લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 923-942

નાન્તસ્ય ભસ્ય ટેર્લોપસ્તદ્ધિતે । ઉપરાજમ્ । અધ્યાત્મમ્ ॥
નપુંસકાદન્યતરસ્યામ્

અન્નન્તં યત્ ક્લીબં તદન્તાદવ્યયીભાવાટ્ટજ્વા સ્યાત્ । ઉપચર્મમ્ । ઉપચર્મ ॥
ઝયઃ

ઝયન્તાદવ્યયીભાવાટ્ટજ્વા સ્યાત્ । ઉપસમિધમ્ । ઉપસમિત્ ॥
ઇત્યવ્યયીભાવઃ ॥ 2 ॥
અથ તત્પુરુષઃ
તત્પુરુષઃ

અધિકારો ઽયં પ્રાગ્બહુવ્રીહેઃ ॥
દ્વિગુશ્ચ

દ્વિગુરપિ તત્પુરુષસંજ્ઞકઃ સ્યાત્ ॥
દ્વિતીયાશ્રિતાતીતપતિતગતાત્યસ્તપ્રાપ્તાપન્નૈઃ

દ્વિતીયાન્તં શ્રિતાદિપ્રકૃતિકૈઃ સુબન્તૈઃ સહ વા સમસ્યતે સ ચ તત્પુરુષઃ । કૃષ્ણં શ્રિતઃ કૃષ્ણશ્રિત ઇત્યાદિ ॥
તૃતીયા તત્કૃતાર્થેન ગુણવચનેન

તૃતીયાન્તં તૃતીયાન્તાર્થકૃતગુણવચનેનાર્થેન ચ સહ વા પ્રાગ્વત્ । શઙ્કુલયા ખણ્ડઃ । ધાન્યેનાર્થો ધાન્યાર્થઃ । તત્કૃતેતિ કિમ્ ? અક્ષ્ણા કાણઃ ॥
કર્તૃકરણે કૃતા બહુલમ્

કર્તરિ કરણે ચ તૃતીયા કૃદન્તેન બહુલં પ્રાગ્વત્ । હરિણા ત્રાતો હરિત્રાતઃ । નખૈર્ભિન્નઃ નખભિન્નઃ । (પ.) કૃદ્ગ્રહણે ગતિકારકપૂર્વસ્યાપિ ગ્રહણમ્ । નખનિર્ભિન્નઃ ॥
ચતુર્થી તદર્થાર્થબલિહિતસુખરક્ષિતૈઃ

ચતુર્થ્યન્તાર્થાય યત્ તદ્વાચિના અર્થાદિભિશ્ચ ચતુર્થ્યંન્તં વા પ્રાગ્વત્ । યૂપાય દારુ યૂપદારુ । ( તદર્થેન પ્રકૃતિવિકૃતિભાવ એવેષ્ટ ઃ) । તેનેહ ન - રન્ધનાય સ્થાલી । ( અર્થેન નિત્યસમાસો વિશેષ્યલિઙ્ગતા ચેતિ વક્તવ્યમ્ ) । દ્વિજાર્થઃ સૂપઃ । દ્વિજાર્થા યવાગૂઃ । દ્વિજાર્થં પયઃ । ભૂતબલિઃ । ગોહિતમ્ । ગોસુખમ્ । ગોરક્ષિતમ્ ॥
પઞ્ચમી ભયેન

ચોરાદ્ભયં ચોરભયમ્ ॥
સ્તોકાન્તિકદૂરાર્થકૃચ્છ્રાણિ ક્તેન

પઞ્ચમ્યાઃ સ્તોકાદિભ્યઃ

અલુગુત્તરપદે । સ્તોકાન્મુક્તઃ । અન્તિકાદાગતઃ । અભ્યાશાદાગતઃ । દૂરાદાગતઃ । કૃચ્છ્રાદાગતઃ ॥
ષષ્ઠી

સુબન્તેન પ્રાગ્વત્ । રાજપુરુષઃ ॥
પૂર્વાપરાધરોત્તરમેકદેશિનૈકાધિકરણે

અવયવિના સહ પૂર્વાદયઃ સમસ્યન્તે એકત્વસંખ્યાવિશિષ્ટશ્ચેદવયવી । ષષ્ઠીસમાસાપવાદઃ । પૂર્વં કાયસ્ય પૂર્વકાયઃ । અપરકાયઃ । એકાધિકરણે કિમ્ ? પૂર્વશ્છાત્રાણામ્ ॥
અર્ધં નપુંસકમ્

સમાંશવાચ્યર્ધશબ્દો નિત્યં ક્લીબે, સ પ્રાગ્વત્ । અર્ધં પિપ્પલ્યાઃ અર્ધપિપ્પલી ।
સપ્તમી શૌણ્ડૈઃ

સપ્તમ્યન્તં શૌણ્ડાદિભિઃ પ્રાગ્વત્ । અક્ષેષુ શૌણ્ડઃ અક્ષશોણ્ડ ઇત્યાદિ । દ્વિતીયાતૃતીયેત્યાદિયોગવિભાગાદન્યત્રાપિ તૃતીયાદિવિભક્તીનાં પ્રયોગવશાત્સમાસો જ્ઞેયઃ ॥
દિક્સંખ્યે સંજ્ઞાયામ્

સંજ્ઞાયામેવેતિ નિયમાર્થં સૂત્રમ્ । પૂર્વેષુકામશમી । સપ્તર્ષયઃ । તેનેહ ન - ઉત્તરા વૃક્ષાઃ । પઞ્ચ બ્રાહ્મણાઃ ॥
તદ્ધિતાર્થોત્તરપદસમાહારે ચ

તદ્ધિતાર્થે વિષયે ઉત્તરપદે ચ પરતઃ સમાહારે ચ વાચ્યે દિક્સંખ્યે પ્રાગ્વત્ । પૂર્વસ્યાં શાલાયાં ભવઃ - પૂર્વા શાલા ઇતિ સમાસે જાતે (સર્વનામ્નો વૃત્તિમાત્રે પુંવદ્ભાવ ઃ) ॥
દિક્પૂર્વપદાદસંજ્ઞાયાં ઞઃ

અસ્માદ્ભવાદ્યર્થે ઞઃ સ્યાદસંજ્ઞાયામ્ ॥
તદ્ધિતેષ્વચામાદેઃ

ઞિતિ ણિતિ ચ તદ્ધિતેષ્વચામાદેરચો વૃદ્ધિઃ સ્યાત્ । યસ્યેતિ ચ । પૌર્વશાલઃ । પઞ્ચ ગાવો ધનં યસ્યેતિ ત્રિપદે બહુવ્રીહૌ । ( દ્વન્દ્વતત્પુરુષયોરુત્તરપદે નિત્ય સમાસવચનમ્ ) ॥
ગોરતદ્ધિતલુકિ