કુમારસંભવ · અધ્યાય 2

તસ્મિન્ વિપ્રકૃતાઃ કાલે તારકેણ દિવૌકસઃ
તુરાસાહં પુરોધાય ધામ સ્વાયંભુવં યયુઃ ॥

અથ સર્વસ્ય ધાતારં તે સર્વે સર્વતોમુખમ્
વાગીશં વાગ્ભિર્ અર્થ્યાભિઃ પ્રણિપત્યોપતસ્થિરે ॥

નમસ્ ત્રિમૂર્તયે તુભ્યં પ્રાક્ સૃષ્ટેઃ કેવલાત્મને
ગુણત્રયવિભાગાય પશ્ચાદ્ ભેદમ્ ઉપેયુષે ॥

યદ્ અમોઘમ્ અપામ્ અન્તર્ ઉપ્તં બીજમ્ અજ ત્વયા
અતશ્ ચરાચરં વિશ્વં પ્રભવસ્ તસ્ય ગીયસે ॥

તિસૃભિસ્ ત્વમ્ અવસ્થાભિર્ મહિમાનમ્ ઉદીરયન્
પ્રલયસ્થિતિસર્ગાણામ્ એકઃ કારણતાં ગતઃ ॥

સ્ત્રીપુંસાવ્ આત્મભાગૌ તે ભિન્નમૂર્તેઃ સિસૃક્ષયા
પ્રસૂતિભાજઃ સર્ગસ્ય તાવ્ એવ પિતરૌ સ્મૃતૌ ॥

સ્વકાલપરિમાણેન વ્યસ્તરાત્રિંદિવસ્ય તે
યૌ તુ સ્વપ્નાવબોધૌ તૌ ભૂતાનાં પ્રલયોદયૌ ॥

જગદ્યોનિર્ અયોનિસ્ ત્વં જગદન્તો નિરન્તકઃ
જગદાદિર્ અનાદિસ્ ત્વં જગદીશો નિરીશ્વરઃ ॥

આત્માનમ્ આત્મના વેત્સિ સૃજસ્ય્ આત્માનમ્ આત્મના
આત્મના કૃતિના ચ ત્વમ્ આત્મન્ય્ એવ પ્રલીયસે ॥

દ્રવઃ સંઘાતકઠિનઃ સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મો લઘુર્ ગુરુઃ
વ્યક્તો વ્યક્તેતરશ્ ચાસિ પ્રાકામ્યં તે વિભૂતિષુ ॥

ઉદ્ઘાતઃ પ્રણવો યાસાં ન્યાયૈસ્ ત્રિભિર્ ઉદીરણમ્
કર્મ યજ્ઞઃ ફલં સ્વર્ગસ્ તાસાં ત્વં પ્રભવો ગિરામ્ ॥

ત્વામ્ આમનન્તિ પ્રકૃતિં પુરુષાર્થપ્રવર્તિનીમ્
તદ્દર્શિનમ્ ઉદાસીનં ત્વામ્ એવ પુરુષં વિદુઃ ॥

ત્વં પિતૄણામ્ અપિ પિતા દેવાનામ્ અપિ દેવતા
પરતો ઽપિ પરશ્ ચાસિ વિધાતા વેધસામ્ અપિ ॥

ત્વમ્ એવ હવ્યં હોતા ચ ભોજ્યં ભોક્તા ચ શાશ્વતઃ
વેદ્યં ચ વેદિતા ચાસિ ધ્યાતા ધ્યેયં ચ યત્ પરમ્ ॥

ઇતિ તેભ્યઃ સ્તુતીઃ શ્રુત્વા યથાર્થા હૃદયંગમાઃ
પ્રસાદાભિમુખો વેધાઃ પ્રત્યુવાચ દિવૌકસઃ ॥

પુરાણસ્ય કવેસ્ તસ્ય ચતુર્મુખસમીરિતા
પ્રવૃત્તિર્ આસીચ્ છબ્દાનાં ચરિતાર્થા ચતુષ્ટયી ॥

સ્વાગતં સ્વાન્ અધીકારાન્ પ્રભાવૈર્ અવલમ્બ્ય વઃ
યુગપદ્ યુગબાહુભ્યઃ પ્રાપ્તેભ્યઃ પ્રાજ્યવિક્રમાઃ ॥

કિમ્ ઇદં દ્યુતિમ્ આત્મીયાં ન બિભ્રતિ યથા પુરા
હિમક્લિષ્ટપ્રકાશાનિ જ્યોતીંષીવ મુખાનિ વઃ ॥

પ્રશમાદ્ અર્ચિષામ્ એતદ્ અનુદ્ગીર્ણસુરાયુધમ્
વૃત્રસ્ય હન્તુઃ કુલિશં કુણ્ઠિતાશ્રીવ લક્ષ્યતે ॥

કિં ચાયમ્ અરિદુર્વારઃ પાણૌ પાશઃ પ્રચેતસઃ
મન્ત્રેણ હતવીર્યસ્ય ફણિનો દૈન્યમ્ આશ્રિતઃ ॥

કુબેરસ્ય મનઃશલ્યં શંસતીવ પરાભવમ્
અપવિદ્ધગદો બાહુર્ ભગ્નશાખ ઇવ દ્રુમઃ ॥

યમો ઽપિ વિલિખન્ ભૂમિં દણ્ડેનાસ્તમિતત્વિષા
કુરુતે ઽસ્મિન્ન્ અમોઘે ઽપિ નિર્વાણાલાતલાઘવમ્ ॥

અમી ચ કથમ્ આદિત્યાઃ પ્રતાપક્ષતિશીતલાઃ
ચિત્રન્યસ્તા ઇવ ગતાઃ પ્રકામાલોકનીયતામ્ ॥

પર્યાકુલત્વાન્ મરુતાં વેગભઙ્ગો ઽનુમીયતે
અમ્ભસામ્ ઓઘસંરોધઃ પ્રતીપગમનાદ્ ઇવ ॥

આવર્જિતજટામૌલિ વિલમ્બિશશિકોટયઃ
રુદ્રાણામ્ અપિ મૂર્ધાનઃ ક્ષતહુંકારશંસિનઃ ॥

લબ્ધપ્રતિષ્ઠાઃ પ્રથમં યૂયં કિં બલવત્તરૈઃ
અપવાદૈર્ ઇવોત્સર્ગાઃ કૃતવ્યાવૃત્તયઃ પરૈઃ ॥

તદ્ બ્રૂત વત્સાઃ કિમ્ ઇતઃ પ્રાર્થયધ્વે સમાગતાઃ
મયિ સૃષ્ટિર્ હિ લોકાનાં રક્ષા યુષ્માસ્વ્ અવસ્થિતા ॥

તતો મન્દાનિલોદ્ધૂત કમલાકરશોભિના
ગુરું નેત્રસહસ્રેણ ચોદયામ્ આસ વાસવઃ ॥

સ દ્વિનેત્રો હરેશ્ ચક્ષુઃ સહસ્રનયનાધિકમ્
વાચસ્પતિર્ ઉવાચેદં પ્રાઞ્જલિર્ જલજાસનમ્ ॥

એવં યદ્ આત્થ ભગવન્ન્ આમૃષ્ટં નઃ પરૈઃ પદમ્
પ્રત્યેકં વિનિયુક્તાત્મા કથં ન જ્ઞાસ્યસિ પ્રભો ॥

ભવલ્લબ્ધવરોદીર્ણસ્ તારકાખ્યો મહાસુરઃ
ઉપપ્લવાય લોકાનાં ધૂમકેતુર્ ઇવોત્થિતઃ ॥

પુરે તાવન્તમ્ એવાસ્ય તનોતિ રવિર્ આતપમ્
દીર્ઘિકાકમલોન્મેષો યાવન્માત્રેણ સાધ્યતે ॥

સર્વાભિઃ સર્વદા ચન્દ્રસ્ તં કલાભિર્ નિષેવતે
નાદત્તે કેવલાં લેખાં હરચૂડામણીકૃતામ્ ॥

વ્યાવૃત્તગતિર્ ઉદ્યાને કુસુમસ્તેયસાધ્વસાત્
ન વાતિ વાયુસ્ તત્પાર્શ્વે તાલવૃન્તાનિલાધિકમ્ ॥

પર્યાયસેવામ્ ઉત્સૃજ્ય પુષ્પસંભારતત્પરાઃ
ઉદ્યાનપાલસામાન્યમ્ ઋતવસ્ તમ્ ઉપાસતે ॥

તસ્યોપાયનયોગ્યાનિ રત્નાનિ સરિતાં પતિઃ
કથમ્ અપ્ય્ અમ્ભસામ્ અન્તર્ આ નિષ્પત્તેઃ પ્રતીક્ષતે ॥

જ્વલન્મણિશિખાશ્ ચૈનં વાસુકિપ્રમુખા નિશિ
સ્થિરપ્રદીપતામ્ એત્ય ભુજંગાઃ પર્યુપાસતે ॥

તત્કૃતાનુગ્રહાપેક્ષી તં મુહુર્ દૂતહારિતૈઃ
અનુકૂલયતીન્દ્રો ઽપિ કલ્પદ્રુમવિભૂષણૈઃ ॥

ઇત્થમ્ આરાધ્યમાનો ઽપિ ક્લિશ્નાતિ ભુવનત્રયમ્
શામ્યેત્ પ્રત્યપકારેણ નોપકારેણ દુર્જનઃ ॥

તેનામરવધૂહસ્તૈઃ સદયાલૂનપલ્લવાઃ
અભિજ્ઞાશ્ છેદપાતાનાં ક્રિયન્તે નન્દનદ્રુમાઃ ॥

વીજ્યતે સ હિ સંસુપ્તઃ શ્વાસસાધારણાનિલૈઃ
ચામરૈઃ સુરબન્દીનાં બાષ્પશીકરવર્ષિભિઃ ॥

ઉત્પાટ્ય મેરુશૃઙ્ગાણિ ક્ષુણ્ણાનિ હરિતાં ખુરૈઃ
આક્રીડપર્વતાસ્ તેન કલ્પિતાઃ સ્વેષુ વેશ્મસુ ॥

મન્દાકિન્યાઃ પયઃશેષં દિગ્વારણમદાવિલમ્
હેમામ્ભોરુહસસ્યાનાં તદ્વાપ્યો ધામ સાંપ્રતમ્ ॥

ભુવનાલોકનપ્રીતિઃ સ્વર્ગિભિર્ નાનુભૂયતે
ખિલીભૂતે વિમાનાનાં તદાપાતભયાત્ પથિ ॥

યજ્વભિઃ સંભૃતં હવ્યં વિતતેષ્વ્ અધ્વરેષુ સઃ
જાતવેદોમુખાન્ માયી મિષતામ્ આચ્છિનત્તિ નઃ ॥

ઉચ્ચૈર્ ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ્ તેન હયરત્નમ્ અહારિ ચ
દેહબદ્ધમ્ ઇવેન્દ્રસ્ય ચિરકાલાર્જિતં યશઃ ॥

તસ્મિન્ન્ ઉપાયાઃ સર્વે નઃ ક્રૂરે પ્રતિહતક્રિયાઃ
વીર્યવત્ય્ ઔષધાનીવ વિકારે સાંનિપાતિકે ॥

જયાશા યત્ર ચાસ્માકં પ્રતિઘાતોત્થિતાર્ચિષા
હરિચક્રેણ તેનાસ્ય કણ્ઠે નિષ્ક ઇવાર્પિતઃ ॥

તદીયાસ્ તોયદેષ્વ્ અદ્ય પુષ્કરાવર્તકાદિષુ
અભ્યસ્યન્તિ તટાઘાતં નિર્જિતૈરાવતા ગજાઃ ॥

તદ્ ઇચ્છામો વિભો સૃષ્ટં સેનાન્યં તસ્ય શાન્તયે
કર્મબન્ધચ્છિદં ધર્મં ભવસ્યેવ મુમુક્ષવઃ ॥

ગોપ્તારં સુરસૈન્યાનાં યં પુરસ્કૃત્ય ગોત્રભિત્
પ્રત્યાનેષ્યતિ શત્રુભ્યો બન્દીમ્ ઇવ જયશ્રિયમ્ ॥

વચસ્ય્ અવસિતે તસ્મિન્ સસર્જ ગિરમ્ આત્મભૂઃ
ગર્જિતાનન્તરાં વૃષ્ટિં સૌભાગ્યેન જિગાય યા ॥

સંપત્સ્યતે વઃ કામો યં કાલઃ કશ્ચિત્ પ્રતીક્ષ્યતામ્
ન ત્વ્ અસ્ય સિદ્ધૌ યાસ્યામિ સર્ગવ્યાપારમ્ આત્મના ॥

ઇતઃ સ દૈત્યઃ પ્રાપ્તશ્રીર્ નેત એવાર્હતિ ક્ષયમ્
વિષવૃક્ષો ઽપિ સંવર્ધ્ય સ્વયં છેત્તુમ્ અસાંપ્રતમ્ ॥

વૃતં તેનેદમ્ એવ પ્રાઙ્ મયા ચાસ્મૈ પ્રતિશ્રુતમ્
વરેણ શમિતં લોકાન્ અલં દગ્ધું હિ તત્તપઃ ॥

સંયુગે સાંયુગીનં તમ્ ઉદ્યતં પ્રસહેત કઃ
અંશાદ્ ઋતે નિષિક્તસ્ય નીલલોહિતરેતસઃ ॥

સ હિ દેવઃ પરં જ્યોતિસ્ તમઃપારે વ્યવસ્થિતમ્
પરિચ્છિન્નપ્રભાવર્દ્ધિર્ ન મયા ન ચ વિષ્ણુના ॥

ઉમારૂપેણ તે યૂયં સંયમસ્તિમિતં મનઃ
શંભોર્ યતધ્વમ્ આક્રષ્ટુમ્ અયસ્કાન્તેન લોહવત્ ॥

ઉભે એવ ક્ષમે વોઢુમ્ ઉભયોર્ વીર્યમ્ આહિતમ્
સા વા શંભોસ્ તદીયા વા મૂર્તિર્ જલમયી મમ ॥

તસ્યાત્મા શિતિકણ્ઠસ્ય સૈનાપત્યમ્ ઉપેત્ય વઃ
મોક્ષ્યતે સુરબન્દીનાં વેણીર્ વીર્યવિભૂતિભિઃ ॥

ઇતિ વ્યાહૃત્ય વિબુધાન્ વિશ્વયોનિસ્ તિરોદધે
મનસ્ય્ આહિતકર્તવ્યાસ્ તે ઽપિ પ્રતિયયુર્ દિવમ્ ॥

તત્ર નિશ્ચિત્ય કન્દર્પમ્ અગમત્ પાકશાસનઃ
મનસા કાર્યસંસિદ્ધિ ત્વરાદ્વિગુણરંહસા ॥

અથ સ લલિતયોષિદ્ભ્રૂલતાચારુશૃઙ્ગં રતિવલયપદાઙ્કે ચાપમ્ આસજ્ય કણ્ઠે
સહચરમધુહસ્તન્યસ્તચૂતાઙ્કુરાસ્ત્રઃ શતમખમ્ ઉપતસ્થે પ્રાઞ્જલિઃ પુષ્પધન્વા ॥