Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kramadīpikā with the commentary · Chapter 6

6.1

iti śrī-vidyāvinoda-govinda-bhaṭṭācārya-viracite krama-dīpikāyā vivaraṇe
pañcamaḥ paṭalaḥ
||5||
(6)
ṣaṣṭha-paṭalam
athaivaṃ sādhita-mantrayoḥ prayogādīn darśayati-
viniyogān atho vakṣye mantrayor ubhayoḥ samān |
tad-artha-kāriṇo 'nanta-vīryān mantrāṃś ca kāṃścana

6.1

atho 'nantaraṃ mantrayor daśāṣṭādaśākṣarayoḥ samān dhyāna-viśeṣeṇa viniyogān tathā tad-artha-kāriṇo 'nanta-vīryān bahu-phala-dātṝn kāṃścin mantrān vakṣye

6.2

prayogārthaṃ daśāṣṭādaśākṣarayor dhyānam āha-
vande taṃ devakī-putraṃ sadyo-jātaṃ dyu-saprabham |
pītāmbaraṃ kara-lasac-chaṅkha-cakra-gadāmbujam

6.2

ukta-rūpaṃ prasiddhaṃ devakī-putraṃ sadyo-jātaṃ bālakaṃ dyu-saprabham ākāśa-samāna-kāntiṃ śyāmaṃ pīta-vastraṃ kare lasanti śobhamānāni śaṅkha-cakra-gadā-padmāni yasya taṃ vande namaskaromi

6.3

evaṃ dhyātvā japel lakṣaṃ mantraṃ brāhme muhūrtake |
svādu-plutaiś ca kusumaiḥ palāśair ayutaṃ hunet

6.3

evam amunā prakāreṇa brāhme muhūrtake udayāt prāk daṇḍa-dvaye daṇḍa-catuṣṭaya iti kaścit mantram ubhayor eka-lakṣaṃ japet | anantaraṃ palāśa-puṣpaiḥ svādu-plutair ghṛta-madhu-śarkarā-sahitair daśa-sahasraṃ juhuyāt

6.4

phalam āha--
manvor anyatareṇaivaṃ kuryād yaḥ susamāhitaḥ |
smṛtiṃ medhāṃ mati-balaṃ labdhvā sa kavirāḍ bhavet |
syān manus tat samajapadhyāna-homa-phalo 'paraḥ

6.4

manvor daśāṣṭā-daśākarayor anyatareṇa ekena susamāhitaḥ susaṃyataḥ san ya evaṃ kuryāt sa smṛtiṃ smaraṇaṃ medhāṃ dhāraṇāvatīṃ buddhiṃ matiṃ samyak jñānaṃ balaṃ mahā-prāṇatvam etat sarvaṃ prāpya kavirāṭ kavi-śreṣṭho bhavati syād iti aparo 'gre vakṣyamāṇa-mantraḥ kathita-mantra-dvaya-samāna-japa-dhyāna-homa-phalo bhavati

6.5

mantram āha-
śrīman-mukunda-caraṇau sadeti śaraṇaṃ tataḥ |
ahaṃ prapadya ity ukto maukundo 'ṣṭādaśākṣaraḥ

6.5

śrīman-mukunda-caraṇau sadeti svarūpaṃ tatas tad-anantaraṃ śaraṇam iti svarūpam ahaṃ prapadya iti svarūpam ity anena prakāreṇa maukundo mukunda-sambandhī aṣṭādśākṣaro mantraḥ kathitaḥ

6.6

mantroddhāraḥ: śrī-mukunda-caraṇau sadā śaraṇam ahaṃ prapadye |
ṛṣy-ādikam āha-
nārado 'sya tu gāyatrī mukundaś caṣi-pūrvakāḥ |
prātaḥ prātaḥ pibet toyaṃ japtaṃ yo 'ṣtottaraṃ śatam |
anena ṣaḍbhir māsaiḥ sa bhavec chrutadharo naraḥ

6.6

asya mantrasya nārado munir gāyatrī-chando mukundo devatā ṛṣi-pūrvakāḥ ṛṣy-ādyāḥ ṛṣi-cchando devatā ity arthaḥ | te ca nāradādayaḥ | prayogam āha-prātaḥ pratyaham aṣṭottaraṃ śataṃ japtaṃ mantra-japtaṃ jalaṃ pibet | sa naro anena vidhānena ṣaḍbhir māsaiḥ śruta-dharo bhavet

6.7

prayogāntaram āha-
upasaṃhṛta-divyāṅgaṃ purovan mātur aṅkagam |
calad-doś caraṇaṃ bālaṃ nīlābhaṃ saṃsmaran japet

6.7

upasaṃhṛta-divyāṅgaṃ tyakta-caturbāhu-rūpaṃ dhṛta-bāhu-dvayaṃ purovat yathā-vasudeva-sadmani bhītena divyāṅgam upasaṃhṛtaṃ mātur aṅkagaṃ devakī-kroḍe sthitaṃ calad-doś-caraṇaṃ cañcala-hasta-pādaṃ bālaṃ śiśuṃ nīlābhaṃ kaṃ saṃsmaret

6.8

ayutaṃ tāvad evājyair juhuyāc ca hutāśane |
sa labhed acalāṃ bhaktiṃ śraddhāṃ śāntiṃ ca śāśvatīm

6.8

ayutaṃ japet tāvad evāgnāv ājyair ghṛtair juhuyāt yaḥ sa sthirāṃ parameśvara-viṣayiṇīm ārādhyatva-buddhiṃ śuddhāṃ śāstra-bodhite 'rghe 'vaśyambhāvi-niścayātmikā śāntiṃ mokṣa-rūpāṃ śāśvatīṃ nityāṃ prāpnoti daśāṣṭādaśākṣarayor viśeṣa-dhyānam idaṃ prayogārtham iti bhairava-tripāṭhinaḥ

6.9

mantrāntaram āha-
manunaitat-samastānte marun-namita-śabditaḥ |
bāla-līlātmane huṃ phaṭ nama ity amunāthavā

6.9

athavāmunā vakṣyamāṇa-mantreṇaitat-prayoga-jātaṃ sādhayet | mantram āha-samasteti | svarūpam asyānte marun-namita iti svarūpam | etasmāc chabdāt bāla-līlātmane huṃ phaḍ iti svarūpaṃ nama iti svarūpam | ayam apy aṣṭādaśākṣaraḥ daśāṣṭādaśākṣara-samānaḥ

6.10

mantroddhāraḥ: samasta-manrun-namitaḥ bāla-līlātmane huṃ phaṭ svāhā |
ṛṣy-ādīn āha-
nalakūvara-gāyatrī-bāla-kṛṣṇā itīritāḥ |
ṛsyādyāḥ siddhayaḥ sarvāḥ syur japādyair ihāmunā

6.10

asya mantrasya ṛṣy-ādyāḥ ṛṣiḥ chando devatā nalakūvara-prabhṛtayaḥ | tatra nalakūvaro munir gāyatrī chandaḥ bāla-kṛṣṇo devatā iti | iha bhuvane japādyaiḥ sarvāḥ siddhayo bhavanti

6.11

lambitaṃ bāla-śayane rudantaṃ vallavī-janaiḥ |
prekṣyamāṇaṃ dugdha-buddhyā tarpayet so 'śnute 'śanam

6.11

bāla-śayane āndolikāyāṃ lambitaṃ sthitaṃ rudantaṃ krandamānaṃ vallavī-janair gopībhiḥ prekṣyamāṇaṃ dṛśyamānaṃ preryamāṇam iti pāṭhe cālyamānam ity arthaḥ | dugdha-buddhyā jalena tarpayet | aśanaṃ bhakṣya-vastu aśnute prāpnoti

6.12

mantrāntaram āha-
amunā vānna-rūpānte rasa-rūpa-padaṃ vadet |
tuṣṭa-rūpa namo dvandvam annādhipataye mama |
annaṃ prayaccha svāheti triṃśad-arṇo 'nnado manuḥ

6.12

amunā mantreṇa pūrvoktaṃ kuryāt | mantram āha-anna-rūpa iti śabdānte rasa-rūpa iti svarūpaṃ tuṣṭa-rūpeti svarūpaṃ namo dvandvam iti namo nama svarūpam ānnādhipataye mamānnaṃ prayaccha svāheti triṃśad-akṣaro annada-mantraḥ daśāṣṭāḍaśākṣara-samānaḥ

6.13

mantroddhāraḥ: anna-rūpa rasa-rūpa tuṣṭa-rūpa namo namaḥ annādhipataye manānnaṃ prayaccha svāhā |
ṛṣy-ādīn āha-
nāradānuṣṭub-annādhipatayo 'syarṣi-pūrvakāḥ |
bhūta-bāla-grahonmāda-smṛti-bhraṃśādy-upadravaiḥ |
pūtanā-stana-pātāraṃ grasta-mūrdhni smaran japet

6.13

asya mantrasya nārado muniḥ, anuṣṭup-chandaḥ, annādhipatir devatā | prayogam āha-bhūteti | bhūta-piśācādir bāla-graho roga-viśeṣaḥ | unmādaś citta-bhramaḥ smṛti-bhraṃśaḥ sammohaḥ | etair upadravair upatāpair grasta-mūrdhni upatapta-mastake pūtanā-stana-pāyinaṃ kṛṣṇaṃ smaran mantraṃ japet

6.14

tāṃ pūtanāṃ rudatīṃ krandamānāṃ bhāvayet-
sāsu-cūṣaṇa-nirbhinna-sarvāṅgīṃ rudatīṃ ca tām |
āviśya sarve muktvā taṃ vidravanti drutaṃ grahāḥ

6.14

punaḥ kīdṛśīm ? sāsu-cūṣanaṃ saha prāṇena yat cūṣaṇaṃ samākarṣaṇaṃ tena nirbhinnam anāyataṃ sarvāṅgaṃ yasyāḥ sā | tathā tāṃ kiṃ bhūtvā japet ? āviśya aham eva harir iti bhāvayitvā | anantaraṃ taṃ grastaṃ sarve grahā upadravā muktvā parityajya drutaṃ śīghraṃ vidravanti palāyante | atra daśāṣṭādaśākṣarayor viśeṣa-dhyānam idaṃ prayogārtham iti tripāṭhinaḥ

6.15

prayogāntaram āha-
juhuyāt khara-mañjaryā mañjarībhir vibhāvasau |
susnātaḥ pañca-gavyādbhiḥ pūtanāhantur ānane

6.15

khara-mañjaryā apāmārgasya mañjarībhir agra-bhāgaiḥ pañca-gavya-jalaiḥ siktair vibhāvasau vahnau pūjanā-hantuḥ kṛṣṇasyānana-rūpe juhuyāt

6.16

prāśayec chiṣṭa-gavyaṃ tat-kalaśenābhiṣecayet |
sādhyaṃ sahasra-japtena sarvopadrava-śāntaye

6.16

homāvaśiṣṭaṃ pañca-gavya-sādhyaṃ prāśayet sahasra-japtena pūrvokta-vidhinā sādhitena kalaśena vābhiṣecayet sarvopadra-nivṛtty-artham

6.17

mantrāntaram āha-
amunaitad dvādaśārṇaṃ huṃ phaṭ svāhāntakena vā |
ṛṣy-ādyā brahma-gāyatrī-graha-ghna-harayo 'sya tu

6.17

etat-pūrvokta-prayoga-dvayaṃ vakṣyamāṇa-mantreṇa vā kuryāt | mantram āha-dvādaśeti-pūrvokta-vāsudeva-dvādaśākṣarānte huṃ phaṭ svāheti ṣoḍaśākṣaro mantraḥ daśāṣṭādaśākṣara-samānaḥ | ṛṣy-ādikam āha-ṛṣyādyā iti | ṛṣi-prabhṛtayo brahmādayaḥ | tatra brahmā ṛṣiḥ | gāyatrī cchandaḥ | grahaghna-rūpo harir devatā

6.18

mantroddhāraḥ: oṃ namo bhagavate vāsudevāya huṃ phaṭ svāhā |
nija-pādāmbujākṣipta-śakaṭaṃ cintayan japet |
ayutaṃ mantrayor ekaṃ sarva-vighnopaśantaye

6.18

nija-caraṇa-kamala-nikṣipta-śakaṭaṃ hariṃ cintayet | mantrayoḥ pūrva-mantrāpara-mantrayor ekam ayutaṃ japet | kim-artham ? sakala-vighnopaśamanārthaṃ daśāṣṭādaśākṣarayor eva sarva-vighna-śānty-arthaṃ viśeṣa-dhyānam iti tripāṭhinaḥ

6.19

aṅgāny amīṣāṃ mantrāṇām ācakrādibhir arcanā |
aṅgair indrādi-vajrādyair uditā sampade sadā

6.19

amīṣāṃ kathita-mantrāṇām ācakrādibhir daśākṣara-kathitair aṅgāni kāryāṇi arcanā pūjās tu aṅgais tathendrādyais tad-āyudhaiś ceti sampatty-arthaṃ sadā kathitā

6.20

mṛtyuñjaya-vidhiṃ darśayati-
bālo nīla-tanur dorbhyāṃ dadhy-utthaṃ pāyasaṃ dadhat |
harir vo 'vyād dvīpi-nakha-kiṅkiṇī-jāla-maṇḍitaḥ

6.20

daśāṣṭādaśākṣarayor vārogyārthaṃ viśeṣa-dhyānam āha-bāla ity ādineti tripāṭhinaḥ | harir vo yuṣmān rakṣatu | kīdṛśo bālaḥ ? pañca-varṣīyaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? nīla-tanuḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? hastābhyāṃ dadhy-utthaṃ navanītaṃ pāyasaṃ paramānnaṃ ca dhārayet | punaḥ kīdṛśaḥ ? vyāghra-nakha-kṣudra-ghaṇṭikā-samūhābhyām alaṅkṛtaḥ

6.21

dhyātvaivāgnau juhuyāt śatavīryāṅkura-trikaiḥ |
payaḥ-sarpiḥ-plutair lakṣam ekaṃ tāvaj japen manum

6.21

evambhūtaṃ hariṃ dhyātvā vahnau śatavīryāṅkurair durvāṅkurais tribhiḥ | kīdṛśaiḥ ? payo dugdhaṃ sarpi-ghṛtaṃ tābhyāṃ plutaiḥ siktaiḥ ekaṃ lakṣaṃ juhuyāt lakṣam ekaṃ japet

6.22

gurave dakṣiṇāṃ dattvā bhojayed dvija-puṅgavān |
sa hy abdānāṃ śataṃ jīven na rogo nātra saṃśayaḥ

6.22

anantaraṃ gurave dakṣiṇāṃ dattvā brāhmaṇān bhojayec ca sa varṣāṇāṃ śataṃ roga-rahitaḥ san jīvet-atra saṃśayo nāsti

6.23

mantrāntaram āha-
atrāparo manur dvādaśārṇānte puruṣottama |
āyur me dehi sambhāṣya viṣṇave prabhaviṣṇave

6.24

namo 'nto dvy-adhika-triṃśad-arṇo 'syārṣis tu nāradaḥ |
chando 'nuṣṭup-devatā ca śrī-kṛṣṇo 'ṅgāny ato bruve

6.25

etādṛśe kārye 'paro mantro 'sti | mantram āha-dvādaśākṣara-vāsudeva-mantrānte puruṣottama iti svarūpam āyur me dehīti svarūpaṃ viṣṇave prabhaviṣṇave iti svarūpam | nama ity anto dvy-adhika-triṃśad-arṇo dvātriṃśad-akṣaro mantraḥ kathitas tu | punar asya mantrasya nārada ṛṣir anuṣṭup-chando devatā śrī-kṛṣṇaḥ iti ato 'nantaram aṅgāni bruve vadāmi || KrdC_6.23-24 ||
mantroddhāraḥ: oṃ namo bhagavate vāsudevāya puruṣottam āyur me dehi viṣṇave prabhaviṣṇave namaḥ |
ravi-bhūtendriya-vasu-netrārṇaiś cātmane yutaiḥ |
mahānanda-pada-jyotir māyā-vidyā-padaiḥ kramāt

6.25

dvādaśa-pañca-pañcāṣṭa-dvi-saṅkhyātair mantrākṣarair ātmanepadāntair mahānandādi-padaiḥ saha krameṇa pañcāṅgāni | sahānandety api kvacit pāṭhaḥ

6.26

etasya puraścaraṇādim āha-
japtvā lakṣam imaṃ mantram ayutaṃ pāyasair hunet |
pūrvavad dūrvayā juhvad āyur dīrghataraṃ labhet

6.26

imaṃ mantraṃ lakṣaṃ japtvā pāyasair ayutaṃ hunet juhuyāt | evaṃ mantraṃ saṃsādhya pūrvavad dūrvayāṅkurakaiḥ dugdha-ghṛta-militair lakṣam ekaṃ juhuyāt | japaiś ca dīrghataram atiśayam āyuḥ prāpnoti

6.27

dārayantaṃ bakaṃ dorbhyāṃ kṛṣṇaṃ saṃgṛhya tuṇḍayoḥ |
smaran śiśūnām ātaṅke spṛṣṭvā'yataram abhyaset |
taj-japta-tilajābhyaṅgād bhaveyuḥ sukhinaś ca te

6.27

śiśūnāṃ bālānām ātaṅke bhaye samupasthite tān bālān spṛṣṭvā kṛṣṇaṃ smaran anyataram ukteṣv ekaṃ mantram abhyasej japyāt | kīdṛśaṃ kṛṣṇam ? karābhyāṃ tuṇḍayoḥ saṃgṛhya baka-nāmānam asuraṃ vidārayantam | tan-mantra-japta-tailābhyaṅgāt te bālāḥ sukhino bhavanti | smarann iti śuśu-nāmānaṃ kṛṣṇaṃ smaran, ke śirasi spṛṣṭvā japyād iti boddhavya-mantra-daśāṣṭādaśākṣarayor viśeṣa-dhyānam iti tripāṭhinaḥ

6.28

asminn eva bāla-rakṣārthe 'nyo 'pi mantro 'stīty āha-
atrāpy anyo manur bāla-vapuṣe vahni-vallabhā |
gorakṣāyāṃ kvaṇad-veṇuṃ cārayantaṃ paśūṃs tathā

6.28

bāla-vapuṣe iti svarūpaṃ vahni-vallabheti svāhā asminn arthe gorakṣāyāṃ ca viśeṣa-dhyānam āha-kvaṇad iti | veṇu-vādana-paraṃ paśūṃś cārayantaṃ kṛṣṇaṃ smaran japyāt

6.29

asminn eva bāla-rakṣārthe go-rakṣāyāṃ ca mantrāntaram āha-
uktvā gopālaka-padaṃ punar veśadharāya ca |
vāsudevāya varmāstra-śirāṃsy aṣṭādaśākṣara

6.29

gopālaka ity uktvā punar veśadharāya ity uktvā vāsudevāyeti vadet varma hum astraṃ phaḍ iti śiraḥ svāhā etāni vadet | evaṃ sati aṣṭādaśākṣaro bhavati

6.30

mantroddhāraḥ: gopālaka-veśa-dharāya vāsudevāya huṃ phaṭ svāhā |
manor nārada-gāyatrī-kṛṣṇa-rṣyādir anena vā |
kuryād gopāla-saṃrakṣām ācakrādy-aṅginā budhaḥ

6.30

asya pūrvoktasya ca manor nārado munir gāyatrī-cchandaḥ śrī-kṛṣṇo devatā anena vā mantreṇa ukta-dravyādinā vā gopāla-rakṣāṃ kuryāt | kīdṛśena ? ācakrādy-aṅga-yuktena

6.31

viṣa-haraṇa-prayogam āha-
kumbhī-nasādi-kṣveḍārtau daṣṭa-mūrdhni smaran harim |
nṛtyantaṃ kāliya-phaṇāraṅge 'nyataram abhyaset

6.32

dṛśā pīyūṣa-varṣiṇyā siñcantaṃ tat tanuṃ budhaḥ |
tarjayan vāma-tarjanyā taṃ drāṅ mocayate viṣāt

6.33

kumbhī-nasādi-kṣveḍārtau sarpa-viṣa-pīḍāyām | kumbhīnasās tu te sarpā ye syur dṛṣṭi-viṣolbaṇāḥ iti dharaṇiḥ | ādi-padād vṛścikādi-saṅgraho daṣṭa-mūrdhni ārta-mastake spṛṣṭvā kāliyo nāga-viśeṣas tasya phaṇā saivaa raṅga-bhūmis tatra nṛtyantaṃ smaran anyatama-mantram abhyaset japet | kīdṛśaṃ ? hariṃ tat tanuṃ śarīram amṛta-varṣiṇyā dṛṣṭyā siñcantam | kiṃ kurvan ? smaret vāma-tarjanyātarjayan | evaṃ sati taṃ daṣṭaṃ mantrī drāk śīghraṃ viṣān mocayet | atra daśāṣṭādaśākṣarayor viśeṣa-dhyānam iti tripāṭhinaḥ || KrdC_6.31-32 ||
prayogāntaram āha-
āpūrva-kalaśaṃ toyaiḥ smṛtvā kāliya-mardanam |
japtvāṣṭa-śatam āsiñced viṣiṇaṃ sa sukhī bhavet

6.33

kalaśaṃ toyair āpūryānantaraṃ kāliya-mardanaṃ devaṃ smṛtvāṣṭādhikaṃ śataṃ japtvā tena kalaśena viṣa-yuktam āsiñcet | anantaraṃ viṣāt sukhī bhavati

6.34

kāliya-mardana-mantram āha-
kāvya-madhye liyasyānte phaṇāmadhyedi-varṇakān |
uktvā punar vaden nṛtyaṃ karoti tam anantaram

6.35

namāmi devakī-putra ity uktvā nṛtya-śabdataḥ |
rājānam acyutaṃ brūyād iti danta-lipir manuḥ

6.36

kāvya ity akṣara-dvayor madhye liyasyeti svarūpam etasyānte phaṇā-madhyādi iti svarūpam ity antān vaded anantaraṃ nṛtyaṃ karoti tam iti | anantaraṃ namāmi devakī-putram iti vadet | anantaraṃ nṛtya-śabdataḥ nṛtya-śabdānte rājanam acyutam iti brūyād ity anena prakāreṇa danta-lipir dvātriṃśad-akṣaro mantraḥ kathitaḥ || KrdC_6.34-35 ||
mantroddhāraḥ:
kāliya-vyaphaṇā-madhye iti nṛtyaṃ karoti taṃ |
devakī-putraṃ namāmi nṛtya rājānam ucyatam ||
asya mantrasya aṅgādīni darśayati-
asyāṅgānyaṅghribhir nyastaiḥ samastair nārado muniḥ |
chando 'nuṣṭub devatā ca kṛṣṇaḥ kāliya-mardanaḥ

6.36

asya mantrasya vyastair ekaikam aṅghribhiś caturbhiḥ pādaiḥ samastair mantrātmakaiś cāṅgāni pañcāṅgāni kathitāni muniḥ nāradaḥ chando 'nuṣṭup kālīya-mardanaḥ kṛṣṇo devatā

6.37

puraścaraṇam āha-
japyo lakṣaṃ manur ayaṃ hotavyaṃ sarpiṣāyutam |
aṅga-dikpāla-vajrādyair arcanāsya samīritā

6.38

ayaṃ mantraḥ lakṣaṃ japyaḥ sarpiṣā ghṛtena punar ayutaṃ hotavyam | aṅga-dik-pāla-vajrādyais tribhir āvaraṇair arcanā pūjā kathitā ||
prayogam āha-
kriyā sarvā ca kartavyā visaghnī pūrvam īritā |
sadṛśo 'nena jagati nahi kṣveḍa-haro manuḥ

6.38

pūrva-mantra-kathitā viṣaghnī sarvā kriyā amunaiva mantreṇa kartavyā hi yataḥ jagati saṃsāre anena mantreṇa sadṛśaḥ samānaḥ kṣveḍa-haraḥ viṣaharo nāsti

6.39

viṣaghnaṃ prayogāntaram āha-
aṅgaiḥ śukataroḥ piṣṭair gulikā dhenu-vāriṇā |
ānanasyāñjanālepair viṣaghnī sādhitāmunā

6.39

śukataroḥ karañja-vṛkṣasyeti bhairava-tripāṭhinaḥ | kiṃśuka-vṛkṣasyeti laghu-dīpikā-kāraḥ | aṅgais tvagbhir iti rudradharaḥ | pañcāṅgair iti tripāṭhinaḥ | dhenu-vāriṇā sa-vatsā go-mūtreṇa piṣṭaiḥ sampāditā gulikā amunā mantreṇa sādhitā satī viṣaghnī bhavati kair ānanasyāñjanālepa-prakāraiḥ

6.40

adhunā prayogāntaraṃ darśayati-
uddaṇḍa-vāma-dor-daṇḍa-dhṛta-govardhanācalam |
anya-hastāṅgulī-vyakta-svara-vaṃśārpitānanam

6.41

dhyāyan hariṃ japan manvor ekaṃ chatraṃ vinā vrajet |
varṣa-vātāśanibhyaḥ syād bhayaṃ tasya nahi kvacit

6.42

uttālito yo vāma-bāhu-daṇḍas tena dhṛto govardhanācalo yena tam anya-hastāṅgkulibhiḥ vyakta-svaro yasya vaṃśasya tatrārpitam ānanaṃ yena tam evambhūtaṃ hariṃ cintayan manvor daśāṣṭādaśākṣarayor ekaṃ japan chatraṃ vinā vrajet yas tasya vṛṣṭi-vāyu-vajrādibhyo bhayaṃ kvāpi na vidyate || KrdC_6.40-41 ||
prayogāntaram āha-
mogha-meghaugha-yatnāpagatendraṃ taṃ smaran hunet |
lavaṇair ayuta-saṅkhyātair anāvṛṣṭir na saṃśayaḥ

6.42

mogho niṣphalo yo megha-samūhas tasya yatnaḥ tenāpagataḥ indor yasmāt tam etādṛśaṃ hariṃ cintayan ayuta-saṅkhyātair lavaṇair juhuyāt anantaram anāvṛṣṭir bhavati nātra saṃśayaḥ

6.43

prayogāntaram āha-
krīḍantaṃ yamunā-toye majjana-plavanādibhiḥ |
tac-chīkara-jalāsāraiḥ sicyamānaṃ priyā-janaiḥ

6.44

dhyātvāyutaṃ payaḥ-siktair huned vānīra-tarpaṇaiḥ |
vṛṣṭir bhavat kāle 'pi mahatī nātra saṃśayaḥ

6.45

yamunā-jale majjanonmajjanaiḥ krīḍantaṃ krīḍāṃ kurvantam | punaḥ kīdṛśaṃ ? priyā-janai rukmiṇī-prabhṛtibhis tac-chīkara-jalāsāraiḥ yaumnā-jala-dhārā-rūpaiḥ sicyamānam evambhūtaṃ kṛṣṇaṃ dhyātvā vānīra-tarpaṇaiḥ vetasa-samidbhiḥ payaḥ-siktair dugdhokṣitair ayutaṃ juhuyāt | evaṃ sati akālo 'pi mahatī-vṛṣṭir bhavati nātra saṃśayaḥ || KrdC_6.43-44 ||
anenaiva dhyānena prayogāntaram āha-
amum eva smaran mūrdhni viṣa-sphoṭa-jvarādibhiḥ |
sa-dāha-mohair ārtasya japec chāntir bhavet kṣaṇāt

6.45

dāha-moha-sahitair vuṣa-sphoṭa-jvarādibhir ārtasya mūrdhni mastake amum eva pūrvokta-rūpaṃ dhyātvā japet anantaraṃ tasya pīḍitasya kṣaṇād śāntiḥ svāsthyaṃ bhavati

6.46

etasyām evārtau prakārāntaram āha-
athavā garuḍārūḍhaṃ bala-pradyumna-saṃyutam |
nija-jvara-viniṣpiṣṭa-jvarābhiṣṭutam acyutam

6.47

dhyātvā jvarābhibhūtyasya mūrdhny anyataram abhyaset |
śāntiṃ vrajed asādhyo 'pi jvaraḥ sopadravaḥ kṣaṇāt

6.47

athavā jvarābhibhūtyasya mastake 'cyutam dhyātvā anyataram dvayor madhye ekaṃ mantram abhyaset japet | kīdṛśaṃ ? acyutaṃ garuḍārūḍhaṃ | punaḥ kīdṛśaṃ ? bala-pradyumnābhyāṃ saṃyutam | punaḥ kīdṛśaṃ ? nija-jvareṇa vaiṣṇava-jvareṇa śītākhyenāyudha-rūpeṇa viniṣpiṣṭaś cūrnito yo raudra-jvara uṣṇākhyāyudha-rūpas tena sṭutam | anantaraṃ asyāsādhyo 'pi jvaraḥ śīghram eva nāśaṃ gacchati | kīdṛśo jvaraḥ ? upadravo gātra-pīḍādi tat-sahitaḥ

6.48

anenaiva dhyānena prayogāntaram āha-
dhyātvaivam agnāv abhyarcya payoktaiś caturaṅgulaiḥ |
juhuyād amṛtākhaṇḍair ayutaṃ jvara-śāntaye

6.48

evaṃ pūrvokta-rūpaṃ kṛṣṇaṃ dhyātvā vahnau sampūjya jvara-śānty-arthaṃ catur-aṅgula-parimitair dugdhāsiktair amṛtākhaṇḍair guḍcī-khaṇḍair ayutaṃ juhuyāt

6.49

prayogāntaram āha-
niśāta-śara-nirbhinna-bhīṣmatāpa-nudaṃ harim |
smṛtvā spṛśan japed ārtaṃ pāṇibhyāṃ roga-śāntaye

6.49

niśātas tīkṣṇo yaḥ śaras tena nirbhinno biddho yo bhīṣmas tasya yas tāpas taṃ harati | evambhūtaṃ harim dhyātvā ārtaṃ jvarādi-pīḍitaṃ pāṇibhyāṃ spṛṣṭvā jvara-nāśārthaṃ manvor ekataraṃ japet

6.50

prayogāntaram āha-
apamṛtyu-vināśāya sāndīpani-suta-pradam |
dhyātvāmṛta-latā-khaṇḍaiḥ kṣīrāktair ayutaṃ hunet

6.50

sāndīpaniḥ kṛṣṇa-guruḥ | tasya suta-pradaṃ kṛṣṇaṃ dhyātvā amṛta-latā-khaṇḍaiḥ guḍcī-khaṇḍaiḥ kṣīrāktair dugdha-siktair ayutaṃ hunet juhuyāt | kasmai ? apamṛtyur akāla-maraṇaṃ tasya vināśāya nivṛttaye

6.51

prayogāntaram āha-
mṛta-putrāya dadataṃ sutān viprāya sārjunam |
dhyātvā lakṣaṃ japed ekaṃ manvoḥ suta-vivṛddhaye

6.51

mṛta-putrāya viprāya putrān dadataṃ sārjunam arjuna-sahitaṃ dhyātvā manvor ekaṃ lakṣaṃ japet | kim-artham ? suta-vṛddhi-nimittam

6.52

prayogāntaram āha-
putra-jīvendhana-yute juhuyād anale 'yutam |
tat-phalair madhurāktaiḥ syuḥ putrā dīrghāyuṣo 'sya tu

6.52

jīvāputreti yasya prasiddhiḥ tasya indhanena yute sampādite vahnau tat-phalaiḥ putra-jīvāphalair madhurāktais tri-madhv-aktair manvor ekenāyutaṃ juhuyāt | anantaram asya homa-kartuḥ puttāḥ dīrghāyuṣo bhavanti

6.53

prayogāntaram āha-
kṣīra-druk-kvātha-sampūrṇam abhyarcya kalaśaṃ niśi |
japtvāyutaṃ prage nārīm abhiṣiñced dviṣaṭ-dinam

6.54

sā bandhyāpi sutān dīrgha-jīvino gada-varjitān |
labhate nātra sandehas taj-japtājyāśinī satī

6.55

kalaśa-pūraṇa-vidhānena kṣīra-vṛkṣa-kvāthena sampūrṇam kalaśaṃ niśi rātrau sampūjyāyutaṃ japtvā prage prātaḥ-kāle putrārthinīṃ striyaṃ dviṣaṭ-dinam dvādaśa-dināni vyāpyābhiṣiñcet | anantaraṃ sābhiṣiktā bandhyāpi apatya-janana-samaya-yogyā ajanitāpatyo 'pi putrān dīrghāyuṣo roga-rahitān prāpnoti | kimbhūtā satī ? mantra-japtājya-bhojinī satī | atrārthe sandeho nāsti || KrdC_6.53-54 ||
prayogāntaram āha-
prātar vācaṃ-yamā nārī bodhi-cchada-puṭe jalam |
mantrayitvāṣṭottara-śataṃ pibet putrīyatī dhruvam

6.55

prātaḥ-kāle vācaṃ-yamā mauninī putrīyatī ātmanaḥ putram icchantī bodhi-cchada-puṭe pippala-patra-puṭe jalaṃ manvor anyatareṇāṣṭottara-śataṃ japtaṃ māsaṃ vyāpya pibet | anantaraṃ putraṃ prāpnotīti śeṣaḥ | jala-pāna-mantram āha-devakī-putreti | atra prasaṅgāt asmin granthe anukto 'pi santāna-gopāla-mantraḥ kathyate | tad yathā-
devakī-putra govinda vāsudeva jagad-guro |
dehi me tanayaṃ kṛṣṇa tvām ahaṃ śaraṇaṃ gataḥ ||
asya mantrasya nārado munir anuṣṭup-chandaḥ santāna-prado gopāla-kṛṣṇo devatā padair vyastair vā pañcāṅgāni | dhyānaṃ yathā-
śaṅkha-cakra-dharaṃ kṛṣṇaṃ rathasthaṃ ca caturbhujam |
sarvābharaṇa-sandīptaṃ pītavāsasam acyutam ||
mayūra-piccha-saṃyuktaṃ viṣṇu-tejopabṛṃhitam |
samarpayantaṃ viprāya naṣṭān ānīya bālakān |
karuṇāmṛta-sampūrṇa-dṛṣṭyekṣantaṃ ca taṃ dvijām || iti

6.56

prayogāntaram āha-
prahitāṃ kāśi-rājena kṛtyāṃ chitvā nijāriṇā |
tat-tejasā tan-nagarīṃ dahantaṃ bhāvayan harim

6.57

sva-snehāktair huned rātrau sarṣapaiḥ sapta-vāsaram |
kṛtyā kartāram evāsau kupitā nāśayed dhruvam

6.57

prahitāṃ preṣitāṃ kāśīśvareṇa kṛtyāṃ ghātakartīṃ nijāriṇā nija-cakreṇa chitvā anantaraṃ tat-tejasā tasya kāśīśvara-rājasya nagarīṃ dahantaṃ kṛṣṇaṃ bhāvayan sva-snehāktair sarṣapa-taila-yuktaiḥ sarṣapaiḥ sapta-dināni vyāpya rātrau manvor ekatareṇa juhuyāt | athānantaraṃ asau kṛtyā kruddhā satī dhruvaṃ niścitaṃ kartāram eva nāśayet

6.58

prayogāntaram āha-
āsīnam āśrame divye badarī-ṣaṇḍa-maṇḍite |
spṛśantaṃ pāṇi-padmābhyāṃ ghaṇṭākarṇa-kalevaram

6.59

dhyātvācyutaṃ tilair lakṣaṃ hunet tri-madhurāplutaiḥ |
muktaye sarva-pāpānāṃ śāntaye kāntaye tanoḥ

6.60

badarī-ṣaṇḍo badarī-samūhas tena maṇḍite śobhite divye utkṛṣṭe āśrama āsīnam upaviṣṭaṃ tathā hasta-paṅkajābhyāṃ ghaṇṭākarṇasya mahādeva-mūrteḥ kasyacit mahādeva-bhaktasya vā kalevaram śarīraṃ spṛśantam acyutaṃ dhyātvā tilais tri-madhurāplutair ghṛta-madhu-śarkarā-miśritair manvor ekena lakṣaṃ juhuyāt | kim-artham ? mokṣāya tathā sakala-pāpānāṃ vināśārthaṃ tathā tanor dehasya kāntaye dīpty-artham || KrdC_6.58-59 ||
prayogāntaram āha-
dveṣayantaṃ rukmi-balau dyūtāsaktau smaran harim |
juhuyād iṣṭayor dviṣṭyai gulikā gomayodbhavāḥ

6.60

dyūtāsaktau dyūta-karma kurvantau rukmi-balabhadrau dveṣayantaṃ parasparaṃ dveṣam utpādayantaṃ hariṃ smaran gomayotpannā gulikā manvor ekena juhuyāt | atra sahasra-homo boddhavyaḥ | anuktāyāṃ tu saṅkhyāyāṃ sahasraṃ tatra nirdiśet iti vacanāt | kim-artham ? iṣṭayor mitrayor dviṣṭyai vidveṣaṇārtham

6.61

prayogāntaram āha-
jvalad-vahni-mukhair bāṇair varṣantaṃ garuḍadhvajam |
dhāvamānaṃ ripu-gaṇam anudhāvantam acyutam

6.62

dhyātvaivam abhyasen manvor ekaṃ sapta-sahasrakam |
uccāṭanaṃ bhaved etad-ripūṇāṃ saptabhir dinaiḥ

6.62

jvalan dedīpyamāno yo vahnis tadvan mukhaṃ yeṣāṃ tair bāṇair varṣantaṃ tāḍayantaṃ tathā garuḍārūḍhaṃ tathā dhāvamānaṃ śatru-samūham anupaścād dhāvantaṃ hariṃ dhyātvā manvor daśāṣṭādaśākṣarayor ekaṃ sapta-sahasrakam abhyaset japet | evaṃ kṛte sati etasya śatrūṇāṃ saptabhir dinair uccāṭanaṃ bhavati sva-deśād apayānaṃ bhavati

6.63

prayogāntaram āha-
utkṣiptavatsakaṃ dhyāyan kapittha-phala-hāriṇam |
ayutaṃ prajapet sādhyam uccāṭayati tat-kṣaṇāt

6.63

utkṣipta ūrdhvaṃ kṣipto vatso vatsa-rūpo vatsakāsuro yena tathā kapitthasya phalaṃ haratīti kṛṣṇaṃ dhyātvā manvor madhye ekaṃ ayutaṃ japet | anantaraṃ tat-kṣaṇāt śīghram eva sādhyam uccāṭanīyam uccāṭayati

6.64

prayogāntaram āha-
ātmānaṃ kaṃsa-mathanaṃ dhyātvā mañcān nipātitam |
kaṃsātmānam ariṃ karṣan gatāsuṃ prajapen manum

6.65

ayutaṃ juhuyād vāsya janmoḍutaru-tarpaṇaiḥ |
api sevita-pīyūṣo miryate 'rir na saṃśayaḥ

6.66

ātmānaṃ kaṃsa-mathanaṃ kṛṣṇaṃ dhyātvā kaṃsa-mathanāt manor aikyaṃ vicintya tathā ripuṃ kaṃsa-svarūpaṃ apagata-prāṇaṃ dhyātvā ripu-kaṃsayor abhedaṃ vicintyeti bhāvaḥ | mañcād adhaḥ-kṛtaṃ ākarṣayan ākarṣaṇaṃ bhāvayan manvor ekam ayutaṃ japet | asya ripoḥ janmoḍutarutarpaṇaiḥ samidbhir juhuyāc ca |
kāraskaro 'tha dhātrī syād udumbara-taruḥ punaḥ |
jambū-khadīra-kṛṣṇākhyā vaṃśa-pippala-saṃjñakau ||
nāga-rohita-nāmānau palāśa-plakṣa-saṃjñakau |
ambaṣṭha-bilvārjunākhyaṃ vikaṅkata-mahīruhaḥ ||
bahalaḥ savalaḥ kharjur bhaṇḍilaḥ panasārkakau |
śamīka-dambāmra-nimba-madhukā ṛkṣa-śākhinaḥ ||
iti saptaviṃśati-nakṣatrāṇāṃ vṛkṣāḥ | janma-nakṣatra-vṛkṣa evaṃ kṛte seivta-pīyūṣo 'pi mriyate nātra saṃśayaḥ || KrdC_6.64-65 ||
idaṃ prayojanaṃ prakārāntareṇāpi bhavatīti darśayati-
athavā nimba-tailāktair huned adhobhir akṣajaiḥ |
ayutaṃ prayato rātrau maraṇāya ripoḥ kṣaṇāt

6.66

nimba-taila-siktair akṣajaiḥ vibhītaka-samidbhiḥ prayataḥ pavitraḥ san rātrau manvor ekena ayutaṃ hunet | kim-artham ? śatroḥ śīghra-vināśāya

6.67

asminn evārthe prayogāntaram āha-
doṣāriṣṭa-dala-vyoṣa-kārpāsāsthi-kaṇair niśi |
huned eraṇḍa-tailāktaiḥ smaśānastho 'ri-śāntaye

6.67

doṣā haridrā ariṣṭa-dalaṃ vibhītaka-patram iti rudradharaḥ | bhallātaka-patram iti rudradhaaḥ | nimba-patram iti bhairava-tripāṭhinaḥ | vyoṣaṃ trikaṭukaṃ kārpāsāsthi kārpāsā-bījaṃ kaṇaṃ pipplaī etair militair eraṇḍa-taila-siktaiḥ smaśānasthaḥ mṛta-saṃskāra-sthānasthaḥ san niśi rātrau manvor ekena juhuyāt | kim-arthaṃ ? śatru-nāśārtham

6.68

rāgān māraṇa-prayoge prāyaścittam āha-
na śastaṃ māraṇaṃ karma kuryāc ced ayutaṃ japet |
huned vā pāyasais tāvat śāntaye śāntamāsaḥ

6.68

māraṇaṃ karma śiṣṭa-janasya na praśastaṃ tathāpi yadi vā rāgāt kuryāt tadā manvor madhye ekaṃ mantraṃ ayutaṃ japet paramānnena vā ayutaṃ juhuyāt | śāntaye pāpa-nāśāya śānta-mānaso nirmatsaraḥ

6.69

prayogāntaram āha-
jaya-kāmo japel lakṣaṃ pārijāta-haraṃ harim |
smaran parājayas tasya na kutaścid bhaviṣyati

6.69

jaya-kāmaḥ pumān balād indra-sakāśāt svargastha-pārijātāpahāriṇaṃ kṛṣṇaṃ bhāvayan manvor ekaṃ lakṣaṃ japet | evaṃ kṛte tasya bhaṅgaḥ kasmād api na bhaviṣyatīti

6.70

prayogāntaram āha-
pārthe diśantaṃ gītārthaṃ vyākhyā-mudrākaraṃ harim |
rathasthaṃ bhāvayan japyād dharma-vṛddhyai śamāya ca

6.70

pārthe 'rjune gītārthaṃ diśantaṃ kathayantaṃ tathā vyākhyā-mudrāṃ kare yasya tam uttāna-tarjany-aṅguṣṭha-yutā vyākhyā-mudrā tathā rathārūḍhaṃ hariṃ bhāvayan manvor ekaṃ lakṣaṃ japet | kim-artham ? dharmotpatty-arthaṃ mokṣārthaṃ ca

6.71

prayogāntaram āha-
lakṣaṃ palāśa-kusumair huned yo madhurāplutaiḥ |
vyākhyātā sarva-śāstrāṇāṃ sa kavir vādirāḍ bhavet

6.71

yaḥ palāśa-puṣpair ghṛta-madhu-śarkarā-miśrair manvor ekena lakṣaṃ juhuyāt sa sakala-śāstrāṇāṃ vyākhyātā kavirāṭ kavi-śreṣṭhaś ca bhavet

6.72

prayogāntaram āha-
viśvarūpa-dharaṃ prodyad-bhānukoṭi-sama-dyutim |
druta-cāmīkara-nibham agni-somātmakaṃ harim

6.73

arkāgni-dyota-dāsyāṅghri-paṅkajaṃ divya-bhūṣaṇam |
nānāyudha-dharaṃ vyāpta-viśvākāśāvakāśakam

6.74

rāṣṭra-pūr-grāma-vāstūnāṃ śarīrasya ca rakṣaṇe |
prajapen mantrayor ekataraṃ dhyātvaivam ādarāt

6.75

viśvarūpa-dharam etad vyācaṣṭe udyad-āditya-koṭi-samāna-kāntiṃ tathā dravībhūta-suvarṇa-tulyaṃ tathā agni-soma-svarūpaṃ | sūrya-somātmakam iti tripāṭhinaḥ | tathā sūryāgnivad ujjvalaṃ mukhaṃ pāda-padmaṃ yasya | tathā cāru-bhūṣaṇaṃ tathā vividha-śastra-dharaṃ tathā vyāpta-saṃsārākāśābhyantaram, etādṛśaṃ hariṃ dhyātvā ādarāt mantrayor ekaṃ japet | kim-artham ? rāṣṭrau deśe pūr nagaraṃ grāmo 'lpa-jana-vāsa-sthānaṃ vāstu eka-gṛha-svāmi-vāsaḥ | kṣetram iti govinda-miśrāḥ | vastv iti pāṭhe hiraṇyādi | eteṣāṃ śarīrasya ca rakṣaṇe rakṣā-nimittam || KrdC_6.72-74 ||
prayogāntaram āha-
athavā vyasta-sarvāṅghri-racitāṅgārjuna-rṣikam |
triṣṭup-chandasikaṃ viśvarupa-viṣṇv-adhidaivatam

6.76

japed gītā-manuṃ sthāne hṛṣīkeśādyam ājyakaiḥ |
huned vā sarva-rakṣāyai sarva-duḥkhopaśāntaye

Original text: Kramadīpikā with the commentary by Govindabhaṭṭācārya · Edition: Sudhakar Malaviya, Benares : Krishnadas Academy, 1989 (Krishnadas Sanskrit Series, 119). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc