લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 2

દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ - 2
શ્રીરુવાચ---
અસ્તિ નિર્દુઃખનિઃસીમસુખાનુભવલક્ષણઃ।
પરમાત્મા પરં યસ્ય પદં પશ્યન્તિ સૂરયઃ

1. નિર્દુઃખેત્યાદિના નિખિલહેયપ્રત્યનીકત્વાનન્તકલ્યાણગુણાકરત્વરૂપોભયલિઙ્ગત્વં પરમાત્મન ઉક્તં ભવતિ।
કશ્ચિત્કેષાંચિદાત્મા સ્યાત્તસ્યાન્યેષાં ચ કશ્ચન।
તસ્યાપ્યન્ય ઇતીત્થં તુ યત્રૈષા વ્યવતિષ્ઠતે

2. આત્મા। નિયન્તેત્યર્થઃ। એષેતિ। વ્યવસ્થેતિ શેષઃ। વ્યવતિષ્ઠતે સમાપ્નોતિ, સ પરમાત્મેતિ પૂર્વેણાન્વયઃ।
અધ્વનામધ્વનઃ પારં પરમાત્માનમૂચિરે।
અહં નામ સ્મૃતો યોઽર્થઃ સ આત્મા સમુદીર્યતે

3. અધ્વનામિતિ। ત્રૈવર્ગિકાધ્વાપેક્ષયા પરમો યોઽધ્વા મોક્ષાધ્વા અર્ચિરાદિઃ, તસ્ય પારં પ્રાપ્યમિત્યર્થઃ; "સોઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્" ઇતિ વચનાત્। "અધ્વનામધ્વપતે" ઇતિ શ્રુત્યુદ્ધરણમત્ર। અહમિતિ। યઃ અહંપ્રત્યયગોચરઃ સ આત્મેત્યર્થઃ।
અનવચ્છિન્નરૂપોઽહં પરમાત્મેતિ શબ્દ્યતે।
ક્રોડીકૃતમિદં સર્વં ચેતનાચેતનાત્મકમ્

4. અનવચ્છિન્નેતિ। વસ્ત્વાદ્યપરિચ્છેદેન યોઽહંશબ્દાપર્યવસાનવૃત્ત્યા પ્રતીયતે સ પરમાત્મેત્યર્થઃ।
યેન સોઽહંસ્મૃતો ભાવઃ પરમાત્મા સનાતનઃ।
સ વાસુદેવો ભગવાન્ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પરમો મતઃ

વિષ્ણુર્નારાયણો વિશ્વો વિશ્વરૂપ ઇતીર્યતે।
અહંતયા સમાક્રાન્તં યસ્ય વિશ્વમિદં જગત્

6. આહ ચ શક્રોઽન્યત્ર---"ત્વયૈતદ્વિષ્ણુના ચામ્બ જગદ્વ્યાપ્તં ચરાચરમ્" ઇતિ।
વસ્ત્વવસ્તુ ચ તન્નાસ્તિ યન્નાક્રાન્તમહંતયા।
ઇદંતયા યદાલીઢમાક્રાન્તં તદહંતયા

7. ઇદંતયેતિ। ઇદંશબ્દાર્થતયા પ્રતીતં સર્વં જગદિત્યર્થઃ।
સર્વતઃ શાન્ત એવાસૌ નિર્વિકારઃ સનાતનઃ।
અનન્તો દેશકાલાદિપરિચ્છેદવિવર્જિતઃ

મહાવિભૂતિરિત્યુક્તો વ્યાપ્તિઃ સા મહતી યતઃ।
તદ્‌ બ્રહ્મ પરમં ધામ નિરાલમ્બનભાવનમ્

નિસ્તરઙ્ગામૃતામ્ભોધિકલ્પં ષાડ્‌ગુણ્યમુજ્જ્વલમ્।
એકં તચ્ચિદ્ઘનં શાન્તમુદયાસ્તમયોજ્ઝિતમ્

10. નિસ્તરઙ્ગેત્યાદિના ભગવતઃ શાન્તોદિતાવસ્થોચ્યતે। તદેવાહ---શાન્તમિતિ।
અપૃથગ્ભૂતશક્તિત્વાદ્ બ્રહ્માદ્વૈતં તદુચ્યતે।
તસ્ય યા પરમા શક્તિર્જ્યોત્સ્નેવ હિમદીધિતેઃ

11. બ્રહ્માદ્વૈતમિતિ। સ્વાપૃથક્‌સિદ્ધશક્ત્યહંતાવિશિષ્ટત્વાત્ તદ્વિશિષ્ટં બ્રહ્‌મૈકમેવ તત્ત્વમિત્યર્થઃ। સ્વસ્વરૂપસ્ય તદપૃથક્‌સિદ્ધત્વમેવ દૃષ્ટાન્તમુખેનાહ---જ્યોસ્નેતિ।
સર્વાવસ્થાગતા દેવી સ્વાત્મભૂતાનપાયિની।
અહંતા બ્રહ્મણસ્તસ્ય સાહમસ્મિ સનાતની

12. સર્વાવસ્થાગતાનપાયિનીત્યનેન "રાઘવત્વેઽભવત્સીતા રુક્મિણી કૃષ્ણજન્મનિ। અન્યેષુ ચાવતારેષુ વિષ્ણોરેષાનપાયિની" ઇતિ મહર્ષિવચનં સ્માર્યતે।
આત્મા સ સર્વભૂતાનામહંભૂતો હરિઃ સ્મૃતઃ।
અહંતા સર્વભૂતાનામહમસ્મિ સનાતની

યેન ભાવેન ભવતિ વાસુદેવઃ સનાતનઃ।
ભવતસ્તસ્ય દેવસ્ય સ ભાવોઽહમિતીરિતા

ભવદ્ભાવાત્મકં બ્રહ્મ તતસ્તચ્છાશ્વતં પદમ્।
ભવન્નારાયણો દેવો ભાવો લક્ષ્મીરહં પરા

લક્ષ્મીનારાયણાખ્યાતમતો બ્રહ્મ સનાતનમ્।
અહં તયા સમાક્રાન્તો હ્યહમર્થઃ પ્રસિધ્યતિ

16. શ્રીવિશિષ્ટમેવ પરં બ્રહ્મ। ન તુ નિઃશ્રીકમિત્યર્થઃ। લક્ષ્મીનારાયણયોરુભયોરાત્મહવિઃશેષિત્વેઽપિ આગ્નાવૈષ્ણવાદિષ્વિવ વિશિષ્ટસ્યૈવે દ્દેશ્યત્વાત્ તસ્ય ચૈકત્વાત્ ન શેષિદ્વિત્વપ્રસક્તિરિતિ ભાવઃ।
અહમર્થસમુત્થા ચ સાહંતા પરિકીર્તિતા।
અન્યોન્યેનાવિનાભાવાદન્યોન્યેન સમન્વયાત્

તાદાત્મ્યં વિદ્ધિ સંબન્ધં મમ નાથસ્ય ચોભયોઃ।
અહંતયા વિનાહં હિ નિરુપાખ્યો ન સિધ્યતિ

18. નિરુપાખ્યો નિર્વિશેષઃ। લોકે સર્વમપિ વસ્તુ ઇદમિત્થમિતિ પ્રકારવિશેષપુરસ્કારેણૈવ સિધ્યતિ; ન તુ નિર્વિશેષણિતિ ભાવઃ।
અહમર્થં વિનાહંતા નિરાધારા ન સિધ્યતિ।
ભવદ્ભાવાત્મકં રૂપં સમસ્તવ્યસ્તગોચરમ્

પરોક્ષમપરોક્ષં ચ જગતિ પ્રવિચિન્ત્યતે।
નિરુન્મેષે નિરુન્મેષા સાહંતા પરમેશ્વરી

ક્રોડીકૃત્યાખિલં સર્વં બ્રહ્મણિ વ્યવતિષ્ઠતે।
ઉન્મેષસ્તસ્ય યો નામ યથા ચન્દ્રોદયેઽમ્બુધેઃ

અહં નારાયણી શક્તિઃ સિસૃક્ષાલક્ષણા તદા।
નિમેષસ્તસ્ય યો નામ સંહૃતૌ પરમાત્મનઃ

22. દેવ્યાઃ શક્તિરૂપત્વં પૂર્વમુક્તમ્। અધુના તદ્ભેદ ઉચ્યતે---સિસૃક્ષાશક્તિઃ સુષુપ્સાશક્તિશ્ચેતિ। પ્રથમયા સૃષ્ટિઃ, દ્વિતીયયા સંહારશ્ચ જાયતે। તત્ર નિત્યવિભૂતિવિષયે પ્રથમાયા એવ પ્રવૃત્તિઃ। દ્વિતીયાયાસ્તુ લીલાવિભૂતાવેવોપયોગઃ।
અહં નારાયણી શક્તિઃ સુષુપ્સાલક્ષણા હિ સા।
સિસૃક્ષાયા મમોદ્યન્ત્યા દેવાલ્લક્ષ્મીપતેઃ સ્વયમ્

અવ્યાહતમસંકોચમૈશ્વર્યં પ્રવિજૃમ્ભતે।
જ્ઞાનં તત્પરમં બ્રહ્મ સર્વદર્શિ નિરામયમ્

24. જ્ઞાનાદિષુ ષટ્‌સુ ગુણેષુ જ્ઞાનં તત્સ્વરૂપનિરૂપકધર્મઃ। અન્યે ગુણાસ્તુ નિરૂપિતસ્વરૂપવિશેષણભૂતા ઇતિ વિવેકઃ। તદેવ વક્ષ્યત્યુત્તરત્ર `શેષમૈશ્વર્યવીર્યાદિ જ્ઞાનધર્મઃઽ ઇતિ। જ્ઞાનાખ્યસ્ય સ્વરૂપસ્ય ધર્મ ઇત્યર્થઃ।
જ્ઞાનાત્મિકા તથાહંતા સર્વજ્ઞા સર્વદર્શિની।
જ્ઞાનાત્મકં પરં રૂપં બ્રહ્મણો મમ ચોભયોઃ

શેષમૈશ્વર્યવીર્યાદિ જ્ઞાનધર્મઃ સનાતનઃ।
અહમિત્યાન્તરં રૂપં જ્ઞાનરૂપમુદીર્યતે

પ્રકાશકાદિકં રૂપં સ્ફટિકાદિસલક્ષણમ્।
અતસ્તુ જ્ઞાનરૂપત્વં મમ નારાયણસ્ય ચ

અવ્યાહતિર્યદુદ્યત્યાસ્તદૈશ્વર્યં પરં મમ।
ઇચ્છેતિ સોચ્યતે તત્તત્તત્ત્વશાસ્રેષુ પણ્ડિતૈઃ

28. ઇચ્છેતિ। સિસૃક્ષાશક્તેરૈશ્વર્યરૂપત્વં પૂર્વં ચતુર્વિંશે શ્લોકે વર્ણિતમત્ર સ્મર્તવ્યમ્। સિસૃક્ષા હિ સ્રષ્ટુમિચ્છા।
જગત્પ્રકૃતિભાવો મે યઃ સા શક્તિરિતીર્યતે।
સૃજન્ત્યા યચ્છ્રમાભાવો મમ તદ્બલમિષ્યતે

29. દેવ્યા જગત્પ્રકૃતિભાવો ન સ્વરૂપતઃ, તથાત્વે વિકારિત્વપ્રસઙ્ગાત્। કિંતુ સ્વપ્રકારભૂતચિદચિદાત્મનેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્। એષૈવ હિ બ્રહ્મણો જગત્પ્રકૃતિત્વે ગતિઃ।
ભરણં યચ્ચ કાર્યસ્ય બલં તચ્ચ પ્રચક્ષતે।
શક્ત્યંશકેન તત્પ્રાહુર્ભરણં તત્ત્વકોવિદાઃ

વિકારવિરહો વીર્યં પ્રકૃતિત્વેઽપિ મે સદા।
સ્વભાવં હિ જહાત્યાશુ પયો દધિસમુદ્ભવે

31. વિકારવિરહિત્વં, પૂર્વોક્તરીત્યા પ્રકારાંશે પિરણામઃ ન તુ પ્રકાર્યંશ ઇતિ સ્વીકારાત્। પ્રકારિભૂતે સ્વરૂપ એવ પરિણામમઙ્ગીકૃત્ય અઘટિતઘટનાસામર્થ્યાત્ વિકારાભાવનિર્વાહસ્તુ ન યુક્તિસહઃ। અથ એવ "માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાત્" ઇત્યત્રેશ્વરોપાધિભૂતમાયાયાં પ્રકૃતિત્વમર્થ ઇતિ કેષાંચિદભ્યુપગમઃ।
જગદ્ભાવેઽપિ સા નાસ્તિ વિકૃતિર્મમ નિત્યદા।
વિકારવિરહો વીર્યમતસ્તત્ત્વવિદાં મતમ્

વિક્રમઃ કથિતો વીર્યમૈશ્વર્યાંશઃ સ તુ સ્મૃતઃ।
સહકાર્યનપેક્ષા મે સર્વકાર્યવિધૌ હિ યા

તેજઃ ષષ્ઠં ગુણં પ્રાહુસ્તમિમં તત્ત્વવેદિનઃ।
પરાભિભવસામર્થ્યં તેજઃ કેચિત્પ્રચક્ષતે

ઐશ્વર્યે યોજયન્ત્યેકે તત્તેજસ્તત્ત્વકોવિદાઃ।
ઇતિ પઞ્ચ ગુણા એતે જ્ઞાનસ્ય સ્રુતયોઽમહાઃ

જ્ઞાનાદ્યાઃ ષડ્‌ગુણા એતે ષાડ્‌ગુણ્યં મમ તદ્વપુઃ।
ઉદ્યતીત્થં સિસૃક્ષાયા મમાયુતતમી કલા

36. ઉદ્યતીતિ। ઉદયં પ્રાપ્તેત્યર્થઃ।
શુદ્ધાશુદ્ધાત્મકો વર્ગસ્તયા ક્રોડીકૃતોઽખિલઃ।
તત્ર શુદ્ધમયં માર્ગં વ્યાખ્યાસ્યામિ સુરેશ્વર

37. શુદ્ધ સૃષ્ટિઃ, અશુદ્ધસૃષ્ટિશ્ચેતિ દ્વિવિધા સૃષ્ટિઃ। તત્ર શુદ્ધા ત્નૈગુણ્યરહિતા શુદ્ધસત્ત્વમયી। તસ્યાઃ સ્વયંપ્રકાશત્વાદજડત્વમિતિ કેચિત્। જડત્વમેવેતિ પરે। અસ્યા એવ નિત્યવિભૂતિરિતિ વ્યવહારઃ। અશુદ્ધસૃષ્ટિસ્તુ ત્રૈગુણ્યમયી જડરૂપા લીલાવિભૂતિરિતિ વ્યવહૃતા।
અભિવ્યક્તાનભિવ્યક્તષાડ્‌ગુણ્યક્રમમુજ્જ્વલમ્।
આલમ્બિતચતૂરૂપં રૂપં તત્પારમેશ્વરમ્

38. ન કેવલં નિત્યવિભૂતિરેવ શુદ્ધસૃષ્ટિઃ। કિંતુ તત્ર વિદ્યોતમાનાઃ વાસુદેવસંકર્ષણપ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધાખ્યા વ્યૂહા અપિ તથેતિ મન્તવ્યમ્। તત્ર પ્રથમે વાસુદેવે ષાડ્‌ગુણ્યક્રમસ્ય ન સ્ફુટાવભાસઃ। તદનન્તરવ્યૂહેષુ તુ કિંચિત્કિંચિત્ ક્રમેણેતિ જ્ઞેયમ્।
ગુણકલ્પનયાધ્યસ્તો ગુણોન્મેષકૃતક્રમઃ।
મૂર્તીકૃતગુણશ્ચેતિ ત્રિધા માર્ગોઽયમદ્ભુતઃ

39. તેષુ વ્કચિત્ વ્યૂહે ગુણાનાં સમ્યગનુન્મેષાત્ ન ગુણાત્મતયા જ્ઞાનમ્। વ્કચિત્તુ ક્રમેણોન્મેષાત્ ક્રમાદભિવ્યક્તિઃ। વ્કચિત્તુ ગુણાનામતિપ્રકાશાત્ ગુણાત્મના પરિજ્ઞાનમિતિ ક્રમઃ।
યુગાનિ ત્રીણિ ષણ્ણં યાન્યાહુર્જ્ઞાનાદિકાનિ વૈ
સમાસવ્યાસતસ્તેષાં ચાતુરાત્મ્યં વિવિચ્યતે

સમસ્તવ્યસ્તભેદેન ગુણાનાં તદ્યુગત્રયમ્।
વિવક્ષ્યતે યદા સા મે શાન્તાયાશ્ચાતુરાત્મ્યતા

આકૃતીરનવેક્ષ્યાપિ ગુણાનાં કલ્પનાકૃતમ્।
ચાતુરાત્મ્યમિદં પ્રાહુઃ શાન્તાયાસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ

શાન્તાતિશાન્તાદુન્મેષો મમ રૂપાદ્યુગત્રયે।
ક્રમવ્યક્તં તદાદ્યં મે ચાતુરાત્મ્યમમૂર્તિમત્

અતરઙ્ગમનિર્દેશ્યં નિઃસત્તં સત્ત્વમવ્યયમ્।
સચ્ચિન્માત્રાખ્ય ઉન્મેષઃ સાદ્યા મે શાન્તતાચ્યુતિઃ

વ્યક્તજ્ઞાનબલાક્યાયાં પૂર્વં સંકર્ષણાત્મનિ।
તિલકાલકવત્સર્વો વિકારો મયિ તિષ્ઠતિ

45. તિલકાલકવદિતિ। યથા પ્રાણિનાં દેહે તિલવત્ સૂક્ષ્મઃ કાલવર્ણશ્ચ બિન્દુવિશેષોઽત્યલ્પપરિમિતે વ્કચિત્કોણે દૃશ્યતે, તદ્વત્ સર્વોઽપિ પ્રપઞ્ચઃ મમૈકદેશે તિષ્ઠતીત્યર્થઃ। સંકર્ષતીતિ સંકર્ષણ ઇત્યન્વર્થં નામ। અત્ર જ્ઞાનબલયોઃ સમુન્મેષઃ।
તન્માં સંકર્ષણાત્માનં વિદુર્જ્ઞાનબલે બુધાઃ।
સ્વયં ગૃહ્ણામિ કર્તૃત્વમુન્મિષન્તી તતઃ પરમ્

પ્રદ્યુમ્ન ઇતિ મામાહુઃ સર્વાર્થદ્યોતનીં તદા।
યુગં પ્રસ્ફુરિતં રૂપં તસ્મિન્નૈશ્વર્યવીર્યયોઃ

47. પ્રકૃષ્ટં દ્યુમ્નં તેજો વા યસ્યેત્યન્વર્થં નામ। સૃષ્ટિકર્તૃત્વાત્ અત્ર વીર્યૈશ્વર્યયોઃ સમુન્મેષઃ।
તતસ્તયા ક્રિયાશક્ત્યા લબ્ધાવેશા ચિકીર્ષયા।
યુજ્યમાનાનિરુદ્ધાખ્યાં લમ્ભિતા તત્ત્વકોવિદૈઃ

48. અનિરુદ્ધેતિ। પાલનકર્તૈષઃ। અત્ર શક્તિતેજસોઃ સમુન્મેષઃ। તથા ચ સંજગૃહુઃ---"ષાડ્‌ગુણ્યાદ્વાસુદેઃ પર ઇતિ સ ભવાન્મુક્તભોગ્યો બલાઢ્યાદ્બોધાત્સંકર્ષણસ્ત્વં હરસિ વિતનુષે શાસ્ત્રમૈસ્વર્યવીર્યાત્। પ્રદ્યુમ્નઃ સર્ગધર્મૌ નયસિ ચ ભગવન્ શક્તિતેજોઽનિરુદ્ધો બિભ્રાણઃ પાસિ સત્ત્વં સમયસિ ચ તથા વ્યૂહ્ય રઙ્ગધિરાજ॥ " ઇતિ।
અવસ્થાઃ ક્રમશો મે તાઃ સુષુપ્તિસ્વપ્નજાગરાઃ।
તિસ્રો મમ સ્વભાવાખ્યા વિજ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તયઃ

49. સુષુપ્તીત્યાદિ। સંકર્ષણપ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધાનાં સુષુપ્ત્યાદ્યધિષ્ઠાતૃત્વમ્। વાસુદેવસ્તુ તુરીયાધિષ્ઠાતેતિ વેવેકઃ। અયમેવ વિભવગઃ માણ્ડૂક્યોપનિષદિ વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞતુર્યનામભિર્નિર્દિષ્ટઃ।
ઉન્મિષન્ત્યઃ પૃથક્તત્ત્વત્રયેણ પરિકીર્તિતાઃ।
બલં વીર્યં તથા તેજ ઇત્યેતત્તુ ગુણત્રયમ્

શ્રમાદ્યવદ્યાભાવાખ્યં જ્ઞાનાદેરુપસર્જનમ્।
ઇત્થં શાન્તોદિતાવસ્થાદ્વયભેદજુષો મમ

51. શાન્તોદિતેતિ। શાન્તાવસ્થા પરવાસુદેવાવસ્થા। ઉદિતાવસ્થા વ્યૂહાવસ્થા। તત્રાપિ શાન્તોદિતાવસ્થઃ પ્રથમવ્યૂહઃ। નિત્યોદિતાવસ્થા અન્યે ત્રય ઇતિ વિશેષઃ।
સ્વધર્મોર્મિસમુલ્લાસો ન ભેદાયામ્બુધેરિવ।
પ્રાયો યદ્‌ગુણકર્તવ્યે વર્તે કૃત્યા યયા હ્યહમ્

તત્ર તદ્‌ગુણયુગ્મં તુ મમ રૂપતયોચ્યતે।
અતો જ્ઞાનબલે દેવઃ સંકર્ષણ ઉદીર્યતે

ઐશ્વર્યવીર્યે પ્રદ્યુમ્નોઽનિરુદ્ધઃ શક્તિતેજસી।
આદ્યસ્ત્વભિન્નષાડ્‌ગુણ્યો બ્રહ્મતત્ત્વાપૃથક્‌સ્થિતૌ

એકોઽપ્યનુનયૌદાર્યક્રૌર્યશૌર્યાદિભિર્ગુણૈઃ।
નટઃ પ્રવર્તતે યદ્વદ્વેષચેષ્ટાદિભેદવાન્

તદ્વદેકાપિ સૈવાહં જ્ઞાનશક્ત્યાદિભિર્ગુણૈઃ।
સંકર્ષણાદિસદ્ભાવં ભજે લોકહિતેપ્સયા

ક્રમશઃ પ્રલયોત્પત્તિસ્થિતિભિઃ પ્રાણ્યનુગ્રહઃ।
પ્રયોજનમથાન્યચ્ચ શાસ્ત્રશાસ્ત્રાર્થતત્ફલૈઃ

57. સંકર્ષણઃ પ્રકલયકર્તા શાસ્ત્રોપદેષ્ટા ચ। પ્રદ્યુમ્નઃ સૃષ્ટિકર્તા શાસ્ત્રાર્થપ્રવર્તયિતા ચ। અનિરુદ્ધઃ પાલનકર્તા શાસ્ત્રાર્થફલનિર્વાહકશ્ચેતિ પ્રત્યેકં વ્યાપારવિભાગઃ।
દશાસ્તુર્યસુષુપ્ત્યાદ્યાશ્ચતુર્વ્યૂહેઽપિ લક્ષયેત્।
વિભવોઽનન્તરૂપસ્તુ પદ્મનાભમુખો વિભોઃ

58. પરવ્યૂહાવુપવર્ણ્ય વિભવઃ કથ્યતેઽત્ર। વિભવાવતારાઃ પદ્મનાભાદયો બહવઃ। મત્સ્યકૂર્માદયોઽપ્યત્રૈવ પરિગણિતા અવતારાઃ।
અનિરુદ્ધસ્ય વિસ્તારો દર્શિતસ્તસ્ય સાત્ત્વતે।
અર્ચાપિ લૌકિકી યા સા ભગવદ્ભાવિતાત્મનામ્

59. અર્ચા નામ દેવાલયેષુ પ્રતિષ્ઠિતા બિમ્બવિશેષાઃ।
મન્ત્રમન્ત્રેશ્વરન્યાસાત્સાપિ ષાડ્‌ગુણ્યવિગ્રહા।
પરાદ્યર્ચાવસાનેઽસ્મિન્મમ રૂપચતુષ્ટયે

તુર્યાદ્યવસ્થા વિજ્ઞેયા ઇતીયં શુદ્ધપદ્ધતિઃ।
ઈષદ્ભેદેન વિજ્ઞેયં તદ્વયૂહવિભવાન્તરમ્॥
શુદ્ધેતરં ત્વથો માર્ગં મમ શક્ર નિશામયા

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે શુદ્ધમાર્ગપ્રકાશો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ********