ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિ વ્યતિરેકાત્મિકા · અધ્યાય 79

પ્રથમપક્ષદ્વયે સાક્ષાત્પારમ્પર્યેણ વા સ્વપ્રતીતિલક્ષણાર્થકારિત્વે મૌલઃ સાધારણો હેતુઃ વ્યાપકાનુપલમ્ભશ્ ચ સ્વરૂપાસિદ્ધઃ સ્યાત્ । અર્થક્રિયાકારિત્વે ક્રમાક્રમયોર્ અન્યતરસ્યાવશ્યમ્ભાવાત્ ।

અન્તિમપક્ષે તુ ન કશ્ચિદ્ ધેતુર્ અનાશ્રયઃ સ્યાત્ । વિકલ્પમાત્રસિદ્ધસ્ય ધર્મિણઃ સર્વત્ર સુલભત્વાત્ ।

અપિ ચ, તત્ કલ્પનાજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિ વા સ્યાત્, લિઙ્ગજન્મ વા, સંસ્કારજં વા, સન્દિગ્ધવસ્તુકં વા, અવસ્તુકં વા ।

તત્રાદ્યપક્ષદ્વયે ઽક્ષણિકસ્ય સત્તૈવાવ્યાહતા । કથં બાધકાવતારઃ ।

તૃઈત્યે તુ ન સર્વદા ઽક્ષણિકસત્તાનિષેધઃ । તદર્પિતસંસ્કારાભાવે તત્ સ્મરણાયોગાત્ ।

ચતુર્થે તુ સન્દિગ્ધાશ્રયત્વં હેતુદોષઃ ।

પઞ્ચમે ચ તદ્વિષયસ્યાભાવો ન તાવદ્ પ્રત્યક્ષતઃ સિધ્યતિ । અક્ષણિકાત્મનઃ સર્વદૈવ ત્વન્મતે ઽપ્રત્યક્ષત્વાત્ ન ચાનુમાનતસ્ તદભાવસ્ તત્પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગાન્ ઉપલમ્ ભાદિત્યાશ્રયાસિદ્ધિસ્ તાવદ્ ઉદ્ધતા । એવં દૃષ્ટાન્તો ઽપિ પ્રતિહન્તવ્યઃ ।

સ્વરૂપાસિદ્ધો ઽપ્ય્ અયં હેતૂઃ । સ્થિરસ્યાપિ ક્રમાક્રમિસહકાર્યપેક્ષયા ક્રમાક્રમાભ્યામ્ અર્થક્રિયોપપત્તેઃ । નાપિ ક્રમયૌગપદ્યપક્ષોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ । તથા હિ ક્રમિસહકાર્યપેક્ષયા ક્રમિકાર્યકારિત્વન્ તાવદ્ અવિરુદ્ધમ્ ।

તથા ચ શંકરસ્ય સંક્ષિપ્તો ઽયમ્ અભિપ્રાયઃ । સહકારિસાકલ્યં હિ સામર્થ્યમ્ । તદ્વૈકલ્યં ચાસામર્થ્યમ્ । ન ચ તયોર્ આવિર્ભાવતિરોભાવાભ્યાન્ તદ્વતઃ કા ચિત્ ક્ષતિઃ । તસ્ય તાભ્યામ્ અન્યત્વાત્ । તત્ કથં સહકારિણો ઽનપેક્ષ કાર્યકરણપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।

ત્રિલોચનસ્યાપ્ય્ અયં સંક્ષિપ્તાર્થઃ । કાર્યમ્ એવ હિ સહકારિણમ્ અપેક્ષતે । ન ચ કાર્યોત્પત્તિહેતુઃ । યસ્માદ્ દ્વિવિધં સામર્થ્યં નિજમ્ આગન્તુકં ચ સહકાર્યન્તરમ્, તતો ઽક્ષણિકસ્યાપિ ક્રમવત્ સહકારિનાનાત્વાદ્ અપિ ક્રમવત્ કાર્યનાનાત્વોપપત્તેર્ અશક્યં ભાવાનામ્ પ્રતિક્ષણમ્ અન્યોન્યત્વમ્ ઉપપાદયિતુમ્ ઇતિ ।

ન્યાયભૂષણો ઽપિ લપતિ । પ્રથમકાર્યોત્પાદનકાલે હિ ઉત્તરકાર્યોત્પાદનસ્વભાવઃ । અતઃ પ્રથમકાલ એવાશેષાણિ કાર્યાણિ કુર્યાદ્ ઇતિ ચેત્ ।

તદ્ ઇદં માતા મે વન્ધ્યેત્ય્ આદિવત્ સ્વવચનવિરોધાદ્ અયુક્તમ્ । યો હિ ઉત્તરકાર્યજનનસ્વભાવઃ સ કથમ્ આદૌ તત્ કાર્યં કુર્યાત્ । ન તર્હિ તત્કાર્યકરણસ્વભાવઃ । ન હિ નીલોત્પાદનસ્વભાવઃ પીતાદિકમ્ અપિ કરોતીતિ ।