā ca bhavate yatha svapnakrīḍā vyādhībhayaṃ ca imamīdṛśu ghorarūpam /
ko nāma vijñapuruṣo ima dṛṣṭvavasthāṃ krīḍāratiṃ ca janayecchubhasaṃjñatāṃ vā

14.9

atha khalu bhikṣavo bodhisattvaḥ pratinivartya rathavaraṃ punarapi puravaraṃ prāvikṣat //
iti hi bhikṣavo bodhisattvo 'pareṇa kālasamayena paścimena nagaradvāreṇodyānabhūmimabhiniṣkraman mahatā vyūhena so 'drākṣīt puruṣaṃ mṛtaṃ kālagataṃ mañce samāropitaṃ cailavitānīkṛtaṃ jñātisaṃghaparivṛtaṃ sarvai rudadbhiḥ krandadbhiḥ paridevamānaiḥ prakīrṇakeśaiḥ pāṃśvavakīrṇaśirobhirurāṃsi tāḍayadbhirutkrośadbhiḥ pṛṣṭhato 'nugacchadbhiḥ / dṛṣṭvā ca punarbodhisattvo jānanneva sārathimidamavocat -
kiṃ sārathe puruṣa mañcapari gṛhīto uddhūtakeśanakha pāṃśu śire kṣipanti /
paricārayitva viharantyurastāḍayanto nānāvilāpavacanāni udīrayantaḥ

14.10

sārathirāha -
eṣo hi deva puruṣo mṛtu jambudvīpe nahi bhūyu mātṛpitṛ drakṣyati putradārāṃ /
apahāya bhogagṛha (mātṛpitṛ) mitrajñātisaṃghaṃ paralokaprāptu na hi drakṣyati bhūyu jñātīṃ

14.11

bodhisattva āha -
dhigyauvanena jarayā samabhidrutena ārogya dhigvividhavyādhiparāhatena /
dhigjīvitena viduṣā nacirasthitena dhikpaṇḍitasya puruṣasya ratiprasaṅgaiḥ

14.12

yadi jara na bhaveyā naiva vyādhirna mṛtyuḥ
tathapi ca mahaduḥkhaṃ pañcaskandhaṃ dharanto /
kiṃ puna jaravyādhirmṛtyu nityānubaddhāḥ
sādhu pratinivartyā cintayiṣye pramokṣam

14.13

atha khalu bhikṣavo bodhisattvaḥ pratinivartya taṃ rathavaraṃ punarapi puraṃ prāvikṣat //
iti hi bhikṣavo bodhisattvasyāpareṇa kālasamayenottareṇa nagaradvāreṇodyānabhūmimabhiniṣkrāmatastaireva devaputrairbodhisattvasyānubhāvenaiva tasminmārge bhikṣurabhinirmito 'bhūt / adrākṣīdbodhisattvastaṃ bhikṣuṃ śāntaṃ dāntaṃ saṃyataṃ brahmacāriṇamavikṣiptacakṣuṣaṃ yugamātraprekṣiṇaṃ prāsādikenairyāpathena saṃpannaṃ prāsādikenābhikramapratikrameṇa saṃpannaṃ prāsādikenāvalokitavyavalokitena prāsādikena samiñjitaprasāritena prāsādikena saṃghāṭīpātracīvaradhāraṇena mārge sthitam / dṛṣṭvā ca punarbodhisattvo jānanneva sārathimidamavocat -
kiṃ sārathe puruṣa śāntapraśāntacitto notkṣiptacakṣu vrajate yugamātradarśī /
kāṣāyavastravasano supraśāntacārī pātraṃ gṛhītva na ca uddhatu unnato vā

14.14

sārathirāha -
eṣo hi deva puruṣo iti bhikṣunāmā apahāya kāmaratayaḥ suvinītacārī /
pravajyaprāptu śamamātmana eṣamāṇo saṃrāgadveṣavigato 'nveti piṇḍacaryā

14.15

bodhisattva āha -
sādhū subhāṣitamidaṃ mama rocate ca pravrajya nāma vidubhiḥ satataṃ praśastā /
hitamātmanaśca parasattvahitaṃ ca yatra sukhajīvitaṃ sumadhuraṃ amṛtaṃ phalaṃ ca

14.16

atha khalu bhikṣavo bodhisattvaḥ pratinivartya taṃ rathavaraṃ punarapi puravaraṃ prāvikṣat //
iti hi bhikṣavo rājā śuddhodano bodhisattvasyemāmevaṃrūpāṃ saṃcodanāṃ dṛṣṭvā śrutvā ca bhūyasyā mātrayā bodhisattvasya parirakṣaṇārthaṃ prākārān māpayate sma, parikhāḥ khānayati sma, dvārāṇi ca gāḍhāni kārayati sma / ārakṣān sthāpayati sma / śūrāṃścodayati sma / vāhanāni yojayati sma / varmāṇi grāhayati sma / caturṣu nagaradvāraśṛṅgāṭakeṣu caturo mahāsenāvyūhān sthāpayati sma bodhisattvasya parirakṣaṇārtham / ya enaṃ rātriṃdivaṃ rakṣanti sma - mā bodhisattvo 'bhiniṣkramiṣyatīti / antaḥpure cājñāṃ dadāti sma - mā sma kadācitsaṃgītiṃ vicchetsyatha / sarvaratikrīḍāścopasaṃhartavyāḥ, strīmāyāścopadarśayata, nirbandhata kumāraṃ yathānuraktacitto na nirgacchetpravrajyāyai //
tatredamucyate -
dvāre sthāpita yuddhaśauṇḍapuruṣāḥ khaḍgāyudhāpāṇayo
hastīaśvarathāśca varmitanarā ārūḍha nāgāvalī /
parikhā khoṭakatoraṇāśca mahatā prākāra ucchrāpitā
dvārā baddha sugāḍhabandhanakṛtāḥ krośasvarāmuñcanāḥ

14.17

sarve śākyagaṇā viṣaṇṇamanaso rakṣanti rātriṃdivaṃ
nirghoṣaśca balasya tasya mahataḥ śabdo mahā śrūyate /
nagaraṃ vyākulu bhītatrastamanaso mā smād vrajetsūrato
mā bhūcchākyakuloditasya gamane chidyeta vaṃśo hyayam

14.18

ājñapto yuvatījanaśca satataṃ saṃgīti mā chetsyathā
vasthānaṃ prakarotha krīḍaratibhirnirbandhathā mānasam /
ye vā istriyamāya nekavividhā darśetha ceṣṭāṃ bahuṃ
ārakṣāṃ prakarotha vighna kuruthā mā khu vrajetsūrataḥ

14.19

tasyā niṣkramikāli sārathivare pūrve nimittā ime
haṃsā kroñca mayūra sārika śukā no te ravaṃ muñciṣu /
prāsādeṣu gavākṣatoraṇavareṣvātālamañceṣu ca
jihmājihva sudurmanā asukhitā dhyāyantyadhomūrdhakāḥ

14.20

puḍinīpuṣkariṇīṣu padma rucirā mlānāni mlāyanti ca
vṛkṣāḥ śuṣkapalāśa puṣparahitāḥ puṣpanti bhūyo na ca /
vīṇāvallakivaṃśatantriracitā chidyantyakasmāttadā
bherīścaiva mṛdaṅga pāṇyabhihatā bhidyanti no vādyiṣu

14.21

sarvaṃ vyākulamāsi tacca nagaraṃ nidrābhibhūtaṃ bhṛśaṃ
no nṛtte na ca gāyite na ramite bhūyo manaḥ kasyacit /
rājāpī paramaṃ sudīnamanasaḥ cintāparo dhyāyate
hā dhikśākyakulasya ṛddhi vipulā mā haiva saṃdhakṣyate

14.22

ekasmiṃ śayane sthite sthitamabhūdgopā tathā pārthivo
gopā rātriyi ardharātrasamaye svapnānimāṃ paśyati /
sarveyaṃ pṛthivī prakampitamabhūcchailā sakūṭāvaṭī
vṛkṣā mārutaeritā kṣiti patī utpāṭya mūloddhṛtāḥ

14.23

candrāsūrya nabhātu bhūmipatitau sajyotiṣālaṃkṛtau
keśānadṛśi lūna dakṣiṇi bhuje mukuṭaṃ ca vidhvaṃsitam /
hastau chinna tathaiva chinna caraṇau nagnā dṛśī ātmanaṃ
muktāhāra tathaiva mekhalamaṇī chinnā dṛśī ātmanaḥ

14.24

śayanasyā dṛśi chinna pāda caturo dharaṇītalesmiṃ chayī
chatre daṇḍu sucitru śrīma ruciraṃ chinnā dṛśī pārthive /
sarve ābharaṇā vikīrṇa patitā muhyanti te vāriṇā
bhartuścābharaṇā savastramukuṭā śayyāgatā vyākulā

14.25

ulkāṃ paśyati niṣkramanta nagarāttamasābhibhūtaṃ puraṃ
chinnāṃ jālikamadṛśāti supine ratanāmikāṃ śobhanāṃ /
muktāhāru pralambamānu patitaḥ kṣubhito mahāsāgaraṃ
meruṃ parvatarājamadṛśi tadā sthānātu saṃkampitam

14.26

etānīdṛśa śākyakanya supināṃ supināntare adṛśī
dṛṣṭvā sā pratibuddha ruṇṇanayanā svaṃ svāminaṃ abravīt /
devā kiṃ mi bhaviṣyate khalu bhaṇā supināntarāṇīdṛśā
bhrāntā me smṛti no ca paśyami punaḥ śokārditaṃ me manaḥ

14.27

śrutvāsau kalaviṅkadundubhiruto brahmasvaraḥ susvaro
gopāmālapate bhava pramuditā pāpaṃ na te vidyate /
ye sattvā kṛtapuṇyapūrvacaritā teṣeti svapnā
ime ko 'nyaḥ paśyati naikaduḥkhavihitaḥ svapnāntarāṇīdṛśā

14.28

yatte dṛṣṭā medinī kampamānā kūṭā śailā medinīye patantā /
devā nāgā rākṣasā bhūtasaṃghāḥ sarve tubhyaṃ pūjyaśreṣṭhāṃ karonti

14.29

yatte dṛṣṭā vṛkṣamūloddhṛtāni keśāṃ lūnāṃ dakṣiṇenādṛśāsi /
kṣipraṃ gope kleśajālaṃ chinitvā dṛṣṭījālaṃ uddharī saṃskṛtātaḥ

14.30

yatte dṛṣṭau candrasūryau patantau dṛṣṭā nakṣatrā jyotiṣā nīpatantaḥ /
kṣipraṃ gope kleśaśatrū nihatvā pūjyā loke bhāvinī tvaṃ praśasyā

14.31

yatte dṛṣṭā muktahāraṃ viśīrṇaṃ nagnaṃ bhagnaṃ sarvakāyādṛśāsi /
kṣipraṃ gope istrikāyaṃ jahitvā puruṣastvaṃ vai bheṣyase nocireṇa

14.32

yatte dṛṣṭaṃ mañcakaṃ chinnapādaṃ chatre daṇḍaṃ ratnacitraṃ prabhagnam /
kṣipraṃ gope ogha catvāri tīrtvā māṃ draṣṭāsī ekachatraṃ triloke

14.33

yatte dṛṣṭā bhūṣaṇā uhyamānā cūḍā vastrā mahya mañce 'dṛśāsi /
kṣipraṃ gope lakṣaṇairbhūṣitāṅgaṃ māṃ saṃpaśyī sarvalokaiḥ stuvantam

14.34

yatte dṛṣṭā dīpakoṭīśatāni nagarānniṣkrāntā tatpuraṃ cāndhakāram /
kṣipraṃ gope mohavidyāndhakāre prajñāloke kurvamī sarvalokam

14.35

yatte dṛṣṭaṃ muktahāraṃ prabhagnaṃ chinnaṃ caiva svarṇasūtraṃ vicitram /
kṣipraṃ gope kleśajālaṃ chinitvā saṃjñā sūtraṃ uddharī saṃskṛtātaḥ

14.36

yatte gope cittikāraṃ karoṣī nityaṃ pūjāṃ gauraveṇottamena /
nāstī tubhyaṃ durgatī naiva śokaḥ kṣipraṃ bhohī prītiprāmodyalabdhā

14.37

pūrve mahyaṃ dānu dattaṃ praṇītaṃ śīlaṃ cīrṇaṃ bhāvitā nityakṣānti /
tasmānmahyaṃ ye prasādaṃ labhante sarve bhontī prītiprāmodyalābhāḥ

14.38

kalpā koṭī saṃskṛtā me anantā bodhīmārgo śodhito me praṇītaḥ /
tasmānmahyaṃ ye prasādaṃ karonti sarve chinnā teṣu trīṇyapyapāyāḥ

14.39

harṣaṃ vindā mā ca khedaṃ janehi tuṣṭiṃ vindā saṃjanehī ca prītim /
kṣipraṃ bheṣye prītiprāmodyalābhī sehī gope bhadrakā te nimittā

14.40

so puṇyatejabharito siritejagarbho pūrve nimittasupine imi adṛśāsi /
ye bhonti pūrvaśubhakarmasamuccayānāṃ naiṣkramyakālasamaye narapuṃgavānām

14.41

so adṛśāsi ca karāccaraṇāddhatānā mahasāgarebhi catubhirjala lolayantā /
sarvāmimāṃ vasumatīṃ śayanaṃ vicitraṃ meruṃ ca parvatavaraṃ śirasopadhānam

14.42

ābhā pramukta supine tada adṛśāsi loke vilokitu mahātamasāndhakāram /
chatrodgataṃ dharaṇiye spharate trilokaṃ ābhāya spṛṣṭa vinipātadukhā praśāntā

14.43

kṛṣṇā śubhā caturi prāṇaka pāda lekhī catuvarṇa etva śakunādbhuta ekavarṇāḥ /
mīḍhaṃgirī paramahīna jugupsanīyā abhibhūya caṃkramati tatra ca nopalipto

14.44

bhūyo 'dṛśī supini nadya jalaprapūrṇā bahusattvakoṭinayutāni ca uhyamānā /
so nāva kṛtva prataritva parāṃ pratārya sthāpeti so sthalavare abhaye aśoke

14.45

bhūyo 'dṛśāti bahu ātura rogaspṛṣṭāṃ ārogyatejarahitāṃ balaviprahīnāṃ /
so vaidya bhūtva bahu oṣadha saṃprayacchā moceti sattvanayutāṃ bahurogaspṛṣṭāṃ

14.46

siṃhāsane va hi niṣaṇṇa sumerupṛṣṭhe śiṣyāṃ kṛtāñjalipuṭānamarānnamantāṃ /
saṃgrāmamadhyi jayu adṛśi ātmanaśca ānandaśabdamamarāṃ gagane bruvantaḥ

14.47

evaṃvidhā supini adṛśi bodhisattvo maṅgalya śobhanavratasya ca pāripūrim /
yāṃ śrutva devamanujā abhavanprahṛṣṭā na cirādbhaviṣyati ayaṃ naradevadevaḥ

Original text: Lalitavistara · Edition: P.L. Vaidya, Darbhanga: The Mithila Institute, 1958 (Buddhist Sanskrit Texts, 1) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc