Kumarasambhava · Chapter 2

tasmin viprakṛtāḥ kāle tārakeṇa divaukasaḥ
turāsāhaṃ purodhāya dhāma svāyaṃbhuvaṃ yayuḥ //

atha sarvasya dhātāraṃ te sarve sarvatomukham
vāgīśaṃ vāgbhir arthyābhiḥ praṇipatyopatasthire //

namas trimūrtaye tubhyaṃ prāk sṛṣṭeḥ kevalātmane
guṇatrayavibhāgāya paścād bhedam upeyuṣe //

yad amogham apām antar uptaṃ bījam aja tvayā
ataś carācaraṃ viśvaṃ prabhavas tasya gīyase //

tisṛbhis tvam avasthābhir mahimānam udīrayan
pralayasthitisargāṇām ekaḥ kāraṇatāṃ gataḥ //

strīpuṃsāv ātmabhāgau te bhinnamūrteḥ sisṛkṣayā
prasūtibhājaḥ sargasya tāv eva pitarau smṛtau //

svakālaparimāṇena vyastarātriṃdivasya te
yau tu svapnāvabodhau tau bhūtānāṃ pralayodayau //

jagadyonir ayonis tvaṃ jagadanto nirantakaḥ
jagadādir anādis tvaṃ jagadīśo nirīśvaraḥ //

ātmānam ātmanā vetsi sṛjasy ātmānam ātmanā
ātmanā kṛtinā ca tvam ātmany eva pralīyase //

dravaḥ saṃghātakaṭhinaḥ sthūlaḥ sūkṣmo laghur guruḥ
vyakto vyaktetaraś cāsi prākāmyaṃ te vibhūtiṣu //

udghātaḥ praṇavo yāsāṃ nyāyais tribhir udīraṇam
karma yajñaḥ phalaṃ svargas tāsāṃ tvaṃ prabhavo girām //

tvām āmananti prakṛtiṃ puruṣārthapravartinīm
taddarśinam udāsīnaṃ tvām eva puruṣaṃ viduḥ //

tvaṃ pitṝṇām api pitā devānām api devatā
parato 'pi paraś cāsi vidhātā vedhasām api //

tvam eva havyaṃ hotā ca bhojyaṃ bhoktā ca śāśvataḥ
vedyaṃ ca veditā cāsi dhyātā dhyeyaṃ ca yat param //

iti tebhyaḥ stutīḥ śrutvā yathārthā hṛdayaṃgamāḥ
prasādābhimukho vedhāḥ pratyuvāca divaukasaḥ //

purāṇasya kaves tasya caturmukhasamīritā
pravṛttir āsīc chabdānāṃ caritārthā catuṣṭayī //

svāgataṃ svān adhīkārān prabhāvair avalambya vaḥ
yugapad yugabāhubhyaḥ prāptebhyaḥ prājyavikramāḥ //

kim idaṃ dyutim ātmīyāṃ na bibhrati yathā purā
himakliṣṭaprakāśāni jyotīṃṣīva mukhāni vaḥ //

praśamād arciṣām etad anudgīrṇasurāyudham
vṛtrasya hantuḥ kuliśaṃ kuṇṭhitāśrīva lakṣyate //

kiṃ cāyam aridurvāraḥ pāṇau pāśaḥ pracetasaḥ
mantreṇa hatavīryasya phaṇino dainyam āśritaḥ //

kuberasya manaḥśalyaṃ śaṃsatīva parābhavam
apaviddhagado bāhur bhagnaśākha iva drumaḥ //

yamo 'pi vilikhan bhūmiṃ daṇḍenāstamitatviṣā
kurute 'sminn amoghe 'pi nirvāṇālātalāghavam //

amī ca katham ādityāḥ pratāpakṣatiśītalāḥ
citranyastā iva gatāḥ prakāmālokanīyatām //

paryākulatvān marutāṃ vegabhaṅgo 'numīyate
ambhasām oghasaṃrodhaḥ pratīpagamanād iva //

āvarjitajaṭāmauli vilambiśaśikoṭayaḥ
rudrāṇām api mūrdhānaḥ kṣatahuṃkāraśaṃsinaḥ //

labdhapratiṣṭhāḥ prathamaṃ yūyaṃ kiṃ balavattaraiḥ
apavādair ivotsargāḥ kṛtavyāvṛttayaḥ paraiḥ //

tad brūta vatsāḥ kim itaḥ prārthayadhve samāgatāḥ
mayi sṛṣṭir hi lokānāṃ rakṣā yuṣmāsv avasthitā //

tato mandāniloddhūta kamalākaraśobhinā
guruṃ netrasahasreṇa codayām āsa vāsavaḥ //

sa dvinetro hareś cakṣuḥ sahasranayanādhikam
vācaspatir uvācedaṃ prāñjalir jalajāsanam //

evaṃ yad āttha bhagavann āmṛṣṭaṃ naḥ paraiḥ padam
pratyekaṃ viniyuktātmā kathaṃ na jñāsyasi prabho //

bhavallabdhavarodīrṇas tārakākhyo mahāsuraḥ
upaplavāya lokānāṃ dhūmaketur ivotthitaḥ //

pure tāvantam evāsya tanoti ravir ātapam
dīrghikākamalonmeṣo yāvanmātreṇa sādhyate //

sarvābhiḥ sarvadā candras taṃ kalābhir niṣevate
nādatte kevalāṃ lekhāṃ haracūḍāmaṇīkṛtām //

vyāvṛttagatir udyāne kusumasteyasādhvasāt
na vāti vāyus tatpārśve tālavṛntānilādhikam //

paryāyasevām utsṛjya puṣpasaṃbhāratatparāḥ
udyānapālasāmānyam ṛtavas tam upāsate //

tasyopāyanayogyāni ratnāni saritāṃ patiḥ
katham apy ambhasām antar ā niṣpatteḥ pratīkṣate //

jvalanmaṇiśikhāś cainaṃ vāsukipramukhā niśi
sthirapradīpatām etya bhujaṃgāḥ paryupāsate //

tatkṛtānugrahāpekṣī taṃ muhur dūtahāritaiḥ
anukūlayatīndro 'pi kalpadrumavibhūṣaṇaiḥ //

ittham ārādhyamāno 'pi kliśnāti bhuvanatrayam
śāmyet pratyapakāreṇa nopakāreṇa durjanaḥ //

tenāmaravadhūhastaiḥ sadayālūnapallavāḥ
abhijñāś chedapātānāṃ kriyante nandanadrumāḥ //

vījyate sa hi saṃsuptaḥ śvāsasādhāraṇānilaiḥ
cāmaraiḥ surabandīnāṃ bāṣpaśīkaravarṣibhiḥ //

utpāṭya meruśṛṅgāṇi kṣuṇṇāni haritāṃ khuraiḥ
ākrīḍaparvatās tena kalpitāḥ sveṣu veśmasu //

mandākinyāḥ payaḥśeṣaṃ digvāraṇamadāvilam
hemāmbhoruhasasyānāṃ tadvāpyo dhāma sāṃpratam //

bhuvanālokanaprītiḥ svargibhir nānubhūyate
khilībhūte vimānānāṃ tadāpātabhayāt pathi //

yajvabhiḥ saṃbhṛtaṃ havyaṃ vitateṣv adhvareṣu saḥ
jātavedomukhān māyī miṣatām ācchinatti naḥ //

uccair uccaiḥśravās tena hayaratnam ahāri ca
dehabaddham ivendrasya cirakālārjitaṃ yaśaḥ //

tasminn upāyāḥ sarve naḥ krūre pratihatakriyāḥ
vīryavaty auṣadhānīva vikāre sāṃnipātike //

jayāśā yatra cāsmākaṃ pratighātotthitārciṣā
haricakreṇa tenāsya kaṇṭhe niṣka ivārpitaḥ //

tadīyās toyadeṣv adya puṣkarāvartakādiṣu
abhyasyanti taṭāghātaṃ nirjitairāvatā gajāḥ //

tad icchāmo vibho sṛṣṭaṃ senānyaṃ tasya śāntaye
karmabandhacchidaṃ dharmaṃ bhavasyeva mumukṣavaḥ //

goptāraṃ surasainyānāṃ yaṃ puraskṛtya gotrabhit
pratyāneṣyati śatrubhyo bandīm iva jayaśriyam //

vacasy avasite tasmin sasarja giram ātmabhūḥ
garjitānantarāṃ vṛṣṭiṃ saubhāgyena jigāya yā //

saṃpatsyate vaḥ kāmo yaṃ kālaḥ kaścit pratīkṣyatām
na tv asya siddhau yāsyāmi sargavyāpāram ātmanā //

itaḥ sa daityaḥ prāptaśrīr neta evārhati kṣayam
viṣavṛkṣo 'pi saṃvardhya svayaṃ chettum asāṃpratam //

vṛtaṃ tenedam eva prāṅ mayā cāsmai pratiśrutam
vareṇa śamitaṃ lokān alaṃ dagdhuṃ hi tattapaḥ //

saṃyuge sāṃyugīnaṃ tam udyataṃ prasaheta kaḥ
aṃśād ṛte niṣiktasya nīlalohitaretasaḥ //

sa hi devaḥ paraṃ jyotis tamaḥpāre vyavasthitam
paricchinnaprabhāvarddhir na mayā na ca viṣṇunā //

umārūpeṇa te yūyaṃ saṃyamastimitaṃ manaḥ
śaṃbhor yatadhvam ākraṣṭum ayaskāntena lohavat //

ubhe eva kṣame voḍhum ubhayor vīryam āhitam
sā vā śaṃbhos tadīyā vā mūrtir jalamayī mama //

tasyātmā śitikaṇṭhasya saināpatyam upetya vaḥ
mokṣyate surabandīnāṃ veṇīr vīryavibhūtibhiḥ //

iti vyāhṛtya vibudhān viśvayonis tirodadhe
manasy āhitakartavyās te 'pi pratiyayur divam //

tatra niścitya kandarpam agamat pākaśāsanaḥ
manasā kāryasaṃsiddhi tvarādviguṇaraṃhasā //

atha sa lalitayoṣidbhrūlatācāruśṛṅgaṃ rativalayapadāṅke cāpam āsajya kaṇṭhe
sahacaramadhuhastanyastacūtāṅkurāstraḥ śatamakham upatasthe prāñjaliḥ puṣpadhanvā //