Kumarasambhava · Chapter 1

asty uttarasyāṃ diśi devatātmā himālayo nāma nagādhirājaḥ
pūrvāparau toyanidhī vigāhya sthitaḥ pṛthivyā iva mānadaṇḍaḥ //

yaṃ sarvaśailāḥ parikalpya vatsaṃ merau sthite dogdhari dohadakṣe
bhāsvanti ratnāni mahauṣadhīś ca pṛthūpadiṣṭāṃ duduhur dharitrīm //

anantaratnaprabhavasya yasya himaṃ na saubhāgyavilopi jātam
eko hi doṣo guṇasaṃnipāte nimajjatīndoḥ kiraṇeṣv ivāṅkaḥ //

yaś cāpsarovibhramamaṇḍanānāṃ saṃpādayitrīṃ śikharair bibharti
balāhakacchedavibhaktarāgām akālasaṃdhyām iva dhātumattām //

āmekhalaṃ saṃcaratāṃ ghanānāṃ cchāyām adhaḥsānugatāṃ niṣevya
udvejitā vṛṣṭibhir āśrayante śṛṅgāṇi yasyātapavanti siddhāḥ //

padaṃ tuṣārasrutidhautaraktaṃ yasminn adṛṣṭvāpi hatadvipānām
vidanti mārgaṃ nakharandhramuktair muktāphalaiḥ kesariṇāṃ kirātāḥ //

nyastākṣarā dhāturasena yatra bhūrjatvacaḥ kuñjarabinduśoṇāḥ
vrajanti vidyādharasundarīṇām anaṅgalekhakriyayopayogam //

yaḥ pūrayan kīcakarandhrabhāgān darīmukhotthena samīraṇena
udgāsyatām icchati kiṃnarāṇāṃ tānapradāyitvam ivopagantum //

kapolakaṇḍūḥ karibhir vinetuṃ vighaṭṭitānāṃ saraladrumāṇām
yatra srutakṣīratayā prasūtaḥ sānūni gandhaḥ surabhīkaroti //

vanecarāṇāṃ vanitāsakhānāṃ darīgṛhotsaṅganiṣaktabhāsaḥ
bhavanti yatrauṣadhayo rajanyām atailapūrāḥ suratapradīpāḥ //

udvejayaty aṅgulipārṣṇibhāgān mārge śilībhūtahime 'pi yatra
na durvahaśroṇipayodharārtā bhindanti mandāṃ gatim aśvamukhyaḥ //

divākarād rakṣati yo guhāsu līnaṃ divā bhītam ivāndhakāram
kṣudre 'pi nūnaṃ śaraṇaṃ prapanne mamatvam uccaiḥśirasāṃ satīva //

lāṅgūlavikṣepavisarpiśobhair itas tataś candramarīcigauraiḥ
yasyārthayuktaṃ girirājaśabdaṃ kurvanti vālavyajanaiś camaryaḥ //

yatrāṃśukākṣepavilajjitānāṃ yadṛcchayā kiṃpuruṣāṅganānām
darīgṛhadvāravilambibimbās tiraskariṇyo jaladā bhavanti //

bhāgīrathīnirjharasīkarāṇāṃ voḍhā muhuḥ kampitadevadāruḥ
yad vāyur anviṣṭamṛgaiḥ kirātair āsevyate bhinnaśikhaṇḍibarhaḥ //

saptarṣihastāvacitāvaśeṣāṇy adho vivasvān parivartamānaḥ
padmāni yasyāgrasaroruhāṇi prabodhayaty ūrdhvamukhair mayūkhaiḥ //

yajñāṅgayonitvam avekṣya yasya sāraṃ dharitrīdharaṇakṣamaṃ ca
prajāpatiḥ kalpitayajñabhāgaṃ śailādhipatyaṃ svayam anvatiṣṭhat //

sa mānasīṃ merusakhaḥ pitṝṇāṃ kanyāṃ kulasya sthitaye sthitijñaḥ
menāṃ munīnām api mānanīyām ātmānurūpāṃ vidhinopayeme //

kālakrameṇātha tayoḥ pravṛtte svarūpayogye surataprasaṅge
manoramaṃ yauvanam udvahantyā garbho 'bhavad bhūdhararājapatnyāḥ //

asūta sā nāgavadhūpabhogyaṃ mainākam ambhonidhibaddhasakhyam
kruddhe 'pi pakṣacchidi vṛtraśatrāv avedanājñaṃ kuliśakṣatānām //

athāvamānena pituḥ prayuktā dakṣasya kanyā bhavapūrvapatnī
satī satī yogavisṛṣṭadehā tāṃ janmane śailavadhūṃ prapede //

sā bhūdharāṇām adhipena tasyāṃ samādhimatyām udapādi bhavyā
samyakprayogād aparikṣatāyāṃ nītāv ivotsāhaguṇena saṃpat //

prasannadik pāṃsuviviktavātaṃ śaṅkhasvanānantarapuṣpavṛṣṭi
śarīriṇāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ sukhāya tajjanmadinaṃ babhūva //

tayā duhitrā sutarāṃ savitrī sphuratprabhāmaṇḍalayā cakāse
vidūrabhūmir navameghaśabdād udbhinnayā ratnaśalākayeva //

dine dine sā parivardhamānā labdhodayā cāndramasīva lekhā
pupoṣa lāvaṇyamayān viśeṣāñ jyotsnāntarāṇīva kalāntarāṇi //

tāṃ pārvatīty ābhijanena nāmnā bandhupriyāṃ bandhujano juhāva
u meti mātrā tapaso niṣiddhā paścād umākhyāṃ sumukhī jagāma //

mahībhṛtaḥ putravato 'pi dṛṣṭis tasminn apatye na jagāma tṛptim
anantapuṣpasya madhor hi cūte dvirephamālā saviśeṣasaṅgā //

prabhāmahatyā śikhayeva dīpas trimārgayeva tridivasya mārgaḥ
saṃskāravatyeva girā manīṣī tayā sa pūtaś ca vibhūṣitaś ca //

mandākinīsaikatavedikābhiḥ sā kandukaiḥ kṛtrimaputrakaiś ca
reme muhur madhyagatā sakhīnāṃ krīḍārasaṃ nirviśatīva bālye //

tāṃ haṃsamālāḥ śaradīva gaṅgāṃ mahauṣadhiṃ naktam ivātmabhāsaḥ
sthiropadeśām upadeśakāle prapedire prāktanajanmavidyāḥ //

asaṃbhṛtaṃ maṇḍanam aṅgayaṣṭer anāsavākhyaṃ karaṇaṃ madasya
kāmasya puṣpavyatiriktam astraṃ bālyāt paraṃ sātha vayaḥ prapede //

unmīlitaṃ tūlikayeva citraṃ sūryāṃśubhir bhinnam ivāravindam
babhūva tasyāś caturasraśobhi vapur vibhaktaṃ navayauvanena //

abhyunnatāṅguṣṭhanakhaprabhābhir nikṣepaṇād rāgam ivodgirantau
ājahratus taccaraṇau pṛthivyāṃ sthalāravindaśriyam avyavasthām //

sā rājahaṃsair iva saṃnatāṅgī gateṣu līlāñcitavikrameṣu
vyanīyata pratyupadeśalubdhair āditsubhir nūpurasiñjitāni //

vṛttānupūrve ca na cātidīrghe jaṅghe śubhe sṛṣṭavatas tadīye
śeṣāṅganirmāṇavidhau vidhātur lāvaṇya utpādya ivāsa yatnaḥ //

nāgendrahastās tvaci karkaśatvād ekāntaśaityāt kadalīviśeṣāḥ
labdhvāpi loke pariṇāhi rūpaṃ jātās tadūrvor upamānabāhyāḥ //

etāvatā nanv anumeyaśobhaṃ kāñcīguṇasthānam aninditāyāḥ
āropitaṃ yad giriśena paścād ananyanārīkamanīyam aṅkam //

tasyāḥ praviṣṭā natanābhirandhraṃ rarāja tanvī navalomarājiḥ
nīvīm atikramya sitetarasya tanmekhalāmadhyamaṇer ivārciḥ //

madhyena sā vedivilagnamadhyā valitrayaṃ cāru babhāra bālā
ārohaṇārthaṃ navayauvanena kāmasya sopānam iva prayuktam //

anyonyam utpīḍayad utpalākṣyāḥ stanadvayaṃ pāṇḍu tathā pravṛddham
madhye yathā śyāmamukhasya tasya mṛṇālasūtrāntaram apy alabhyam //

śirīṣapuṣpādhikasaukumāryau bāhū tadīyāv iti me vitarkaḥ
parājitenāpi kṛtau harasya yau kaṇṭhapāśau makaradhvajena //

kaṇṭhasya tasyāḥ stanabandhurasya muktākalāpasya ca nistalasya
anyonyaśobhājananād babhūva sādhāraṇo bhūṣaṇabhūṣyabhāvaḥ //

candraṃ gatā padmaguṇān na bhuṅkte padmāśritā cāndramasīm abhikhyām
umāmukhaṃ tu pratipadya lolā dvisaṃśrayāṃ prītim avāpa lakṣmīḥ //

puṣpaṃ pravālopahitaṃ yadi syān muktāphalaṃ vā sphuṭavidrumastham
tato 'nukuryād viśadasya tasyās tāmrauṣṭhaparyastarucaḥ smitasya //

svareṇa tasyām amṛtasruteva prajalpitāyām abhijātavāci
apy anyapuṣṭā pratikūlaśabdā śrotur vitantrīr iva tāḍyamānā //

pravātanīlotpalanirviśeṣam adhīraviprekṣitam āyatākṣyā
tayā gṛhītaṃ nu mṛgāṅganābhyas tato gṛhītaṃ nu mṛgāṅganābhiḥ //

tasyāḥ śalākāñjananirmiteva kāntir bhruvor ānatalekhayor yā
tāṃ vīkṣya līlācaturām anaṅgaḥ svacāpasaundaryamadaṃ mumoca //

lajjā tiraścāṃ yadi cetasi syād asaṃśayaṃ parvatarājaputryāḥ
taṃ keśapāśaṃ prasamīkṣya kuryur vālapriyatvaṃ śithilaṃ camaryaḥ //

sarvopamādravyasamuccayena yathāpradeśaṃ viniveśitena
sā nirmitā viśvasṛjā prayatnād ekasthasaundaryadidṛkṣayeva //

tāṃ nāradaḥ kāmacaraḥ kadā cit kanyāṃ kila prekṣya pituḥ samīpe
samādideśaikavadhūṃ bhavitrīṃ premṇā śarīrārdhaharāṃ harasya //

guruḥ pragalbhe 'pi vayasy ato 'syās tasthau nivṛttānyavarābhilāṣaḥ
ṛte kṛśānor na hi mantrapūtam arhanti tejāṃsy aparāṇi havyam //

ayācitāraṃ na hi devadevam adriḥ sutāṃ grāhayituṃ śaśāka
abhyarthanābhaṅgabhayena sādhur mādhyasthyam iṣṭe 'py avalambate 'rthe //

yadaiva pūrve janane śarīraṃ sā dakṣaroṣāt sudatī sasarja
tadāprabhṛty eva vimuktasaṅgaḥ patiḥ paśūnām aparigraho 'bhūt //

sa kṛttivāsās tapase yatātmā gaṅgāpravāhokṣitadevadāru
prasthaṃ himādrer mṛganābhigandhi kiṃ cit kvaṇatkiṃnaram adhyuvāsa //

gaṇā nameruprasavāvataṃsā bhūrjatvacaḥ sparśavatīr dadhānāḥ
manaḥśilāvicchuritā niṣeduḥ śaileyanaddheṣu śilātaleṣu //

tuṣārasaṃghātaśilāḥ khurāgraiḥ samullikhan darpakalaḥ kakudmān
dṛṣṭaḥ kathaṃ cid gavayair vivignair asoḍhasiṃhadhvanir unnanāda //

tatrāgnim ādhāya samitsamiddhaṃ svam eva mūrtyantaram aṣṭamūrtiḥ
svayaṃ vidhātā tapasaḥ phalānām kenāpi kāmena tapaś cacāra //

anarghyam arghyeṇa tam adrināthaḥ svargaukasām arcitam arcayitvā
ārādhanāyāsya sakhīsametāṃ samādideśa prayatāṃ tanūjām //

pratyarthibhūtām api tāṃ samādheḥ śuśrūṣamāṇāṃ giriśo 'numene
vikārahetau sati vikriyante yeṣāṃ na cetāṃsi ta eva dhīrāḥ //

avacitabalipuṣpā vedisaṃmārgadakṣā niyamavidhijalānāṃ barhiṣāṃ copanetrī
giriśam upacacāra pratyahaṃ sā sukeśī niyamitaparikhedā tacchiraścandrapādaiḥ //