Language

ENहिગુ
Scripture Library

Lakshmi Tantra · Chapter 2

2.1

dvitīyo'dhyāyaḥ - 2
śrīruvāca---
asti nirduḥkhaniḥsīmasukhānubhavalakṣaṇaḥ/
paramātmā paraṃ yasya padaṃ paśyanti sūrayaḥ

2.2

1. nirduḥkhetyādinā nikhilaheyapratyanīkatvānantakalyāṇaguṇākaratvarūpobhayaliṅgatvaṃ paramātmana uktaṃ bhavati/
kaścitkeṣāṃcidātmā syāttasyānyeṣāṃ ca kaścana/
tasyāpyanya itītthaṃ tu yatraiṣā vyavatiṣṭhate

2.3

2. ātmā/ niyantetyarthaḥ/ eṣeti/ vyavastheti śeṣaḥ/ vyavatiṣṭhate samāpnoti, sa paramātmeti pūrveṇānvayaḥ/
adhvanāmadhvanaḥ pāraṃ paramātmānamūcire/
ahaṃ nāma smṛto yo'rthaḥ sa ātmā samudīryate

2.4

3. adhvanāmiti/ traivargikādhvāpekṣayā paramo yo'dhvā mokṣādhvā arcirādiḥ, tasya pāraṃ prāpyamityarthaḥ; "so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam" iti vacanāt/ "adhvanāmadhvapate" iti śrutyuddharaṇamatra/ ahamiti/ yaḥ ahaṃpratyayagocaraḥ sa ātmetyarthaḥ/
anavacchinnarūpo'haṃ paramātmeti śabdyate/
kroḍīkṛtamidaṃ sarvaṃ cetanācetanātmakam

2.5

4. anavacchinneti/ vastvādyaparicchedena yo'haṃśabdāparyavasānavṛttyā pratīyate sa paramātmetyarthaḥ/
yena so'haṃsmṛto bhāvaḥ paramātmā sanātanaḥ/
sa vāsudevo bhagavān kṣetrajñaḥ paramo mataḥ

2.6

viṣṇurnārāyaṇo viśvo viśvarūpa itīryate/
ahaṃtayā samākrāntaṃ yasya viśvamidaṃ jagat

2.7

6. āha ca śakro'nyatra---"tvayaitadviṣṇunā cāmba jagadvyāptaṃ carācaram" iti/
vastvavastu ca tannāsti yannākrāntamahaṃtayā/
idaṃtayā yadālīḍhamākrāntaṃ tadahaṃtayā

2.8

7. idaṃtayeti/ idaṃśabdārthatayā pratītaṃ sarvaṃ jagadityarthaḥ/
sarvataḥ śānta evāsau nirvikāraḥ sanātanaḥ/
ananto deśakālādiparicchedavivarjitaḥ

2.9

mahāvibhūtirityukto vyāptiḥ sā mahatī yataḥ/
tad‌ brahma paramaṃ dhāma nirālambanabhāvanam

2.10

nistaraṅgāmṛtāmbhodhikalpaṃ ṣāḍ‌guṇyamujjvalam/
ekaṃ taccidghanaṃ śāntamudayāstamayojjhitam

2.11

10. nistaraṅgetyādinā bhagavataḥ śāntoditāvasthocyate/ tadevāha---śāntamiti/
apṛthagbhūtaśaktitvād brahmādvaitaṃ taducyate/
tasya yā paramā śaktirjyotsneva himadīdhiteḥ

2.12

11. brahmādvaitamiti/ svāpṛthak‌siddhaśaktyahaṃtāviśiṣṭatvāt tadviśiṣṭaṃ brah‌maikameva tattvamityarthaḥ/ svasvarūpasya tadapṛthak‌siddhatvameva dṛṣṭāntamukhenāha---jyosneti/
sarvāvasthāgatā devī svātmabhūtānapāyinī/
ahaṃtā brahmaṇastasya sāhamasmi sanātanī

2.13

12. sarvāvasthāgatānapāyinītyanena "rāghavatve'bhavatsītā rukmiṇī kṛṣṇajanmani/ anyeṣu cāvatāreṣu viṣṇoreṣānapāyinī" iti maharṣivacanaṃ smāryate/
ātmā sa sarvabhūtānāmahaṃbhūto hariḥ smṛtaḥ/
ahaṃtā sarvabhūtānāmahamasmi sanātanī

2.14

yena bhāvena bhavati vāsudevaḥ sanātanaḥ/
bhavatastasya devasya sa bhāvo'hamitīritā

2.15

bhavadbhāvātmakaṃ brahma tatastacchāśvataṃ padam/
bhavannārāyaṇo devo bhāvo lakṣmīrahaṃ parā

2.16

lakṣmīnārāyaṇākhyātamato brahma sanātanam/
ahaṃ tayā samākrānto hyahamarthaḥ prasidhyati

2.17

16. śrīviśiṣṭameva paraṃ brahma/ na tu niḥśrīkamityarthaḥ/ lakṣmīnārāyaṇayorubhayorātmahaviḥśeṣitve'pi āgnāvaiṣṇavādiṣviva viśiṣṭasyaive ddeśyatvāt tasya caikatvāt na śeṣidvitvaprasaktiriti bhāvaḥ/
ahamarthasamutthā ca sāhaṃtā parikīrtitā/
anyonyenāvinābhāvādanyonyena samanvayāt

2.18

tādātmyaṃ viddhi saṃbandhaṃ mama nāthasya cobhayoḥ/
ahaṃtayā vināhaṃ hi nirupākhyo na sidhyati

2.19

18. nirupākhyo nirviśeṣaḥ/ loke sarvamapi vastu idamitthamiti prakāraviśeṣapuraskāreṇaiva sidhyati; na tu nirviśeṣaṇiti bhāvaḥ/
ahamarthaṃ vināhaṃtā nirādhārā na sidhyati/
bhavadbhāvātmakaṃ rūpaṃ samastavyastagocaram

2.20

parokṣamaparokṣaṃ ca jagati pravicintyate/
nirunmeṣe nirunmeṣā sāhaṃtā parameśvarī

2.21

kroḍīkṛtyākhilaṃ sarvaṃ brahmaṇi vyavatiṣṭhate/
unmeṣastasya yo nāma yathā candrodaye'mbudheḥ

2.22

ahaṃ nārāyaṇī śaktiḥ sisṛkṣālakṣaṇā tadā/
nimeṣastasya yo nāma saṃhṛtau paramātmanaḥ

2.23

22. devyāḥ śaktirūpatvaṃ pūrvamuktam/ adhunā tadbheda ucyate---sisṛkṣāśaktiḥ suṣupsāśaktiśceti/ prathamayā sṛṣṭiḥ, dvitīyayā saṃhāraśca jāyate/ tatra nityavibhūtiviṣaye prathamāyā eva pravṛttiḥ/ dvitīyāyāstu līlāvibhūtāvevopayogaḥ/
ahaṃ nārāyaṇī śaktiḥ suṣupsālakṣaṇā hi sā/
sisṛkṣāyā mamodyantyā devāllakṣmīpateḥ svayam

2.24

avyāhatamasaṃkocamaiśvaryaṃ pravijṛmbhate/
jñānaṃ tatparamaṃ brahma sarvadarśi nirāmayam

2.25

24. jñānādiṣu ṣaṭ‌su guṇeṣu jñānaṃ tatsvarūpanirūpakadharmaḥ/ anye guṇāstu nirūpitasvarūpaviśeṣaṇabhūtā iti vivekaḥ/ tadeva vakṣyatyuttaratra `śeṣamaiśvaryavīryādi jñānadharmaḥ' iti/ jñānākhyasya svarūpasya dharma ityarthaḥ/
jñānātmikā tathāhaṃtā sarvajñā sarvadarśinī/
jñānātmakaṃ paraṃ rūpaṃ brahmaṇo mama cobhayoḥ

2.26

śeṣamaiśvaryavīryādi jñānadharmaḥ sanātanaḥ/
ahamityāntaraṃ rūpaṃ jñānarūpamudīryate

2.27

prakāśakādikaṃ rūpaṃ sphaṭikādisalakṣaṇam/
atastu jñānarūpatvaṃ mama nārāyaṇasya ca

2.28

avyāhatiryadudyatyāstadaiśvaryaṃ paraṃ mama/
iccheti socyate tattattattvaśāsreṣu paṇḍitaiḥ

2.29

28. iccheti/ sisṛkṣāśakteraiśvaryarūpatvaṃ pūrvaṃ caturviṃśe śloke varṇitamatra smartavyam/ sisṛkṣā hi sraṣṭumicchā/
jagatprakṛtibhāvo me yaḥ sā śaktiritīryate/
sṛjantyā yacchramābhāvo mama tadbalamiṣyate

2.30

29. devyā jagatprakṛtibhāvo na svarūpataḥ, tathātve vikāritvaprasaṅgāt/ kiṃtu svaprakārabhūtacidacidātmaneti draṣṭavyam/ eṣaiva hi brahmaṇo jagatprakṛtitve gatiḥ/
bharaṇaṃ yacca kāryasya balaṃ tacca pracakṣate/
śaktyaṃśakena tatprāhurbharaṇaṃ tattvakovidāḥ

2.31

vikāraviraho vīryaṃ prakṛtitve'pi me sadā/
svabhāvaṃ hi jahātyāśu payo dadhisamudbhave

2.32

31. vikāravirahitvaṃ, pūrvoktarītyā prakārāṃśe piraṇāmaḥ na tu prakāryaṃśa iti svīkārāt/ prakāribhūte svarūpa eva pariṇāmamaṅgīkṛtya aghaṭitaghaṭanāsāmarthyāt vikārābhāvanirvāhastu na yuktisahaḥ/ atha eva "māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāt" ityatreśvaropādhibhūtamāyāyāṃ prakṛtitvamartha iti keṣāṃcidabhyupagamaḥ/
jagadbhāve'pi sā nāsti vikṛtirmama nityadā/
vikāraviraho vīryamatastattvavidāṃ matam

2.33

vikramaḥ kathito vīryamaiśvaryāṃśaḥ sa tu smṛtaḥ/
sahakāryanapekṣā me sarvakāryavidhau hi yā

2.34

tejaḥ ṣaṣṭhaṃ guṇaṃ prāhustamimaṃ tattvavedinaḥ/
parābhibhavasāmarthyaṃ tejaḥ kecitpracakṣate

2.35

aiśvarye yojayantyeke tattejastattvakovidāḥ/
iti pañca guṇā ete jñānasya srutayo'mahāḥ

2.36

jñānādyāḥ ṣaḍ‌guṇā ete ṣāḍ‌guṇyaṃ mama tadvapuḥ/
udyatītthaṃ sisṛkṣāyā mamāyutatamī kalā

2.37

36. udyatīti/ udayaṃ prāptetyarthaḥ/
śuddhāśuddhātmako vargastayā kroḍīkṛto'khilaḥ/
tatra śuddhamayaṃ mārgaṃ vyākhyāsyāmi sureśvara

2.38

37. śuddha sṛṣṭiḥ, aśuddhasṛṣṭiśceti dvividhā sṛṣṭiḥ/ tatra śuddhā tnaiguṇyarahitā śuddhasattvamayī/ tasyāḥ svayaṃprakāśatvādajaḍatvamiti kecit/ jaḍatvameveti pare/ asyā eva nityavibhūtiriti vyavahāraḥ/ aśuddhasṛṣṭistu traiguṇyamayī jaḍarūpā līlāvibhūtiriti vyavahṛtā/
abhivyaktānabhivyaktaṣāḍ‌guṇyakramamujjvalam/
ālambitacatūrūpaṃ rūpaṃ tatpārameśvaram

2.39

38. na kevalaṃ nityavibhūtireva śuddhasṛṣṭiḥ/ kiṃtu tatra vidyotamānāḥ vāsudevasaṃkarṣaṇapradyumnāniruddhākhyā vyūhā api tatheti mantavyam/ tatra prathame vāsudeve ṣāḍ‌guṇyakramasya na sphuṭāvabhāsaḥ/ tadanantaravyūheṣu tu kiṃcitkiṃcit krameṇeti jñeyam/
guṇakalpanayādhyasto guṇonmeṣakṛtakramaḥ/
mūrtīkṛtaguṇaśceti tridhā mārgo'yamadbhutaḥ

2.40

39. teṣu vkacit vyūhe guṇānāṃ samyaganunmeṣāt na guṇātmatayā jñānam/ vkacittu krameṇonmeṣāt kramādabhivyaktiḥ/ vkacittu guṇānāmatiprakāśāt guṇātmanā parijñānamiti kramaḥ/
yugāni trīṇi ṣaṇṇaṃ yānyāhurjñānādikāni vai
samāsavyāsatasteṣāṃ cāturātmyaṃ vivicyate

2.41

samastavyastabhedena guṇānāṃ tadyugatrayam/
vivakṣyate yadā sā me śāntāyāścāturātmyatā

2.42

ākṛtīranavekṣyāpi guṇānāṃ kalpanākṛtam/
cāturātmyamidaṃ prāhuḥ śāntāyāstattvacintakāḥ

2.43

śāntātiśāntādunmeṣo mama rūpādyugatraye/
kramavyaktaṃ tadādyaṃ me cāturātmyamamūrtimat

2.44

ataraṅgamanirdeśyaṃ niḥsattaṃ sattvamavyayam/
saccinmātrākhya unmeṣaḥ sādyā me śāntatācyutiḥ

2.45

vyaktajñānabalākyāyāṃ pūrvaṃ saṃkarṣaṇātmani/
tilakālakavatsarvo vikāro mayi tiṣṭhati

2.46

45. tilakālakavaditi/ yathā prāṇināṃ dehe tilavat sūkṣmaḥ kālavarṇaśca binduviśeṣo'tyalpaparimite vkacitkoṇe dṛśyate, tadvat sarvo'pi prapañcaḥ mamaikadeśe tiṣṭhatītyarthaḥ/ saṃkarṣatīti saṃkarṣaṇa ityanvarthaṃ nāma/ atra jñānabalayoḥ samunmeṣaḥ/
tanmāṃ saṃkarṣaṇātmānaṃ vidurjñānabale budhāḥ/
svayaṃ gṛhṇāmi kartṛtvamunmiṣantī tataḥ param

2.47

pradyumna iti māmāhuḥ sarvārthadyotanīṃ tadā/
yugaṃ prasphuritaṃ rūpaṃ tasminnaiśvaryavīryayoḥ

2.48

47. prakṛṣṭaṃ dyumnaṃ tejo vā yasyetyanvarthaṃ nāma/ sṛṣṭikartṛtvāt atra vīryaiśvaryayoḥ samunmeṣaḥ/
tatastayā kriyāśaktyā labdhāveśā cikīrṣayā/
yujyamānāniruddhākhyāṃ lambhitā tattvakovidaiḥ

2.49

48. aniruddheti/ pālanakartaiṣaḥ/ atra śaktitejasoḥ samunmeṣaḥ/ tathā ca saṃjagṛhuḥ---"ṣāḍ‌guṇyādvāsudeḥ para iti sa bhavānmuktabhogyo balāḍhyādbodhātsaṃkarṣaṇastvaṃ harasi vitanuṣe śāstramaisvaryavīryāt/ pradyumnaḥ sargadharmau nayasi ca bhagavan śaktitejo'niruddho bibhrāṇaḥ pāsi sattvaṃ samayasi ca tathā vyūhya raṅgadhirāja// " iti/
avasthāḥ kramaśo me tāḥ suṣuptisvapnajāgarāḥ/
tisro mama svabhāvākhyā vijñānaiśvaryaśaktayaḥ

2.50

49. suṣuptītyādi/ saṃkarṣaṇapradyumnāniruddhānāṃ suṣuptyādyadhiṣṭhātṛtvam/ vāsudevastu turīyādhiṣṭhāteti vevekaḥ/ ayameva vibhavagaḥ māṇḍūkyopaniṣadi viśvataijasaprājñaturyanāmabhirnirdiṣṭaḥ/
unmiṣantyaḥ pṛthaktattvatrayeṇa parikīrtitāḥ/
balaṃ vīryaṃ tathā teja ityetattu guṇatrayam

2.51

śramādyavadyābhāvākhyaṃ jñānāderupasarjanam/
itthaṃ śāntoditāvasthādvayabhedajuṣo mama

2.52

51. śāntoditeti/ śāntāvasthā paravāsudevāvasthā/ uditāvasthā vyūhāvasthā/ tatrāpi śāntoditāvasthaḥ prathamavyūhaḥ/ nityoditāvasthā anye traya iti viśeṣaḥ/
svadharmormisamullāso na bhedāyāmbudheriva/
prāyo yad‌guṇakartavye varte kṛtyā yayā hyaham

2.53

tatra tad‌guṇayugmaṃ tu mama rūpatayocyate/
ato jñānabale devaḥ saṃkarṣaṇa udīryate

2.54

aiśvaryavīrye pradyumno'niruddhaḥ śaktitejasī/
ādyastvabhinnaṣāḍ‌guṇyo brahmatattvāpṛthak‌sthitau

2.55

eko'pyanunayaudāryakrauryaśauryādibhirguṇaiḥ/
naṭaḥ pravartate yadvadveṣaceṣṭādibhedavān

2.56

tadvadekāpi saivāhaṃ jñānaśaktyādibhirguṇaiḥ/
saṃkarṣaṇādisadbhāvaṃ bhaje lokahitepsayā

2.57

kramaśaḥ pralayotpattisthitibhiḥ prāṇyanugrahaḥ/
prayojanamathānyacca śāstraśāstrārthatatphalaiḥ

2.58

57. saṃkarṣaṇaḥ prakalayakartā śāstropadeṣṭā ca/ pradyumnaḥ sṛṣṭikartā śāstrārthapravartayitā ca/ aniruddhaḥ pālanakartā śāstrārthaphalanirvāhakaśceti pratyekaṃ vyāpāravibhāgaḥ/
daśāsturyasuṣuptyādyāścaturvyūhe'pi lakṣayet/
vibhavo'nantarūpastu padmanābhamukho vibhoḥ

2.59

58. paravyūhāvupavarṇya vibhavaḥ kathyate'tra/ vibhavāvatārāḥ padmanābhādayo bahavaḥ/ matsyakūrmādayo'pyatraiva parigaṇitā avatārāḥ/
aniruddhasya vistāro darśitastasya sāttvate/
arcāpi laukikī yā sā bhagavadbhāvitātmanām

2.60

59. arcā nāma devālayeṣu pratiṣṭhitā bimbaviśeṣāḥ/
mantramantreśvaranyāsātsāpi ṣāḍ‌guṇyavigrahā/
parādyarcāvasāne'sminmama rūpacatuṣṭaye

2.61

turyādyavasthā vijñeyā itīyaṃ śuddhapaddhatiḥ/
īṣadbhedena vijñeyaṃ tadvayūhavibhavāntaram//
śuddhetaraṃ tvatho mārgaṃ mama śakra niśāmayā

iti śrīpāñcarātrasāre lakṣmītantre śuddhamārgaprakāśo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
********iti dvitīyo'dhyāyaḥ********

Original text: lakṣmītantram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc