Kramadīpikā with the commentary · Chapter 7
athavā sthāne hṛṣīkeśādyaṃ gītā-manuṃ japet | kimbhūtaṃ manum ? vyastam ekaikaṃ sarve samastā ye aṅghrayaḥ pāda-catuṣṭayaṃ taiḥ racitam aṅgaṃ pañcāṅgam | arjunaḥ ṛṣir yatra taṃ vyasta-sarvāṅghri-racitāṅgaś cārjuna ṛṣikaś ceti dvandvaḥ taṃ triṣṭup-chando yatra taṃ viśvarūpo viṣṇur adhidevatā yasya tam | ājyakair ghṛtair huned vā vāśabdaḥ samuccaye hunet | ṭīkāntare ukta-prayogeṣu yatra japa-homayoḥ saṅkhyā na uktā tatra saṃnidhānoktā gṛhyate tad-abhāve 'ṣtottaraṃ sahasraṃ śataṃ vā aṣṭau sahasrāṇīty eke | jagan-mohanākhya-tantre-
lakṣaṃ vāpy ayutaṃ vāpi sahasraṃ śatam eva ca |
kāryāṇāṃ gaurvān mantrī tat-tad-dhomaṃ samācaret || KrdC_6.75-76 ||
iti śrī-keśava-bhaṭṭācārya-viracitāyāṃ krama-dīpikāyāṃ
ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ |
||6||
(7)
saptama-paṭalam
aneka-mantra-kathanārthaṃ saptama-paṭalam upakrāmati-vakṣya ity ādinā |
vakṣye 'kṣaya-dhanāvāptyai pratipattiṃ śriyaḥ pateḥ |
suguptāṃ dhana-nāthādyair dhanyair yā kriyate sadā
śriyaḥ pater gopālasya pratipattiṃ dhyānaṃ mantra-pūjā-dhyānādi-prakāraṃ vā vakṣye | yā pratipattir dhana-nāthādyaiḥ kubera-prabhṛtibhir mahādhanaiḥ kriyate | kasyai ? akṣayam avināśi yad dhanaṃ tat-prāptyai | suguptā nātyanta-prakaṭitāṃ dvijair ity arthaḥ
dvāravatyām ity ādi sapta-ślokair madhya-kulakam |
dvāravatyāṃ sahasrārka-bhāsvarair bhavanottamaiḥ |
analpaiḥ kalpa-vṛkṣaiś ca parīte maṇḍapottame
acyuto dhyeyaḥ kutra ? dvāravatyāṃ maṇi-maṇḍape maṇi-siṃhāsanāmbuje āsīno dvārakā-nagarī-gata-maṇi-maṇḍapāvasthita-maṇi-maya-siṃhāsanopaviṣṭaḥ maṇi-maṇḍape | kīdṛśe ? bhavanottamaiḥ gṛhottamaiḥ kalpa-vṛkṣaiś ca parīte veṣṭite | kimbhūtaiḥ ? sahasra-sūryāḥ tadvad bhāsvarair dīptair analpair vistaraiḥ
jvalad-ratna-maya-stambha-dvāra-toraṇa-kuḍyake |
phulla-srag-ullasac-citra-vitānālambi-mauktike
punaḥ kīdṛśe ? jvalanti dīptāni yāni ratnāni tan-mayaṃ tat-pradhānaṃ stambhaḥ gṛhādhāra-bhūtaṃ dvāra-toraṇaṃ kuḍyaṃ bhittir yatra tasmin praphullā vikāsanīyā srak puṣpa-mālā ullasac-chobamānaṃ pavitraṃ nānā-prakāraṃ vitānaṃ tatrālambi mauktikaṃ yatra tatra
punaḥ kīdṛśe maṇi-maṇḍape ?
padma-rāga-sthalī-rājad-ratna-nadyoś ca madhyataḥ |
anārata-galad-ratna-sudhasya svas-taror adhaḥ
padma-rāga-mayī yā sthalī rājad dedīpyamāna-ratna-mayī ca yā nadī tayor madhye svas-taroḥ pārijātasyādhaḥ | svas-taror kimbhūtasya ? anārataṃ sarvadā galantī ratnamayī sudhā amṛtaṃ yasya tasya
punaḥ kīdṛśe maṇi-maṇḍape ?
ratna-pradīpāvalibhiḥ pradīpita-dig-antare |
udyad-āditya-saṅkāśe maṇi-siṃhāsanāmbuje
ratna-pradīpāvalibhir jvalad-ratnaiḥ pradīpitam udbhāsitaṃ diśām antarālam avakāśo yatra maṇi-siṃhāsane | kimbhūte ? udyat prādurbhavan ya ādityas tasya saṅkāśe sadṛśe
acyutaḥ kimbhūtah ?
samāsīno 'cyuto dhyeyo druta-hāṭaka-saṃnibhaḥ |
samānodita-candrārka-taḍit-koṭi-sama-dyutiḥ
druta-hāṭaka-saṃnibhaḥ dravī-bhūta-svarṇa-tulyaḥ samānoditā ekadodgatā yā candrārkānāṃ koṭiḥ taḍitām api koṭiḥ tat-sama-dyutir yasya saḥ
punaḥ kimbhūtah ?
sarvāṅga-sundaraḥ saumyaḥ sarvābharaṇa-bhūṣitaḥ |
pīta-vāsāś cakra-śaṅkha-gadā-padmojjvalad-bhujaḥ
sarvāṅgena mukhādinā sundaro ramyaḥ saumyo 'nuddhataḥ sarvābharaṇenaa kuṇḍalādy-alaṅkāreṇa bhūṣitaḥ | pīta-vāsāḥ pīta-vāsasī yasya saḥ | cakra-śaṅkha-gadā-padmar ujjvalā dīptā bhujā yasya saḥ
punaḥ kīdṛśaḥ ?
anāratocchlad-ratna-dhāraudha-kalaśaṃ spṛśan |
vāma-pādāmbujāgreṇa muṣṇatā pallava-cchavim
vāma-pādāmbujāgreṇa anārataṃ sarvadā ucchalantī yā ratna-dhārā tasyā oghaḥ pravāho yatra sa cāsau kalasaś ceti karmadhārayaḥ | taṃ spṛśan vāma-pādāmbujāgreṇa | kimbhūtena ? pallava-cchavim muṣṇatā kiśalaya-kāntiṃ corayatā
aṣṭa-mahiṣī-dhyānam āha-
rukmiṇī-satyabhāme 'sya mūrdhni ratnaugha-dhārayā |
siñcantyau dakṣa-vāma-sthe sva-doḥ-stha-kalaśotthayā
rukmiṇī-satyabhāme dhyeye | kimbhūte ? asya harer mūrdhni śirasi ratna-pravāha-dhārayā siñcantyau | kīdṛśe ? dakṣa-vāma-sthe | atra rukmiṇī dakṣiṇe satyā vāme | kimbhūtayā dhārayā ? sva-hasta-stha-ghaṭodbhavayā
nāgnajitī-sunande ca dhyeye | ete kīdṛśe ?
nāgnajitī sunandā ca diśantyā kalaśau tayoḥ |
tābhyāṃ ca dakṣa-vāma-sthe mitravindā-sulakṣmaṇe
tayo rukmiṇī-satyabhāmayoḥ sthāne ratna-ghaṭau diśantyau dadatyau | kīdṛśe ? dakṣa-vāma-sthe | tathā mitravindā-sulakṣaṇe dakṣiṇa-vāma-sthe dhyeye | kimbhūte ? tābhyāṃ nāgnajitī-sunandābhyāṃ kalaśaṃ diśantībhyāṃ kalaśaṃ dadatyau
ratna-nadyā samuddhṛtya ratna-pūrṇau ghaṭau tayoḥ |
jāmbavatī suśīlā ca diśantyau dakṣa-vāma-ge
tathā dakṣa-vāme jāmbavatī-suśīle ca dhyeye | kimbhūte ? ratna-nadyā ratna-pūrṇau ghaṭau samuddhṛtya tayor sulakṣmaṇā-mitravindayor diśantyau
bahiḥ ṣoḍaśa-sāhasra-saṅkhyātāḥ paritaḥ striyaḥ |
dhyeyāḥ sakala-ratnaugha-dhārā-yuk-kalaśojjvalāḥ
tad-bahiḥ ṣoḍaśa-sāhasra-saṅkhyātāḥ priyā dhyeyāḥ | kimbhūtāḥ ? kanakaṃ suvarṇaṃ ratnāni padmādīni teṣām oghaḥ samūhaḥ | tasya dhārāṃ yunaktīti tad-yuk yaḥ kalaśaḥ tena dīptāḥ
tad-bahiś cāṣṭa-nidhayo dhyeyāḥ | kīdrśāḥ ?
tad bahiś cāṣṭa-nidhayaḥ pūrayanto dhanair dharām |
tad-bahir vṛṣṇayaḥ sarve purovac ca surādayaḥ
dharāṃ pṛthvīṃ dhanaiḥ pūrayantaḥ tad-bahir vṛṣṇayo yādavā dhyeyāḥ | anantaraṃ purovat dikṣu sthitāḥ surādayo devarṣi-siddha-vidyādhara-gandharva-prabhṛtayo ratnābhiṣekaṃ kurvanto dhyeyāḥ
dhyātvaivaṃ paramātmānaṃ viṃsaty-arṇaṃ manuṃ japet |
catur-lakṣaṃ huned ājyaiś catvāriṃśat-sahasrakam
evaṃ paramātma-rūpaṃ aśarīriṇaṃ dhyātvā viṃsaty-akṣaraṃ mantraṃ catur-lakṣaṃ japet | ājyair ghṛtaiś catvāriṃśat-sahasrakam hunet juhūyāt
viṃśaty-akṣara-mantram uddharati-
śakti-śrī-pūrvako 'ṣṭādaśārṇo viṃśati-varṇakaḥ |
matreṇānena sadṛśo manur nahi jagat traye
śaktir bhuvaneśvarī-bījaṃ śrīḥ śrī-bījaṃ etad-bīja-dvaya-pūrvakaḥ pūrvoktāṣṭādaśākṣara-mantra eva viṃśaty-akṣaro bhavatīty arthaḥ | anena mantreṇa sadṛśo mantra jagat-traye nāsti
ṛṣy-ādikaṃ darśayati-
ṛṣir brahmā ca gāyatrī-cchandaḥ kṛṣṇas tu devatā |
pūrvoktavad evāsya bīja-śakty-ādi-kalpanā
asya mantrasya bīja-śakty-ādi-kalpanā pūrvoktavat daśākṣaravat tathā ca daśākṣarasya yad bījādikaṃ tad asyāpīty arthaḥ
pūjā-prakāram āha-
kalpaḥ sanat-kumārokto mantrasyāsyocyate 'dhunā |
pīṭha-nyāsādikaṃ kṛtvā pūrvokta-kramataḥ sudhīḥ
asya mantrasya sanat-kumāra-kathitaḥ pūjā-prakāraḥ samprati mayā kathyate | pūrvokta-kramataḥ daśākṣarokta-prakāreṇa pīṭha-nyāsa-prāṇāyāmādikaṃ kṛtvā
kara-dvandvāṅguli-taleṣv aṅga-ṣaṭkaṃ pravinyaset |
mantreṇa vyāpakaṃ kṛtvā mātṛkāṃ manu-sampuṭām
saṃhāra-sṛṣṭi-mārgeṇa daśa-tattvāni vinyaset |
punaś ca vyāpakaṃ kṛtvā mantra-varṇās tanau nyaset
ubhaya-karāṅguliṣu ubhaya-kara-taleṣu ca ṣaḍ-aṅgāni kramān nyaset | mantreṇeti viṃśaty akṣara-mantreṇa vyāpakaṃ sarvatanau nyāsaṃ kṛtvā mātṛkāṃ mātṛkā-nyāsaṃ manu-sampuṭāṃ viṃśaty-akṣara-puṭita-pratyakṣarāṃ pūrvokta-mātṛkā-sthāneṣu vinyaset | prayogaś ca-hrīṃ aṃ hrīṃ nama ity ādiḥ | evaṃ bha-paryantaṃ dvir-āvṛttiḥ | tato hrīṃ śrīṃ hrīṃ śrīṃ namaḥ | klīṃ krīṃ paṃ klīṃ krīṃ nama ity ādiḥ | saṃhāra-sṛṣṭi-mārgeṇa daśa-tattvāni mahī-salila-prabhṛtīni vinyaset | punar api viṃśaty-akṣara-mantreṇa vyāpaka-nyāsaṃ kṛtvā viṃśati-mantrākṣarāṇi tanau sva-śarīre nyaset
akṣara-nyāsa-sthānāny āha-
mūrdhni bhāle bhruvor madhye netrayoḥ karṇayor nasoḥ |
ānane cibuke kaṇṭhe dor-mūle hṛdi tanduke
nābhau liṅge tathādhāre kaṭyor jānvoś ca jaṅghayoḥ |
gulphayoḥ pādayor nyaset sṛṣṭir eṣā samīritā
mastake bhāle lalāṭe bhrū-madhye ity ādāv ekaikam akṣaraṃ nyaset | ādhāre liṅgādhas trikoṇa-sthāne eṣa sṛṣṭi-nyāsa-prakāra uktaḥ
sthitir hṛd-ādikaṃ sāntā saṃhṛtiś caraṇādikā |
vidhāyaivaṃ pañca-kṛtvaḥ sthity-antaṃ mūrti-pañjaram |
sṛṣṭi-sthitī ca vinyasya ṣaḍ-aṅga-nyāsam ācaret
hṛd-ādikāṃsāṃ tā sthitiḥ hṛdayam ārabhyāṃsa-paryanta-nyāsaḥ sthitiḥ saṃhṛtiś caraṇādikāpādāvārabhyamūrdhānta-nyāsaḥ vidhāyeti | evaṃ pañca-vārān sthity-antaṃ nyāsaṃ kṛtvā iti gṛhasthābhiprāyeṇa tathā pūrvokta-murti-pañjara-nyāsaṃ kṛtvā punaḥ sṛṣṭi-sthitī vinyasya sṛṣṭi-sthiti-prakāreṇa mantra-varṇān vinyasya ṣaḍ-aṅga-nyāsam ācaret
ṣaḍ-aṅgāni darśayati-
guṇāgni-veda-karaṇa-karaṇākṣy-akṣarair manoḥ |
mudrāṃ baddhvā kirīṭākhyāṃ dig-bandhaṃ pūrvavac caret |
dhyātvā japtvārcayed dehe mūrti-pañjara-pūrvakam
manor mantrasya guṇās trayaḥ agnayas trayaḥ vedāś catvāraḥ karaṇam antaḥ-karaṇa-catuṣṭayaṃ | punaḥ karaṇa-catuṣṭayam akṣi-dvayam etair akṣarair mantra-sambhavaiḥ ṣaḍ-aṅgāni kāryāṇīty arthaḥ | mudrām iti kirīṭākhyāṃ kirīṭābhidhāṃ baddhvā kṛtvā kirīṭādyām iti pāṭhe kaustubha-śrīvatsa-mudrayoḥ parigrahaḥ pūrvavad astra-mantreṇa dig-bandhanaṃ kuryāt |
ātma-pūjām āha-dhyātveti | pūrvoditaṃ dhyānaṃ kṛtvā aṣṭottara-śataṃ ca japtvā mūrti-pañjara-pūrvakam dehe pūjayet tathācābhyantare prathamaṃ parameśvarā-rādhanaṃ tad anu mūrti-pañjarasya tad anu sṛṣṭi-sthiti-nyāsaṃ tad anu ṣaḍ-aṅgasyeti ||23||
bāhya-pūjā-prakāram āha-
athavā hye 'rcayed viṣṇuṃ tad-arthaṃ yantram ucyate |
gomayenopalipyorvīṃ tatra pīṭhaṃ nidhāpayet
athātma-pūjānantaraṃ bāhye viṣṇuṃ pūjayet | tat-pūjārthaṃ pūjā-sthānam ucyate | gomaya-jalena pṛthivīm upalipya tatra lipta-sthāne pīṭhaṃ pūjādhāra-priyaṃ pātraṃ sthāpayet
vilipya gandha-paṅkena likhed aṣṭa-dalāmbujam |
karṇikāyāṃ tu ṣaṭ-koṇaṃ sa-sādhyaṃ tatra manmatham
anantaraṃ tat-pīṭhaṃ candana-paṅkena vilipya tatrāṣṭa-dala-padmaṃ vilikhya karṇikāyāṃ padmaṃ vilikhya madhya-sthāne ṣaṭ-koṇa-puṭitaṃ vahni-pura-dvayaṃ likhet | tatra ṣaṭ-koṇa-madhye sa-sādhyaṃ karma-sahitaṃ sādhya-nāma-sahitaṃ manmathaṃ kāma-bījaṃ likhet | sādhya-grahaṇāt dhāraṇārtham apy etad boddhavyam iti tripāṭhinaḥ
śiṣṭais taṃ saptadaśabhir akṣarair veṣṭayet smaram |
prāg-rakṣo 'nila-koṇeṣu śriyaṃ śiṣṭeṣu saṃvidam
śiṣṭaiḥ sapta saptadaśabhir akṣarais taṃ kāma-bījaṃ veṣṭayet | ṣaṭ-koṇasya pūrva-nairṛti-vāyavya-koṇeṣu śriyaṃ śrī-bīja-trayaṃ likhet | śiṣṭeṣu triṣu koṇeṣu paścimeśānāgni-koṇeṣu saṃvidam bhuvaneśvarī-bījaṃ vilikhet
ṣaḍ-akṣaraṃ sandhiṣu ca keśareṣu triśas triśaḥ |
vilikhet smara-gāyatrīṃ mālā-mantraṃ dalāṣṭake
ṣaḍśaḥ saṃlikhya tad-bāhye veṣṭayen mātṛkākṣaraiḥ |
bhū-bimbaṃ ca likhed bāhye śrī-māye dig-vidikṣv api
sandhiṣu ṣaṭ-koṇa-sandhiṣu ṣaḍ-akṣaraṃ kāma-bīja-pūrvaka-kṛṣṇāya nama iti ṣaḍ-akṣaraṃ likhet | keśara-sthāne kāma-gāyatrīṃ vakṣyamāṇāṃ triśo 'kṣara-trayaṃ kṛtvā vilikhet | patrāṣṭake vakṣyamāṇāṃ mālā-mantraṃ ṣaḍśaḥ ṣaḍ-akṣarāṇi kṛtvā vilikhya padma-bāhye mātṛkākṣarair veṣṭayet | mātṛkāveṣṭana-bāhya eva vakṣyamāṇa-svarūpaṃ bhū-bimbaṃ ca likhet | bhū-bimba-dig-vidikṣu śrī-māye dikṣu śrī-bījaṃ koṇeṣu bhuvaneśvarī-bījaṃ likhed ity arthaḥ
etad-yantraṃ hāṭakādi-paṭṭeṣv ālikhya pūrvavat |
sādhitaṃ dhārayed yo vai so 'rcyeta tradaśair api
etad yantraṃ pūjāyām apy upayuktaṃ yo dhārayet sa devair api pūjyate | kiṃ kṛtvā ? suvarṇa-rajata-tāmrādi-paṭṭeṣu yathā-kathita-dravyeṇālikhya pūrvavad yaḥ pūjāsu | yad vā, pūrva-mantravat kṛta-prāṇa-pratiṣṭhādi-kriyam | kīdṛśam ? sādhitaṃ yathā-kathita-prakāreṇa sampādita-prajaptaṃ ca
kāma-gāyatrīm uddharati-
syād gāyatrī kāma-deva-puṣpa-bāṇau ca ṅe 'ntakau |
vidmahe-dhīmahi-yutau tan no 'ṅgaḥ pracodayāt |
japyāj japādau gopāla-manūnāṃ jana-rañjanīm
kāma-deva-puṣpa-bāṇa-śabdau krameṇa caturthy-antau | kimbhūtau ? vidmahe-dhīmahi-śabda-sahitau | tad-anu tan no 'naṅgaḥ pracodayād iti svarūpam | evaṃ sati kāma-gāyatrī syād bhavati | japyād iti gopāla-mantrāṇāṃ japādau japopakrame etāṃ kāma-gāyatrīṃ japyāt | yata iyaṃ jana-rañjanīṃ vaśyakarīm ity arthaḥ
mālā-mantram uddharati-naty-anta ity ādinā |
naty-ante kāma-devāya ṅe 'ntaṃ sarva-jana-priyam |
uktvā sarva-janānte tu saṃmohana-padaṃ tathā
jvala jvala prajvaleti prokto sarva-janasya ca |
hṛdayaṃ ca mama brūyāt vaśaṃ kuru-yugaṃ śiraḥ |
prokto madana-mantro 'ṣta-catvāriṃśadbhir akṣaraiḥ
namaḥ-śabdānte kāma-devāyeti svarūpaṃ tad-anu caturthy-ante sarva-jana-priya-śabdam uccārya tad-anu sarva-jana-śabdam uktvā saṃmohana-padaṃ vadet | tad-anu jvala jvala prajvaleti svarūpam uktvā sarva-janasya hṛdayaṃ mameti svarūpam uktvā vaśam iti svarūpam uktvā kuru kuru iti svarūpam uktvā śiraḥ svāhā iti vadet | evaṃ ca sati aṣṭa-catvāriṃśad akṣarakair madana-mantraḥ || KrdC_7.31-32 ||
viniyogaṃ darśayati-
japādau māra-bījādyo jagat-traya-vaśīkaraḥ |
bhū-gṛhaṃ caturasraṃ syāt koṇa-vajrādy-alaṅkṛtam
yatra yathodbhūta eva japa-pūjā-homādau tu yadi kāma-bījādyo bhavati tadā jagat-traya-vaśīkaraṇa-kṣamaḥ yadāya mantraḥ svatantreṇa japyate tadeti tripāṭhinaḥ | bhū-gṛham uddharati-bhū-gṛham iti | koṇa-saṃlagnāṣṭa-vajrālaṅkṛta-caturasraṃ koṇa-catuṣṭaya-sahitaṃ bhū-vilambam iti pāṭho vā
yantre pūjā-prakāram āha-
pīṭhaṃ pūrvavad abhyarcya mūrti-saṅkalpya pauraṣīm |
tatrāvāhyācyutaṃ bhaktyā sakalīkṛtya pūjayet
pūrvavad daśākṣaravat gurvāpīṭha-pūjāntam abhyarcya tatra pauruṣīṃ puruṣākṛtiṃ mūrtiṃ pārameśvarīṃ vicintya tatra mūrtāv acyutam āvāhya sakalīkṛtya bhaktyā pūjayet | suṣumṇā pravāha-nāḍyā puṣpa-yuktam uttāna-pāṇī-hṛdaya-stha-mūrtes tejaḥ saṃyojya tejo devatā brahma-randhreṇa deva-śarīra-gataṃ vicintya sva-sva-mudrayā bāhye saṃsthāpya sannidhāpya saṇniruddhyāvaguṇṭhya devatāṅge ṣaḍ-aṅga-nyāsaṃ kṛtvā ṣoḍaśopacāraiḥ sampūjayed ity arthaḥ
āsanādi bhūṣaṇāntaṃ punar nyāsa-kramāt yajet |
sṛṣṭi-sthitī ṣaḍ-aṅgaṃ ca kirīṭaṃ kuṇḍala-dvayam
cakra-śaṅkha-gadā-padma-mālā-śrīvatsa-kaustubhān |
gandhākṣata-prasūnaiś ca mūlenābhyarcya pūrvavat
āsanādi vibhūṣāntaṃ yathā syād evaṃ pūjayet āsanam ārabhya bhūṣāntair upacāraiḥ pūjayed ity arthaḥ | punar nyāsa-kramāt sṛṣṭy-ādīn yajet | prathamaṃ sṛṣṭy-ādīnāṃ nyāsaṃ vidhāya tatas tān pūjayet | athavā nyāsa-kramād yathā teṣāṃ nyāsaḥ kṛtas tena krameṇety arthaḥ |
gandhākṣateti | akṣatā yavā gandhākṣata-puṣpaiś ca pūrvavat mūla-mantreṇa kṛṣṇaṃ pūjayitvā saptāvṛtīḥ sampūjayed ity arthaḥ
āvaraṇāny āha-
ādau vahni-pura-dvandva-koṇeṣv aṅgāni pūjayet |
sahṛc-chiraḥ śikhā-varma-netram astram iti kramāt
prathamaṃ vahni-pura-yugala-sambandhi-ṣaṭ-koṇeṣu āgneya-koṇam ārabhya ṣaḍ-aṅgāni pūjayed ity arthaḥ | aṅgāny āha-sahṛd iti | saha-hṛd āvartata iti sahṛt hṛdayaṃ śiraḥ śikhā-varma-kavacaṃ netram astraṃ ceti prathamāvaraṇam
dvitīyāvaraṇam āha vāsudeva iti-
vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradymnaś cāniruddhakaḥ |
agny-ādi-dala-mūleṣu śāntiḥ śrīś ca sarasvatī
ratiś ca dig-daleṣv arcyās tato 'ṣtau mahiṣīr yajet |
rukmiṇy-ādyā dakṣa-savye kramāt patrāgrakeṣu ca
agny-ādi-koṇa-dala-mūleṣu keśara-sthāneṣu vāsudevādayaḥ pūjyās tathaiva pūrvādi-catur-dikṣu dala-mūleṣu śānty-ādayaḥ pūjyā ity arthaḥ | tṛtīyāvaraṇam āha-tato 'ṣṭāv iti | tad-anantaram aṣṭau mahiṣyaḥ pūjyā ity arthaḥ | tā hi rukmiṇy-ādyā iti | pūjā-sthānam āha-dakṣa-savye iti | parameśvarasya dakṣiṇa-bhāge catasraḥ vāma-bhāge catasraḥ krameṇa pūjyā ity arthaḥ || KrdC_7.38-39 ||
caturthāvaraṇam āha-tata iti |
tataḥ ṣoḍaśa-sāhasraṃ sakṛd evārcayet priyāḥ |
indranīla-mukundādyān makarānaṅga-kacchapān
padma-śaṅkhādikāṃś cāpi nidhīn aṣṭau kramād yajet |
tad bahiś cendra-vajrād ye āvṛtī samprapūjayet
pūrvādi-dalāgreṣu ṣoḍaśa-sahasraṃ priyāḥ deva-patnīḥ sakṛd eva eka-krameṇaivārcayet | pañcamam āvaraṇam āha-indranīlādyān aṣṭau nidhīn pūrvādi-krameṇa pūjayet | atrendrādi-śabdānantaraṃ pratyekaṃ caturthy-antaṃ nidhi-padaṃ deyam | prayogaś ca-oṃ indra-nidhaye namaḥ ity ādiḥ | ṣaṣṭha-saptamāvaraṇa-dvayam āha-tad bahir iti | tad-bāhye indrādikaṃ vajrādikaṃ ca pūjayet || KrdC_7.40-41 ||
āvaraṇāni sandarśya naivedyaṃ darśayati-
iti saptāvṛtti-vṛtam abhyarcyācyutam ādarāt |
prīṇayed dadhi-khaṇḍājya-miśreṇa tu payo 'ndhasā
ity anena prakāreṇa saptāvaraṇa-veṣṭitaṃ kṛṣṇam ādara-pūrvakaṃ sampūjya dadhi-śarkarā-ghṛta-sahitena pāyasena prīṇayed ity arthaḥ
rājopacāraṃ dattvātha stutvā natvā ca keśavam |
udvāsayet sva-hṛdaye parivāra-gaṇaiḥ saha
chatra-cāmarādīni dattvā athānantaraṃ stavaṃ kṛtvā aṣṭāṅga-pañcāṅgānyatareṇa praṇamya parivāra-gaṇaiḥ saha keśavaṃ hṛdaye udvāsayet uttolya sthāpayet
nyastvātmānaṃ samabhyarcya tan-mayaḥ prajapen manum |
ratnābhiṣeka-dhyānejyā-viṃśaty-arṇāśriteritā
japa-homārcanair dhyānair yo 'muṃ prabhajate manum |
tad veśma pūryate ratnaiḥ svarṇa-dhānyair anāratam
nyastvā pūjā pūrvoktaṃ sṛṣṭy-ādi-nyāsaṃ kṛtvā ātma-pūjāṃ vidhāya tan-mayaḥ pūjya-deva-svarūpo bhūtvā pūjāṅga-mantraṃ japet | parkṛtam upasaṃharati-ratneti | dhyānaṃ ca ijyā ca pūjā ca ity arthaḥ | tathā ca yasyāṃ pūjāyāṃ kṛṣṇasya ratnābhiṣeka-dhyānaṃ tatra kṛṣṇasya viṃśaty-akṣaroktā pūjeyam uktā | phalaṃ darśayati-japeti | japādibhir yo amuṃ mantraṃ sevate tasya gṛhaṃ padma-rāgādibhiḥ ratnaiḥ kāñcanair dhānyaiś cānāratam anavarataṃ pūryate || KrdC_7.44-45 ||
pṛthvī pṛthvī kare tasya savasasy akulākulā |
putrair mitraiḥ susampannaḥ prayāty ante parāṃ gatim
prayogaṃ darśayati-
vahnāv abhyarcya govindaṃ śukla-puṣpaiḥ sa-taṇḍulaiḥ |
ājyāktair ayutaṃ hutvā bhasma tan-mūrdhni dhārayet |
tasyānnādi-samṛddhiḥ syāt tad-vaśe sarva-yoṣitaḥ
yathokta-prakāreṇāgnim ādhāya tatra yathokta-prakāreṇa govindaṃ sampūjya ghṛtāktais taṇḍula-sahitaiḥ śukla-puṣpair daśa-sahasrāṇi hutvā homāgni-bhasma yaḥ pumān mūrdhani dhārayet tasya nānā-samṛddhiḥ sampattir bhavati sarvāś ca striyas tad-āyattā bhavanti
prayogāntaram āha-
ājyair lakṣaṃ huned rakta-padmair vā madhurāplutaiḥ |
śriyā tasyaindram aiśvaryaṃ tṛṇaleśāyate dhruvam
ghṛtaiḥ kevalaiḥ ghṛta-madhu-śarkarāyutaiḥ rakta-padmair vā yo lakṣaṃ juhoti tasya sādhakasya śriyā lakṣmyā kṛtvā indra-sambandhi aiśvaryaṃ tṛṇa-samānaṃ bhavati dhruvam utprekṣāyām
prayogāntaram āha-
śuklādi-vastra-lābhāya śuklādi-kusumair hunet | trimadhvaktair daśa-śatam ājyāktair vāṣṭa-saṃyutam
śuklādi-vastra-prāpty-arthaṃ ghṛta-madhu-śarkarā-sahitaiḥ śukla-puṣpaiḥ ghṛāktair vā aṣṭadhika-daśa-śataṃ juhuyāt
prayogāntaram āha-
kṣaudra-siktaiḥ sitaiḥ puṣpair aṣṭottara-sahasrakam |
hunen nityaṃ sa ṣaḍ-māsān purodhā nṛpater bhavet
madhu-miśritaiḥ śukla-puṣpair aṣṭādhika-sahasraṃ pratyahaṃ yo juhuyāt sa ṣaṭke atīte rājñaḥ purohito bhavati
daśāṣṭādaśa-varṇoktaṃ japa-dhyāna-hutādikam |
vidadhyāt karma cānena tābhyām apy atra kīrtitam
daśāṣṭādaśākṣarayor uktaṃ japa-dhyāna-homādikam anena mantreṇa kuryāt | atra mantre kathitaṃ prayogādikaṃ tābhyāṃ ca kuryāt
mantrāntaram āha-
śrī-śakti-smara-kṛṣṇāya govindāya śiro manuḥ |
ravy-arṇo brahma-gāyatrī-kṛṣṇa-rṣy-ādir athāsya tu
śrī-bījaṃ śakti-bījaṃ smaraḥ kāma-bījaṃ kṛṣṇāya govindāyeti svarūpaṃ śiraḥ svāheti svarūpaṃ ravyārṇo mantraḥ ṛṣir ādau yeṣāṃ te ṛṣy-ādayo brahma-gāyatrī-kṛṣṇā ṛṣy-ādaya ity arthaḥ | asya brahmā ṛṣiḥ gāyatrī-cchandaḥ kṛṣṇo devatā ity arthaḥ | bīja-śaktyādi-pūrvavat
bījais triveda-yugmārṇair aṅga-ṣaṭkam ihoditam |
viṃśaty-arṇodita-japa-dhyāna-homārcana-kriyāḥ |
mantro 'yaṃ sakalaiśvarya-kāṅkṣibhiḥ sevyatāmbudhaiḥ
iha mantre aṅga-ṣaṭkaṃ ṣaḍ-aṅgaṃ kathitaṃ kais tribhir bījair aṅga-trayaṃ tathā triveda-yugmārṇaiḥ tribhiś caturbhir dvābhyāṃ cāparāṅga-trayam iti | viṃśeti | ayaṃ mantraḥ viṃśaty-akṣara-mantrokta-japa-dhyāna-homa-pūjā-sahitaḥ sakalaiśvarya-kāmaiḥ paṇḍitair upāsyatām
mantrāntaram āha-
śrī-śakti-kāma-pūrvo 'ṅgajanma-śakti-ramāntakaḥ |
daśākṣaraḥ sarāvādau syāc cec chakti-ramā-yutaḥ |
mantrau vikṛtir avyarṇāvācakrādy-aṅgināv imau
śrī-bījaṃ bhuvaneśvarī-bījaṃ kāma-bījaṃ ca | ete pūrve yasya daśākṣarasya tathāṅga-janma kāma-bījaṃ śaktir bhuvaneśvarī-bījaṃ ramā-śrī-bījam-ete ante yasya daśākṣarasya | evaṃ bhūtādy-anta-viśiṣṭo daśākṣaro ṣoḍaśākṣara-mantor bhavati tathā sa eva daśākṣaro mantraḥ ādau śakti-ramā-yutaḥ bhuvaneśvarī-śrī-bīja-sahitaś cet tadā dvādaśākṣara-mantro bhavati | evaṃ ca sati imau vikṛtir avyārṇau ṣoḍaśākṣara-dvādaśākṣarau mantrau ācakrādy-aṅginau daśākṣaroktāni ācakrādy-aṅgāni yayos tādṛśau jñeyau
viṃśaty-arṇokta-yajana-vidhau dhyāyed athācyutam |
varadābhaya-hastābhyāṃ śliṣyantaṃ svāṅkage priye |
padmotpala-kare tābhyāṃ śliṣṭaṃ cakra-darojjvalam
viṃśaty-akṣara-kathita-pūjā-prakārāv etau athānantaram acyutaṃ cintayet | kīdṛśaṃ ? svāṅkage sva-kroḍa-sthite priye lakṣmī-sarasvatyau | yad vā, rukmiṇī-satyabhāme śliṣyantam āliṅgantam | kābhyām ? varadābhaya-hastābhyāṃ varaṃ dadātīti varadaḥ | na vidyate bhayaṃ yasmāt sa varadābhayau ca tau hastau ceti varadābhaya-hastau tābhyām ity arthaḥ | priye kīdṛśe ? padmaṃ sāmānya-paṅkajam utpalaṃ nīla-padmaṃ te karayor yayos te tādṛg-vidhe | punaḥ kīdṛśaṃ ? tābhyāṃ priyābhyāṃ śliṣṭam āliṅgitam | punaḥ kīdṛśaṃ ? śaṅkha-cakrābhyām ujjvalam
puraścaraṇa-japādikam āha-
daśa-lakṣaṃ japed ājyais tāvat-sahasra-homataḥ |
siddhāv imau manū sarva-sampat-saubhāgyadau nṛṇām
daśa-lakṣa-saṅkhyaṃ japed ājyair ghṛtais tāvat-sahasra-homato daśa-sahasra-homataḥ siddhau imau mantrau manuṣyāṇāṃ sarvaiśvarya-sarva-jana-priya-pradau bhavataḥ
idānīṃ krameṇa mantram uddharati-
māra-śakti-ramā-pūrvaḥ śakti-śrī-māra-pūrvakaḥ |
śrī-śakti-māra-pūrvaś ca daśārṇo manavas trayaḥ
annādyaḥ kāma-bhuvaneśvarī-śrī-bīja-pūrvā daśākṣaraḥ bhuvaneśvarī śrīr māraḥ pūrvo yasyeti dvitīyaḥ śrī- bhuvaneśvarī-kāma-bīja-pūrvo daśākṣara iti tṛtīyaḥ ||
eteṣāṃ manu-varyāṇām aṅga-rṣyādi-daśārṇavat |
śaṅkha-cakra-dhanur-bāṇa-pāśāṅkuśa-dharo 'ruṇaḥ |
veṇuṃ dhaman dhṛtaṃ dorbhyāṃ kṛṣṇo dhyeyo divākare
ādye manau dhyānam evaṃ dvitīye viṃśad-arṇavat |
daśārṇavat tṛtīye 'ṅga-dik-pālādyaiḥ samarcanā
pañca-lakṣaṃ japet tāvad ayutaṃ pāyasair hunet |
tataḥ sidhyanti manavo nṛṇāṃ sampatti-kānti-dāḥ
eteṣām ity ādi sugamam | divākare sūrya-maṇḍale || KrdC_7.58-60 ||
spaṣṭaṃ mantrāntaram uddharati-
aṣṭādaśārṇo bhārānto manuḥ suta-dhana-pradaḥ |
ṛṣy-ādy-aṣṭādaśārṇoktaṃ mārārūḍha-svaraiḥ kramāt |
aṅgāny asya manor aṅga dikpālādyaiḥ samarcanā
kāma-bījāntaḥ pūrvoktāṣṭādaśākṣara-mantraḥ suta-dhana-pradaḥ mārārūḍhair napuṃsaka-rahita-kāma-bīja-sahitaiḥ dīrgha-svara-ṣaṭkaiḥ krāṃ krīm ity ādi ṣaṭkaiḥ kramād asya manoḥ ṣaḍ-aṅgāni
dhyānam āha-
pāṇau pāyasa-pakvam āhita-rasaṃ bibhran mudā dakṣiṇe
savye śārada-candra-maṇḍala-nibhaṃ haiyaṅgavīnaṃ dadhat |
kaṇṭhe kalpita-puṇḍarīka-nakharam umaty uddāma-dīptiṃ vahan
devo divya-digambaro diśatu vaḥ saukhyaṃ yaśodā-śiśuḥ
pāṇau pāyasa-pakvaṃ supakvaṃ pāyasaṃ susvādv ity arthaḥ | atyuddāma-dīptim atyudbhaṭa-kānti | divya iti divyaś cāsau digambaraś ceti samāsaḥ | divya-deva-svarūpa iti
dinaśo 'bhyarcya govindaṃ dvātriṃśal-lakṣamānataḥ |
japtvā daśāṃśaṃ juhuyāt sitājyena payo 'ndhasā
sitājyena payo 'ndhasāśarkarā-ghṛta-sahitena paramānnena
padmasthaṃ devam abhyarcya tarpayet tan-mukhāmbuje |
kṣīreṇa kadalī-pakvair dadhnā haiyaṅgavena ca
sutārthī tarpayed evaṃ vatsarāl labhate sutam |
yad yad icchati tat sarvaṃ tarpaṇād eva siddhyati
kṣīreṇety ādinā tarpaṇaṃ yad uktaṃ taj-jalenaiva kṣīrādi-dravya-buddhyā kāryam || KrdC_7.64-65 ||
mantrāntaram uddharati-
vāg-bhavaṃ māra-bījaṃ ca kṛṣṇāya bhuvaneśvarī |
govindāya ramā gopījanavallabha-ṅe-śiraḥ
vāg-bhavam aim iti bījaṃ māra-bījaṃ klīṃ kṛṣṇāyeti svarūpaṃ bhuvaneśvarī-bījaṃ hrīṃ govindāyeti svarūpaṃ ramā-śrī-bījaṃ gopī-jana-vallabha iti svarūpaṃ ṅe caturthy-eka-vacanaṃ śiraḥ svāhā śuklaḥ śa-kāraś caturdaśa-svarūpeṇopeta au-kāra-sahitaḥ śukra iti pāṭhe dantya-sa-kāraḥ saṃ śukrātmane nama iti | nyāsa-vidhānāt sargī visarga-sahitaḥ | tad-ūrdhvata iti tasya ūrdhvaṃ tasya ekaviṃśaty-akṣarasya ūrdhvataḥ prathama-bījam etad iti rudradharaḥ
caturdaśasv aropetaḥ śuklaḥ sargī tad-ūrdhvataḥ |
dvāviṃśaty-akṣaro mantro vāg-īśatvasya sādhakaḥ
vāg-bhavam aim iti bījaṃ māra-bījaṃ klīṃ kṛṣṇāyeti svarūpaṃ bhuvaneśvarī-bījaṃ hrīṃ govindāyeti svarūpaṃ ramā-bījaṃ gopī-jana-vallabha iti svarūpaṃ ṅe caturthy-eka-vacanaṃ śiraḥ svāhā śuklaḥ śa-kāraś caturdaśa-svareṇopeta au-kāra-sahitaḥ śukra iti pāṭhe dantya-sa-kāraḥ saṃ śukrātmane nama iti | nyāsa-vidhānāt sargī visarga-sahitaḥ tad ūrdhvata iti tasya ūrdhvaṃ tasya ekaviṃśaty-akṣarasya ūrdhvataḥ prathama-bījam etad iti rudradharaḥ |
tad-ūrdhvataḥ-svāhā-kārordhvataḥ iti laghu-dīpikākāraḥ | anena bījena saha dvāviṃśaty-akṣaro mantro bhavati | kīdṛśo 'yam ? vacaneśvaratva-dātā || KrdC_7.66-67 ||
aṣṭādaśārṇavat sarvaṃ aṅga-rṣy-ādikam asya tu |
pūjā ca viṃśaty-arṇoktā pratipattis tu kathyate
asya ṛṣi-cchandodhiṣṭātṛ-devatā-bīja-śakty-aṅgāni sarvāṇi aṣṭādaśārṇavat yathāṣṭādaśākṣara-mantre tathātrāpīty arthaḥ | pūjā punaḥ viṃśaty-akṣara-kathitā boddhavyā pratipattir dhyānaṃ kathyate punaḥ
vāmordhva-haste dadhataṃ vidyā-sarvasva-pustakam |
akṣamālāṃ ca dakṣordhve sphāṭikīṃ mātṛkā-mayīm
śabda-brahma-mayaṃ veṇum adhaḥ-pāṇi-dvayeritam |
gāyantaṃ pīta-vasanaṃ śyāmalaṃ komala-cchavim
barhi-varha-kṛtottaṃsaṃ sarvajñaṃ sarva-vedibhiḥ |
upāsitaṃ muni-gaṇair upatiṣṭhed dhariṃ sadā
śloka-trayeṇātrādi-kulakam | harim upatiṣṭhet dhyāyet | vāmordhva-haste vidyā-sarvasva-pustakaṃ vedānta-pustakaṃ dhārayantaṃ dakṣordhve pañcāśat-saṅkhya-mātṛkākṣara-samitāṃ pañāśat-sphaṭika-baddhām akṣa-mālāṃ dhārayantam | punaḥ kīdṛśaṃ ? adhaḥ sthita-kara-dvayena īritaṃ vāditaṃ śabda-brahma-mayaṃ śabda-brahma-svarūpaṃ veṇu-randhraṃ dadhānam | punaḥ kīdṛśaṃ ? veṇunaiva gāyantam | punaḥ kīdṛśaṃ ? pīta-vastre yasya taṃ śyāma-varṇaṃ ca | punaḥ kīdṛśaṃ ? komalā manoharā chavir yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? barhī mayūras tasya barhaṃ picchaṃ tena kṛta uttaṃsaḥ śirobhūṣaṇaṃ yena tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? sarva-sākṣiṇaṃ | punaḥ kīdṛśaṃ ? sarvadā upāsitaṃ
sevitam | kaiḥ ? sarva-vedibhiḥ atītānāgatajñaiḥ muni-gaṇaiḥ sanakādibhiḥ || KrdC_7.69-71 ||
puraścaraṇam āha-
dhyātvaivaṃ pramadā-veśa-vilāsaṃ bhuvaneśvaram |
caturlakṣaṃ japen mantram imaṃ mantrī susaṃyataḥ
evaṃ pūrvoktaṃ bhuvaneśvaraṃ śrī-kṛṣṇaṃ pramadā strī tasyā veśaḥ saṃsthāna-viśeṣaḥ | tasya vilāsa āhlādo yasya taṃ pramadā-rūpa-dhāriṇam ity arthaḥ | yad vā, strī-rūpa-dharaṃ strī-vilāsaṃ ca dhyātvā imaṃ mantraṃ lakṣa-catuṣṭayaṃ japet susaṃyataḥ san pūrvokta-puraścaraṇavān
homam āha-
palāśa-puṣpaiḥ svādvaktaiś catvāriṃśat sahasrakam |
juhyāt karmaṇānena manuḥ siddho bhaved dhruvam
ghṛta-madhu-śarkarānvitaiḥ palāśa-puṣpaiś catvāriṃśat-sahasrakaṃ juhuyāt | anena vidhinā avaśyaṃ mantraḥ sidhyati
phalaṃ darśayati-
yo 'smin niṣṇāta-dhīr mantrī vartate vaktra-gahvaram |
gadya-padya-mayī vāṇī tasya gaṅgā-pravāhavat
yo mantrī asmin mantre niṣṇāta-dhīr datta-matir vartate tasya sādhakasya vaktra-gahvarāt mukha-madhyato gadya-padya-mayī vāṇī pravartate gaṅgā-pravāhavat viśuddhānavara-tattvena gaṅgā-pravāheṇopamā
sarva-vedeṣu śāstreṣu saṅgīteṣu ca paṇḍitaḥ |
saṃvittiṃ paramāṃ labdhvā cānte bhūyāt paraṃ padam
sarveṣu ṛg-vedādiṣu śāstreṣu vedānteṣu paṇḍito viveka-buddhi-yuktaḥ san saṃvittim utkṛṣṭa-jñānaṃ prāpya ante dehāvasāne viṣṇu-lokaṃ prāpnoti
mantrāntaram āha-
tāraṃ hṛd bhagavān ṅe 'nto nanda-putra-padaṃ tathā |
anandānte vapuṣe 'sthy-agnim āyānte daśa-varṇakaḥ
aṣṭāviṃśaty akṣaro 'yaṃ bruve dvātriṃśad-akṣaram |
nanda-putra-pada ṅe 'ntaṃ śyāmalāṅgaṃ padaṃ tathā |
ṅe 'ntā bāla-vapuḥ kṛṣṇa-govindā daśa-varṇakaḥ
tāraṃ praṇavaḥ hṛt namaḥ ṅe 'ntaś caturthy-anto bhagavān bhagavata iti svarūpaṃ nanda-putraṃ tathā ṅe 'ntaṃ caturthy-antaṃ nanda-putrāyeti padānte ānanda iti śabda-śeṣe vapuṣe iti svarūpam | asthi śa-kāraḥ agnī rephaḥ māyā dīrgha-ī-kāraḥ tathā ca śrī-bījam asyānte daśārṇakaḥ daśākṣara-mantraḥ etenāyaṃ mantraḥ aṣṭāviṃśaty-akṣaro bhavati |
adhunā dvātriṃśa-mantram uddharati-nandeti | nanda-putra-padaṃ caturthy-antaṃ śyāmalāṅgaṃ padam api caturthy-antaṃ bāla-vapuḥ kṛṣṇa-govinda-śabdāś ca pratyekaṃ caturthy-antāḥ | anantaraṃ pūrvokta-daśākṣara-mantraḥ | etena dvātriṃśad-akṣaro mantro bhavati || KrdC_7.76-77 ||
vimarśaḥ-oṃ namo bhagavate nanda-putrāya ānanda-vapuṣe śrīṃ gopī-jana-vallabhāya svāhā
nanda-putrāya śyāmalāṅgāya bāla-vapuṣe kṛṣṇāya govindāya gopījanavallabhāya svāhā
ṛṣy-ādikaṃ darśayati |
anayor nārada ṛṣiḥ chandas triṣṭub-anuṣṭubhau |
ācakrādyair aṅgam aṅga-dik-pālādyaiś ca pūjanam
anayor nārada ṛṣiḥ | yathā-kramaṃ triṣṭub-anuṣṭup-chandasī ācakrādyaiḥ pūrvoktair aṅga-pañcakam aṅga-dik-pāla-vajrādyair āvaraṇa-pūjanaṃ pīṭha-pūjā tu pūrvavat
dhyānaṃ darśayati-
dakṣiṇe ratna-caṣakaṃ vāme sauvarṇa-vetrakam |
kare dadhānaṃ devībhyām āśliṣṭaṃ cintayed dharim
hariṃ cintayet | kīdṛśaṃ ? dakṣiṇa-haste ratna-pātraṃ vāma-haste suvarṇa-ghaṭita-vetraṃ dadhānam | punaḥ kīdṛśaṃ ? devībhyāṃ lakṣmī-sarasvatībhyāṃ rukmiṇī-satyabhāmābhyāṃ vā āliṅgitam
japel lakṣaṃ manu-varau pāyasair ayutaṃ hunet |
evaṃ siddha-manur mantrī trailokyaiśvarya-bhāg bhavet
mantra-śreṣṭhau pratyekaṃ lakṣaṃ japet | anantaraṃ paramānnena daśa-sahasraṃ juhuyāt anena siddhau mantro yasya mantrī loka-trayiśvarya-bhājanaṃ bhavati
mantrāntaram āha-
tāra-śrī-śakti-bījāḍhyaṃ namo bhagavate padam |
nanda-putra-pada-ṅe 'ntaṃ bhūdharo mukha-vṛtta-yuk |
māsānte vapuṣe mantra ūnaviṃśati-varṇakaḥ
tāraṃ praṇavaḥ śrī-bījaṃ bhuvaneśvarī-bījam etad-bīja-trayāḍhya namo bhagavate iti svarūpaṃ tataś caturthy-anta-nanda-putra-padaṃ bhūdharo ba-kāraḥ mukha-vṛttam ā-kāraḥ tad-yuktaḥ māṃso la-kāras tad-ante vapuṣe iti svarūpam etena ūnaviṃśati-varṇako mantra uddhṛto bhavati
mantroddhāraḥ: oṃ śrīṃ hrīṃ namo bhagavate nanda-putrāya bāla-vapuṣe ||
ṛṣir brahmānuṣṭup-chandas tathānyad uditaṃ samam |
ayaṃ ca sarva-sampatti-siddhaye sevyatāmbudhaiḥ
asya mantrasya brahmā ṛṣiś chando 'nuṣṭub anyad uditam | anyat sarvaṃ samānaṃ pūrvoktavad veditavyam ity arthaḥ
mantram uddharati-
tāraṃ hṛt bhagavān ṅe 'nto rukmiṇī-vallabhas tathā |
śiro 'ntaḥ ṣoḍaśārṇo 'yaṃ rukmiṇī-vallabhāhvayaḥ
tāraḥ praṇavaḥ hṛn namaḥ caturthy-anto bhagavān tathā caturthy-anto rukmiṇī-vallabha-śabdaḥ śiro 'ntaḥ svāhā-śabdāntaḥ etena rukmiṇī-vallabhākhyaḥ ṣoḍaśākṣaro mantraḥ kathitaḥ
vimarśaḥ : oṃ namo bhagavate rukmiṇī-vallabhāya svāhā ||
sarva-sampat-prado mantro nārado 'sya muniḥ smṛtaḥ |
chando 'nuṣṭip devatā ca rukmiṇī-vallabho hariḥ |
eka-dṛg-veda-muni-dṛg-varṇair asyāṅga-pañcakam
asya ṛṣir nāradaḥ anuṣṭup-chandaḥ rukmiṇī-vallabho harir devateti | eketi | asya mantrasya pañcāṅgāni bhavanti | kaiḥ ? mantrasya eka-dvi-catuḥ-sapta-dvi-varṇaiḥ
dhyānam āha-
tāpiccha-cchavi-raṅga-gām priyatamāṃ sarvaṇa-prabhām ambuja-
prodyad-vāma-bhujāṃ sva-vāma-bhujayāśliṣyan sacintāśmanā |
śliṣyantīṃ svayam anya-hasta-vilasat-sauvarṇa-vetraś ciraṃ
pāyād vo 'sana-prasūna-pīta-vasano nānā-vibhūṣo hariḥ
tāpiccha-cchavis tamāla-kāntir harir vo yuṣmān pāyāt rakṣatu | kiṃ kurvan ? aṅkasthāṃ gaurāṅgīṃ priyatamāṃ cintāmaṇi-ratna-sahitena hastena āliṅgan | ātmānaṃ devaṃ vā dakṣiṇa-kareṇa āśliṣyantīm ālliṅgantīm | kīdṛśo hariḥ ? āliṅganānya-haste kāñcana-daṇḍo yasya | tathā punaḥ kīdṛśaḥ ? asana-vṛkṣa-puṣpavat pīte vastre yasya saḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? nānā-prakāro 'laṅkāro yasya
puraścaraṇam āha-
dhyātvaivaṃ rukmiṇī-nāthaṃ japyāl lakṣam imaṃ manum |
ayutaṃ juhuyāt padmair aruṇair madhurāplutaiḥ
evaṃ pūrvoktaṃ rukmiṇī-vallabhaṃ rukmiṇī-nāthaṃ dhyātvā imaṃ mantraṃ lakṣam ekaṃ japatu | ghṛta-madhu-śarkarāsiktaiḥ lohita-padmair api daśa-sahasraṃ juhuyāt
pūjāṃ darśayati-
arcayen nityam aṅgais taṃ nāradādyair diśādhipaiḥ |
vajrādyair api dharmārtha-kāma-mokṣāptaye naraḥ
pīṭha-pūjā pūrvavat | āvaraṇa-pūjā tu kathyate-pratyahaṃ taṃ hariṃ pūjayet | kair aṅgair ācakrādyaiḥ sāyāhna-pūjoktaiḥ nārada-prabhṛtibhiś ca diśādhipair indrādyaiḥ teṣām āyudhair vajrādyaiḥ | kīdṛśaṃ ? puruṣārtha-catuṣṭaya-pradam
mantrāntaram uddharati-
līlā-daṇḍāvadhau gopī-jana-saṃsakta-doḥ padam |
daṇḍānte bāla-rūpeti megha-śyāma-padaṃ tataḥ
bhagavān viṣṇur ity uktvā vahni-jāyāntako manuḥ |
ekonatriṃśad-arṇo 'sya munir nārada īritaḥ
chando 'nuṣṭup devatā ca līlā-daṇḍa-dharo hariḥ |
manv-abdhi-karaṇāgny-abdhi-varṇair aṅga-kriyā matā
līlā-daṇḍāvadhau līlā-daṇḍa-śabdānte gopī-jana-saṃsakta-doḥ padam anantaraṃ daṇḍa-śabdānte bāla-rūpeti padaṃ tad anu megha-śyāmeti padaṃ tataḥ śabdo 'pi kākākṣivat sambadhyate | tad anu bhagavān viṣṇuḥ sambodhanāntam uktvā svāhā-śabdānte ekonatriṃśad-akṣaro mantra uddhriyatām ity arthaḥ | asya mantrasya nārada ṛṣir anuṣṭup chando līlā-daṇḍo harir devateti | manv-abdhīti | asya mantrasyāṅga-kriyā manuś caturdaśaḥ abdhiś catuṣṭayaṃ karaṇaṃ pañca agnis trayaś catvāro 'bdhir etat-saṅkhyākair mantra-varṇair matā saṃmatā pañcāṅgānīty arthaḥ
mantroddhāraḥ : līlā-daṇḍa-gopī-jana-saṃsakta-dor-daṇḍa-bāla-rūpa-megha-śyāma bhagavan viṣṇo svāhā |
dhyānam āha-
saṃmohayan nija-kavāmakarastha-līlā-
daṇḍena gopa-yuvatīḥ sura-sundarīś ca |
diśyān nija-priyatamāṃsaga-dakṣa-hasto
devaḥ śriyaṃ nihata-kaṃsa urukramo vaḥ
saṃmohayan nija-kavāmakarastha-līlā-daṇḍena gopa-yuvatīḥ sura-sundarīś ca diśyān nija-priyatamāṃsaga-dakṣa-hasto devaḥ śriyaṃ nihata-kaṃsa urukramo vaḥ
puraścaraṇam āha-
dhyātvaivaṃ prajapel lakṣam ayutaṃ tila-taṇḍulaiḥ |
tri-madhv-aktair huned aṅga-dik-pālādyaiḥ samarcayet
evaṃ pūrvoktaṃ kṛṣṇaṃ dhyātvā lakṣam ekaṃ japet | tad anu ghṛta-madhu-śarkarā-sahitais tila-taṇḍulair daśa-sahasraṃ juhuyāt | aṅgeti | pīṭha-pūjā pūrvavad āvaraṇa-pūjā-pañcāṅgair indrādyaiś ceti
prātyāhika-pūjā-phalam āha-
līlā-daṇḍaṃ hariṃ yo vai bhajate nityam ādarāt |
sa pūjyate sarva-lokais taṃ bhajed indirā sadā
yo manuṣyaḥ pratyahaṃ līlā-daṇḍa-dharaṃ hariṃ sevate sa sarva-janaiḥ pūjyate | tam indirā lakṣmīḥ sarvadā bhajate
mantrāntaram uddharati-
trayodaśa-svara-yutaiḥ śārṅgī bhedaḥ sakeśavaḥ |
tathā māṃsa-yugaṃ bhāya śiraḥ saptākṣaro manuḥ
trayodaśa-svara oṃkāras tena yutaḥ śārṅgī ga-kāraḥ medo va-kāraḥ | kīdṛśaḥ ? sa keśavaḥ a-kāra-sahitaḥ | tathā māṃsa-yugaṃ la-kāra-dvayam iti bhāya śiraḥ svāhā | anena saptākṣaro mantra uktaḥ
mantra-svarūpaḥ : go-vallabhāya svāhā ||
ṛṣy-ādikam āha-
ācakrādyair aṅga-kptir nārado 'sya muniḥ smṛtaḥ |
chanda uṣṇig-devatā ca go-vallabha udāhṛtaḥ
ācakrādyaiḥ pañcāṅga-karaṇam | asya mantrasya nārada ṛṣiḥ | uṣṇik chandaḥ | go-vallabhaḥ kṛṣṇo devateti
dhyānam āha-
dhyeyo 'cyutaḥ sa kapilā-gaṇa-madhya-saṃsthaḥ
tā āhvayan dadhad adakṣiṇa-doṣṇi veṇum |
pāśaṃ sayaṣṭim aparatra payodanīlaḥ
pītāmbaro 'hi-ripu-piccha-kṛtāvataṃsaḥ
acyutaḥ kṛṣṇo dhyeyaḥ | kīdṛśaḥ ? kapilā-gaṇo go-viśeṣa-samūhas tasyābhyantara-vartī | kiṃ kurvan ? tāḥ kapilā āhvayan abhimukhīkurvan | punaḥ kīdṛśaḥ ? adakṣiṇa-doṣṇi vāma-hastena sa-randhraṃ vaṃśaṃ vahan | aparatra dakṣiṇa-haste daṇḍa-sahita-go-bandhana-rajjuṃ dadhat | punaḥ kīdṛśaḥ ? payoda-nīlau megha-śyāmaḥ pīta-vasanaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? ahi-ripur mayūraḥ | tasya picchaṃ śikhaṇḍaḥ | tena kṛto 'vataṃsaḥ karṇālaṅkāraḥ śiro-bhūṣaṇaṃ vā yena sa tathā
puraścaraṇam āha-
muni-lakṣaṃ japed etad dhunet sapta-sahasrakam |
go-kṣīra-raṅga-dik-pāla-madhye 'rcye go-gaṇāṣṭakam
imaṃ mantraṃ muni-lakṣaṃ sapta-lakṣaṃ japet | go-dugdhaiḥ sapta-sahasraṃ juhuyāt | aṅga-pūjānantraṃ dikpāla-pūjāyāḥ prāk go-gaṇāṣṭakaṃ pūjanīyaṃ go-gaṇāṣṭakaṃ ca prathamādi yathā syāt |
suvarṇa-varṇā kapilā dvitīyā gaura-piṅgalā |
tṛtīyā gaura-piṅgākṣī caturthī guḍa-piṅgalā ||
pañcamī abhra-varṇā syād etāḥ syur uttamā gavām |
caturthī piṅgalā ṣaṣṭhī saptamī khura-piṅgalā |
aṣṭamī kapilā goṣu vijñeyaḥ kapilā-gaṇaḥ || ity anenoktam
prayogāntaram āha-
aṣṭottara-sahasraṃ yaḥ payobhir dinaśo hunet |
pakṣāt sa go-gaṇair āḍhyo daśārṇenaiṣa vā vidhiḥ
go-dugdhaiḥ pratidinaṃ yo 'ṣtādhikaṃ sahasraṃ juhuyāt sa pañcadaśa-dinābhyantare go-samūhena sampanno bhavati | eṣa vidhi-prayogo daśākṣara-mantreṇa vā kārya ity arthaḥ
mantrāntaram āha-
sa-lavo vāsudevo hṛt ṅe 'ntaṃ ca bhagavat-padam |
śrī-govinda-padaṃ tadvat dvādaśārṇo 'yam īritaḥ
lavo binduḥ | tat-sahito vāsudevaḥ oṃkāraḥ arthāt praṇavaḥ | oṃ namaḥ caturthy-antaṃ bhagavat-padaṃ tathā śrī-govinda-padaṃ caturthy-antam | etena dvādaśākṣaro mantra uddhṛtaḥ
mantra-svarūpaḥ : oṃ namo bhagavate śrī-govindāya ||
ṛṣy-ādikam āha-
manur nārada-gāyatrī-kṛṣṇa-rṣy-ādir athāṅgakam |
ekākṣi-veda-bhūtārṇaiḥ samastair api kalpayet
kvacin munir iti pāṭho na yuktaḥ | asamanvayāt paunarukutyāc ca kintu manur ity eva pāṭhaḥ | ayam iti pāṭho yuktyālabhyata iti rudradharaḥ
dhyānam āha-
vande kalpa-dru-mūlāśrita-maṇi-maya-siṃhāsane sanniviṣṭaṃ
nīlābhaṃ pīta-vastraṃ kara-kamala-lasac-chaṅkha-vetraṃ murārim |
gobhiḥ sa-praśravābhir vṛtam amara-pati-prauḍha-hasta-stha-kumbha-
pracyotat-saudha-dhārā-snapitam abhinavāmbhoja-patrābha-netram
murāriṃ vande | kīdṛśaṃ ? kalpa-vṛkṣa-mūlāvasthite padma-rāga-maṇi-ghaṭite siṃhāsane upaviṣṭam | punaḥ kīdṛśaṃ ? nīlābhaṃ śyāmaṃ tathā pīta-vastraṃ tathā hasta-padme śobhamānau śaṅkha-vetrau yasya | taṃ tathā sa-praśravābhiḥ kṣīra-stanābhiḥ gobhir vṛtaṃ veṣṭitam | tathā amara-pater indrasya prauḍho baliṣṭho yo hastas tad-avasthito yaḥ kumbhaḥ ghaṭas tasmāt prasravad amṛta-dhārābhiḥ snapitaṃ tathābhinavaṃ nūtanaṃ yad ambhojaṃ padmaṃ tasya patravad ābhā kāntir nayanayor yasya tam
puraścaraṇam āha-
dhyātvaivam acyutaṃ japtvā ravi-lakṣaṃ hunet tataḥ |
dugdhair dvādaśa-sāhasraṃ dinaśo 'muṃ samarcayet
evaṃ pūrvoktam acyutaṃ dhyātvā dvādaśa-lakṣaṃ japtvā dugdhair dvādaśa-sahasraṃ juhuyāt | pratyahaṃ vā amuṃ pūjayet
āyatanādiṣu pūjā-viśeṣaṃ darśayati-
goṣṭhe pratiṣṭhitaṃ cātma-gehe vā pratimādiṣu |
samasta-parivārārcās tāḥ punar viṣṇu-pārṣadāḥ
dvārāgre bali-pīṭhe 'rcyāḥ pakṣīndraś ca tad-agrataḥ |
caṇḍa-pracaṇḍau prāg dhātṛ-vidhātārau ca dakṣiṇe
jayaḥ sa-vijayaḥ paścād balaḥ prabala uttare |
ūrdhvaṃ dvāra-śriyaṃ ceṣṭvā dvāstheśān yugmaśo 'rcayet
pūjyo vāstu-pumāṃs tatra tatra dvāḥ-pītha-madhya-gaḥ |
dvārāntaḥ-pārśvayor arcyā gaṅgā ca yamunā nidhī
koṇeṣu vighnaṃ durgāṃ ca vāṇīṃ kṣetreśam arcayet |
arcayed vāstu-puruṣaṃ veśma-madhye samāhitaḥ |
devatārcānurodhena nairṛtyāṃ vā vicakṣaṇaḥ
goṣṭhe go-sthāne pratiṣṭhitaṃ sthāpitaṃ | tathā ātma-gehe suvarṇādi-ghaṭita- pratimādiṣu pratiṣṭhitaṃ viṣṇuṃ pūjayed iti pūrveṇānvayaḥ | tāḥ pūrvoktā eva samasta-parivāra-pūjāḥ kāryāḥ | tathā vakṣyamāṇāś ca viṣṇu-pārṣadāḥ pūrvādi-caturdvārāgra-bhāge bali-dāna-pīṭhe dviśaḥ pūjyā atra tripāṭhinaḥ |
dvādaśākṣara-govinda-mantrasya pūjā-prasaṅgena pūrvokta-dīkṣā-pūjāyāṃ tathāikāla-pūjāysv api pūrvādi-catur-dvāra-pūjā viśeṣataḥ kartavyatvena jñātavyā samasta-parivārāyācyutāya namo namaḥ | viṣṇu-pārṣadebhyo namo namaḥ | anena mantra-dvayena pūrvādi-caturdvārāgra-bhāge bali-dāna-pīṭhe pūjayed ity arthaḥ | pakṣīndro garuḍaḥ | tad-agrataḥ bali-dāna-pīṭhāgrataḥ pūjyaḥ |
viṣṇu-pārṣadān darśayati-prāg iti | catur-asra-catur-dvārordhva-bhāge dvāra-śriyaṃ pūjayitvā caṇḍādīn dvau dvau kṛtvā pūjayet | anukrameṇa pūrva-dvāram ārabhya dvāra-bali-pīṭhayor madhye vāstu-puruṣāya nama iti pūjayet | dvārānta iti catur-dvāra-madhyobhaya-phalake gaṅgā-yamune pūjye, tathā śaṅkha-nidhi-padma-nidhī ca pūjyau | tad anu maṇḍape praviśyāgneyādi-koṇeṣu punar vāstu-puruṣaṃ saṃyataḥ san pūjayet || KrdC_7.103-107 ||
astram uddharati-
tāraṃ śārṅga-padaṃ ṅe 'ntaṃ sa-pūrvaṃ ca śarāsanam |
huṃ phaṭ natir ity uktvāstra-mudrayāgre sthito hareḥ
puṣpākṣataṃ kṣiped dikṣu samāsīnāsane tataḥ |
vidheyam etat sarvatra sthāpiteṣu viśeṣataḥ
tāraṃ praṇavaḥ | śārṅga-padaṃ ṅe 'ntaṃ caturthy-antaṃ sa-pūrvaṃ sa-śarāsana-śabdaṃ caturthy-antaṃ huṃ phaṭ namaḥ ity uktvā puṣpākṣataṃ catur-dikṣu astra-mudrayā choṭikayā nikṣipet | kīdṛśaḥ ? harer agre sthitaḥ | tataḥ āsane svocite upaviśet | etat sarvaṃ sarva-pūjādau kartavyaṃ sthāpiteṣu pratimādiṣu punar viśeṣataḥ kartavyam eva || KrdC_7.108-109 ||
pīṭha-pūjām āha-
ātmārcanāntaṃ kṛtvātha guru-paṅkti-puroktavat |
śrī-gurūn paramādyāṃś ca mahāsmat-sarva-pūrvakān
sva-dehe pūrvokta-svarūpeṇa pīṭham ārabhya sampūjya hṛdi bhagavantam abhyarcya anantaraṃ bāhya-pīṭhe pūrvavat pūrvokta-dīkṣā-prakaraṇa-kathitottara-dig-vibhāge itivad guru-paṅktiṃ pūjayet | guru-paṅktim evāha-śrī-gurūn iti | śrī-śabda-pūrvān gurūn parama-gurūn | prayogaś ca-śrī-gurubhyo namaḥ | śrīa-parama-gurubhyo namaḥ | śrī-mahā-gurubhyo namaḥ | śrī-asmad-gurubhyo namaḥ | sarva-gurubhyo namaḥ
tat-pādukān āradādīn pūrva-siddhān anantaram |
tato bhāgavatāṃś ceṣṭvā vighnaṃ dakṣiṇato 'rcayet
tat pādukābhyaḥ nāradādibhyaḥ pūrva-siddhebhyaḥ bhāgavatebhya iti laghu-dīpikā-kāraḥ | śrī-guru-pādukābhyo namaḥ | śrī-parama-guru-pādukā-ādi-guru-pādukā-mahā-guru-pādukā-asmad-guru-pādukā-sarva-guru-pādukābhyo nama iti tripāṭhinaḥ | evaṃ guru-paṅkti-pīṭhasyottare samabhyarcya dakṣiṇe gaṇeśaṃ pūjayet
pūrvavat pīṭham abhyarcya śrī-govindam athārcayet |
rukmiṇīṃ satyabhāmāṃ ca pārśvayor indram agrataḥ
pṛṣṭhataḥ surabhiṃ ceṣṭvā keśareṣv aṅga-devatāḥ |
arcyā hṛdādi-varmāntā dikṣv astraṃ koṇakeṣu ca
pūrvokta-prakāreṇādhāra-śaktyādi-pīṭha-mantrāntaṃ sampūjya devam āvāhya aghyādibhir upacāraiḥ pūjayet | āvaraṇa-pūjām āha-rukmiṇīm iti | govinda-dakṣiṇa-vāmayoḥ pārśvayoḥ karṇikāyāṃ rukmiṇī satyabhāmā ca sampūjyā devāgre ca indraṃ sampūjya deva-pṛṣṭhe tu surabhiṃ pūrvādi-caturdik-koṇeṣu keśareṣu hṛd-ādi-varmāntā aṅga-devatāḥ pūjyāḥ | keśareṣu koṇeṣu punar-astram aṅgaṃ pūjayet || KrdC_7.112-113 ||
kālindī-rohiṇī-nāgnajity-ādyāḥ ṣaṭ ca śaktayaḥ |
daleṣu pīṭha-koṇeṣu vahny-ādy-arcyāś ca kiṅkiṇīḥ
dāmāni yaṣṭi-veṇuś ca puraḥ śrīvatsa-kaustubhau |
agrato vanamālāṃ ca dikṣv aṣṭāsu tato 'rcayet
pāñcajanyaṃ gadāṃ cakraṃ vasudevaṃ ca devakīm |
nanda-gopaṃ yaśodāṃ ca sa-go-gopāla-gopikāḥ
kālindy-ādyāḥ śaktayo deva-patnyaḥ patreṣu pūjyāḥ | ādi-padena sunandā-mitravindā-sulakṣmaṇā-parigrahaḥ āgneyādi-pīṭha-koṇeṣu kiṅkiṇi-dāmādīn pūjayet | tatra śrī-kṛṣṇa-kṣudra-ghaṇṭikām agni-koṇe | go-rakṣaṇārthaṃ dāmāni nairṛte go-preraṇārthaṃ lakuṭaṃ vāyau vaṃśam īśāna-koṇe devasyāgre śrīvatsa-kaustubhau | śrīvatsa-kaustubhāgrataḥ vanamālāṃ tad-upari aṣṭa- dikṣu pāñcajanyādaya iti | pāñcajanyāya namaḥ sa-go-gopāla-gopikābhyo nama ity antāḥ pūjyāḥ ādi-padena gadā-cakra-vasudeva-devakīnanda-yaśodā-parigrahaḥ || KrdC_7.114-116 ||
indrādyāḥ kumudādyāś ca viśvaksenaṃ tathottare |
kumudaḥ kumudākṣaś ca puṇḍarīko 'tha vāmanaḥ |
śaṅku-karṇaḥ sarva-netraḥ sumukhaḥ supratiṣṭhitaḥ
indrādyāḥ sva-sva-dikṣu pūjyāḥ tad-astrāṇi vajrādīny ādi-śabda-grāhyāṇi tathā kumudādyāś cāṣṭa-gajāḥ tat-upari sva-sva-dikṣu pūjyāḥ tad-bahir-devatottare viṣvaksenaṃ pūjayet
pūjā-phalam āha-
eka-kālaṃ dvikālaṃ vā tri-kālaṃ ceti goṣṭhagam |
śrī-govindaṃ yajen nityaṃ gobhyaś ca yavasa-pradaḥ
dīrgha-jīvī nirātaṅko dhenu-dhānya-dhanādibhiḥ |
putrair mitrair ihāḍho 'nte prayāti paraṃ padam
goṣṭhagaṃ vraja-gaṃ kṛṣṇaṃ pratyahaṃ eka-kālaṃ dvikālaṃ tri-kālaṃ pūjayet | gobhyaś ca grāsa-pradaḥ sannihita-loke cirāyur nirbhayo dhenu-dhānya-suvarṇādibhiḥ putra-mitrādibhiś ca sampanno bhavati deha-pātānte ca viṣṇu-lokaṃ ca gacchati || KrdC_7.118-119 ||
mantrāntaram āha-
ūrdhvad-anta-yutaḥ śārṅgī cakrī dakṣiṇa-karṇa-yuk |
māṃsaṃ nāthāya naty-anto mūla-mantro 'ṣta-varṇakaḥ
ūrdhvad-antaḥ oṃkāraḥ tena sahitaḥ śārṅgī ga-kāraḥ cakrī ka-kāraḥ dakṣiṇa-karṇa-yuk u-kāra-sahitaḥ māṃsī la-kāraḥ nāthāyeti svarūpaṃ naty-anto namaḥ padāntaḥ ayam aṣṭākṣaro mūla-mantra-saṃjñakaḥ
ṛṣy-ādikam āha-
ṛṣir brahmā ca gāyatrī-cchandaḥ kṛṣṇas tu devatā |
yuga-varṇaiḥ samastena proktaṃ syād aṅga-pañcakam
asya mantrasya brahmā ṛṣiḥ gāyatrī-cchandaḥ śrī-kṛṣṇo devatā ca śabdo 'nukta-samuccaye tena bīja-śakty-adhiṣṭhātṛ-devatā daśākṣaravat tathā asya mantrasya mantrottha-varṇānāṃ caturbhir yugma-varṇaiś caturaṅga-samagreṇa ca mantreṇāṅga-pañcakaṃ jñeyam
dhyānam āha-
pañca-varṣam atidṛptam aṅgaṇe
dhāvamānam alakākulekṣaṇam |
kiṅkiṇī-valaya-hāra-nūpurair
añjitaṃ smarata gopa-bālakam
gopa-śiśuṃ namata | kīdṛśaṃ ? pañca-varṣa-vayaḥsthaṃ tathā atibaliṣṭhaṃ tathā prāṅgaṇe dhāvamānaṃ tathā cāticañcalekṣaṇaṃ tathā kiṅkiṇī kṣudra-ghaṇṭikā valayaḥ kaṅkaṇaḥ hāro muktāhāraḥ nūpuras tulākoṭir etair añjitaṃ bhūṣitam
puraścaraṇam āha-
dhyātvaivaṃ prajaped aṣṭa-lakṣaṃ tāvat sahasrakam |
juhuyāt brahma-vṛkṣottha-samidbhiḥ pāyasena vā
evaṃ pūrvoktaṃ dhyātvā aṣṭa-lakṣaṃ mantraṃ japet | tad anu palāśa-vṛkṣa-samidbhiḥ paramānnena vāṣṭa-sahasraṃ juhuyāt
pūjā-prakāram āha-
prāsāde sthāpitaṃ kṛṣṇam amunā nityaśo 'rcayet |
dvāra-pūjādi pīṭhārcanāntaṃ kṛtvokta-mārgataḥ
dhavala-gṛhe sthāpitaṃ kṛṣṇam amunā vakṣyamāṇa-prakāreṇa pratyahaṃ pūjayet | dvāra-pūjām ārabhya pīṭha-pūjā-paryantaṃ pūrvokta-mantra-vartmanā kuryāt
madhye 'rca-pad dhariṃ dikṣu vidikṣv aṅgāni ca kramāt |
vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnaś cāniruddhakaḥ
rukmiṇī satyabhāmā ca lakṣmaṇā jāmbavaty api |
dig-vidikṣv arcayed etān indra-vajrādikān bahiḥ
padma-madhye hariṃ pūjayet | pūrvādi-dik-keśareṣu hṛd-ādy-aṅga-catuṣṭayam | āgneyādi-vidik-keśareṣu astram aṅgam pūjayet | vāsudeva iti | pūrvādi-dik-patreṣu vāsudevādīn pūjayet | āgneyādi-vidik-patreṣu rukmiṇy-ādyāḥ pūjayet | tad-bāhye sva-sva-dikṣu indādīn, tad anu vajrādīn pūjayed ity arthaḥ
phalam āha-
yo 'muṃ mantraṃ japen nityaṃ vidhinety arcayed dharim |
sa sarva-sampat-sampūrṇo nityaṃ śuddhaṃ padaṃ vrajet
yaḥ pumān ukta-vidhinā harim arcayet | amuṃ mantraṃ japet sa sarvaiśvaryaṃ sampannaḥ san nityam avināśi śuddham avidyā tat-kārya-rahitaṃ padaṃ brahmākhyaṃ prāpnoti
mantrāntaram āha-
tāra-śrī-śakti-mārānte śrī-kṛṣṇāya-padaṃ vadet |
śrī-govindāya tasyordhvaṃ śrī-gopī-jana ity api |
vallabhāya tatas triḥ śrī-siddhi-gopālako manuḥ
tāraḥ praṇavaḥ śrīḥ śrī-bījaṃ śakti-bījaṃ kāma-bījānte śrī-kṛṣṇāyeti svarūpaṃ tad anu śrī-govindāyeti svarūpaṃ tad anu śrī-gopī-jana-vallabhāyeti svarūpaṃ śrī-bīja-trayam iti siddhi-gopālako mantra uddhṛtaḥ |
dhyānam āha-
mādhavī-maṇḍapāsīnau garuḍenābhipālitau
divya-krīḍāsu niratau rāma-kṛṣṇau smaran japet |
cakrī vasu-svara-yutaḥ sargy ekārṇo manur mataḥ
rāma-kṛṣṇau smaran japet | kīdṛśau ? mādhavī-latā-maṇḍapa-samupasthitau tathā garuḍena sevitau | ekākṣarādi-gopāla-mantrān darśayati-cakrīti | ka-kāro vasu-svaraḥ aṣṭama-svaraḥ ṛ-kāras tena sahita iti laghu-dīpikā-kāraḥ | munisvaraḥ sapta-svaras tena sahita iti rudra-dharaḥ | sargī visarga-sahitaḥ ity ekākṣaro mantraḥ || KrdC_7.129-130 ||
kṛṣṇeti dvy-akṣaraḥ kāma-pūrvas try-arṇaḥ sa eva tu |
sa eva catur-arṇaḥ syāt ṅe 'nto 'nyaś catur-akṣaraḥ
vakṣyate pañca-varṇaḥ syāt kṛṣṇāya nama ity api |
kṛṣṇāyeti smara-dvandva-madhye pañcākṣaro 'paraḥ
kṛṣṇeti svarūpaṃ dvy-akṣaro mantraḥ | sa eva dvy-akṣaraḥ kāma-bīja-pūrvaś cet tadā try-akṣaro mantro bhavati-sa eva try-akṣaraḥ caturthī-vibhakty-antaś cet tadā catur-akṣaro mantraḥ anyaḥ kṛṣṇāyeti svarūpaṃ smara-dvandva-kāma-bīja-dvayasya madhye yadā bhavati tadā aparaḥ pañcākṣaro mantro bhavati || KrdC_7.131-132 ||
gopālāyāgni-jāyāntaḥ ṣaḍ-akṣara udāhṛtaḥ |
kṛṣṇāya-kāma-bījāḍhyo vahnijāyāntako 'paraḥ
ṣaḍakṣaraḥ prāg-uditaḥ kṛṣṇa-govindakau punaḥ |
caturthy-antau sapta-varṇaḥ sapta-varṇo 'nyaḥ puro 'ditaḥ
gopālāyeti svarūpaṃ vahnijāyā svāheti pada-dvayena ṣaḍ-akṣaraḥ kathitaḥ | kāma-bīja-sahita-kṛṣṇāyeti svāheti pada-dvayena ca ṣaḍ-akṣaro mantra uddhṛtas tayāparaḥ ṣaḍ-akṣaraḥ prāg eva kathitaḥ sa ca klīṃ kṛṣṇāya namaḥ iti | kṛṣṇa-govindakau śabdau yadi caturthy-antau bhavatas tadā saptākṣaro mantro 'paraḥ saptākṣaraḥ prāg uditaḥ sa ca go-vallabhāya svāheti || KrdC_7.133-4 ||
śrī-śakti-māraḥ kṛṣṇāya māraḥ saptākṣaro 'paraḥ |
kṛṣṇa-govindakau ṅe 'ntau smarāḍhyāv aṣṭa-varṇakaḥ
śrī-śakti-mārāḥ śrī-bhuvaneśvarī-māra-bījāni kṛṣṇāyeti mārānto 'paraḥ saptākṣaro mantraḥ kṛṣṇa-govinda-śabdau ṅe 'ntau caturthy-antau | kīdṛśau ? kāma-bījāḍhyau iti vasu-varṇaḥ aṣṭākṣaro mantraḥ
dadhi-bhakṣaṇa-ṅe-vahni-jāyābhir aparo 'ṣtakaḥ |
suprasannātmane proktvā mama ity aparo 'ṣtakaḥ
caturthy-anto dadhi-bhakṣaṇa-śabdaḥ vahnijāyā svāhā etair varṇair aparo 'ṣtākṣaro mantraḥ suprasannātmane svarūpam uktvā nama iti vadet ity aparo 'ṣtākṣaro mantraḥ
prāk prokto mūla-mantraś ca navārṇaḥ smara-saṃyutaḥ |
kṛṣṇa-govindakau ṅe 'ntau namo 'nto 'nyo navārṇakaḥ
prāg-uktaś cāṣṭākṣaro mūla-mantraḥ smara-saṃyutaḥ kāma-bīja-yuktaḥ san navākṣaro bhavati | sa ca klīṃ gokula-nāthāya nama iti | kṛṣṇa-govindakau ṅe 'ntau caturthy-antau smara-saṃyutau yadi bhavatas tadā navākṣaro mantro bhavati | yady etāv eva namo 'ntakau namaḥ śabdāntau bhavatas tadā paro navākṣaro mantraḥ
klīṃ glauṃ klīṃ śyāmalāṅgāya namas tu syād daśārṇakaḥ |
śiro 'nto bāla-vapuṣe klīṃ kṛṣṇāya smṛto budhaiḥ
uktaṃ chandas tu gāyatrī devatā kṛṣṇa īḍitaḥ |
ka-lā-ṣaḍga-dīrghakair aṅgam athāmuṃ cintayed dharim
klīṃ glauṃ klīṃ śyāmalāṅgāya nama iti daśa-varṇako mantraḥ śiro 'ntaḥ svāhāntaḥ bāla-vapuṣe iti padaṃ klīṃ kṛṣṇāyeti ekādaśākṣaro mantraḥ budhaiḥ smṛtaḥ | uktānām ṛṣy-ādikam āha-eteṣām ekākṣaram ārabhyaikādaśākṣara-paryantānāṃ dvāviṃśati mantrāṇām ṛṣir nāradaḥ gāyatrī-chandaḥ śrī-kṛṣṇo devatā | aṅgāny āha-kaleti | ka-kāra-la-kārābhyāṃ ṣaḍ-dīrghakair napuṃsaka-rahita-ṣaḍ-dīrgha-svaraiḥ klāṃ klīṃ klūṃ klauṃ kalaḥ ebhir ity arthaḥ
dhyānam āha-
avyād vyākopa-nīlāmbuja-rucir aruṇāmbhoja-netrāmbujastho |
bālo jaṅghā-kaṭīra-sthala-kalita-raṇat-kiṅkiṇīko mukundaḥ |
dorbhyāṃ haiyaṅgavīṇaṃ dadhad ativimalaṃ pāyasaṃ viśva-vandyo
go-gopī-gopa-vīto rurunakha-vilasat-kaṇṭha-bhūṣaś ciraṃ vaḥ
avyād vyākopa-nīlāmbuja-rucir aruṇāmbhoja-netrāmbujastho bālo jaṅghā-kaṭīra-sthala-kalita-raṇat-kiṅkiṇīko mukundaḥ dorbhyāṃ haiyaṅgavīṇaṃ dadhad ativimalaṃ pāyasaṃ viśva-vandyo go-gopī-gopa-vīto rurunakha-vilasat-kaṇṭha-bhūṣaś ciraṃ vaḥ
eteṣāṃ puraścaraṇam āha-
dhyātvaivam ekam eteṣāṃ lakṣaṃ japyān manuṃ tataḥ |
sarpiḥ-sitopalopetaiḥ pāyasair ayutaṃ hunet
yathoktaṃ dhyānaṃ kṛtvā eteṣāṃ madhye ekaṃ mantraṃ lakṣaṃ japet | tad anu ghṛta-khaṇḍa-sāra-yuktaiḥ paramānnair daśa-sahasraṃ juhuyāt
tarpayet tāvad anyeṣāṃ manūnāṃ huta-saṅkhyayā |
tarpaṇaṃ vihitaṃ nityaṃ yo 'rcayet susamāhitaḥ
vahny-ādī-śāntam aṅgāni hṛd-ādi-kavacāntakam |
arcayet purato netram astraṃ dikṣu vahniḥ punaḥ
indravajrādayaḥ pūjyāḥ saparyaiṣā samīritā |
ity ekam eṣāṃ mantrāṇāṃ bhajed yo manu-vittamaḥ
kara-praceyāḥ sarvārthāt tasyāsau pūjyate 'maraiḥ |
sadyaḥ phala-pradaṃ mantraṃ vakṣye 'nyaṃ catur-akṣaram
sa proktaḥ māra-yugmāntara-stha-kṛṣṇa-padena tu |
ṛṣy-ādyam aṅga-ṣaṭkaṃ ca prāg-uktaṃ proktam asya tu
tad anu tāvad daśa-sahasraṃ tarpayet | evaṃ prakāreṇaikasmin mantre siddhe jāte tad anyeṣāṃ sakṛt puraścaraṇānām ekaviṃśati mantrāṇāṃ japa-homa-saṅkhyayā vinaiva hutāyutena tarpaṇam eva puraścaraṇaṃ vihitaṃ karaṇīyam | eteṣāṃ mantrāṇāṃ homa-saṅkhyayā ayutenaiva tarpaṇaṃ vihitam |
pūjām āha-nityam iti | nityaṃ sarvadā susamāhitaḥ saṃyataḥ san pūjayet | vahny-ādī-śāntam āgneya-koṇam ārabhya īśāna-koṇa-paryanta-hṛd-ādi-kavaca-paryantam aṅga-catuṣṭayaṃ pūjayet purato 'gre netram astraṃ pūjayet |
pūrvādi-caturdikṣu indrādīn pūjayet | tad anu-vajrādīn iti upasaṃharati | eṣāṃ mantrāṇāṃ saparyā pūjā kathitā |
phalam āha-ity ekam iti | amunā prakāreṇa yaḥ sādhakottama eṣāṃ mantrāṇāṃ madhye ekaṃ mantraṃ bhajet upāsīta tasya sarve puruṣārthā hasta-prāpyāḥ devaiś cāsau pūjyate |
mantrāntaram āha-sadya iti | tātkālika-phala-dāyakam aparaṃ caturakṣara-mantraṃ vakṣye sa-catur-akṣaraḥ kāma-bīja-dvaya-madhyasthena kṛṣṇa-padena kathitaḥ |
ṛṣy-ādikam asya ṛṣiś chando daivatam aṅga-ṣaṭkaṃ ca prāg uktaṃ pūrva-mantra-samuhe kathitaṃ boddhavyam || KrdC_7.142-146 ||
dhyānam āha-
śrīmat-kalpa-dru-mūlodgata-kamala-lasat-karṇikā-saṃsthito yas
tac-cākhyālambi-padmodara-vigalad-asaṅkhyāta-ratnābhiṣiktaḥ |
hemābhaḥ sva-prabhābhis tri-bhuvanam akhilaṃ bhāsayan vāsudevaḥ
pāyād vaḥ pāyasādo 'navarata-navanītāmṛtāśī vaśī saḥ
vāsudevo vo yuṣmān pāyāt | kīdṛśaḥ ? yaḥ śrī-yukta-kalpa-vṛkṣa-mūlodgata-padme śobhamānā yā karṇikā tatropaviṣṭaḥ | tathā kalpa-druma-śākhālambi yat padmaṃ tasyodaraṃ tato vigalanti prasaranti yāni asaṅkhyātāni ratnāni tair abhiṣiktaḥ | tathā suvarṇa-gauraḥ tathāva-kāntibhiḥ samastaṃ trailokyaṃ bhāsayan kṣīrānnāśī tathā sva-kāntibhiḥ samastaṃ trailokyaṃ bhāsayan kṣīrānnāśī tathā anavaratam anuvelaṃ nūtanaṃ navanītam evāmṛtaṃ tad aśnātīti
puraścaraṇam āha-
dhyatvaivaṃ prajapel lakṣaṃ catuṣkaṃ juhuyāt tataḥ |
trimadhvakter bilva-phalaiś catvāriṃśat-sahasrakam
yathoktaṃ dhyānaṃ kṛtvā lakṣa-catuṣṭayaṃ japet | tad anu ghṛta-madhu-śarkarāyutair bilva-phalaiś catvāriṃśat-sahasraṃ juhuyāt
pūjām āha-
aṅgair nidhibhir indrādyair vajrādyair arcanoditā |
tarpayed dinaśaḥ kṛṣṇaṃ svādu-traya-dhiyā jalaiḥ
ṣaḍ-aṅgair nidhibhir indrādy-aṣṭa-nidhibhir indrādyair vajrādyaiś cānīlārcanā pūjā kathitā | tarpaṇam āha--tarpayed iti | pratidinaṃ svādu-traya-dhiyā ghṛta-madhu-śarkarā-buddhyā jalaiḥ kṛṣṇaṃ pūjayet
mantrāntaram āha-
mārayor asya māṃsādhor raktaṃ ced aparo manuḥ |
ṣaḍ-aṅgānyasya kala-ṣaṭ-dīrghair mantra-śikhāmaṇeḥ
asya pūrvokta-caturakṣara-mantrasya mārayor ādy-anta-kāma-bījayor māṃsādho la-kārasyādhastāt ced yadi raktaṃ repho bhavati tadāparaś caturakṣaraḥ klīṃ kṛṣṇa klīm iti mantraḥ | asya mantra-śikhāmaṇe mantra-śiro ratnasya kala-ṣaṭ-dīrgha kalā ṣaḍ-aṅgāni kuryād iti śeṣaḥ
mantra-svarūpam: klīṃ klūṃ kleṃ kloṃ klauṃ klaḥ ||
dhyānam āha-
āraktodyāna-kalpa-druma-śikhara-lasat-svarṇa-dolādhirūḍhaṃ
gopābhyāṃ preṅkhyamānaṃ vikasita-nava-bandhūka-sindūra-bhāsam |
bālaṃ nīlāla-kāntaṃ kaṭi-taṭa-viluṭhat kṣudra-ghaṇṭāvaṭāḍhyaṃ
vande śārdūla-kāmāṅkuśa-lalita-galā-kalpa-dīptaṃ mukundam
mukundam vande | kīdṛśaṃ ? āraktam aruṇaṃ yad udyānaṃ tatra yaḥ kalpa-vṛkṣas tasya śikharam agraṃ tatra lasantī yā śobhamānā suvarṇa-mayī dolā tatropaviṣṭaṃ tathā gopāṅganābhyāṃ preṅkhyamānaṃ dolāyamānaṃ vikasitaṃ praphullaṃ navīnaṃ yad bandhu-jīva-puṣpaṃ sindūraṃ tayor iva bhāvaṃ yasya taṃ tathā bālaṃ śiśuṃ tathā kṛṣṇa-keśaṃ tathā kaṭi-taṭe itas tato gacchantī yā kṣudra-ghaṇṭikā ghaṇṭā-kṣudra-ghaṇṭikā samūhas tena sambaddhaṃ tathā śārdūlasya vyāghrasya kāmāṅkuśena śobhamānaṃ yat kaṇṭhābharaṇaṃ tena śobhamānam
evaṃ-
dhyatvaivaṃ pūrva-kptyainaṃ japtvā raktotpalair navaiḥ |
madhuttraya-plutair hutvāpy arcayet pūrvavad dharim
pūrvoktaṃ mukundaṃ dhyātvā enaṃ mantraṃ pūrvokta-saṅkhyam eva japtvā rakta-padmair nūtanair ghṛta-madhu-śarkarāyutaiḥ pūrvokta-saṅkhyam eva hutvā pūrvokta-prakāreṇa hariṃ pūjayet
ārād uktaṃ mantrayoḥ prayogaṃ darśayati-
madhura-traya-saṃyuktāmāraktāṃ śāli-mañjarīm |
juhuyān nityaśo 'ṣṭārdhaṃ śatam ekena mantrayoḥ
tasya maṇḍalataḥ pṛthvī pṛthvī-sasya-kulākulā |
syāc chāli-puñja-pūrṇaṃ ca tad-veśmāśu prajāyate
ghṛta-madhu-śarkarāmiśritāṃ lohitāṃ haimantika-dhānya-mañjarīm aṣṭottara-śatamatayor mantrayor madhye ekena mantreṇa pratyekaṃ pratyahaṃ yo juhuyāt tasya puṃsaḥ maṇḍalataḥ ekona-pañcāśad-dinād arvāk ṣaḍ-viṃśati-dinād iti laghu-dīpikā-kāraḥ | pañca-catvāriṃśad-dinānantaram iti rudradharaḥ | mahatī pṛthivī dhānyādi-samūha-vyāptā bhavati tathā tad-gṛhaṃ śāli-dhānya-samūha-vyāptaṃ śīghraṃ bhavati || KrdC_7.153-154 ||
phalam āha-
yas tv etayor niyatam anyataraṃ bhajeta
bhavnor japārcana-hutādribhir āpta-bhaktiḥ |
śrīmān sa manmatha iva pramadāsu vāgmī
bhūyāt tanor vipadi tac ca mahocyutākhyam
yaḥ pumān etayor ekaṃ niyataṃ niyato bhajeta sādhayet | kaiḥ ? japa-pūjā-homādibhiḥ | kīdṛśaḥ ? prāpta-bhaktiḥ sa lakṣmī-yuktaḥ strīṣu kāmadevavat utkṛṣṭa-vacana-bhāg bhavati | tanor vipadi śarīra-pātānantaraṃ viṣṇu-lokaṃ ca gacchati
Original text: Kramadīpikā with the commentary by Govindabhaṭṭācārya · Edition: Sudhakar Malaviya, Benares : Krishnadas Academy, 1989 (Krishnadas Sanskrit Series, 119). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0