Laghusiddhāntakaumudī · Verses 883-902

samānakartṛkayordhātvarthayoḥ pūrvakāle vidyamānāddhātoḥ ktvā syāt / bhuktvā vrajati / dvitvamatantram / bhuktvā pītvā vrajati //
na ktvā seṭ

seṭ ktvā kinna syāt / śayitvā / seṭ kim ? kṛtvā //
ralo vyupadhāddhalādeḥ saṃśca

ivarṇovarṇopadhāddhalādeḥ ralantātparau ktvāsanau seṭau vā kitau staḥ / dyutitvā, dyotitvā / likhitvā, lekhitvā / vyupadhātkim ? vartitvā / ralaḥ kim ? eṣitvā / seṭ kim ? bhuktvā //
udito vā

uditaḥ parasya ktava iḍvā / śamitvā, śāntvā / devitvā, dyūtvā / dadhāterhiḥ / hitvā //
jahāteśca ktvi

hitvā / hāṅastu - hātvā //
samāse 'nañpūrve ktvo lyap

avyayapūrvapade 'nañsamāse ktvo lyabādeśaḥ syāt / tuk / prakṛtya / anañ kim ? akṛtvā //
ābhīkṣṇye ṇamul ca

ābhīkṣṇye dyotye pūrvaviṣaye ṇamul syāt ktvā ca //
nityavīpsayoḥ

ābhīkṣṇye vīpsāyāṃ ca dyotye padasya dvitvaṃ syāt / ābhīkṣṇyaṃ tiṅanteṣvavyayasaṃjñakeṣu ca kṛdanteṣu ca / smāraṃsmāraṃ namati śivam / smṛtvāsmṛtvā / pāyampāyam / bhojambhojam / śrāvaṃśrāvam //
anyathaivaṃkathamitthaṃsu siddhāprayogaścet

eṣu kṛño ṇamul syāt / siddho 'prayogo 'sya evambhūtaścet kṛñ / vyarthatvātprayogānarha ityarthaḥ / anyathākāram / evaṅkāram / kathaṅkāram / itthaṅkāraṃ bhuṅkte / siddheti kim ? śiro 'nyathā kṛtvā bhuṅkte //
ityuttarakṛdantam //
iti kṛdantam //
atha vibhaktayarthāḥ
prātipadikārthaliṅgaparimāṇavacanamātre prathamā

niyatopasthitikaḥ prātipadikārthaḥ / mātraśabdasya pratyekaṃ yogaḥ / prātipadikārthamātre liṅgamātrādyādhikye parimāṇamātre saṃkhyāmātre ca prathamā syāt / prātipadikārthamātre - uccaiḥ / nīcaiḥ / kṛṣṇaḥ / śrīḥ / jñānam / liṅgamātre - taṭaḥ, taṭī, taṭam / parimāṇamātre - droṇo vrīhiḥ / vacanaṃ saṃkhyā / ekaḥ, dvau, bahavaḥ //
sambodhane ca

prathamā syāt / he rāma /
iti prathamā /
karturīpsitatamaṃ karma

kartuḥ kriyayā āptumiṣṭatamaṃ kārakaṃ karmasaṃjñaṃ syāt //
karmaṇi dvitīyā

anukte karmaṇi dvitīyā syāt / hariṃ bhajati / abhihite tu karmādau prathamā - hariḥ sevyate / lakṣmyā sevitaḥ //
akathitaṃ ca

apādānādiviśeṣairavivakṣitaṃ kārakaṃ karmasaṃjñaṃ syāt /
duhyācpacdaṇḍ rudhipracchicibrūśāsujimathmuṣām /
karmayuk syādakathitaṃ tathā syānnīhṛkṛṣvahām // 1 //
gāṃ dogdhi payaḥ / baliṃ yācate vasudhām / taṇḍulānodanaṃ pacati / gargān śataṃ daṇḍayati / vrajamavaruṇaddhi gām / māṇavakaṃ panthānaṃ pṛcchati / vṛkṣamavacinoti phalāni / māṇavakaṃ dharmaṃ brūte śāsti vā / śataṃ jayati devadattam / sudhāṃ kṣīranidhiṃ mathnāti / devadattaṃ śataṃ muṣṇāti / grāmamajāṃ nayati harati karṣati vahati vā / arthanibandhaneyaṃ saṃjñā / baliṃ bhikṣate vasudhām / māṇavakaṃ dharmaṃ bhāṣate abhivatte vaktītyādi //
iti dvitīyā /
svatantraḥ kartā

kriyāyāṃ svātantryeṇa vivakṣitor'thaḥ kartā syāt //
sādhakatamaṃ karaṇam

kriyāsiddhau prakṛṣṭopakārakaṃ karaṇasaṃjñaṃ syāt //
kartṛkaraṇayostṛtīyā

anabhihite kartari karaṇe ca tṛtīyā syāt / rāmeṇa bāṇena hato vālī//
iti tṛtīyā /
karmaṇā yamabhipraiti sa sampradānam

dānasya karmaṇā yamabhipraiti sa sampradānasaṃjñaḥ syāt //
caturthī sampradāne

viprāya gāṃ dadāti //
namassvastisvāhāsvadhālaṃvaṣaḍyogācca

ebhiryoge caturthī / haraye namaḥ / prajābhyaḥ svasti / agnaye svāhā / pitṛbhyaḥ svadhā / alamiti paryāptyarthagrahaṇam / tena daityebhyo hariralaṃ prabhuḥ samarthaḥ śakta ityādi //
iti caturthī /
dhruvamapāye 'pādānam