લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 883-902

સમાનકર્તૃકયોર્ધાત્વર્થયોઃ પૂર્વકાલે વિદ્યમાનાદ્ધાતોઃ ક્ત્વા સ્યાત્ । ભુક્ત્વા વ્રજતિ । દ્વિત્વમતન્ત્રમ્ । ભુક્ત્વા પીત્વા વ્રજતિ ॥
ન ક્ત્વા સેટ્

સેટ્ ક્ત્વા કિન્ન સ્યાત્ । શયિત્વા । સેટ્ કિમ્ ? કૃત્વા ॥
રલો વ્યુપધાદ્ધલાદેઃ સંશ્ચ

ઇવર્ણોવર્ણોપધાદ્ધલાદેઃ રલન્તાત્પરૌ ક્ત્વાસનૌ સેટૌ વા કિતૌ સ્તઃ । દ્યુતિત્વા, દ્યોતિત્વા । લિખિત્વા, લેખિત્વા । વ્યુપધાત્કિમ્ ? વર્તિત્વા । રલઃ કિમ્ ? એષિત્વા । સેટ્ કિમ્ ? ભુક્ત્વા ॥
ઉદિતો વા

ઉદિતઃ પરસ્ય ક્તવ ઇડ્વા । શમિત્વા, શાન્ત્વા । દેવિત્વા, દ્યૂત્વા । દધાતેર્હિઃ । હિત્વા ॥
જહાતેશ્ચ ક્ત્વિ

હિત્વા । હાઙસ્તુ - હાત્વા ॥
સમાસે ઽનઞ્પૂર્વે ક્ત્વો લ્યપ્

અવ્યયપૂર્વપદે ઽનઞ્સમાસે ક્ત્વો લ્યબાદેશઃ સ્યાત્ । તુક્ । પ્રકૃત્ય । અનઞ્ કિમ્ ? અકૃત્વા ॥
આભીક્ષ્ણ્યે ણમુલ્ ચ

આભીક્ષ્ણ્યે દ્યોત્યે પૂર્વવિષયે ણમુલ્ સ્યાત્ ક્ત્વા ચ ॥
નિત્યવીપ્સયોઃ

આભીક્ષ્ણ્યે વીપ્સાયાં ચ દ્યોત્યે પદસ્ય દ્વિત્વં સ્યાત્ । આભીક્ષ્ણ્યં તિઙન્તેષ્વવ્યયસંજ્ઞકેષુ ચ કૃદન્તેષુ ચ । સ્મારંસ્મારં નમતિ શિવમ્ । સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા । પાયમ્પાયમ્ । ભોજમ્ભોજમ્ । શ્રાવંશ્રાવમ્ ॥
અન્યથૈવંકથમિત્થંસુ સિદ્ધાપ્રયોગશ્ચેત્

એષુ કૃઞો ણમુલ્ સ્યાત્ । સિદ્ધો ઽપ્રયોગો ઽસ્ય એવમ્ભૂતશ્ચેત્ કૃઞ્ । વ્યર્થત્વાત્પ્રયોગાનર્હ ઇત્યર્થઃ । અન્યથાકારમ્ । એવઙ્કારમ્ । કથઙ્કારમ્ । ઇત્થઙ્કારં ભુઙ્ક્તે । સિદ્ધેતિ કિમ્ ? શિરો ઽન્યથા કૃત્વા ભુઙ્ક્તે ॥
ઇત્યુત્તરકૃદન્તમ્ ॥
ઇતિ કૃદન્તમ્ ॥
અથ વિભક્તયર્થાઃ
પ્રાતિપદિકાર્થલિઙ્ગપરિમાણવચનમાત્રે પ્રથમા

નિયતોપસ્થિતિકઃ પ્રાતિપદિકાર્થઃ । માત્રશબ્દસ્ય પ્રત્યેકં યોગઃ । પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રે લિઙ્ગમાત્રાદ્યાધિક્યે પરિમાણમાત્રે સંખ્યામાત્રે ચ પ્રથમા સ્યાત્ । પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રે - ઉચ્ચૈઃ । નીચૈઃ । કૃષ્ણઃ । શ્રીઃ । જ્ઞાનમ્ । લિઙ્ગમાત્રે - તટઃ, તટી, તટમ્ । પરિમાણમાત્રે - દ્રોણો વ્રીહિઃ । વચનં સંખ્યા । એકઃ, દ્વૌ, બહવઃ ॥
સમ્બોધને ચ

પ્રથમા સ્યાત્ । હે રામ ।
ઇતિ પ્રથમા ।
કર્તુરીપ્સિતતમં કર્મ

કર્તુઃ ક્રિયયા આપ્તુમિષ્ટતમં કારકં કર્મસંજ્ઞં સ્યાત્ ॥
કર્મણિ દ્વિતીયા

અનુક્તે કર્મણિ દ્વિતીયા સ્યાત્ । હરિં ભજતિ । અભિહિતે તુ કર્માદૌ પ્રથમા - હરિઃ સેવ્યતે । લક્ષ્મ્યા સેવિતઃ ॥
અકથિતં ચ

અપાદાનાદિવિશેષૈરવિવક્ષિતં કારકં કર્મસંજ્ઞં સ્યાત્ ।
દુહ્યાચ્પચ્દણ્ડ્ રુધિપ્રચ્છિચિબ્રૂશાસુજિમથ્મુષામ્ ।
કર્મયુક્ સ્યાદકથિતં તથા સ્યાન્નીહૃકૃષ્વહામ્ ॥ 1 ॥
ગાં દોગ્ધિ પયઃ । બલિં યાચતે વસુધામ્ । તણ્ડુલાનોદનં પચતિ । ગર્ગાન્ શતં દણ્ડયતિ । વ્રજમવરુણદ્ધિ ગામ્ । માણવકં પન્થાનં પૃચ્છતિ । વૃક્ષમવચિનોતિ ફલાનિ । માણવકં ધર્મં બ્રૂતે શાસ્તિ વા । શતં જયતિ દેવદત્તમ્ । સુધાં ક્ષીરનિધિં મથ્નાતિ । દેવદત્તં શતં મુષ્ણાતિ । ગ્રામમજાં નયતિ હરતિ કર્ષતિ વહતિ વા । અર્થનિબન્ધનેયં સંજ્ઞા । બલિં ભિક્ષતે વસુધામ્ । માણવકં ધર્મં ભાષતે અભિવત્તે વક્તીત્યાદિ ॥
ઇતિ દ્વિતીયા ।
સ્વતન્ત્રઃ કર્તા

ક્રિયાયાં સ્વાતન્ત્ર્યેણ વિવક્ષિતોર્ઽથઃ કર્તા સ્યાત્ ॥
સાધકતમં કરણમ્

ક્રિયાસિદ્ધૌ પ્રકૃષ્ટોપકારકં કરણસંજ્ઞં સ્યાત્ ॥
કર્તૃકરણયોસ્તૃતીયા

અનભિહિતે કર્તરિ કરણે ચ તૃતીયા સ્યાત્ । રામેણ બાણેન હતો વાલી॥
ઇતિ તૃતીયા ।
કર્મણા યમભિપ્રૈતિ સ સમ્પ્રદાનમ્

દાનસ્ય કર્મણા યમભિપ્રૈતિ સ સમ્પ્રદાનસંજ્ઞઃ સ્યાત્ ॥
ચતુર્થી સમ્પ્રદાને

વિપ્રાય ગાં દદાતિ ॥
નમસ્સ્વસ્તિસ્વાહાસ્વધાલંવષડ્યોગાચ્ચ

એભિર્યોગે ચતુર્થી । હરયે નમઃ । પ્રજાભ્યઃ સ્વસ્તિ । અગ્નયે સ્વાહા । પિતૃભ્યઃ સ્વધા । અલમિતિ પર્યાપ્ત્યર્થગ્રહણમ્ । તેન દૈત્યેભ્યો હરિરલં પ્રભુઃ સમર્થઃ શક્ત ઇત્યાદિ ॥
ઇતિ ચતુર્થી ।
ધ્રુવમપાયે ઽપાદાનમ્