Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kramadīpikā with the commentary · Chapter 5

5.1

iti śrī-keśavācārya-viracitāyāṃ krama-dīpikāyāṃ
dīkṣā-pūjā-nāma caturtha-paṭalaḥ
||4||
(5)
pañcamaḥ paṭalaḥ
adhunā dīkṣitasya mantra-vidhiṃ darśayati-
caitre kṛtvaitan māsi karmāccha-pakṣe
puṇya-rkṣe bhūyo deśikāt prāpya dīkṣām |
tenānujñātaḥ pūrva-sevāṃ dvitīye
māsi dvādaśyām ārabhetāmalāyām

5.1

caitre māsi puṇya-rkṣe śubha-nakṣatre accha-pakṣe śukla-pakṣe etat karma mantra-dīkṣātmakaṃ karma kṛtvā bhūyaḥ punar api deśikāt guror dīkṣāṃ mantropadeśaṃ prāpyānantaraṃ tena guruṇānujñātaḥ dvitīye māsi vaiśākhe dvādaśyām tithau pūrva-sevāṃ puraścaraṇam ārabhet | caitre duḥkhāya dīkṣā syāt iti vacanaṃ gopāla-mantra-bhinna-dīkṣa-viṣayam

5.2

kṛtvā snānādyaṃ karma dehārcanāntaṃ
vartmāśritya prāg īritaṃ mantri-mukhyaḥ |
śuddho maunī san brahmacārī niśāśī
japyāc chāntātmā śuddha-padmākṣa-dāmnā

5.2

kṛtveti | mantri-mukhyaḥ sādhakaḥ snānam ārabhyātma-yogāntaṃ karma kṛtvā prāg īritaṃ vartmāśritya pūrvokta-pūjā-prakāram āśritya śuddho gāyatrī-japena niṣpāpo brāhmaṇādy-ukta-bāhyāntara-śauca-yukto maunī vāg-yato brahmacārī aṣṭa-vidha-maithuna-tyāgī niśāśī rātri-bhojī śāntātmā anuddhata-cittaḥ śukla-padma-bīja-mālayā japyāt |
atraivam āgamāntaroktaṃ boddhavyam | śubhe dine krośaṃ krośa-dvayaṃ vā kṣetraṃ vihārārthaṃ parikalpya kṣīra-druma-bhava-vitasti-parimitāṣṭa-kīlakāḥ pratyekam ekadaiva vā daśa-kṛtvaḥ śata-kṛtvo vā japitvā aṣṭa-dig-devatāḥ sampūjya madhye kṣetre kṣetra-pāla-baliṃ dattvā pūjāṃ kṛtvā pūrvādy-aṣṭa-dikṣu tān nikhanyāt tatra tatra tat-tan-nāmnā dik-pati-baliṃ ca dattvā dīpakaṃ ca dattvā japa-pūrva-divase eka-bhojanam upavāso vā guruṃ brāhmaṇāṃś ca tarpayet |
tathā ca sanat-kumāra-kalpe-
viprāṃś ca bhojayed anna-bhojanācchādanādibhiḥ |
bahubhir vastra-bhūṣābhiḥ sampūjya gurum ātmanaḥ |
ārabheta japaṃ paścāt tad-anujñā-puraḥsaram || iti |
tato 'grima-dine snānādikaṃ kṛtvā saṅkalpaṃ kuryāt oṃ adyoṃ nama ity ādy uccāryāmuka-mantrasya siddhi-kāma iyat saṅkhyāka-japa-tad-daśāṃśāmuka-dravya-homa-tad-daśāṃśāmuka-dravya-tarpaṇa-tad-daśāṃśāmukābhiṣeka-tad-daśāṃśa-brāhmaṇa-sampradānaka-bhojya-dānātmaka-puraścaraṇa-karma kariṣye iti saṅkalpaṃ kuryāt | tato mantra-rṣi-chando-devatānāṃ kāma-sthāne puraścaraṇa-jape viniyoga iti | jape cāyaṃ niyamaḥ-
nairantarya-vidhiḥ prokto na dinaṃ vyatilaṅghayet |
śayanaṃ darbha-śayyāyāṃ śuciḥ prayata-mānasaḥ |
divasātikrame doṣaḥ siddhi-bādhaḥ prajāyate ||
nāradīye-
śanaiḥ śanair avispaṣṭaṃ na drutaṃ na vilambitam |
na nyūnaṃ nādhikaṃ vāpi japaṃ kuryād dine dine ||
tathānyatra-
ananya-mānasaḥ prātaḥ kālān madhyandināvadhi |
nāradīye tathaiva ca-
na vadan na svapan gacchan nānyat kim api saṃsmaran |
na kṣuj-jṛmbhaṇa-hikkādi-vikalī-kṛta-mānasaḥ ||
mantra-siddhim avāpnoti tasmād yatna-paro bhavet |
uṣṇīṣo kañcukī nagno mukta-keśaḥ tathaiva ca ||
prasārita-pāṇi-pādo nocca-pādāsano bhavet ||
tathā vaiśampāyana-saṃhitāyām-
snānaṃ tri-savanaṃ proktam aśaktau dviḥ sakṛt tathā |
asnātasya phalaṃ nāsti na vā tarpayataḥ pitṝn ||
nāsatyam abhibhāṣeta nendriyāṇi pralobhayet |
śayanaṃ darbha-śayyāyāṃ śuciḥ prayata-mānasaḥ ||
tad-vāsaḥ kṣālayen nityam anyathā vighnam āvahet |
naikavāsā japen mantraṃ bahu-vastrī kadācana ||
upary-adho bahir vastre puraścaraṇa-kṛd bhajet ||
tathā nāradīye-
strī-śūdrābhyāṃ na sambhāṣed rātrau japa-paro na ca |
japen na sandhyā-kāleṣu pradoṣe nobhayeṣu ca |
brāhmaṇānīta-vastra-śuddha-jalena karmakṛd bhavet || iti

5.3

api tu kṛtyam āha-
tanvan śuśrūṣāṃ goṣu tābhyaḥ prayacchan
grāsaṃ bhūteṣu prodvahaś cānukampām |
mantrādhiṣṭhātriṃ devatāṃ vandamāno
durgāṃ dubodha-dhvānta-bhānuṃ guruṃ ca

5.3

goṣu śuśrūṣāṃ go-paricaryāṃ dhūma-kaṇḍūyanādi-rūpāṃ sevāṃ vistārayan | kiṃ kurvan ? tābhyo gobhyo grāsa ṃ prayacchan gopāla-mantra eva grāsādikam atropādānād anyatrānukteś ca | bhūteṣu prāṇiṣu karuṇāṃ dhārayan mantrādhiṣṭhātṛ-devatāṃ durgām ajñānāndhakāra-sūryaṃ guruṃ ca vandamānaḥ

5.4

kurvann ātmīyaṃ karma varṇāśrama-sthaṃ
mantraṃ japtvā triḥ snāna-kāle 'bhiṣiñcet |
ācāman pāthas-tattva-saṅkhyā-prajaptaṃ
bhuñjānaś cānnaṃ sapta-japtāñcanādi

5.4

svīyaṃ varṇāśramoktaṃ karma kurvan ātmīyaṃ ātmano yo varṇo brāhmaṇādir yo vāśramo brahmacaryādis tatra tatrasthaṃ karma vihitaṃ tat tat kurvann ity arthaḥ | mantra-japta-jalena kāle vāra-trayaṃ svātmānam abhiṣiñcet tattva-saṅkhyā-prajaptaṃ dvātriṃśat-saṅkhyā-prajaptaṃ pañca-viṃśati-prajaptaṃ vā tathā jalam ācāman ittham evānnaṃ bhuñjānaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? sapta-japtam añjanādi-kajjalādi yasya sa tathā ādi-śabdena gandha-mālyādīnāṃ parigrahaḥ | añjanādya iti kvacit pāṭhaḥ

5.5

japa-sthānam āha-
adreḥ śṛṅge nadyās taṭe bilva-mūle
toye hṛdaghne gokula-viṣṇu-gehe |
aśvatthādhastād ambudheś cāpi tīre
sthāneṣv eteṣv āsīna ekaikaśas tu

5.6

prajaped ayuta-catuṣkaṃ daśākṣaraṃ manu-varaṃ pṛthak kramaśaḥ |
aṣṭādaśākṣaraṃ ced ayuta-dvayam ity udīritā saṅkhyā

5.7

parvata-śṛṅge nadī-tīre bilva-vṛkṣa-samīpa-deśe hṛdaya-pramāṇa-jale goṣṭhe viṣṇu-pratimādhiṣṭhita-gehe pippala-vṛkṣa-samīpa-deśe samudrasya tīre aṣṭasu sthāneṣu āsīna upaviṣṭaḥ ekaikaśaḥ ekaikasmin sthāne sthāneṣu kramaśaḥ krameṇa pṛthak ayuta-catuṣkaṃ kṛtvā daśākṣara-mantraṃ japet yadāṣṭādaśākṣara-mantraḥ tadāyuta-dvayaṃ kṛtvā iti japa-saṅkhyodīritā atra na pratisthānam ayuta-catuṣkāyuta-dvaya-japaḥ kintu yathā japtavyaṃ yena sarvatra japena tāvaty eva saṅkhyā bhavati anyathāṣṭasu sthāneṣu japenāṣṭādaśāksare ṣoḍaśāyuta-japaḥ syāt | prapañca-sāre 'pi-ayuta-dvitayāvadhi-japaḥ syād iti | yadyapy aṣṭādaśākṣare iyaṃ saṅkhyā tathāpi tulya-nyāyād daśākṣare 'pi iyam eva vyavastheti
rudradharaḥ || KrdC_5.5-6 ||
ukteṣu sthāneṣūuy krameṇāhāra-niyamam āha-
śākaṃ mūlaṃ phalaṃ go-stana-bhava-dadhinī bhaikṣam annaṃ ca saktuṃ
dugdhānnaṃ cety adānaḥ kṣiti-dhara-śikharādau kramāt sthāna-bhede |
ekaṃ caiṣām aśaktau gaditam iha mayā pūrvāsevā-vidhānaṃ
nirvṛtte 'smin punaś ca prajapatu vidhivat siddhaye sādhakeśaḥ

5.7

kṣiti-dhara-śikharādau pūrvokta-parvata-śṛṅgādau sthāna-viśeṣe kramād ekaikaṃ krameṇa vihitaṃ śākaṃ vāstukādi mūlaṃ śūraṇādi phalaṃ āmrādi go-stana-bhavaṃ dugdhaṃ dadhi ca dvandvaḥ bhaikṣaṃ bhikṣāta upalabdham annaṃ ca praśastaṃ haimatikaṃ sitāsvinnaṃ saktuṃ bhṛṣṭa-yava-cūrṇaṃ dugdhānnaṃ pāyasaṃ adāno bhakṣamāṇo japaṃ kuryāt mitodanam |
śastānnaṃ ca samaśnīyān mantra-siddhi-samīhayā |
tasmān nityaṃ prayatnena śastānnāśī bhaven naraḥ || iti |
aśaktaṃ praty āha-ekam iti | aśaktau caiṣām adri-śṛṅgādy-aṣṭa-sthānānāṃ madhye ekaṃ sthānaṃ samāśritya śākādy-aṣṭa-vidheṣv ekaṃ bhojanam āśritya japaṃ kuryāt | tad uktaṃ nāradīye-
mṛdu koṣṇaṃ supakvaṃ ca kuryād vai laghu-bhojanam |
nendriyāṇāṃ yathā vṛddhis tathā bhuñjīta sādhakaḥ ||
yad vā tad vā parityājyaṃ duṣṭānāṃ saṅgamaṃ tathā ||
iha granthe pūrva-sevāvidhānaṃ mayā gaditaṃ kathitam asminn nivṛtte sampūrṇe puraścaraṇa-jape punaś ca prajapatu siddhaye viśiṣṭa-phala-siddhaye vidhivat yathokta-prakāreṇa atra kecid asmin pūrva-sevārambhe karmaṇi nirvṛtte samāpte punaḥ puraścaraṇa-japaṃ karotv ity āhuḥ

5.8

dehārcanānte dinaśo dinādau
dīkṣokta-mārgānyataraṃ vidhānam |
āśritya kṛṣṇaṃ prayajed vivikte
gehe niṣaṇṇo huta-śiṣṭa-bhojī

5.8

dehārcanānte deha-pūjāvasāne dinaśaḥ pratidinaṃ dinādau prātar dīkṣokta-mārgeṣu ṣoḍaśa-pañcopacārādiṣu anyataram ekaṃ vartmāśritya kṛṣṇaṃ prayajet pūjayatu āvaraṇa-bhedād vartma-bhedaḥ | kīdṛśaḥ ? vivikta ekānte gṛhe niṣaṇṇa upaviṣṭaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? huta-śiṣṭa-bhojī prātyahika-japa-daśāṃśa-homāvaśiṣṭa-bhojī

5.9

prakārāntaram api mahate phalāya puraścaraṇam āha-daśa-lakṣam iti rudradharaḥ | vayaṃ tu paśyāmaḥ | prakṛta-yathokta-puraścaraṇam āha-
daśa-lakṣam akṣaya-phala-pradaṃ manuṃ
pratijapya śikṣita-matir daśākṣaram |
juhuyād guḍājya-madhu-samplutair navair
aruṇāmbujair hutavahe daśāyutam

5.9

śuddha-matiḥ sādhakaḥ akṣaya-phaladaṃ mokṣa-phalaṃ daśākṣaraṃ manuṃ daśa-lakṣaṃ pratijapya hutavahe saṃskṛtāgnau aruṇāmbujair aruṇa-kamalair daśā-yutaṃ lakṣam ekaṃ juhuyāt | kīdṛśaiḥ ? guḍājya-madhu-samplutaiḥ guḍa-ghṛta-madhu-saṃyuktaiḥ

5.10

śuṣira-yugala-varṇaṃ cen manuṃ pañca-lakṣaṃ
prajapatu juhuyāc ca prokta-kptyārdha-lakṣam |
amala-matir alābhe pāyasair ambujānāṃ
sahita-ghṛta-sitair evārabhed dhoma-karma

5.10

śuṣira-yugala-varṇaṃ śuṣiraṃ chidraṃ nava-saṅkhyātmakaṃ tasya yugalaṃ dvandvaṃ aṣṭādaśākṣaraṃ japet tadā pañca-lakṣaṃ prajapatu prokta-kptyā pūrvokta-paripāṭyā cārdha-lakṣam juhuyāt yathokta-homa-dravyālābhe dravyāntaram āha amala-matir iti śuddha-matiḥ ambujānāṃ padmānām alābhe 'prāptau pāyasaiḥ paramānnair homam ārabheta | kīdṛśaiḥ ? sahite ghṛta-site yeṣu taiḥ ghṛta-śarkarā-sahitair ity arthaḥ | svāhāntena homa-pūjeti sarvatra boddhavyaṃ homādeś cānuṣṭhāna-prakāro mat-kṛta-homānuṣṭhāna-paddhater avagantavyaḥ | nāradīye, yathā-
japasya tu daśāṃśena homaḥ kāryo dine dine |
athavā lakṣa-paryantaṃ homaḥ kāryo vipaścitā || iti

5.11

homāśaktaṃ pratyāha-
asaktānāṃ home nigama-rasanāgendra-guṇito
japaḥ kāryaś ceti divja-nṛpa-viśām āhur apare |
sahomaś ced eṣāṃ sama iha japo homa-rahito
ya ukto varṇānāṃ sa khalu vihitas tac-cala-dṛśām

5.11

tāvad dravyādy-asampattyā homa-karmaṇi asamarthānāṃ brāhmaṇa-kṣatriya-vaiśyānāṃ yathā-sāṅkhyaṃ nigamā vedāś catvāraḥ rasāḥ ṣaṭ nāgendrā aṣṭau etair guṇitair japyo 'nuṣṭheya ity apare ācāryā āhuḥ | tatra kṛta eva japaḥ etair guṇita iti rudradharaḥ | vastutas tu-
homāśaktau japaṃ kuryād dhoma-saṅkhyā-caturguṇam |
ṣaḍ-guṇaṃ cāṣṭa-guṇitaṃ yathā-saṅkhyaṃ dvijātayaḥ ||
iti puraścaraṇa-candrikoktam eva yuktaṃ paśyāmaḥ |
homa-karmaṇy aśaktānāṃ viprāṇāṃ dviguṇo japaḥ |
itareṣāṃ tu varṇānāṃ triguṇo hi vidhīyate || iti |
eteṣāṃ matāpekṣayā apara ity uktam | eteṣāṃ ca mate tarpaṇādi-vyatirekeṇa mūla-bhūta-japa-dviguṇa-japenaiva puraścaraṇa-siddhir bhavati tathaiva granthāntare 'bhidhānāt | eṣāṃ brāhmaṇādīnāṃ homa-sahitaś cej japaḥ tadā trayāṇām api ayuta-catuṣṭayādi-samānam eva varṇānāṃ brāhmaṇādīnāṃ homa-rahito ya ukto japaḥ | atra homa-rahito yaś caturguṇo japa iti bhairava-tripāṭhinaḥ | sa eva tac-cala-dṛśāṃ tat-patnīnāṃ vihitaḥ

5.12

sanātanaḥ : home asamarthānāṃ vipra-kṣatriya-vaiśyānāṃ yathā-saṅkhyaṃ nigamādevāś catvāraḥ, rasāḥ ṣaṭ nāgendrā aṣṭau, etair guṇito japaḥ kāryaḥ | tv-arthe vā-śabdaḥ | apara iti-homa-karmaṇy asugamam eveti || (hbv 17.205 ṭīkā)
śūdraṃ praty āha-
yaṃ varṇam āśrito yaḥ śūdraḥ sa ca tan-nata-bhruvām |
vidadhīta japaṃ vidhivac chraddhāvān bhakti-bharāvanamra-tanuḥ

5.12

brāhmaṇādīnāṃ madhye yaṃ varṇaṃ śūdraḥ samāśritaḥ sa tan-nata-bhruvāṃ teṣām eva dvijāty-ādīnāṃ strīṇāṃ vihitaṃ japaṃ vidhivat kathita-prakāreṇa vihitaṃ kuryāt | kīdṛśaḥ ? śraddhā-yutaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? bhakti-bhareṇa bhakty-atiśayena namro tanuḥ śarīraṃ yasya sa tathā | japaś cāyaṃ homa-rahita iti rudradharaḥ

5.13

puraścaraṇotttara-kṛtyam āha-
punar abhiṣikto guruṇā vidhivad viśrāṇya dakṣiṇāṃ tasmai |
abhyavahārya ca viprān vibhavaiḥ samprīṇayec ca bhakti-yutaḥ

5.13

guruṇā punar api vidhivat yathokta-vidhinā abhiṣiktaḥ kṛtābhiṣekaḥ tasmai gurave dakṣiṇāṃ viśrāṇya dattvā viprān abhyavahārya bhojayitvā bhakti-yutaḥ san samprīṇayet dhana-dhānyādibhiḥ prītiṃ kuryāt

5.14

siddha-mantrasya kṛtyam āha-
iti mantra-vara-dvitayānyataraṃ
parisādhya japādibhir acyuta-dhīḥ |
prajapet savana-tritaye dinaśo
vidhinātha mukundam amanda-matiḥ

5.14

ity anena prakāreṇa mantra-dvitayānyataraṃ mantra-dvitayayor madhye ekaṃ japādibhir japa-pūjā-homa-tarpaṇādibhiḥ parisādhya sādhayitvā acyuta-dhīr acyute śrī-kṛṣṇe dhīr buddhir yasya sa tathā | yad vā, acyutā na kṣaritā viṣṇau buddhir yasya sa tathā savana-tritaye sandhyādi-traye dinaśaḥ pratidinaṃ vidhinā ukta-prakāreṇa mukundaṃ kṛṣṇaṃ prayajet pūjayatu amanda-matiḥ śuddha-matiḥ

5.15

pūjāyāṃ prātaḥ-kālika-dhyānam āha-
atha śrīmad-udyāna-saṃvīta-haima-
sthalodbhāsi-ratna-sphuran-maṇḍapāntaḥ |
lasat-kalpa-vṛkṣādha uddīpta-ratna-
sthalī-dhiṣṭhitāmbhoja-pīṭhādhirūḍham

5.15

sapta-ślokāntaṃ kulakam | athānantaraṃ bhakti-namraḥ bhakty-atiśayena namra-dehaḥ prage prātaḥ-kāle kathita-rūpaṃ kṛṣṇam anusmṛtya dhyātvā tad-aṅgendra-vajrādibhiḥ tasya kṛṣṇasyāṅgāni pūrvoktāni hṛdayādīni indrādayo daśa dik-pālāḥ vajrādayas tad-āyudhāni ca taiḥ saha pūjayitvā taṃ kṛṣṇaṃ sitā śarkarā mocā kadalī-viśeṣaḥ haiyaṅgavīnaṃ sadyo-jāta-ghṛtam | ebhis tathā dadhnā vimiśreṇa dadhi-saṃyuktena dogdhena pāyasena ca mantrī samprīṇayet | kīdṛśaṃ ? śrīmat śobhā-yuktaṃ yad udyānaṃ krīḍā-vanaṃ tena saṃvītaṃ veṣṭitaṃ yad-dhaima-sthalaṃ lasat-kāñcana-bhūmis tatrodbhāsīni udgata-kiraṇāni yāni yāni ratnāni taiḥ sphurat dedīpyamāno yo maṇḍapas tasyāntar-madhye dedīpyamāno yaḥ
kalpa-vṛkṣas tasyādhaś chāyāyām udgatā dīptir yasya tādṛśaṃ ratna-mayaṃ yat sthānaṃ tad-adhiṣṭhitaṃ tatrāvasthitaṃ yad ambhojaṃ padyaṃ tad eva pīṭhaṃ tatrādhirūḍham upaviṣṭam

5.16

mahā-nīla-nīlābham atyanta-bālaṃ
guḍa-snigdha-vaktrānta-visrasta-keśam |
ali-vrāta-paryākulotphulla-padma-
pramugdhānanaṃ śrīmad indīvarākṣam

5.16

punaḥ kīdṛśaṃ ? mahā-nīla indra-nīlaḥ | tadvan nīlābhaṃ śyāmam | punar atyanta-bālaṃ pañca-vārṣikam | punaḥ, guḍāḥ kuṭilāḥ snigdhāḥ cikkaṇāḥ karṇānte kapole visrastāḥ paryākulāḥ | vaktrānteti pāṭhe visrastā mukhāvalambitāḥ keśā yasya tam | ali-vrātena bhramara-samūhena paryākulaṃ cañcalaṃ vyāptaṃ vā yat phullaṃ vikasitaṃ padmaṃ tadvat pramugdhaṃ manoharaṃ ānanaṃ mukhaṃ yasya tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? śrīmat doṣa-rahitaṃ yad indīvaraṃ nīla-padmaṃ tat-sadṛśe akṣiṇī yasya tam

5.17

punaḥ kīdṛśaṃ ?
calat-kuṇḍalollāsi-samphulla-gaṇḍaṃ
sughoṇaṃ suśoṇādharaṃ susmitāsyam |
anekāśmaraśmy-ullasat-kaṇṭha-bhūṣā-
lasantaṃ vahantaṃ nakhaṃ pauṇḍarīkam

5.17

cañcale ye kuṇḍale tābhyām unnatau ullasitau śobhamānau samphullau vikāśitau gaṇḍau yasya tam | punaḥ śobhamānā ghoṇā nāsā yasya tam | punaḥ suśoṇo lohito 'dharo yasya tam | punaḥ śobhanaṃ yat smitam īṣad-dhāsas tad-yuktam āsyaṃ yasya tam | punaḥ anekāni yāny aśmāni indranīla-prabhṛtīni ratnāni teṣāṃ ye raśmayaḥ kiraṇāḥ tair ullasantī yā kaṇṭha-bhūṣā tayā lasantaṃ śobhamānam | punaḥ pauṇḍarīkaṃ vyāghra-sambandhi-nakhaṃ vahantaṃ dhārayantam

5.18

punaḥ kīdṛśaṃ ?
samuddhūsaroraḥ-sthalaṃ dhenu-dhūlyāḥ
supuṣṭāṅgam aṣṭāpadākalpa-dīptam |
kaṭīra-sthale cāru-jaṅghānta-yugme
pinaddhaṃ kvaṇat-kiṅkiṇī-jāla-dāmnā

5.18

dhenu-dhūlyā go-rajasā samuddhūsaraṃ dhūsaritam uraḥ-sthalaṃ yasya taṃ gavām anugamanāt suṣṭhu puṣṭam aṅgaṃ yasya tam | kīdṛśaṃ ? aṣṭāpadākalpa-dīptaṃ suvarṇa-ghaṭitālaṅkāreṇa śobhamānam | punaḥ kīdṛśaṃ ? kvaṇat-kiṅkiṇī-jāla-dāmnā śabdāyamāna-kṣudra-ghaṇṭikā-samūha-mālayā kaṭi-sthale śroṇi-taṭe cāru-jaṅghānta-yugme manohara-gulpha-dvayordhva-pradeśe pinaddhaṃ baddham

5.19

punaḥ kīdṛśaṃ ?
hasantaṃ hasad-bandhu-jīva-prasūna-
prabhāṃ pāṇi-pādāmbujodāra-kāntyā |
kare dakṣiṇe pāyasaṃ vāma-haste
dadhānaṃ navaṃ śuddha-haiyaṅgavīnam

5.19

pāṇi-pādāmbujodāra-kāntyā hasta-caraṇa-padma-vipula-śobhayā hasad-bandhu-jīva-puṣpa-kāntiṃ hasantam upahasantam | punaḥ kīdṛśaṃ ? dakṣiṇe kare haste pāyasaṃ savya-haste vāma-kare navaṃ nūtanaṃ śuddhaṃ niṣkaluṣaṃ haiyaṅgavīnam navanītaṃ hyo go-dohanodbhavaṃ ghṛtaṃ dadhānaṃ dhārayantam

5.20

punaḥ kīdṛśaṃ ?
mahībhāra-bhūtām arārāti-yūthān
anaḥ-pūtanādīn nihantuṃ pravṛttam |
prabhuṃ gopikā-gopa-go-vṛnda-vītaṃ
surendrādibhir vanditaṃ deva-vṛndaiḥ

5.20

mahī-bhāra-bhūtām arārāti-yūthān pṛthivī-bhāra-rūpa-daitya-samūhān anaḥ-pūtanādīn śakaṭāsura-prabhṛtīn nihantuṃ pravṛttam | punaḥ kīdṛśaṃ ? prabhuṃ samartham īśvaram | punaḥ kīdṛśaṃ ? gopikā gopa-strī, gopaḥ gauḥ eteṣāṃ samūhena vītaṃ veṣṭitam | punaḥ kīdṛśaṃ ? indrādibhir deva-samūhair namaskṛtam

5.21

prage pūjayitvettyanusmṛtya kṛṣṇaṃ
tad-aṅgendra-vajrādikair bhakti-namraḥ |
sitā-moca-haiyaṅgavīnaiś ca dadhnā
vimiśreṇa daugdhena samprīṇayet tam

5.21

pūrva-śloke vyākhyātam api kramānurodhena vyākhyāte prage prātaḥ-kāle ukta-prakāreṇa kṛṣṇam anusmṛtya dhyātvā upacāraiḥ sampūjya aṅgādy-āvaraṇaiḥ saha sampūjya naivedyaṃ dadyāt | naivedya-dravyam āha-siteti | sitā śarkarā mocā kadalī haiyaṅgavīnaṃ daugdhena pāyasena

5.22

prātaḥ savana-pūjā-phalam āha-
iti prātar evārcayed acyutaṃ yo
naraḥ pratyahaṃ śaśvad āstikya-yuktaḥ |
labhetācireṇaiva lakṣmīṃ samagrām
iha pretya śuddhaṃ paraṃ dhāma bhūyāt

5.22

ity anena prakāreṇa pratyahaṃ śaśvat sarvadā āstikya-yuktaḥ san yo naraḥ prātaḥ-kāle acyutam arcayet tam evāvaśyaṃ pūjayati sa iha loke acireṇaivālpa-kālenaiva samagrāṃ sampūrṇāṃ lakṣmīṃ sampadaṃ labhate prāpnoti pretya dehaṃ parityajya paraṃ śuddhaṃ brahmākhyaṃ mahaḥ bhūyāt prāpnoti tat-sarūpo bhavatīty arthaḥ

5.23

prātaḥ pūjāyām eva naivedyaṃ tarpaṇaṃ ca darśayati-
aho-mukhe 'nudinam ity abhipūjya śauriṃ
dadhnātha vā guḍa-yutena nivedya toyaiḥ |
śrīman-mukhe samanutarpya ca tad-dhiyā taṃ
japyāt sahasram atha sāṣṭakam ādareṇa

5.23

athavā śabdaḥ pāda-pūraṇe iti pūrvokta-prakāreṇa ahno-mukhe prātaḥ-kāle anudinaṃ pratyahaṃ śauriṃ kṛṣṇam abhipūjya guḍa-sahitena dadhnā naivedyaṃ dattvā jalais tad-dhiyā guḍa-sahita-buddhyā śrīmataḥ kṛṣṇasya mukhe samanutarpya athānantaraṃ taṃ mantram ādareṇa sāṣṭakaṃ sahasraṃ aṣṭottara-sahasraṃ japet

5.24

madhyandina-savana-dhyānam āha-
madhyaṃ-dine japa-vidhāna-viśiṣṭa-rūpaṃ
vandyaṃ surarṣi-yati-khecara-mukhya-vṛndaiḥ |
go-gopa-gopa-vanitā-nikaraiḥ parītaṃ
sāndrāmbuda-cchavi-sujāta-manoharāṅgam

5.24

caturtha-śloka-stha-kriyayā yojanā evam anena prakāreṇa madhyandine madhyāhne nandajaṃ kṛṣṇaṃ dhyātvā indirā śrīs tasyā āpty-arthaṃ arcayatu | kīdṛśaṃ ? japa-vidhānena viśiṣṭaṃ rūpaṃ yasya taṃ japārthaṃ yat dhyānam | atha prakaṭa-saurabhety ādi tṛtīya-paṭalokta-dhyānaṃ tad evātrāpīti tripāṭhinaḥ | punaḥ kīdṛśaṃ ? vandyaṃ śreṣṭham | punaḥ kīdṛśaṃ ? surā indrādaya ṛṣayo nāradādayaḥ yatayaḥ sanakādayaḥ khecarāḥ svarga-vāsinaḥ eteṣāṃ mukhyāḥ śreṣṭhāḥ teṣāṃ vṛndaiḥ samūhaiḥ tathā gauḥ gopaḥ gopa-strī ca eteṣāṃ nikaraiḥ samūhaiḥ parītaṃ veṣṭitaṃ sāndro niviḍo yo ambudo meghas tadvac chavir yasya tat | atha ca sujātaṃ doṣa-rahitam | atha ca manoharaṃ netrotsava-kārakam
aṅgaṃ yasya

5.25

punaḥ kīdṛśaṃ ?
mayūra-patra-parikpta-vataṃsa-ramya-
dhammillam ullasita-cillikam ambujākṣam |
pūrṇendu-bindu-vadanaṃ maṇi-kuṇḍala-śrī-
gaṇḍaṃ sunāsam atisundara-manda-hāsam

5.25

mayūrasyedaṃ māyūraṃ patraṃ pakṣaḥ māyūraṃ ca tat-patraṃ ceti māyūra-patraṃ tena parikpto yo vataṃsaḥ śiro-bhūṣaṇam | vaṣṭi-bhāgurirallopam avāpyorupasargayoḥ ity akāra-lopaḥ | tena ramyo dhammillaḥ keśa-pāśaḥ yasya tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? ambujavat padmavat akṣiṇī yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? sampūrṇo ya indu-bimbaś candra-maṇḍalaṃ tadvad vadanaṃ mukhaṃ yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? maṇi-mayaṃ yat kuṇḍalaṃ tena śrī-yuktau śobhā-sahitau gaṇḍau yasya tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? śobhanā nāsā yasya tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? manohareṣad-hāsya-yuktam

5.26

punaḥ kīdṛśaṃ ?
pītāmbaraṃ rucira-nūpura-hāra-kāñcī-
keyūrakomikaṭakādibhir ujjvalāṅgam |
divyānulepana-piśaṅgitamasarājad-
amlāna-citra-vanamālam anaṅga-dīptam

5.26

pītāmbaraṃ vastraṃ yasya tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? manohara-nūpurādibhiḥ śobhitam aṅgam yasya taṃ hāro muktāvalī kāñcī kṣudra-ghaṇṭikā keyūram aṅgadam ūrmir mudrikā kaṭakaḥ kaṅkaṇa ādi-padena kirīṭādīnāṃ parigrahaḥ | punaḥ kīdṛśaṃ ? deva-sambandhinānulepanena kuṅkumādinā piśāṅgitaṃ piñjaritam aṃse skandhe rājantī śobhamānā amlānā akliṣṭā citrā nānā-prakārikā vanamālā patr-puṣpa-mayī āpāda-lambinī mālā yasya tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? anaṅgavat kāmavat dīptam

5.27

punaḥ kīdṛśaṃ ?
veṇuṃ dhamantam athavā sva-kare dadhānaṃ
savyetare paśupa-yaṣṭim udāra-veṣam |
dakṣe maṇi-pravaram īpsita-dāna-dakṣaṃ
dhyātvaivam arcayatu nandajam indirāptyai

5.27

veṇuṃ dhamantam vādayantam | athavā pakṣāntare sva-kare savyetare vāme go-rakṣaṇa-daṇḍaṃ dadhānaṃ tathā dakṣe dakṣiṇe īpsita-dāna-dakṣaṃ maṇiṃ dadhānam | punaḥ kīdṛśaṃ ? udāra-veṣam | udbhaṭa-veṣam iti rudra-dharaḥ | vastutas tu veṇuṃ vādayantaṃ tad eva darśayati atheti vāma-kare savyaṃ dakṣiṇa-vāmayor ity abhidhānāt dvayor evātra-tantreṇa saṅgrahaḥ tatra savye dvitīya-vāma-haste paśupa-yaṣṭiṃ paraśurakārthaṃ yaṣṭiṃ daṇḍaṃ tathā savye dakṣiṇe haste maṇi-pravaram maṇi-śreṣṭhaṃ cintāmaṇiṃ dadhānam | kīdṛśaṃ ? maṇi-pravaram īpsita-dāna-dakṣaṃ vāñchitārtha-dāna-kṣamam ity arthaḥ

5.28

āvaraṇa-naivedya-dāna-prakāram āha-
dāmādikāṅga-dayitāsuhṛdaṅghripendra-
vajrādibhiḥ samabhipūjya yathā-vidhānam |
dīkṣā-vidhi-prakathitaṃ ca nivedya-jātaṃ
haime nivedayatu pātra-vare yathāvat

5.28

dāma ādir yasya | ādi-padena sudāmādīnāṃ parigrahaḥ | aṅgāni pūrvoktāni pañca dayitā rukmiṇy-ādyāḥ suhṛdo vasudevādyāḥ aṅghripā mandarādyāḥ pūrvoktā indrādayo daśa dikpālāḥ vajrādīni ca teṣāṃ āyudhāni pūrvoktāni | etair yathā-vidhānaṃ yathokta-prakāreṇa kṛṣṇaṃ sampūjya dīkṣā-vidhāne kathitaṃ naivedya-samūhaṃ haimaṃ suvarṇa-maye pātra-śreṣṭhe yathāvat nivedayatu

5.29

homādikam āha-
aṣṭottaraṃ śatam atho juhuyāt payo 'nnaiḥ
sarpiḥ-plutaiḥ susita-śarkarayā vimiśraiḥ |
dadyād baliṃ ca nija-dikṣu surarṣi-yogi-
vargopadaivata-gaṇebhya udagra-cetāḥ

5.29

anantaraṃ payo 'nnaiḥ pāyasaiḥ sarpiḥ-plutaiḥ susita-śarkarayā vimiśraiḥ atiśubhra-śarkarayā militaiḥ aṣṭādhikaṃ śatam juhuyāt homaṃ kuryāt | sāhacaryāt kalpanā-lāghavāc ca homokta-dravyeṇaiva nija-dikṣu sva-sva-dikṣu surarṣi-yogi- vargopadaivata-gaṇebhyo baliṃ dadyāt | tatra surā virañci-prabhṛtayaḥ pūrva-dik-sthāḥ ṛṣayo nāradādayo dakṣiṇa-dik-sthāḥ yogi-vargaḥ sanakādiḥ paścima-diksthāḥ upadeva-gaṇāḥ yakṣa-siddha-gandharva-vidyādharādyāḥ uttara-dik-sthā iti tripāṭhinaḥ | upadeva-gaṇāḥ daśa-dik-pālā iti rudradharaḥ | udagra-cetā udbhaṭa-cittaḥ sotsāha ity arthaḥ

5.30

navanīta-milita-pāyasa-dhiyārcanānte jalair mukhe tasya |
santarpya japatu mantrī sahasram aṣṭottara-śataṃ vāpi

5.30

arcanānte pūjāvasāne tasya devasya mukhe navanītena militaṃ sambaddhaṃ yat pāyasaṃ tad-buddhyā jalaiḥ santarpya tarpaṇaṃ kṛtvā mantrī sādhakaḥ aṣṭādhikaṃ sahasram śataṃ vā japatu

5.31

etat-phalam āha-
ahno madhye vallavī-vallabhaṃ taṃ
nityaṃ bhaktyābhyarcayet yo narāgryaḥ |
devāḥ sarve taṃ namasyanti śaśvat
varteran vai tad-vaśe sarva-lokāḥ

5.31

yo narāgryo nara-śreṣṭhaḥ ahno madhye madhyāhne taṃ vallavī-vallabhaṃ gopī-priyaṃ nityaṃ sarvadā bhaktyā sāttvikena bhāvenārcayet | taṃ nara-śreṣṭhaṃ sarve devāḥ namasyanti | tathā śaśvat sarvadā sarve janā eva tad-vaśe varteran tad-vaśyāḥ syur ity arthaḥ

5.32

medhāyuḥ-śrī-kānti-saubhāgya-yuktaḥ
putrair mitrair gomahī-ratna-dhānyaiḥ |
bhogaiś cānyair bhūribhiḥ sannihāḍhyo
bhūyān bhūyo dhāma tac cācyutākhyam

5.32

tathā iha loke medhā dhāraṇāvatī buddhiḥ āyuḥ jīvanaṃ, śrīḥ lakṣmīḥ | kāntiḥ śarīra-śobhā, saubhāgyaṃ sarvajana-priyatā | etaiḥ yuktaḥ sambaddhaḥ tathā putrair aurasaiḥ mitraiḥ suhṛdbhir gauḥ prthivī ratnaṃ dhānyaṃ vrīhyādiḥ | etaiś catathānyair bhūribhiḥ pracūraiḥ sukhair āḍhyaḥ upacitaḥ san punaḥ dehāvasāne acyutākhyaṃ kṛṣṇa-nāmakaṃ tejo maho bhūyān tad-rūpo bhavatīty arthaḥ

5.33

tṛtīya-kāla-pūjā-vyavasthām āha-
tṛtīya-kāla-pūjāyām asti kāla-vikalpanā |
sāyāhne niśi vety atra vadanty eke vipaścitaḥ

5.33

tṛtīya-kāla-pūjāyām kālasya velāyāṃ vikalpanā vikalpo 'sti tam evāha-sāyāhne sandhyāyāṃ niśi rātrau veti atra eke vipaścito vadanti

5.34

kiṃ tatrāha-
daśākṣareṇa ced rātrau sāyāhne 'ṣṭādaśārṇataḥ |
ubhayīm ubhayenaiva kuryād ity apare jaguḥ

5.34

ced yadi daśākṣareṇa mantreṇa pūjādikaṃ tadā rātrau yad aṣṭādaśārṇato aṣṭādaśākṣareṇa mantreṇa tadā sāyāhne ity ekeṣāṃ matam | apare ca punaḥ ubhayīm ubhaya-pūjām ubhayenaiva daśākṣareṇāṣṭādaśākṣareṇa ca tat kuryād iti jaguḥ kathayanti | tathā caicchiko vikalpa iti bhāvaḥ

5.35

sāyāhna ity ādi | atra nava-ślokāntaṃ kulakam |
sāyāhne dvāravatyāṃ tu citrodyānopaśobhite |
dvyaṣṭa-sāhasra-saṅkhyātair bhavanair abhisaṃvṛte

5.36

haṃsa-sārasa-saṅkīrṇaiḥ kamalotpala-śālibhiḥ |
sarobhir amalāmbhobhiḥ parīte bhavanottame

5.37

udyat-pradyotana-dyota-sadyutau maṇi-maṇḍape |
mṛdvāstare sukhāsīnaṃ hemāmbhojāsane harim

5.38

nāradādyaiḥ parivṛtam ātma-tattva-vinirṇaye |
tebhyo munibhyaḥ svaṃ dhāma diśantaṃ param akṣaram

5.39

sāyāhne evam etādṛśa-veṣa-dhāriṇaṃ hariṃ dhyātvārcayet | kīdṛśaṃ ? mṛdvāstara-komalāsana-rūpe hemāmbhojāsane kanaka-padmāsane samāsīnam upaviṣṭaṃ kutrāvasthitaṃ maṇi-maṇḍape | kiṃ viśiṣṭe ? udgacchan yaḥ pradyotanaḥ sūryaḥ tasya dyotasya samānā dyutir yasya tasmin | kutra ? bhavanottame gṛha-śreṣṭhe | kiṃ viśiṣṭe ? citrodyānopaśobhite bahudhopavana-sevite | punaḥ kiṃ viśiṣṭe ? dvāravatyāṃ vidyamāne | punaḥ kiṃ viśiṣṭe ? bhavanair gṛhair abhisaṃvṛte | kīdṛśaiḥ ? dvyaṣṭa-sāhasra-saṅkhyātaiḥ |
punaḥ kiṃ viśiṣṭe ? sarobhiḥ sarovaraiḥ parīte | kīdṛśaiḥ ? amalāmbhobhir nirmala-jalaiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? haṃsa-sārasa-saṅkīrṇaiḥ haṃsādi-pakṣi-gaṇair vyāptaiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? kamalotpala-śālibhiḥ padmotpala-sahitaiḥ |
hariṃ kīdṛśaṃ ? nāradādyair munibhiḥ parivṛtam veṣṭitam | kim-artham ? ātma-tattva-vinirṇaye ātma-tattva-niścaye nimitte | punaḥ kīdṛśaṃ ? tebhyo nāradādibhyaḥ svaṃ dhāma jñāna-svarūpam ātmānaṃ kathayantam | punaḥ kīdṛśaṃ ? parama-vidyā-tat-kārya-rahitam | punaḥ kīdṛśaṃ ? akṣaram avināśi || KrdC_5.35-38 ||
punaḥ kīdṛśaṃ ?
indīvara-nibhaṃ saumyaṃ padma-patroruṇekṣaṇam |
snigdha-kuntala-sambhinna-kirīṭa-mukuṭojjvalam

5.39

indīvara-nibhaṃ nīlāmbhoja-sadṛśaṃ saumyaṃ ugratā-rahitam | punaḥ kīdṛśaṃ ? padma-patravad āyate dīrghe īkṣaṇe yasya tam | punaḥ snigdhāḥ cikkaṇā ye kuntalāḥ keśās taiḥ sambhinne milite kirīṭa-mukuṭe tābhyām ujjvalaṃ dedīpyamānam | tatra kirīṭa-śabdena lalāṭāśritaḥ tri-śṛṅgo 'laṅkāra-viśeṣaḥ kathyate | mukuṭa-śabdena ca mūrdhni madhya-bhāgāśritaṃ tac ca dīpa-śikhā-kāro 'laṅkāra-viśeṣaḥ kathyate

5.40

punaḥ kīdṛśaṃ ?
cāru-prasanna-vadanaṃ sphuran-makara-kuṇḍalam |
śrīvatsa-vakṣasaṃ bhrāja-kaustubhaṃ vanamālinam

5.40

cāru manoharaṃ prasannaṃ phala-dāyi vadanaṃ yasya tam | punaḥ sphuratī dedīpyamāne makarākṛtī kuṇḍale yasya tam | punaḥ śrīvatso vipra-pāda-prahāra-kṛta-cihna-viśeṣo vakṣasi yasya tam | punaḥ bhrājan dedīpyamānaḥ kaustubho maṇi-viśeṣo yasya tam | punaḥ vanamālā-dhāriṇam

5.41

kāśmīra-kapiśoraskaṃ pīta-kauśeya-vāsasam |
hāra-keyūra-kaṭaka-rasanādyaiḥ pariṣkṛtam

5.41

kāśmīreṇa kuṅkuma-varṇam uro yasya tam | punaḥ pīta-vastra-dhāriṇam | punaḥ hāraḥ muktāhāraḥ keyūram aṅgadaṃ bāhv-alaṅkāraḥ | kaṭakaḥ kaṅkaṇaḥ | rasanā kṣudra-ghaṇṭikā ādi-śabdenāṅgulīyakādeḥ parigrahaḥ etaiḥ pariṣkṛtaṃ śobhitam

5.42

punaḥ kīdṛśaṃ ?
hṛta-viśvambharābhūri-bhāraṃ mudita-mānasam |
śaṅkha-cakra-gadā-padma-rājad-bhuja-catuṣṭayam

5.42

hṛto 'panīto viśvambharāyāḥ pṛthvyā bhūri-bhāro bṛhad-bhāro 'surādi-lakṣaṇo yena tam | punaḥ muditaṃ hṛṣṭaṃ mānasaṃ yasya tam | punaḥ śaṅkha-cakra-gadā-padmaiḥ śobhitaṃ bāhu-catuṣṭayam yasya tam

5.43

evaṃ dhyātvārcayen mantrī tad-aṅgaiḥ prathamāvṛtim |
dvitīyāṃ mahiṣībhis tu tṛtīyāyāṃ samarcayet

5.44

nāradaṃ parvataṃ jiṣṇuṃ niśaṭhoddhava-dārukān |
viśvaksenaṃ ca saineyaṃ dikṣv agre vinatā-sutam

5.45

atra pūjāyāṃ aṅgaiḥ pūrvoktaiḥ pañcāṅgaiḥ prathamāvaraṇaṃ bhavati | dvitīyāvaraṇaṃ mahiṣībhiḥ rukmiṇy-ādibhiḥ | tṛtīyāyām āvṛtau dikṣu pravādi-dikṣu vakṣyamāṇān nāradādīn agre ca vinatā-sutaṃ garuḍaṃ pūjayet | parvata-nāmā muni-viśeṣaḥ | jiṣṇur arjunaḥ | niśaṭho yādava-viśeṣaḥ | uddhavo 'pi tathā | dārukaḥ kṛṣṇa-sārathiḥ | viśvaksenaḥ bhāṇḍāgārikaḥ saineyaḥ sātyakiḥ || KrdC_5.43-44 ||
lokeśais tat-praharaṇaiḥ punar āvaraṇa-dvayam |
iti sampūjya vidhivat pāyasena nivedayet

5.45

lokeśair indrādibhir ekam āvaraṇam | tat-praharaṇais tad-āyudhair vajrādibhir aparāvaraṇam | evaṃ krameṇāvaraṇa-dvayam ity anena prakāreṇa pañcāvaraṇakena sampūjya vidhivad dīkṣā-kathitaṃ pāyasaṃ dadyāt

5.46

tarpaṇa-prakāraṃ japa-saṅkhyāṃ ca darśayati-
tarpayitvā khaṇḍa-miśrair dugdha-buddhyā jalair harim |
japed aṣṭa-śataṃ mantrī bhāvayan puruṣottamam

5.46

khaṇḍena śarkarayā vimiśraṃ militaṃ yad dugdhaṃ tad-buddhyā jalaiḥ kṛṣṇaṃ tarpayitvā puruṣottamaṃ bhāvayan dhyāyan mantrī sādhakaḥ aṣṭādhika-śataṃ japet | yadyapi tarpaṇasya ktvā-pratyayena pūrva-kālatā pratīyate tathāpi prathamaṃ japaḥ tad anu tarpaṇaṃ kāryaṃ tathaivānukramāt sampradāyāc ceti rudradharaḥ

5.47

pūjāsu homaṃ sarvāsu kuryān madhyandine 'thavā |
āsanād arghya-paryantaṃ kṛtvā stutvā namet sudhīḥ

5.47

sarvāsu tisṛṣv api pūjāsu homaṃ kuryāt | pakṣāntaram āha-athaveti | madhyandine madhyāhn-pūjāyāṃ vā homaṃ kuryād ity arthaḥ | āsanād iti | āsana-mantrād ārabhyārghya-paryantaṃ kṛtvā stutvā stavanaṃ kṛtvā namet daṇḍavat praṇamet | avasānārghyam avaśeṣayitvā madhye homaṃ kṛtvā tataḥ pūjāśeṣārghyam avasānārghya-saṃjñakaṃ parāṅmukhārghyāpara-paryāyaṃ dadyād ity arthaḥ

5.48

samarpyātmānam udvāsya tat sve hṛt-sarasīruhe |
vinyasya tan-mayo bhūtvā punar ātmānam arcayet

5.48

ātma-samarpaṇa-mantreṇa svātmānaṃ parameśvare samarpya tat parameśvara-tejaḥ pūjā-sthānād udvāsya udvṛttya svakīya-hṛdaya-padme vinyasya tan-mayo bhūtvā punar ātmānam pūjayet

5.49

sāyāhna-pūjā-phalam āha-
sāyāhne vāsudevaṃ yo nityam eva yajen naraḥ |
sarvān kāmān avāpyānte sa yāti paramāṃ gatim

5.49

yo naraḥ sāyāhne vāsudevaṃ nityaṃ sarvadā evaṃ kathita-prakāreṇa yajet pūjā-tarpaṇa-homādibhiḥ paritoṣayet sarvān kāmān vāñchitān arthān avāpya dehāvasāne parāṃ gatiṃ viṣṇu-sāyujyaṃ prāpnoti

5.50

rātrau cen manmathākrānta-mānasaṃ devakī-sutam |
yajed rāsa-pariśrāntaṃ gopī-maṇḍala-madhyagam

5.50

ced yadi rātrau pūjā kriyate tadā rāsaḥ krīḍā-viśeṣas tena pariśrāntaṃ devakī-nandanaṃ yajet manmathena ākrāntaṃ mānasaṃ hṛdayaṃ yasya tam | punaḥ gopīnāṃ maṇḍalaṃ goṣṭhī-viśeṣaḥ tasya madhye sthitam

5.51

rāsa-krīḍāṃ darśayati-
pṛthuṃ suvṛttaṃ masṛṇaṃ vitasti-
mātronnataṃ kau vinikhanya śaṅkum |
ākramya padbhyām itaretarātta-
hastair bhramo 'yaṃ khalu rāsa-goṣṭhī

5.51

itaretarātta-hastaiḥ paraspara-gṛhīta-hastaiḥ ayaṃ bhramo bhramaṇaṃ rāsa-goṣṭhī | kiṃ kṛtvā ? kau pṛthivyāṃ pṛthuṃ sthūlaṃ suvṛttaṃ vartulākāraṃ masṛṇaṃ snigdhaṃ vitasti-mātrotthitaṃ dvādaśāṅgula-pramāṇenordhvaṃ sthitaṃ śaṅku kāṣṭha-khaṇḍaṃ vinikhanya | punaḥ kiṃ kṛtvā ? padbhyāṃ śaṅkum ākramya niyantrya

5.52

dhyānam āha-
sthala-nīraja-sūna-parāga-bhṛtā
laharī-kaṇa-jāla-bhareṇa satā |
marutā paritāpahṛtādhyuṣite
vipule yamunā-puline vimale

5.52

dvādaśa-ślokāntaṃ kulakam | kalyāṇa-maya-svarūpam ajaṃ vicintya prathamodita-pīṭha-vare pūrvokta-dīkṣā-sambandhi-pūjā-pīṭha-śreṣṭhe vidhivat yathāvidhi prayatnena pūjayet | kīdṛśaṃ ? yamunā-puline yamunā-taṭe itaretara-baddha-kara-pramadā-gaṇa-kalpita-rāsa-vihāra-vidhau anyonya-baddha-hasta-strī-samūha-parikalpita-krīḍā-viśeṣa-vidhau maṇi-śaṅkugaṃ maṇimaya-śaṅku-madhya-gatam | kīdṛśe ? puline vāyunādhuyuṣite ākrānte | kīdṛśena ? sthala-nīrajaṃ sthala-kamalaṃ taṃ puṣpa-parāga-bhṛtā tat-keśara-saṃnikṛṣṭa-puṣpa-rajo-yuktena anena saugandhyaṃ varṇitaṃ punaḥ laharī-taraṅgas tasya kaṇa-jālaṃ bindu-samūhaḥ tasya bhareṇa prakarṣeṇa satām | utkṛṣṭena yukteneti tripāṭhinaḥ | anena śaityam uktam | punaḥ
paritāpa-hṛtā kheda-vināśakena anena māndyam uktam | punaḥ kīdṛśe puline ? vipule vistīrṇe punaḥ vimale śuddhe

5.53

punaḥ kīdṛśaṃ ?
aśarīra-niśāta-śaronmathita-
pramadā-śata-koṭibhir ākulite |
uḍunātha-karair viśadīkṛta-dik-
prasare vicarad-bhramarī-nikare

5.53

aśarīraḥ kāmaḥ tasya yo niśāta-śaras tīkṣṇa-bāṇas tena unmathitā vyagrīkṛtā yāḥ
pramadās tāsāṃ śata-koṭibhir ākulitīkṛte itas tato 'vyāpteḥ | punaḥ kīdṛśe ? uḍunāthaś candras tasya karaiḥ kiraṇair viśadīkṛtaḥ prakāśito dik-
prasaro dig-avakāśo yatra tasmin | punaḥ kīdṛśe ? vicarantī bhramantī yā bhramarī tasyā nikaraḥ samūho yatra tasmin

5.54

punaḥ kīdṛśaṃ ?
vidyādhara-kinnara-siddha-suraiḥ
gandharva-bhujaṅgama-cāraṇakaiḥ |
dāropahitaiḥ suvimāna-gataiḥ
svasthair abhivṛṣṭa-supuṣpa-cayaiḥ

5.54

vidyādhara-prabhṛtayo yathā prasiddhāḥ tathā bhujaṅgamaḥ hasta-pādādi-śarīrānvito nāga-loka-sthaḥ sarpaḥ etair dāropahitaiḥ sastrīkaiḥ śobhana-vimāna-gataiḥ ākāśa-niṣṭhaiḥ kṛta-puṣpa-vṛṣṭi-samūhaiḥ ākulite

5.55

punaḥ kīdṛśaṃ kṛṣṇam ?
itaretara-baddha-kara-pramadā-
gaṇa-kalpita-rāsa-vihāra-vidhau |
maṇi-śaṅku-gam apy amunāvapuṣā
bahudhā vihita-svaka-divya-tanum

5.55

amunā vapuṣā anena maṇi-śaṅku-gaatena śarīreṇa nānā-prakāra-kṛta-svīya-divya-śarīram

5.56

punaḥ kīdṛśaṃ ?
sudṛśām ubhayoḥ pṛthag-antaragaṃ
dayitā-gaṇa-baddha-bhuja-dvitayam |
nija-saṅga-vijṛmbhad-anaṅga-śikhi-
jvalitāṅga-lasat-pulakāli-yujām

5.56

sudṛśām kāminīnām ubhayor dvayoḥ pṛthak dvaya-dvaya-krameṇa antaragaṃ madhya-gatam | punaḥ kīdṛśaṃ ? dayitā-gaṇena nārī-samūhena baddhaṃ sva-hastenānyo 'nyaṃ grathitaṃ bhuja-dvitayaṃ yasya tam etenaitad uktaṃ bhavati kāminyor madhye kāminīnām eva hastena gṛhīta-hastaḥ parameśvara iti api samuccayena kevalaṃ śaṅkugaṃ kāminīnām api antareṇa yuktam iti bhāvaḥ | kīdṛśām ? nija-saṅgena gopāla-kṛṣṇa-saṅgena vijṛmbhamāṇaḥ prajvalito yo anaṅga-śikhī kāmāgnis tena jvalitaṃ pradīptaṃ yad āṅgaṃ tatra lasantī śobhamānā yā pulakālī romāñca-paṅktis tayā yujyante iti tad-yujas tāsām

5.57

punaḥ kīdṛśaṃ ?
vividha-śruti-bhinna-manojñatara-
svara-saptaka-mūrcchana-tāla-gaṇaiḥ |
bhramamāṇam amūbhir udāra-maṇi-
sphuṭa-maṇḍana-śiñjita-cārutaram

5.58

amūbhir gopībhiḥ saha bhramamāṇam bhramīkurvāṇaṃ | kaiḥ ? vividho nānā-prakāraḥ śrutir nāma-svarārambhakāvayavaḥ śabda-viśeṣaḥ tena bhinnaṃ saṅgataṃ manojñataram ati-hṛdaya-grāhi yat svara-saptakaṃ niṣādety ādi tasya yā mūrcchanā ekaviṃśati-prakārikā bhāga-tālāśvatāla-paritālādayaḥ ūna-pañcāśat eteṣāṃ gaṇaiḥ samūhaiḥ | punaḥ kīdṛśaṃ ? udāra udūḍho yo maṇis tasya sphuṭaṃ pravyaktaṃ atitejasvitayā yan maṇḍanaṃ tasya śiñjitaṃ śabditaṃ tena cārutaraṃ hṛdayaṅgamam ||57||
punaḥ kīdṛśaṃ ?
iti bhinna-tanuṃ maṇibhir militaṃ
tapanīya-mayir iva bhārakatam |
maṇi-nirmita-madhyaga-śaṅku-lasad-
vipulāruṇa-paṅkaja-madhya-gatam

5.58

iti bhinna-tanum | anena prakāreṇa gopībhir milita-dehaṃ gopāla-kṛṣṇaṃ kam iva tapanīya-mayaiḥ suvarṇa-mayaiḥ maṇibhir militaṃ grathitaṃ marakata-maṇim iva | punaḥ kīdṛśaṃ ? maṇi-nirmito madhya-gato yaḥ śaṅkuḥ tal lagnaṃ lasad dedīpyamānaṃ yad vipulaṃ bṛhad-aruṇa-paṅkajaṃ tasya madhya-gatam

5.59

punaḥ kīdṛśaṃ ?
atasī-kusumābha-tanuṃ taruṇaṃ
taruṇāruṇa-padma-palāśa-dṛśam |
nava-pallava-citra-suguccha-lasac-
chikhi-piccha-pinaddha-kaca-pracayam

5.59

atasī-prasiddhā tasyāḥ kusumānīvābhā dīptir yasyās tanos tādṛśī tanur yasya tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? taruṇeti nūtanāruṇa-padma-patra-sadṛśa-netram | punaḥ kīdṛśaṃ ? naveti nūtana-pallava-nānā-vidha-stavaka-śobhamāna-mayūra-puccha-sambaddha-keśa-samūham

5.60

punaḥ kīdṛśaṃ ?
caṭula-bhruvam indu-samāna-mukhaṃ
maṇi-kuṇḍala-maṇḍita-gaṇḍa-yugam |
śaśa-rakta-sadṛk-daśana-cchadanaṃ
maṇi-rājad-aneka-vidhābharaṇam

5.60

caṭula-bhruvaṃ calad-bhrū-latākam | punaḥ kīdṛśaṃ ? śukla-pakṣīya-pūrṇa-candra-sadṛśānanam | punaḥ kīdṛśaṃ ? maṇi-maya-kuṇḍala-śobhita-gaṇḍa-dvayam | puanḥ kīdṛśaṃ ? śaśa-śoṇita-tulyādharam | punaḥ kīdṛśaṃ ? maṇinā śobhamāna-nānā-prakārābharaṇam

5.61

punaḥ kīdṛśaṃ ?
asana-prasava-cchadanojjvalasad-
vasanaṃ suvilāsa-nivāsa-bhuvam |
nava-vidruma-bhadra-karāṅghri-talaṃ
bhramarākula-dāma-virāji-tanum

5.61

asano vṛkṣa-viśeṣaḥ tasya prasavaḥ puṣpaṃ tasya chedanaṃ patraṃ ca tadvad ujjvalaṃ śobhamānaṃ manoharaṃ vastraṃ yasya tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? śobhana-krīḍā-vicitra-sthānam | punaḥ kīdṛśaṃ ? navo nūtano yo vidrumaḥ pravālas tadvat bhadraṃ manoharaṃ karāṅghri-talaṃ yasya tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? bhramarair ākulaṃ vyāptaṃ yat puṣpa-dāma-mālā tena virājitaṃ bhuja-dvayaṃ yasya taṃ yad vā mālayā virājitā tanur yasya tam

5.62

punaḥ kīdṛśaṃ ?
taruṇī-kuca-yuk-parirambha-milad-
ghusṛṇāruṇa-vakṣasam ukṣa-gatim |
śiva-veṇu-samīrita-gāna-paraṃ
smara-vihvalitaṃ bhuvanaika-gurum

5.62

yuvatīnāṃ stana-dvayāliṅgana-sambaddha-kuṅkumāruṇitam uraḥ-sthalaṃ yasya tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? ukṣa-gatiṃ vṛṣabha-gatim | punaḥ kīdṛśaṃ ? śivaḥ kalyāṇa-prado yo veṇur vaṃśas tena samīritaṃ sampāditaṃ yad gānaṃ gītaṃ tat-paraṃ tad-āsaktam | punaḥ kīdṛśaṃ ? smareṇa kāmena vihvalitam anāyattam | punaḥ kīdṛśaṃ ? bhuvana-trayasya ekam advitīyaṃ gurum

5.63

prathamodita-pīṭha-vare vidhivat
prayajed iti rūpam arūpam ajam |
prathamaṃ paripūjya tad-aṅga-vṛttiṃ
mithunāni yajed rasagāni tataḥ

5.63

iti rūpam ajaṃ prathamodite pīṭha-vare pūrva-kathita-devatā-kLpta-pīṭhe yajet arūpaṃ nirguṇam | āvaraṇāni darśayati-prathamam iti | tad-aṅga-vṛttiṃ pūrvoktāṅgāvaraṇaṃ prathamaṃ paripūjya tatas tad-anantaraṃ mithunāni keśava-kīrtyādīni rāsagāni rāsa-krīḍā-gatāni

5.64

dala-ṣoḍaśake svaram ūti-gaṇaṃ
saha-śaktikam uttama-rāsa-gatam |
saramā-madanam sva-kalā-sahita-
mithunāhvam athendra-pavi-pramukhān

5.64

dala-ṣoḍaśake ṣoḍaśa-patre pūjayet-mithunam eva kathayati svara-mūrti-gaṇam iti svara-bhavā akārādi-varṇa-bhavāḥ keśavādi-ṣoḍaśa-mūrtayaḥ | svara-mūrti-gaṇaṃ kīdṛśaṃ ? saha-śāktikaṃ kīrtyādi-śakti-sahitam | punaḥ kīdṛśaṃ ? uttamo yo rāsaḥ tatra gatam | kvacid uttara-rāsa-gatam iti pāṭhaḥ | tatra madhya-rāse parameśvara-pūjā uttarādi-rāse keśavādikaṃ pūjayet |
punaḥ kīdṛśaṃ ? ramā śrī-bījaṃ madanaḥ kāma-bījaṃ etābhyāṃ sahitam | punaḥ kīdṛśaṃ ? svakīyā yāḥ kalāḥ ṣoḍaśa-svarāḥ taiḥ sahitam | prayogaś ca-śrīṃ klīṃ aṃ keśava-kīrtibhyāṃ namaḥ ity ādi | punaḥ kīdṛśaṃ ? mithunāhvam mithuna-saṃjñakam | athānantaram indra-pavi-pramukhān indrādīn vajrādīṃś ca pūjayed ity arthaḥ

5.65

pūrvoktāvṛti-saṅkhyā-pūrvakaṃ naivedyaṃ kathayati-
iti samyag amuṃ paripūjya hariṃ
caturāvṛti-saṃvṛtam ārdra-matiḥ |
rajatāracite caṣake sa-sitaṃ
suśṛtaṃ supayo 'sya nivedayatu

5.65

anena prakāreṇa caturāvaraṇa-veṣṭitam amuṃ hariṃ samyak yathāvidhi sampūjya śraddhāvān rajatā-racite rūpya-nirmite caṣake pātre asya hareḥ sa-sitaṃ sa-śarkaraṃ sa-ghṛtaṃ ghṛta-sahitaṃ pāṭhāntaram | suśṛtam āvartitaṃ payo dugdhaṃ nivedayatu

5.66

vibhave sati kāṃsyamayeṣu pṛthak
caṣakeṣu tu ṣoḍaśasu kramaśaḥ |
mithuneṣu nivedya payaḥ sa-sitaṃ
vidadhīta purovad atho sakalam

5.66

vibhave sati yadi tādṛśam aiśvaryaṃ bhavati tadā kāṃsya-ghaṭiteṣu pṛthak ekaikaṃ ṣoḍaśasa-caṣakeṣu krameṇa mithuna-gaṇeṣu sa-sitaṃ payo nivedya athānantaraṃ purovat nivedayāmi bhagavate ity ādy-ukta-prakāreṇa sakalaṃ pūjā-viśeṣaṃ samāpayet

5.67

rāsa-pūjā-phalam āha-
sakala-bhuvana-mohnaṃ vidhiṃ yo
niyatam amuṃ niśi niśy udāra-cetāḥ |
bhajati sa khalu sarva-loka-pūjyaḥ
śriyam atulāṃ samavāpya yāty anantam

5.67

amuṃ vidhiṃ rāsa-pūjā-prakāraṃ sakala-bhuvana-mohnaṃ sakala-bhuvana-vaśyakaraṃ niyatam abādhena yo niśi niśi prati-rajani udāra-cetāḥ prasanna-manāḥ san samyak bhajati kuryāt sa sarva-loka-pūjyaḥ san atulām atiśayitāṃ śriyaṃ samṛddhiṃ samavāpya anantaṃ viṣṇuṃ yāti prāpnoti

5.68

niśi vā dinānta-samaye
prapūjayen nityaśo 'cyutaṃ bhaktyā |
sama-phalam ubhayaṃ hi tataḥ
saṃsārābdhiṃ samuttitīrṣati yaḥ

5.68

yaḥ pumān saṃsāra-sāgaraṃ taritum icchati so 'cyutaṃ bhaktyā niśi vā dinānta-samaye vā sandhyāyāṃ pūjayen nityaśaḥ pratyahaṃ hi yataḥ ubhaya-niśā-sandhyā-pūjana-dvayaṃ sama-phalam tatas tasmād dhetoḥ niśi vā dinānte vā pūjayed ity arthaḥ

5.69

uktam upasaṃharati-
ity evaṃ manu-vigrahaṃ madhu-ripuṃ yo vā trikālaṃ yajet
tasyaivākhila-jantu-jāta-dayitasyāmbhodhijā-veśmanaḥ |
haste dharma-sukhārtha-mokṣa-taravaḥ sad-varga-samprārthitāḥ
sāndrānanda-mahā-rasa-drava-muco yeṣāṃ phala-śreṇayaḥ

5.69

ity amunā prakāreṇa yaḥ pumān mantra-śarīraṃ madhusūdanaṃ tri-kālaṃ vā pūjayet tasya nānā-vidha-prāṇi-samūha-vallabhasya ambhodhijā-veśmano lakṣmī-nivāsasya dharmādi-puruṣārtha-catuṣṭaya-vṛkṣā haste bhavantīti śeṣaḥ | kīdṛśāḥ ? satāṃ vargaḥ samūhaḥ tena prārthitāḥ | saṃsargīti pāṭhe sasargibhir nikaṭasthair yadyapi mokṣasya phalaṃ nāsti tathāpi mokṣa-padena tad-dhetu-bhūtaṃ tattva-jñānam uktaṃ yeṣāṃ vṛkṣāṇāṃ phala-paṅktayaḥ nityānanda-brahma svarūpa-mahā-rasa-dravadāḥ

5.70

athocyate pūrva-samīritānāṃ
pūjāvasāne param asya puṃsaḥ |
kalpas tu kāmyeṣv api tarpaṇānāṃ
vināpi pūjāṃ khalu yaiḥ phalaṃ tat

5.70

athānantaraṃ paramasya puṃsaḥ śrī-gopāla-kṛṣṇasya pūjāvasāne pūjānantaraṃ pūrva-samīritānāṃ śīman-mukha-ity-ādi-kathitānāṃ nitya-tarpaṇānāṃ kalpaḥ prakāraḥ kāmyeṣv api tarpaṇeṣu prakāra ucyate yais tarpaṇaiḥ pūjāṃ vināpi tat-phalaṃ pūjā-phalaṃ prāpnoti yathā-pūjā tathaiva tarpaṇam

5.71

santarpya pīṭha-mantraiḥ sakṛt prathamam acyutaṃ tatra |
āvāhya pūjayet taṃ toyair evākhilaiḥ samupahāraiḥ

5.71

prathamaṃ pīṭha-mantrair ādhāra-śaktyādi-mantraiḥ pīṭhāṅga-bhūta-devatāṃ sakṛt-sakṛd ekaika-vāraṃ santarpya anantaraṃ tatra toya-maye pīṭhe acyutam āvāhya jalair eva gandhādi-sakalopacārātmakaiḥ pūjayet

5.72

baddhvātha dhenu-mudrāṃ toyaiḥ sampādya tarpaṇa-dravam |
tad buddhyāñjalinā taṃ suvarṇa-caṣakī-kṛtena tarpayatu

5.72

tato dhenu-mudrāṃ baddhvā toyais tarpaṇāḍhyaṃ sampādya tad-dravya-rūpatayā toyaṃ bhāvayitvā tad-buddhyā tat-kathita-dravya-tarpaṇa-dravya-buddhyā taṃ kṛṣṇaṃ tarpayatu kenāñjalinā kīdṛśena suvarṇa-caṣakatayā vicintitenety arthaḥ

5.73

viṃśatir aṣṭopetā kāla-traya-tarpaṇeṣu saṅkhyoktā |
bhūyaḥ svakāla-vihitān sakaṛt tarpayec ca parivārān

5.73

kāla-traya-tarpaṇeṣu trikāla-tarpaṇeṣu ekasmin kāle 'ṣtopetā aṣṭāviṃśatiḥ tarpaṇasya saṅkhyoktā punaḥ sva-kāla-vihitān svasmin prātar madhyāhnādau ye ye vihitāḥ parivārā āvaraṇa-devatās tān sakṛd ekaika-vāraṃ santarpayet

5.74

kāla-trayasya tarpaṇa-dravyam āha-
prātar dadhi-guḍa-miśraṃ madhyāhne pāyasaṃ sa-navanītam |
kṣīraṃ tṛtīya-kāle sasitopalam ity udīritaṃ dravyam

5.74

guḍa-sahitaṃ dadhi prātaḥ-kāle navanīta-sahitaṃ pāyasaṃ madhyāhne sasitopalam śarkarā-vikāra-sahitaṃ kṣīraṃ tṛtīya-kāle ity amunā prakāreṇa dravyaṃ tarpaṇa-dravyaṃ kathitam

5.75

tarpaṇa-mantram āha-
tarpayāmi-padaṃ yojyaṃ mantrānte sveṣu nāmasu |
dvitīyānteṣu tu tataḥ pūjāśeṣaṃ samāpayet

5.75

mantrānte mūla-mantrāvasāne svakīyāni tarpaṇīya-devatānāṃ nāmāni teṣu tat-samīpeṣu dvitīyānteṣu amuka-devatām ity ādi-rūpeṣu tarpayāmīti-padaṃ yojyam anantaraṃ pūjāśeṣaṃ samāpayet

5.76

uttara-kṛtyam āha-
abhyukṣya tat-prasādādbhir ātmānaṃ prativedapaḥ |
taj japtvā tam athodvāsya tan-mayaḥ prajapen manum

5.76

tat-prasādādbhiḥ parameśvara-prasāda-tat-tarpaṇa-jalaiḥ ātmānaṃ śarīraṃ siktvā taj japtvā mantraṃ japtvā apaḥ prapibet | athānantaraṃ taṃ devam udvāsya sva-hṛdaye saṃyojya tan-mayaḥ san-mantraṃ japet

5.77

sa-prakāraṃ sa-dravyaṃ kāmyaṃ tarpaṇam āha-
atha dravyāṇi kāmyeṣu vakṣyante tarpaṇeṣu tu |
tāni prokta-vidhānānām āśrityānyataraṃ bhajet

5.77

athānantaraṃ kāmyeṣu tarpaṇeṣu yāni nāradādibhiḥ kathitāni dravyāṇi tāni vakṣyante prokta-vidhānānām trikālokta-vidhānānām anantaram ekaṃ vidhānam āśritya kāmya-tarpaṇa-karma bhajet

5.78

dravyaiḥ ṣoḍaśabhir amuṃ pratarpayed ekaśaś catur-vāram |
sa catuḥ-kṣīrādy-antaiḥ sakṛj-jalādy-antam acyutaṃ bhaktyā

5.78

ṣoḍaśabhir dravyair amuṃ śrī-kṛṣṇam ekaśaś catur-vāram tad-dravya-buddhyā jalair eva tarpayet | kīdṛśaiḥ ? catvāri kṣīrāṇi ādyaṃ yeṣāṃ taih | ṣoḍaśa-dravyāṇām ādau dugdhāñjali-catuṣṭayam ante ca catuṣṭayam ity arthaḥ | sakṛj-jalādy-antam iti kriyā-viśeṣaṇam | tathā ca prathamam eka-vāraṃ jalena tataś caturvāraṃ tataḥ caturvāraṃ kṣīraiḥ tataḥ sakṛj jalena iti paryavasannam

5.79

ṣoḍaśa-dravyāṇy āha-pāyasam iti |
pāyasa-dādhika-kṛsaraṃ gauḍānnapayodadhīni navanītam |
ājyaṃ kadalīmocārajasvalācocamodakāpūpam

5.80

pṛthukaṃ lājopetaṃ dravyāṇāṃ kathitam iha ṣoḍaśakam |
lājānte 'ntya-kṣīrāt prāk samarpya sitopalā-puñjaiḥ

5.81

pāyasaṃ paramānnam | dādhikaṃ dadhnā pariṣkṛtam annam | kṛsaraṃ mudgaudanaṃ gauḍānnaṃ guḍodaka-pakvam annam | payo dugdhaṃ dadhi prasiddhaṃ navanītam ājyaṃ ghṛtaṃ kadalī campā-kadalī mocā svarṇa-kadalī rajasvalā kadalī-viśeṣaḥ | coco 'pi kadalī-viśeṣaḥ | modako laḍḍukaḥ | apūpam pūlikā pṛthak cipiṭakaṃ lāja-sametaṃ lāja-sahitam iti dravyāṇāṃ ṣoḍaśakaṃ kathitam iha grantheti lājeti | lāja-tarpaṇānantaram antya-catuḥ-kṣīra-tarpaṇāt pūrvaṃ sitopalā-puñjaiḥ śveta-śarkarā-samūhaiḥ bhāvanayā toya-bhāvāpannaiḥ sakṛt santarpayet || KrdC_5.79-80 ||
ukta-kāmya-tarpaṇasya phalam āha-
prage catuḥ-saptati-vāram ity amuṃ
pratarpayed yo 'nudinaṃ naro harim |
ananyadhīs tasya samasta-sampadaḥ
kare sthitā maṇḍalato 'bhivāñchitāḥ

5.81

ity anena prakāreṇa prage prātaḥ-kāle catuḥ-saptati-vāram amuṃ hariṃ kṛṣṇaṃ yo naro 'nudinaṃ pratyaham ananya-dhīḥ ekāgra-cittaḥ san santarpayet tasya puṃsaḥ maṇḍalataḥ ekonapañcāśad-divasāt arvāg iti tripāṭhinaḥ aṣṭa-catvāriṃśad-divasābhyantara iti laghu-dīpikā-kāraḥ | pañcatriṃśad-divasābhyantara iti rudradharaḥ | abhivāñchitā ākāṅkṣitāḥ sakala-siddhi-samṛddhayaḥ hasta-sthitā bhavanti atra sitopalā-puñjasya gaṇanā na kāryā

5.82

kāmya-tarpaṇānantaram āha-
dhāroṣṇa-pakva-payasī-dadhi-navanīte ghṛtaṃ ca daugdhānnam |
matsyaṇḍī-madhv-amṛtaṃ dvādaśaśaḥ tarpayen navabhir ebhiḥ

5.82

dhāroṣṇaṃ payaḥ tadānīntanam eva niṣpāditaṃ dugdhaṃ tathā pakvam payaḥ sādhitaṃ dugdhaṃ dhāroṣṇa-pakve ca payasī ca amū dhāroṣṇa-pakva-payasī | dadhi prasiddhaṃ navanītaṃ ghṛtaṃ daugdhānnaṃ pāyasaṃ matsyaṇḍī śarkarā-viśeṣaḥ sa-śarkaraṃ vinaṣṭa-dugdham iti tripāṭhinaḥ | madhu prasiddham amṛtam etair navabhir dravyair dvādaśaśa-vāraṃ tarpayet

5.83

etasya phalam āha-
tarpaṇa-vidhir ayam aparaḥ pūrvodita-sama-phalo 'ṣtaśa-saṅkhyaḥ |
kārmaṇa-karmaṇi kīrtau jana-saṃvanane viśeṣato vihitaḥ

5.83

ayaṃ tarpaṇa-prakāraḥ pūrvokta-tarpaṇa-prakārād bhinnaḥ | kīdṛśaḥ ? pūrva-kathita-tarpaṇa-phala-sama-phalaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? aṣṭottara-śata-pramāṇakaḥ tato navabhir dravyair dvādaśa-kṛtvā tarpaṇenāṣṭottara-saṅkhyā bhavati | punaḥ kīdṛśaḥ ? kārmaṇa-karmaṇi vaśya-karaṇa-karmaṇi tathā kīrtau sat-kathāyāṃ jana-saṃvanane loka-vaśī-karaṇe loka-priyatvena vā viśeṣeṇa vihitaḥ

5.84

tarpaṇānantaram āha-
sakhaṇḍa-dhāroṣṇa-dhiyāmukundaṃ
vrajan pura-grāmam api pratarpya |
labheta bhojyaṃ sarasaṃ sa-bhṛtyair
vāsāṃsi dhānyāni dhanāni mantrī

5.84

sakhaṇḍa-dhāroṣṇa-dhiyāmukundaṃ vrajan pura-grāmam api pratarpya labheta bhojyaṃ sarasaṃ sa-bhṛtyair vāsāṃsi dhānyāni dhanāni mantrī

5.85

tarpaṇasyāśeṣa-phala-dātṛtāṃ tarpaṇottara-kṛtyaṃ ca darśayati-
yāvat santarpayen mantrī tāvat-saṅkhyaṃ japen manum |
tarpaṇenaiva kāryāṇi sādhayed akhilāny api

5.85

akhilāni samastāni kāryāṇi vāñchitāni tarpaṇenaiva vināpi pūjā-homaṃ sādhayet | atra yāvat-saṅkhyaṃ tarpaṇaṃ karoti tāvat-saṅkhyaṃ mantraṃ japet

5.86

prayogāntaram āha-
dvijobhikṣāvṛttir ya iha dinaśo nanda-tanayaḥ
svayaṃ bhūtvā bhikṣām aṭati viharan gopa-sudṛśām |
amā cetobhiḥ svvair lalita-lalitair narma-vidhibhir
dadhi-ksīrājyāḍhyāṃ pracuratara-bhikṣāṃ sa labhate

5.86

bhikṣā-vṛttir jīvanopāyo yasya sa dvijo traivarṇiko dinaśaḥ pratidinaṃ svayaṃ nanda-tanayo bhūtvā tad-rūpeṇātmānaṃ vicintya iha bhikṣām aṭati yācate | kiṃ kurvan ? svakīyair lalita-lalitaiḥ atimanoharaiḥ narma-vidhibhiḥ krīḍā-karmabhir gopa-sudṛśāṃ gopa-strīṇāṃ cetobhiḥ sārdhaṃ viharan amā-śabdaḥ sahārthe sa-dadhi-dugdha-ghṛta-pracurāṃ bahu-bhikṣāṃ prāpnoti

5.87

madhye koṇeṣu ṣaṭsv apy anala-puṭasyālikhet karṇikāyāṃ
kandarpaṃ sādhya-yuktaṃ vivara-gata-ṣaḍ-arṇaṃ dviśaḥ keśareṣu
śakti-śrī-pūrvakāni dvi-nava-lipi-manor akṣarāṇi cchadānāṃ
madhye varṇān daśānāṃ daśa-lipi-manu-varyasya caikekaśo 'bjam

5.87

daśa-dala-padmaṃ vilikhya karṇikāyāṃ ṣaṭ-koṇaṃ vahni-gṛhaṃ vilikhya vahni-gṛha-yugmasya madhye ṣaṭ-koṇeṣu vilikhet | lekhana-prakāram āha-karṇikāyāṃ madhye sādhya-nāma-sahitam amukasyāmukaṃ sidhyatv ity anena sahitaṃ kandarpaṃ kāma-bījaṃ vilikhet | tathā vivara-gataṃ ṣaḍ-arṇaṃ ṣaṭ-koṇa-gata-vakṣyamāṇa-ṣaḍ-akṣaraṃ vilikhet tathā keśareṣu daśa-dala-mūleṣu dviśaḥ dvau dvau kṛtvā dvi-nava-lipi-manor aṣṭādaśākṣara-mantrasya śakti-śrī-pūrvakāni bhuvaneśvarī-bīja-śrī-bījādyāny akṣarāṇi vilikhet | tathā daśānāṃ pātrāṇāṃ madhye daśa-lipi-manu-varyasya daśākṣara-mantra-śreṣṭhasya varṇān ekaikaśo vilikhet tato 'bjaṃ padmam

5.88

bhū-sadmanābhivṛtam asragamanmathena
gorocanābhilikhitaṃ tapanīya-sūcyā |
paṭṭe hiraṇya-racite gulikī-kṛtaṃ tad
gopāla-yantram akhilārthadam etad uktam

5.88

bhū-bimbena catur-asreṇa veṣṭitaṃ kuryāt | kīdṛśena ? bhū-sadmanā asraga-manmathena koṇa-gata-kāma-bījena etad akhilārthadaṃ gopāla-yantram uktaṃ kīdṛśam ? suvarṇa-śalākayā gorocanādinā suvarṇa-racite paṭṭe likhitam | anantaraṃ vartulīkṛtam

5.89

sampāta-siktam abhijaptam idaṃ mahadbhir
dhāryaṃ jagat-traya-vaśīkaraṇaika-dakṣam |
rakṣā-yaśaḥ-suta-mahī-dhana-dhānya-lakṣmī
saubhāgya-lipsubhir ajasram anarghya-vīryam

5.89

idaṃ mantraṃ sampāta-siktam āhūti-dāna-śeṣa-puraḥ-sthita-ghṛta-siktaṃ tathā mantreṇābhimantritam rakṣā-bhaya-nivāraṇaṃ yaśaḥ sat-kathā-prakāśaḥ sutaḥ putraḥ mahī pṛthivī dhanaṃ suvarṇādi lakṣmīḥ sarva-sampattiḥ saubhāgyaṃ sarva-jana-priyatvam etat prāptum icchadbhir mahadbhiḥ śauca-yuktaiḥ satataṃ dhāraṇīyam | ayam arthaḥ-yathoktaṃ yantraṃ sampādya prāṇa-pratiṣṭhāṃ kṛtvā pañcāmṛtādibhiḥ abhiṣicya aṣṭottara-śataṃ sahasraṃ vā sampāta-ghṛta-siktaṃ kṛtvā yathokta-saṅkhyaṃ japtvā dhārayed iti kīdṛśaṃ ? jagat-traya-vaśīkaraṇaika-kuśalam | punaḥ anarghya-vīryaṃ mahā-prabhāvam

5.90

yantrasya darśayati dhāraṇād anyatrāpy upayogam-
bhūtonmādāpasmṛti-viṣa-mūrcchā-vibhrama-jvarārtānām |
dhyāyan śirasi prajapen mantram imaṃ jhaṭiti śamayituṃ vikṛtim

5.90

bhūtaḥ śamśāna-deśa-vartī adṛśya-rūpo 'niṣṭa-kārī unmādaś citta-vibhramaḥ apasmṛtir apasmāraṇa-yogaḥ viṣaṃ mūrchākāri-sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca mūrcchā aceṣṭā vibhramaḥ prasādaḥ jvaro roga-viśeṣaḥ etair ārtānāṃ pīḍitānāṃ śirasi mastakopari idaṃ yantra-rūpaṃ dhyāyan imaṃ gopāla-mantraṃ japet kiṃ kartum ? vikṛtiṃ jhaṭiti śīghraṃ śamayituṃ nāśayitum

5.91

yantre ṣaḍ-akṣara-mantram uddharati-
smara-trivikramākrāntaś cakrīṣṇāya-hṛd ity asau |
ṣaḍ-akṣaro 'yaṃ samproktaḥ sarva-siddhi-karo manuḥ

5.91

smaraḥ kāma-bījaṃ trivikramaḥ ṛ-kāraḥ tena krāntaḥ sambaddhaḥ cakrī ka-kāraḥ tathā kṛ iti ṣṇāyeti svarūpaṃ hṛn namaḥ ity anena prakāreṇāsau ṣaḍ-akṣaro 'yaṃ mantraḥ samproktaḥ sarva-siddhi-karaḥ akhila-kāmadaḥ

5.92

śakti-bījam uddharati-
kroḍo 'gni-dīpto māyāvī-lava-lāñchita-mastakaḥ |
saiṣā śaktiḥ parā sūkṣmā nityā saṃvit-svarūpiṇī

5.92

kroḍo ha-kāraḥ | kīdṛśaḥ ? agninā repheṇa dīptaḥ | punaḥ māyāvī dīrgha-ī-kāraḥ tad-yuktaḥ | punaḥ lavena bindunā lāñchitaṃ mastakaṃ yasya saḥ | tathā sānusvāra ity arthaḥ | eṣā śaktiḥ parā utkṛṣṭā sūkṣmā mṛṇāla-tantu-sadṛśī nityā janma-nāśa-rahitā saṃvit-svarūpiṇī sva-prakāśa-svarūpiṇī

5.93

śrī-bījam uddharati-
asthy-agni-govinda-lavair lakṣmī-bījaṃ samīritam |
ābhyām aṣṭādaśa-lipiḥ syād viṃśaty akṣaro manuḥ

5.93

asthi śa-kāraḥ agniḥ rephaḥ govindo dīrgha-ī-kāraḥ lavo binduḥ etaiḥ saṃyuktaiḥ śrī-bījaṃ samīritaṃ kathitam | ābhyām śakti-śrī-bījābhyāṃ sahitaḥ pūrvoktāṣṭādaśākṣara-mantraḥ viṃśaty akṣaro bhavati

5.94

parameśvara-pūjā-sthāna-niyatiṃ darśayati-
śālagrāme maṇau yantre maṇḍale pratimāsu ca |
nityaṃ pūjā hareḥ kāryā na tu kevala-bhūtale

5.94

śālagrāme prasiddhe maṇau gomeda-padmarāgādau yantre 'sminn eva gopāla-yantre maṇḍale sarvato-bhadrādau soma-sūryāgni-maṇḍale veti rudradharaḥ | pratimāsu suvarṇādi-gopāla-pratimāyām | atra harer nityaṃ sarvadā pūjā kāryā na tu kevalāyāṃ bhūmau

5.95

kathita-prakārāṇāṃ phalaṃ darśayati-
iti japa-huta-pūjā-tarpaṇādyair mukundaṃ
ya iha bhajati mavor ekam āśritya nityam |
sa tu suciram ayatnāt prāpya bhogān viśeṣān
punar amalatarantaddhāma viṣṇoḥ prayāti

5.95

iti śrī-keśava-bhaṭṭācārya-viracitāyāṃ krama-dīpikāyāṃ pañcamaḥ paṭalaḥ |
iti kathita-prakārair japa-homa-pūjā-tarpaṇaiḥ ādi-padād abhiṣekādinā yo mukundaṃ nityaṃ sevate | kiṃ kṛtvā ? manvor daśāṣṭādaśākṣarayor ekaṃ gṛhītvā iha loke ayatnāt suciraṃ sarva-kālaṃ sarvān bhogān prāpya punar ante prasiddhaṃ nirmalaṃ tejaḥ prāpnoti tad-dhāmābhavatīty arthaḥ

Original text: Kramadīpikā with the commentary by Govindabhaṭṭācārya · Edition: Sudhakar Malaviya, Benares : Krishnadas Academy, 1989 (Krishnadas Sanskrit Series, 119). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc