લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 703-722

કર્તુઃ પ્રયોજકો હેતુસંજ્ઞઃ કર્તૃસંજ્ઞશ્ચ સ્યાત્ ॥
હેતુમતિ ચ

પ્રયોજકવ્યાપારે પ્રેષણાદૌ વાચ્યે ધાતોર્ણિચ્ સ્યાત્ । ભવન્તં પ્રેરયતિ ભાવયતિ ॥
ઓઃ પુયણ્જ્યપરે

સનિ પરે યદઙ્ગં તદવયવાભ્યાસોકારસ્ય ઇત્સ્યાત્ પવર્ગયણ્જકારેષ્વવર્ણપરેષુ પરતઃ ॥ અબીભવત્ ॥ ષ્ઠા ગતિનિવૃત્તૌ ॥
અર્તિહ્રીવ્લીરીક્નૂયીક્ષ્માય્યાતાં પુઙ્ ણૌ

સ્થાપયતિ ॥
તિષ્ઠતેરિત્

ઉપધાયા ઇદાદેશઃ સ્યાચ્ચઙ્પરે ણૌ । અતિષ્ઠિપત્ ॥ ઘટ ચેષ્ટાયામ્ ॥
મિતાં હ્રસ્વઃ

ઘટાદીનાં જ્ઞપાદીનાં ચોપધાયા હ્રસ્વઃ સ્યાણ્ણૌ । ઘટયતિ ॥ જ્ઞપ જ્ઞાને જ્ઞાપને ચ ॥ જ્ઞપયતિ । અજિજ્ઞપત્ ॥
ઇતિ ણ્યન્તપ્રક્રિયા
અથ સન્નન્તપ્રક્રિયા
ધાતોઃ કર્મણઃ સમાનકર્તૃકાદિચ્છાયાં વા

ઇષિકર્મણ ઇષિણૈકકર્તૃકાદ્ધાતોઃ સન્પ્રત્યયો વા સ્યાદિચ્છાયામ્ ॥ પઠ વ્યક્તાયાં વાચિ ॥
સન્યઙોઃ

સન્નન્તસ્ય યઙન્તસ્ય ચ ધાતોરનભ્યાસસ્ય પ્રથમસ્યૈકાચો દ્વે સ્તો ઽજાદેસ્તુ દ્વિતીયસ્ય । સન્યતઃ । પઠિતુમિચ્છતિ પિપઠિષતિ । કર્મણઃ કિમ્ ? ગમનેનેચ્છતિ । સમાન કર્તૃકાત્ કિમ્ ? શિષ્યાઃ પઠન્ત્વિતીચ્છતિ ગુરુઃ । વા ગ્રહણાદ્વાક્યમપિ ॥ લુઙ્સનોર્ઘસૢ ॥
સઃ સ્યાર્ધધાતુકે

સસ્ય તઃ સ્યાત્સાદાવાર્ધધાતુકે । અત્તુમિચ્છતિ જિઘત્સતિ । એકાચ ઇતિ નેટ્ ॥
અજ્ઝનગમાં સનિ

અજન્તાનાં હન્તેરજાદેશગમેશ્ચ દીર્ઘો ઝલાદૌ સનિ ॥
ઇકો ઝલ્

ઇગન્તાજ્ઝલાદિઃ સન્ કિત્ સ્યાત્ । ૠત ઇદ્ધાતોઃ । કર્તુમિચ્છતિ ચિકીર્ષતિ ॥
સનિ ગ્રહગુહોશ્ચ

ગ્રહેર્ગુહેરુગન્તાચ્ચ સન ઇણ્ ન સ્યાત્ । બુભૂષતિ ॥
ઇતિ સન્નન્તપ્રક્રિયા ॥
અથ યઙન્તપ્રક્રિયા
ધાતોરેકાચો હલાદેઃ ક્રિયાસમભિહારે યઙ્

પૌનઃપુન્યે ભૃશાર્થે ચ દ્યોત્યે ધાતોરેકાચો હલાદેર્યઙ્ સ્યાત્ ॥
ગુણો યઙ્લુકોઃ

અભ્યાસસ્ય ગુણો યઙિ યઙ્લુકિ ચ પરતઃ । ઙિદન્તત્વાદાત્મનેપદમ્ । પુનઃ પુનરતિશયેન વા ભવતિ બોભૂયતે । બોભૂયાઞ્ચક્રે । અબોભૂયિષ્ટ ॥
નિત્યં કૌટિલ્યે ગતૌ

ગત્યર્થાત્કૌટિલ્ય એવ યઙ્ સ્યાન્ન તુ ક્રિયાસમભિહારે ॥
દીર્ઘો ઽકિતઃ

અકિતો ઽભ્યાસસ્ય દીર્ઘો યઙ્યઙ્લુકોઃ । કુટિલં વ્રજતિ વાવ્રજ્યતે ॥
યસ્ય હલઃ

યસ્યેતિ સંઘાતગ્રહણમ્ । હલઃ પરસ્ય યશબ્દસ્ય લોપ આર્ધધાતુકે । આદેઃ પરસ્ય । અતો લોપઃ । વાવ્રજાઞ્ચક્રે । વાવ્રજિતા ॥
રીગૃદુપધસ્ય ચ

ઋદુપધસ્ય ધાતોરભ્યાસસ્ય રીગાગમો યઙ્યઙ્લુકોઃ । વરીવૃત્યતે । વરીવૃતાઞ્ચક્રે । વરીવર્તિતા ॥
ક્ષુભ્નાદિષુ ચ

ણત્વં ન । નરીનૃત્યતે । જરીગૃહ્યતે ॥
ઇતિ યઙન્ત પ્રક્રિયા ॥
અથ યઙ્લુક્ પ્રક્રિયા
યઙોઽચિ ચ

યઙોઽચિ પ્રત્યયે લુક્ સ્યાત્, ચકારાત્તં વિનાપિ ક્વચિત્ । અનૈમિત્તિકો ઽય મન્તરઙ્ગત્વાદાદૌ ભવતિ । તતઃ પ્રત્યયલક્ષણેન યઙન્તત્વાદ્દ્વિત્વમ્ । અભ્યાસકાર્યમ્ । ધાતુત્વાલ્લડાદયઃ । શેષાત્કર્તરીતિ પરસ્મૈપદમ્ । ચર્કરીતં ચેત્યદાદૌ પાઠાચ્છપો લુક્ ॥
યઙો વા