Kramadīpikā with the commentary · Chapter 4
(hbv 17.15)
iti śrī-keśavācārya-viracitāyāṃ krama-dīpikāyāṃ
caturtha-paṭalaḥ
||3||
(4)
caturtha-paṭalam
atha mantra-japādau dīkṣitasyaivādhikāraḥ tad-uktam āgamāntare -
dvijānām anupetānāṃ sva-karmādhyayanādiṣu |
yathādhikāro nāstīha syāc copanayanād anu ||
tathātrādīkṣitānāṃ tu mantradevārcanādiṣu |
nādhikāro 'sty ataḥ kuryād ātmānaṃ śivasaṃstutam || iti |
ato mantra-japa-pradhānāṅga-bhūtāṃ dīkṣāṃ kathayāmīty āha-
kathyate sapadi mantra-varyayoḥ
sādhanaṃ sakala-siddhi-sādhanam |
yad vidhāya munayo mahīyasāṃ
siddhim īyur iha nāradādayaḥ
sapadi sāmprataṃ manu-varyayoḥ daśākṣarāṣṭākṣarayoḥ sādhyate vāñchitam aneneti | sādhanaṃ dīkṣaṇaṃ kathyate | kīdṛśam ? sakala-phala-sādhanaṃ yat kṛtvā nāradādayo munayaḥ mahatīṃ siddhim iha jagati prāptavantaḥ
-o)O(o-
dīkṣāyā guru-sādhyatvādau guru-lakṣaṇam āha-
vipraṃ pradhvasta-kāma-prabhṛti-ripu-ghaṭaṃ nirmalāṅgaṃ gariṣṭhāṃ
bhaktiṃ kṛṣṇāṅghri-paṅkeruha-yugala-rajorāgiṇīm udvahantam |
vettāraṃ veda-śāstāgama-vimala-pathāṃ sammataṃ satsu dāntaṃ
vidyāṃ yaḥ saṃvivitsuḥ pravaṇa-tanu-manā deśikaṃ saṃśrayeta
yo vidyāṃ saṃvivitur mantraṃ samyak jñātum icchati sa etādṛśaṃ deśikaṃ guruṃ saṃśrayet seveta | kīdṛśam ? vipraṃ brāhmaṇa-jātam upadeśe kṣatriyāder anadhikārāt |
punaḥ kīdṛśam ? prakarṣeṇa dūrībhūtā kāmādy-ari-ṣaḍ-varga-ghaṭā tayā pūtaṃ śarīraṃ yasya tathā taṃ kāma-krodhau lobha-mohau mada-matsarau ete ripavaḥ kāmādayaḥ lobhādy-upahata-cittasya nirantaraṃ pratyavāyotpattyā sevyatvābhāvāt |
punaḥ kīdṛśam ? śrī-kṛṣṇa-caraṇa-kamala-yugale yad-rajas- tatra rāga-yuktām atiśāyitāṃ bhaktiṃ dhārayantam abhyaktasya puruṣārthānavāpteḥ |
punaḥ kīdṛśam ? veda-śāstrāgama-sambandhi-vimala-mārgāṇāṃ jñātāram anyathā āgama-śāstra-vicārānupapatteḥ | punaḥ kīdṛśam ? satsu janeṣu madhye sammataṃ sajjanatvena prasiddham anyathā khalatvāt śuśrūṣānarhatvāt sac-chabdārtha eva na syāt |
punaḥ kimbhūtam ? dāntaṃ vaśīkṛtendriyam avaśīkṛtendriyasya devatā-parāṅmukhatvāt | kīdṛśaḥ ? praṇatānamrā vinītātanuḥ kāyo mano hṛdayaṃ ca yasya sa tathā atrādhikaṃ mat-kṛta-śārada-tilake 'vagantavyam
sanātanaḥ (hbv 1.34) - nirmalāṅgaṃ vyādhi-rahitaṃ, veda-śāstrāgamānāṃ ye vimalāḥ panthāno mārgās teṣāṃ vettāram | satsu satāṃ mataṃ sammatam | vidyāṃ saṃsāra-duḥkha-taraṇādy-upāyaṃ mantram | pravaṇā namrā vinītā deśikaika-parā vā tanur manaś ca yasya tathābhūtaḥ san | deśikaṃ gurum | evaṃ pravaṇa-tanu-manas-tvādi śruty-ukta-samitpāṇitvādi ca gurūpasatter ādya-prakāro jñeyaḥ
-o)O(o-
guru-sevā-prakāram āha-
santoṣayed akuṭilādretarāntarātmā
taṃ svair dhanaiś ca vapuṣāpy anukūlavāṇyā |
abda-trayaṅkamalanābhadhiyā'tidhīras
tuṣṭe vivakṣatu gurāv atha mantra-dīkṣām
athānantaram ukta-lakṣaṇaṃ guruṃ vatsara-trayaṃ padmanābha-buddhyā santoṣayet | kaiḥ ? svīya-dravyaiḥ tathā śarīreṇa tathā priya-vacanena | kīdṛśaḥ ? sudhīraḥ paṇḍitaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? avakro 'tisnigdho antarātmā antaḥkaraṇaṃ yasya sa tathā athānantaraṃ tuṣṭe gurau mantra-dīkṣāṃ vivakṣatu vaktum icchatu śiṣya eva yat tv anyatroktam -
ekābdena bhaved vipro bhaved abda-dvayān nṛpaḥ |
bhaved abda-trayair vaiśyaḥ śūdro varṣa-catuṣṭayaiḥ || iti |
anyathā tu -
triṣu varṣeṣu viprasya ṣaḍ-varṣeṣu nṛpasya ca |
viśo navasu varṣeṣu parīkṣeteti śasyate |
samāsv api dvādaśasu teṣāṃ ye vṛṣalādayaḥ || iti boddhavyam |
vihita-nakṣatrādikaṃ mat-kṛta-śāradā-tilakodyote boddhavyam
-o)O(o-
kalāvaty-ādi-bhedena dīkṣāyā bahu-vidhatvāt mayā punar atra prapañca-sāroktā kriyāvatī dīkṣaiva saṅkṣepeṇa pradarśyate ity āha-
prapañca-sāra-prathitā tu dīkṣā
saṃsmāryate samprati-sarva-siddhyai |
ṛte yayā santata-jāpino 'pi
siddhiṃ na vai dāsyati mantra-pūgaḥ
samprati dīkṣā kriyāvatī saṃsmāryate tasyāḥ smaraṇa-mātraṃ kriyate na tu samyag abhidhīyate | atra hetuḥ yataḥ prapañca-sāre vivicyoktā | kim artham abhidhīyate ? sarveṣāṃ phalānāṃ prāptyai yayā dīkṣayā vinā sarvadā japa-kartuḥ puruṣasya mantra-samūhaḥ phalaṃ yasmān na dadāti | yad āhuḥ -
mantra-vargānusāreṇa sākṣāt-kṛtyeṣṭa-devatām |
guruś ced bodhayec chiṣyaṃ mantra-dīkṣeti socyate || iti |
-o)O(o-
atha śodhita-śālādi-sthāne maṇḍapa-pūrva-kṛtyaṃ vāstu-balim āha-
atha puro vidadhīta bhuvaḥ sthalīm
adhi yathāvidhi vāstu-baliṃ budhaḥ |
acala-dor-mitam atra tu maṇḍapaṃ
masṛṇa-vedikam āracayet tataḥ
athānantaraṃ prathamaṃ bhuvaḥ sthalīm adhi pṛthivyām upari yathāvidhi yathokta-prakāreṇa vāstu-baliṃ budho puro dadyāt | atra bali-dānādi-vidhiś ca mat-kṛta-śārada-tilakoddyote boddhavyaḥ | tatas tad-anantaram atra saṃskṛta-bhūmau maṇḍapaṃ kuryāt | kīdṛśam ? acala-dor-mitam sapta-hasta-parimitam | tu-śabdo anukta-samuccayārthaḥ | tena pañca-hasta-parimitaṃ nava-hasta-mitaṃ ceti boddhavyam | punaḥ kīdṛśaṃ ? masṛṇa-vedikaṃ cikkaṇa-vedikam uktṛṣṭa-vedikam ity arthaḥ
______________________________
triguṇa-tantu-yujā kuśa-mālayā
parivṛtaṃ prakṛti-dhvaja-bhūṣitam |
mukha-catuṣka-payas-taru-toraṇaṃ
sita-vitāna-virājitam ujjvalam
punaḥ kīdṛśaṃ ? kuśa-mālayā veṣṭitam | kimbhūtayā ? śveta-rakta-śyāma-varṇa-tantu-yuktayā yad vā triguṇī-kṛta-sūtra-yuktayā | punaḥ kīdṛśaṃ ? aṣṭabhir dhvajair śobhitaṃ prakṛtir aṣṭa-saṅkhyayā | punaḥ kīdṛśaṃ ? mukha-catuṣke dvāra-catuṣṭaye payas-tarubhir kṣīra-vṛkṣaiḥ toraṇaṃ bahir dvāraṃ yatra tādṛśam | kṣīra-vṛkṣās tu aśvatthodumbara-plakṣa-nyagrodhākhyāḥ | punaḥ kīdṛśaṃ ? śubhra-candrātapena śobhitam | punaḥ kīdṛśaṃ ? ujjvalaṃ nirmalam
______________________________
kuṇḍa-vidhim āha-
vasu-triguṇitāṅgula-pramita-khāta-tārāyātaṃ
vasor vasupater atho kakubhi-dhiṣṇyam asmin budhaḥ |
karotu vasu-mekhalaṃ vasu-gaṇārdha-koṇaṃ pratīcy-
avasthita-gajā-dhara-pratima-yoni-saṃlakṣitam
athānantaram asmin maṇḍape budhaḥ vasor vahner dhiṣṇyaṃ kuṇḍaṃ karotu | kīdṛśaṃ ? vasur aṣṭa-saṅkhyā aṣṭau vasavaḥ iti prasiddheḥ | teṣāṃ vasūnāṃ triguṇāni caturviṃśāṅgulāni, taiḥ pramitaṃ tat-pramāṇaṃ khātasya gartasya uccatvaṃ vistāraś ca yatra tādṛśam | kutra ? vasupateḥ kuberasya kakubhi diśi uttarasyām | punaḥ kīdṛśaṃ ? vasu-mekhalam | atra vasu-śabdena agnir ucyate | sa ca gārhapatyāhavanīyety ādi trividhaḥ | punaḥ kīdṛśaṃ ? vasu-gaṇārdha-koṇaṃ catuṣkoṇam | punaḥ kīdṛśaṃ ? paścima-diśy avasthitaṃ gajo 'ṣta-sadṛśa-dvādaśāṅgulāyāmā yā yonis tayā bhūṣitam | tad uktam-dvādaśāṅguli-rūpatvād yoniḥ syād dvādaśāṅguliḥ iti | aparo 'tra viśeṣaḥ śāradā-tilakato 'vagantavyaḥ
______________________________
adhunā rāśi-maṇḍala-vidhiṃ-
tato maṇḍape gavya-gandhāmbu-sikte
likhen maṇḍalaṃ samyag aṣṭa-cchadābjam |
sa-vṛtta-trayaṃ rāśi-pīṭhāṅghri-vīthi-
caturdhāra-śobhopaśobhāsra-yuktam
tato maṇḍapānantaram asmin maṇḍape samyak yathokta-prakāreṇa maṇḍalaṃ likhet | kīdṛśe ? gavyaiḥ pañca-gavyaiḥ śāradā-tilakokta-vaiṣṇava-gandhāṣṭaka-jalena prokṣite | kīdṛśaṃ ? aṣṭa-dala-padma-sahitam | punaḥ kīdṛśaṃ ? vṛtta-traya-sahitam | punaḥ rāśayo meṣādayaḥ pīṭhaṃ kalasa-sthāpana-sthānaṃ tasyāṅghri-pīṭha-pātra-catuṣṭayaṃ catasro vīthayaḥ catvāri-dvārāṇi śobhā upaśobhā asraṃ koṇam etair yuktam | ayam arthaḥ-sārdha-hasta-dvaya-pramāṇena samaṃ catur-asram bhū-bhāgaṃ pariṣkṛtya tatra pūrvāparāyatāni saptadaśa-sūtrāṇi pālayet | evaṃ sati ṣaṭ-pañcaāśad uttaraṃ dvi-śataṃ koṣṭhānāṃ bhavati | tatra koṣṭha-vibhāgo madhye ṣoḍaśabhiḥ koṣṭhair vṛtta-trayānvitaṃ padmaṃ
likhet | (tatra ca padmopari-śiṣṭe pīṭhaṃ tad-aṅgaṃ ca likhet | tad-bahir aṣṭādhika-catvāriṃśatā-dvādaśa-rāśīn likhet | tad-bahiḥ ṣaṭ-triṃśatā-pīṭhaṃ pīṭhāṅgaṃ ca likhet | (tad-bahir aśītibhiḥ padair likhet |) atredaṃ boddhavyaṃ padmasya dalāgra-sthaṃ vṛttaṃ pīṭha-śaktiś ca etayor madhye pūrva-dakṣiṇa-paścimottaraṃ sūtra-catuṣṭayaṃ dadyāt | anantaraṃ dvādaśādhikaiḥ śatapadair dvāra-śobhopaśobhā-koṇāni vilikhet | tatra sarvasyāṃ diśi dvāraṃ ṣaṭ-padam | tatra prakāraḥ bāhya-paṅkti-gata-madhya-koṣṭha-dvayaṃ tad-antargata-paṅkti-gatamadhya-koṣṭha-dvayam iti dvārasyaikasmin bhāge koṣṭha-catuṣṭayenaikā śobhā bhavati | tatra bāhya-paṅkti-gatam eka-koṣṭhaṃ tad-antargata-paṅkti-gataṃ koṣṭha-trayam iti | evaṃ
koṣṭha-catuṣṭayenaikopaśobhā bhavati | atra bāhya-paṅkti-gata-koṣṭha-traya-tad-antargata-paṅkti-gatam ekaṃ koṣṭham iti tathā koṣṭha-ṣaṭkena koṇam iti | evam aparasmin bhāge 'pi śobhopaśobhā-koṇāni boddhavyāni | evaṃ dik-catuṣṭaye 'pi militvā dvādaśādhikaṃ śataṃ bhavatīti | atrānuktaṃ śāradā-tilake bodhyam
______________________________
tato deśikaḥ snāna-pūrvaṃ vidhānaṃ
vidhāyātma-pūjāvasānaṃ vidhijñaḥ |
sva-vāmāgrataḥ śaṅkham apy arghya-pādyā-
camādyāni pātrāṇi sampūritāni
vidhāyānyataḥ puṣpa-gandhākṣatādyaṃ
kara-kṣālanaṃ pṛṣṭhataś cāpi pātram |
pradīpāvalī-dīpite sarvam anyat
sva-dṛg-gocare sādhanaṃ cādadīta
tad-anantaraṃ vidhijñaḥ āgamokta-prakārajñaḥ deśiko guruḥ snāna-pūrvakaṃ vidhānaṃ sva-gṛhyoktādi-snāna-vidhim ātma-pūjā-paryantaṃ samāpya sva-vāmāgre śaṅkhārghya-pādyā-camānīya-pātrāṇi jalādi-svaccha-dravyaiḥ sampūritāni | kṛtvā yathottaraṃ sthāpayitvānyato dakṣiṇa-bhāge puṣpāṇi pūjā-dravyāṇi nidhāya kara-prakṣālaṇa-pātram ekaṃ pṛṣṭha-deśe nidhāya sarvam anyat sādhanam upakaraṇaṃ sva-dṛg-gocare cakṣur-gocare pradīpa-śreṇi-virājite sthāpayet | atrāparo viśeṣaḥ śrī-paramānanda-bhaṭṭācārya-kṛte prapañca-sāra-vivaraṇe draṣṭavyaḥ || KrdC_4.9-10 ||
______________________________
vāyavyāśādīśa-paryantam arcya-
pīṭhasyodag-gauravī paṅktir ādau |
pūjyo 'nyatrāpy āmbikeyaḥ karābjaiḥ
pāśaṃ dantaṃ śṛṇya-bhītī dadhānaḥ
pīṭhasya rāśi-pīṭhasya udak uttara-bhāge vāyavya-koṇād īśāna-koṇa-paryantaṃ guru-sambandhinī paṅktir ādau prathamataḥ pūjyā | prayogas tu oṃ gurubhyo namaḥ iti | anyatra dakṣiṇa-bhāge āmbikeyo gaṇapatiḥ pūjyaḥ | kīdṛśaṃ ? hasta-padmaiḥ sva-dantaṃ śṛṇim aṅkuśam abhayaṃ dadhānaḥ
adhunā kalaśa-sthāpana-prakāraṃ darśayati yato deśika ity ādinā-
ārādhyādhāra-śakty-ādy-amara-caraṇa-pāvadhyatho madhya-bhāge
dharmādīn vahnir akṣaḥ-pavana-śiva-gatān dikṣv adharmādikāṃś ca |
madhye śeṣābja-bimba-tritaya-guṇa-gaṇātmādikaṃ keśarāṇāṃ
vahner madhye ca śaktīr nava-samabhiyajet pīṭha-mantreṇa bhūyaḥ
athānantaraṃ maṇḍala-madhya-bhāge ādhāra-śaktim ārabhya kalpa-vṛkṣa-paryantam ārādhya pūjayitvā pīṭha-nyāsa-krameṇa vahnīti agny-ādi-koṇa-gatān dharmādīn pūrvādi-caturdikṣu adharmādīn tathā madhye śeṣaṃ padmaṃ tathā sūrya-soma-vahnīnāṃ bimba-trayaṃ dvī̀adaśa-ṣoḍaśa-daśa-kalā-vyāptaṃ maṇḍala-trayaṃ tathātmādi-catuṣṭayaṃ pūjayet | atha keśarāṇāṃ madhye karṇikāyāṃ cca vimalādyā nava-śaktīḥ pūrvādi-krameṇa pūjayet | bhūyaḥ punar api pūrvoktena pīṭha-mantreṇa pīṭhaṃ pūjayed ity arthaḥ
tataḥ śālīn madhyekamalam amalāṃs taṇḍula-varān
api nyasyed darbhāṃs tad upari ca kūrcākṣata-yutān |
nyaset prādakṣiṇyāt tad-upari kṛśānor daśa kalā-
ya-kārādy-arṇādyā yajatu ca sugandhādibhir imāḥ
tad-anantaraṃ madhye-kamalaṃ kamala-madhye śālīn āḍhaka-parimitān tathā śubhrān śāly-aṣṭa-bhāga-parimitān taṇḍulān śreṣṭhān nyasyet sthāpayet | yad uktaṃ-
śālīn vai karṇikāyāṃ ca nikṣipyāḍhaka-saṃmitān |
taṇḍulāṃś ca tad-aṣṭāṃśān darbhaiḥ kūrcaiḥ pravinyaset || iti |
tad-upari taṇḍulopari kūrcākṣata-yuktān darbhān vinyaset | kuśa-traya-ghaṭito brahma-granthiḥ kūrca-śabdenocyate kūrcaḥ kuśa-muṣṭir iti tripāṭhinaḥ | tad-upari kūrcopari kṛśānor vahner daśa kalā ya-kārādayo daśa-varṇā ādyāḥ prathamā yāsāṃ tāḥ prādakṣiṇyena nyaset tad-anantaraṃ imā daśa kalā gandhādibhiḥ pūjayet |
tāś ca-
dhūmrārcir-ūṣmā-jvalinī-jvālinī-visphuliṅginī |
suśrīḥ surūpā kapilā havya-vahā kavyavahā || iti |
prayogas tu dhūmrārciṣe nama iti
nyaset kumbhaṃ tatra triguṇita-lasat-tantu-kalitaṃ
japaṃs tāraṃ dhūpaiḥ suparimalitaṃ joṅkaṭamayaiḥ |
kabhādyaiḥ kumbhe 'smin ṭha-ḍa-vasitibhir varṇa-yugalaiḥ
tathānyasyābhyarcyās tad-anu kha-maṇer dvādaśa kalāḥ
tatra daśa-kalā-maye kūrce tī̀aram oṅkāram uccaran kumbhaṃ nyaset | kumbhas tu suvarṇādi-nirmitaḥ | tad uktam-
sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi mṛṇmayaṃ vā yathoditam |
kṣāṇayed astra-mantreṇa kumbhaṃ samyak sureśvari || iti |
kīdṛśam ? grīvāyāṃ triguṇitā lasantaḥ śobhamānā ye tantavaḥ kanyā-kartita-kārpāsa-sūtrāṇi taiḥ kalitam astra-mantreṇa veṣṭitam | punaḥ kīdṛśam ? joṅkaṭa-mayaiḥ kṛṣṇāguru-pradhānair dhūpaiḥ sudhūpitaṃ tad-anantaraṃ khamaṇeḥ sūryasya dvādaśa-kalā asmin kumbhe nyasya anantaraṃ pūjyāḥ | kaiḥ ? varṇa-yugalaiḥ | kīdṛśaiḥ ? kabhādyaiḥ ka-kāra-bha-kārādyaiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? ṭha-ḍa-vasitibhiḥ ṭha-kāra-ḍa-kārāvasānaiḥ | ayam arthaḥ-anuloma-paṭhita-ka-kārādy-ekaikam akṣaraṃ pratiloma-paṭhita-bha-kārādy-ekaikam akṣareṇa sahitaṃ tapiny-ādiṣu dvādaśa-kalāsu saṃyojya nyāsādikaṃ kāryam | tāś ca-
tapanī tāpanī dhūmrā bhrāmarī jvālinī ruciḥ |
suṣumṇā bhogadā viśvā bodhinī dhāriṇī kṣamā || iti |
prayogas tu-kaṃ bhaṃ tapinyai namaḥ | khaṃ vaṃ tāinyai namaḥ ity ādi kāryam ||14||
evaṃ saṅkalpyāgnim ādhāra-rūpaṃ
bhānuṃ tadvat kumbha-rūpaṃ vidhijñaiḥ |
nyasyet tasminn akṣatādyaiḥ sametaṃ
kūrcaṃ svarṇai ratna-varyaiḥ pradīptam
evam anena prakāreṇādhāra-rūpam agniṃ saṅkalpya tadvat kumbha-rūpaṃ bhānuṃ vicintya tasmin kumbhe vidhijña āgamokta-prakārābhijñaḥ mūla-mantreṇākṣatādyaiḥ sahitaṃ kūrcaṃ pūrvokta-lakṣaṇaiḥ suvarṇa-ratna-varyair nava-ratnaiḥ śobhitaṃ nyaset | tad uktaṃ bhairaveṇa-
etān nayitvā tan-madhye śukla-puṣpaṃ sitākṣatam |
nava-ratnaṃ ca kūrcaṃ ca mūlenaiva vinikṣipet || iti
atha kvātha-toyaiḥ kṣakārādi-varṇair
akārāvasānaiḥ samāpūrayet tam |
svamantra-trijāpāvasānaṃ payobhir
gavāṃ pañca-gavyair jalaiḥ kevalair vā
athānantaraṃ pīṭha-kumbhayor aikyaṃ vicintya pañcāśad-varṇair oṣadhi-toyaiḥ palāśa-tvag-jalaiḥ kṣīra-druma-tvak-kvātha-jalair vā sarvauṣadhi-jalair vā gavāṃ payobhir vā pañca-gavyair vā kevala-jalaiḥ karpūrādi-jalair vā tīrtha-jalair vā kṣa-kārādi-varṇair akārāvasānair viloma-mātṛkābhiḥ sva-mantra-trijapāvasānaṃ mūla-mantra-vāra-traya-japī̀antaṃ yathā syād evaṃ pūrayet
kalaśa-jale 'smin vasu-yuga-saṅkhyāḥ
svara-gaṇa-pūrvā nyasatu tathaiva |
uḍupa-kalās tāḥ salila-sugandhā-
kṣata-sumanobhis tad-anu yajeta
tasmin kalaśa-jale uḍupa-kalāś candra-kalāḥ vasu-yuga-saṅkhyāḥ ṣoḍaśa-saṅkhyāḥ svara-gaṇa-pūrvā a-kārādi-varṇa-pūrvā nyasatu | tad-anu tad-anantaraṃ tāś candra-kalās tathaiva tenaiva krameṇa puṣpāñjalibhiḥ pūjayet | tāś coktāḥ-
amṛtā mānadā pūṣā tuṣṭiḥ puṣṭī ratir dhṛtiḥ |
śaśinī candrikā kāntir jyotsnā śrīḥ prītir aṅgadā |
pūrṇā pūrṇāmṛtā ca || iti |
adhunā vaiṣṇava-gandhāṣṭakam āha-
udīcya-kuṣṭa-kuṅkumāmbu-loha-sajjaṭāmuraiḥ |
saśītam ity udīritaṃ hareḥ priyāṣṭa-gandhakam
udīcyam uśīraṃ kuṣṭaṃ kuṅkumam ambu-bālā netra-bālā lohaḥ kṛṣṇāgurur jaṭayā saha murā jaṭā māṃsī ca etaiḥ saha śītaṃ candanam iti hareḥ priya-kāri-gandhāṣṭakam uktam
śaṅkha-pūraṇam āha-
kvātha-toya-paripūritodare
saṃviloḍya vidhināṣṭa-gandhakam |
soma-sūrya-śikhināṃ pṛthak-kalāḥ
seca-karma viniyojayet kramāt
udare śaṅkhe vidhināgamokta-prakāreṇa mūla-manteṇa pūrvokta-kvātha-jalena paripūrite gandhī̀aṣṭakaṃ namo-mantreṇa saviloḍya dattvā soma-sūrya-vahnīnāṃ kalāḥ pṛthak samāvāhya seca-karma prāṇa-pratiṣṭhā-karma krameṇa viniyojayet kuryāt
tadvad ākṣara-bhavās tu kādibhiṣ
ṭādibhiḥ punar ukārajāḥ kalāḥ |
pādibhir malipijās tu bindujāḥ
ṣādibhiḥ svara-gaṇena nāda-jāḥ
pūrvokta-prakāreṇa ākṣara-bhavā a-kārākṣara-bhavā daśa kalāḥ kādibhiḥ ka-kārādibhir daśabhir akṣaraiḥ sahitāḥ punar u-kāra-jā u-kārākṣara-bhavā daśa kalāḥ ṭādibhir daśabhir akṣaraiḥ sahitās tathā malipi-jā ma-kārākṣara-bhavā daśa kalāḥ pādibhir daśabhir akṣaraiḥ sahitās tathā bindujā bindu-prabhavāḥ catasraḥ kalāḥ ṣādibhiś catur-akṣaraiḥ sahitāḥ tathā nādajā nāda-prabhavāḥ ṣoḍaśca kalāḥ svara-samūhena ṣoḍaśabhiḥ svaraiḥ sahitāḥ śaṅkha-salile nyasyāḥ | tāś ca-
sṛṣṭir ṛddhiḥ smṛtir medhā kāntir lakṣmīr dhṛitḥ sthirā |
sthitiḥ siddhir akārotthāḥ kalā daśa samīritaḥ ||
jarā ca pālinī śāntir aiśvarī rati-kāmike |
varadā hlādinī prītir dīrghā cokāra-jāḥ kalāḥ ||
tīkṣṇā raudrā bhayā nidrā tantīr kṣut krodhanī kriyā |
utkārī caiva mṛtyuś ca makārākṣarajāḥ kalāḥ ||
nivṛttiś ca pratiṣṭhā ca vidyā śāntis tathaiva ca |
indhikā dīpikā caiva recikā mocikā parā ||
sūkṣmā sūkṣmāmṛtā jñānājñānā cāpy āyanī tathā |
vyāpinī vyoma-rūpā ca anantā nāda-sambhavāḥ || iti |
prayogaś ca kaṃ sṛṣṭyai nama ity ādi
samāvāhanānte 'susaṃsthāpanāt prāk
ṛcas tatra tatrābhijapyā budhena |
samabhyarcya tās tāḥ pṛthak tac ca pātho
'rpayen mūla-mantreṇa kumbhe yathāvat
samāvāhanasyānte 'susaṃsthāpanāt prāk prāṇa-pratiṣṭhāyāḥ pūrvaṃ tatra tatra sthāne paṇḍitena dhāryāś cābhijapyāḥ paṭhanīyāḥ | ayam arthaḥ-śaṅkha-jale 'kāra-prabhava-ka-kārādi-kalāvāhanānantaraṃ prāṇa-pratiṣṭhāyāḥ pūrvaṃ haṃsaḥ śuciṣad iti ṛcaṃ paṭhet | u-kāra-prabhava-ṭadi-kalāvāhanānantaraṃ pratad viṣṇuḥ iti ṛcaṃ paṭhet | ma-kārādi-prabhava-pa-kārādi-kalāvāhanānantaraṃ tat savitur ity ādi ṛcaṃ paṭhet | nāda-prabhava-ta-kārādi-kalāvāhanānantaraṃ viṣṇor yonir ity ādi ṛcaṃ paṭhet | anantaraṃ mūla-mantraṃ śaṅkha-jale vilomena japet | tās tāḥ kalāḥ pṛthag ekaikaśaḥ yathāvat yathā-vidhi sampūjya tac ca pī̀athaḥ tac-chaṅkhodakaṃ mūla-mantraṃ paṭhitvā kumbhe vinikṣipet
sahakāra-bodhi-panasa-stavakaiḥ
śatamanyu-vallik-kalitaiḥ kalaśam |
pidadhātu puṣpa-phala-taṇḍulakair
abhipūrṇayāpi śubha-cakrikayā
sahakāra āmraḥ | bodhir aśvatthaḥ | panasaḥ kaṇṭaki-phala-vṛkṣaḥ | eteṣāṃ stavakaiḥ pallavaiḥ śatamanyu-valli-kalitair indavallī-baddhaiḥ kalaśaṃ kalaśa-mukhaṃ suradruma-dhiyā pidadhātu samācchādayatu tathā puṣpādibhiḥ paripūrṇayā śubha-cakrikayā śobhamāna-śarāveṇa tad-upari pidadhāt
abhiveṣṭayet tad-anu kumbha-mukhaṃ
nava-nirmalāṃśuka-yugena budhaḥ |
samalaṅkṛte 'tra kusumādibhir apy
abhivāhayet parataraṃ ca mahaḥ
tad anu tad-anantaraṃ nūtana-mala-rahita-vastra-dvayena paritḥ kumbha-mukham abhiveṣṭayet | anantaraṃ kumbhe puṣpādibhir alaṅkṛte paramotkṛṣṭaṃ mahas tejaḥ pūjya-devatā-svarūpam āvāhayet āvāhanādikaṃ kuryāt | yathā śrī-kṛṣṇehāgaccheha tiṣṭha iha saṃnidhehi
sakalī-vidhāya kalaśa-stham amuṃ
harim arṇa-tattva-manu-vinyasanaiḥ |
paripūjayed gurur athāvahitaḥ
parivāra-yuktam upacāra-gaṇaiḥ
amuṃ kalaśasthaṃ hariṃ sakalīkṛtya devatāṅge ṣaḍ-aṅgānāṃ nyāsaḥ syāt sakalīkṛtir iti | uttamāṅgaṃ vidhāya varṇa-tattvam anv iti akṣara-maya-tattva-mantra-nyāsaiḥ saheti rudradharaḥ | arṇa iti sṛṣṭi-saṃhāra-bhedena aṅgulyāropaṇa-bhedena ca mantra-varṇa-vinyāso 'rṇa-nyāso manu-nyāsaḥ manu-puṭita-mātṛkā-nyāsa ity arthaḥ | ity ādi-nyāsais tat-tejo-rūpa-dharaṃ sakalaṃ saguṇaṃ śarīraṃ kuryād iti bhairava-tripāṭhinaḥ | vidyādharo 'py evam āha-pīṭḥa-nyāsa-kara-nyāsau vināpi prathama-dvitīya-paṭala-prokta-nyāsādi-jātair iti | kecit aṣṭādaśākṣare pakṣe tattva-nyāsa-sthāne mantrākṣara-nyāso draṣṭavyaḥ | athānantaram avahitaḥ sāvadhāno guruḥ sa-parivāraṃ āvaraṇa-sametam upacāra-gaṇaiḥ ṣoḍaśa-pañcopacārānyatamopacāreṇa
pūjayet
pūjā-kramam āha-
dattvāsanaṃ svāgatam ity udīyaḥ
tathādhyapādyācamanīyakāni |
deyāni pūrvaṃ madhuparka-yūñji
nandātmajāyācamanāntakāni
sthānaṃ ca vāsaś ca vibhūṣaṇāni
sāṅgāya tasmai viniyojya mantrī |
gātre pavitrair atha gandha-puṣpaiḥ
pūrvaṃ yajen nyāsa-vidhānato 'sya
tasmai sāṅgāya nandātmajāya kṛṣṇāya āsanaṃ padmādi-kusuma-rūpaṃ dattvā svāgatam ity udīrya svāgatam iti śabdam uccārya anantaraṃ pūrvaṃ prathamato 'rghya-pādyācamanīyakāni madhuparka-sahitāni deyāni ācamanāntakāni madhu-parkaṃ dattvā punar ācamanīyaṃ deyaṃ snānaṃ gandha-jalādibhiḥ kāryaṃ vāso vastra-yugalaṃ śarīre deyaṃ vibhūṣaṇāni kuṇḍalādīni yathā-sthānaṃ viniyojyāni | athānantaram asya parameśvarasya gātre śarīre pūrvaṃ prathamataḥ pavitraiḥ śuddhair gandha-puṣpair nyāsa-prakāreṇa yajet pūjayet || KrdC_4.25-26 ||
pūjā-prakāram evāha-
sṛṣṭi-sthitī svāṅga-yugaṃ ca veṇuṃ
mālām abhijñāna-varāśma-mukhyau |
mūlena cātmārcanavat prapūjya
samarcayed āvaraṇāni bhūyaḥ
varṇa-nyāsa-mantrair yathā-kramaṃ pūjayet | oṃ goṃ oṃ namaḥ ity ādi | sṛṣṭi-sthitī pūrvoktaṃ svāṅga-yugaṃ pañcāṅga-daśāṅga-nyāsau veṇuṃ mālāṃ vanamālām abhijñāna-varaṃ śrīvatsalāñchanam iti aśma-mukhyaḥ kaustubhaḥ | etāni sampūjya mūlena cātmārcanavat yathātmani parameśvara-pūjā mūla-mantreṇa pañca-kṛtvaḥ tulasyādi-puṣpāñjalibhiḥ pada-dvayādiṣu kṛtā tathā kumbhastham api sampūjya bhūyaḥ punar api āvaraṇāni vakṣyamāṇāni pūjayet | aṣṭādaśārṇa-pakṣe sṛṣṭy-ādi-sthāneṣu varṇa-nyāsa-pada-nyāsānāṃ pūjā kāryeti boddhavyam
āvaraṇa-pūjā-kramam āha-
dikṣv atha dāma-sudāmau vasudāmaḥ kiṅkiṇī ca sampūjyāḥ |
tejo-rūpās tad-bahiraṅgāni ca keśareṣu samabhiyajet
athānantaraṃ karṇikāyāṃ devasya pūrvādi-catur-dikṣu dāmādayaś catvāraḥ pūjyāḥ | kīdṛśāḥ ? tejo-rūpā dedīpyamānāḥ | prayogas tu-oṃ dāmāya nama ity ādi | dvitīyāvaraṇam āha tad-bahir iti | karṇikā-koṇeṣu aṅgāni samabhiyajet
pūjā-vidhānam āha-
hutavaha-nirṛti-samīra-śiva-dikṣu hṛdādi-varma-paryantam |
pūrvādi-dikṣv athāstraṃ krameṇa gandhādibhiḥ suśuddha-manāḥ
agny-ādi-koṇa-catuṣṭayeṣu hṛdayādi-kavacāntāni catvāry aṅgāni athānantaraṃ pūrvādi-catur-dikṣu astram aṅgaṃ pūjayet
aṅga-devatā-dhyānam āha-
muktendu-kānta-kuvalaya-
hari-nīla-hutāśa-sabhāḥ pramadāḥ |
abhaya-vara-sphurita-karāḥ
prasanna-mukhyo 'ṅgadevatāḥ smaryāḥ
aṅga-devatā dhyeyāḥ | kimbhūtāḥ ? pramadāḥ strī-svabhāvāḥ | punaḥ kimbhūtāḥ ? muktāḥ indukāntaś candrakānta-maṇiḥ kuvalayaṃ nīla-padmaṃ harinīlaḥ indranīla-maṇiḥ hutāśo vahniś ca eteṣāṃ samānābhā prabhā varṇo yāsāntās tathā | kimbhūtāḥ ? abhayena vareṇa ca śobhitāḥ karā yāsāṃ tāḥ | kimbhūtāḥ ? prasanna-vadanāḥ
______________________________
tṛtīyam āvaraṇam āha-
rukmiṇy-ādyā mahiṣīr
aṣṭau sampūjayed daleṣu tataḥ |
dakṣiṇa-kara-dhṛta-kamalā
vasu-bharita-supātra-mudritānya-karāḥ
tatas tad-anantaraṃ daleṣu pūrvādi-patreṣu rukmiṇy-ādyāḥ aṣṭau mahiṣīr mukhyā mahā-devīḥ sampūjayet | kimbhūtāḥ ? dakṣiṇa-karair dhṛtāni kamalāni yābhis tās tathā | punaḥ kimbhūtāḥ ? vasu-pūrita-pātrair mudritāḥ pūritā anye vāma-karā yāsāṃ tās tathā
______________________________
aṣṭau varṇayati-
rukmiṇy-ākhyā satyā sa-nāgnijity-āhvayā sunandā ca |
bhūyaś ca mitravindā sulakṣmaṇā ṛkṣajā suśīlā ca
ṛkṣajā jāmbavatī
______________________________
tāsāṃ rūpāṇi darśayati-
tapanīya-marakatābhāḥ susita-
vicitrāmbarā dviśas tv etāḥ |
pṛthu-kuca-bharālasāṅgyā vividha-
maṇi-prakara-vilasitābharaṇāḥ
etā rukmiṇy-ādyā dviśaḥ yugmaśaḥ krameṇa kāñcana-marakatayor ivābhā dīptir yāsāṃ tās tathā | punaḥ kimbhūtāḥ ? śobhamānāni śuklāni nānā-prakārāṇi vastrāṇi yāsāṃ tās tathā | punaḥ kimbhūtāḥ ? acalā ye kucās teṣāṃ gauraveṇa alasāni niṣkriyāṇi aṅgāni yāsāṃ tās tathā | punaḥ kimbhūtāḥ ? nānā-prakāro maṇi-prakara indranīlādi-samūhas teṣu viśeṣeṇa śobhitāni ābharaṇāni yāsām
______________________________
caturthāvaraṇam āha-
tato yajed dalāgreṣu vasudevaṃ ca devakīm |
nanda-gopaṃ yaśodāṃ ca balabhadraṃ subhadrikām |
gopān gopīś ca govinda-vilīna-mati-locanān
tatas tad-anantaraṃ dalāgreṣu pūrvādi-krameṇa vasudevādīn sampūjayet | kīdṛśāḥ ? govinde vilīnā sambaddhā matir locanaṃ yeṣāṃ te tathā
______________________________
eteṣām āyudhā nidarśayati-
jñāna-mudrābhaya-karau pitarau pīta-pāṇḍarau |
divya-mālyāmbarālepa-bhūṣaṇe mātarau punaḥ
jñāna-mudrā abhayaṃ ca kareṣu yayos tau pitarau vasudeva-nanda-gopau | kīdṛśau ? haridrābha-śvetau mātarau devakī-yaśode | kīdṛśyau ? divyāni devārhāṇi mālyāmbara-bhūṣaṇāni yayos tādṛśyau
______________________________
dhārayantyau ca varadaṃ pāyasāpūrṇa-pātrakam |
aruṇāśyāmale hāra-maṇi-kuṇḍala-maṇḍite
varadaṃ vara-dānaṃ mudrā-viśeṣaṃ pāyasā-pūrṇa-pātraṃ ca dhārayantyau | punaḥ kimbhūte ? aruṇā-śyāmale | punaḥ kīdṛśyau ? hāra-kuṇḍalābhyāṃ śobhite
______________________________
balaḥ śaṅkhendu-dhavalo musalaṃ lāṅgalaṃ dadhat |
hālālolo nīla-vāsā helāvān eka-kuṇḍalaḥ
balo balabhadraḥ śaṅkhendu-dhavalaḥ śvetaḥ lāṅgalaṃ musalaṃ bibhrāṇaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? hālā mādhvī tasyāḥ pāne lolaḥ cañcalaḥ amṛṣya-kārī | punaḥ kīdṛśaḥ ? nīla-vāsāḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? helāvān līlāvān | punaḥ kīdṛśaḥ ? eka-kuṇḍala-dhārī
______________________________
kalāya-śyāmalā bhadrā subhadrā bhadra-bhūṣaṇā |
varābhaya-yutā pīta-vasanā rūḍha-yauvanā
subhadrā kalāya-śyāmalā bhadrā samīcīnā bhadra-bhūṣaṇā śobhamānābharaṇā | punaḥ kimbhūtā ? varābhaya-yutā | punaḥ kimbhūtā ? pīta-vasanā | punaḥ kimbhūtā ? prauḍha-yauvanā
______________________________
veṇu-vīṇā-vetra-yaṣṭi-śaṅkha-śṛṅgādi-pāṇayaḥ |
gopā gopyaś ca vividha-prabhṛtātta-karāmbujāḥ |
mandārādīṃś ca tad-bāhye pūjayet kalpa-pādapān
veṇur vaṃśī | vīnā tantrī | vetraṃ yaṣṭiḥ śaṅkhaḥ śṛṅgādi nānā-vastu pāṇau kare yeṣām evaṃ viśiṣṭā gopāḥ gopyaḥ punar nānā-prakāraṃ yat-prābhṛtam upaḍhaukanaṃ tenāttam āyattaṃ vaśīkṛtaṃ karābjaṃ yāsāṃ tāḥ |
pañcamāvaraṇam āha-mandārādīn iti | tad-bāhye tad-anantaraṃ mandārādīn agre vakṣyamāṇān kalpa-vṛkṣān pūjayet
______________________________
mandāra-santānaka-pārijāta-
kalpa-drumākhyān karicandanaṃ ca |
madhye caturdikṣv api vāñchitārtha-
dānaika-dakṣān phala-namra-śākhān
tān evāha mandāreti | kutra kaḥ pūjanīyaḥ tatrāha madhye iti | madhye karṇikāyāṃ prathama-parityāge mānābhāvāt prathama-nirdiṣṭavat pūjā caturdikṣu pūrvādi-catur-dikṣu etādṛśān vāñchitā ākāṅkṣitā ye arthās teṣāṃ dāne ekaṃ advitīyā dakṣāḥ tān tathā phalaiḥ namrāḥ śākhā yeṣu tān | yad vā, ākāṅkṣita-dāne advitīya-samarthān tathā phalaiḥ namrāḥ śākhā yeṣu tān
______________________________
ṣaṣṭhāvaraṇam āha-
hari-havya-vāṭ-taraṇija-kṣapācarāpy
ativāyusoma-śiva-śeṣa-padmajān |
prayajet svadikṣv amala-dhīḥ svajāty adhī-
śvaraheti-patra-parivāra-saṃyutān
harir indraḥ havya-vāḍ-agniḥ taraṇijo yamaḥ kṣapācaro niśācaro nirṛtiḥ appatir varuṇaḥ vāyuḥ somaḥ īśaḥ śeṣo 'nantaḥ padmajo brahmā etān sva-dikṣu pūrvādi-dikṣu nirmala-matiḥ pūjayet | atra nirṛti-varuṇayor madhye 'nantaṃ someśānayor madhye brahmāṇaṃ svādikṣv atikathanāt anyatra kalpita-pūrvādi-dikṣu pūjāvagamyate | tad uktam āgamāntare-
devāgre svasya vāpy agre prācī proktā ca deśikaiḥ |
prācī prācy eva vijñeyā muktaye devatārcanam || iti |
kīdṛśān ? sva-jātiḥ indratvādiḥ | adhīśvaro 'dhipatiḥ hetiḥ śastraṃ patraṃ vāhanaṃ parivāro gaṇaḥ etaiḥ saṃyuktān eteṣāṃ ca bījāni uccārayitavyāni | prayogas tu laṃ indrāya sarva-surādhipataye sāyudhāya savāhanāya saparivārāya nama evam anyatrāpy ūhanīyaḥ
______________________________
idānīṃ varṇam āha-
kapiśa-kapila-nīla-śyāmala-śveta-dhūmrā-
mala-sita-śuci-raktā varṇato vāsavādyāḥ |
kara-kamala-virājat-svāyudhā divya-veśā
vividha-maṇi-gaṇo 'sra-prasphurad-bhūṣaṇāḍhyāḥ
kapiśaḥ kanaka-varṇaḥ kapilas tāmra-varṇābhaḥ śyāmalaḥ kṛṣṇaḥ śvetaḥ śuklaḥ dhūmro 'sita-bhedaḥ amala-sitaḥ śvetaḥ śucir api śveta eva rakto lohita ete vāsavādyāḥ varṇato varṇena yathā-kramaṃ pūrvokta-kramataḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? hasta-padme śobhamānāni āyudhāni yeṣāṃ te | punaḥ utkṛṣṭa-veśā nānā-prakāra-maṇi-samūhānāṃ padma-rāgādīnām usreṇa kiraṇena prasphurad-dedīpyamānaṃ yad bhūṣaṇaṃ tenāḍhyā upacitāḥ śobhamānā ity arthaḥ
______________________________
saptamāvaraṇam āha-
dambholi-śakty-abhidha-daṇḍa-kṛpāṇa-pāśa-
caṇḍāṅkuśāhvaya-gadā-triśikhāri-padmāḥ |
arcyā bahir nija-sulakṣita-mauli-yuktāḥ
sva-svāyudha-bhaya-samudyata-pāṇi-padmaḥ
dambholir vajraṃ śakty-abhidhaṃ śakti-nāmakam astraṃ daṇḍaḥ kṛpāṇaḥ khaḍgaḥ caṇḍāṅkuśāhvayaḥ ugrāṅkuśākhyaḥ gadā triśikhaṃ triśūlam ari cakraṃ padmṃ ca etāni vahni-vāsavādito bahiḥ sampūjyāni | dambholi-prabhṛtayaḥ kīdṛśāḥ ? nija- sulakṣita-mauli-yuktāḥ vajrādi-lāñchita-mukuṭāḥ | punaḥ sva-svāyudhair astrair abhayena ca samudyataṃ sulakṣitaṃ hasta-padmaṃ yeṣāṃ te tathā
______________________________
vajrādīnāṃ varṇam āha-
kanaka-rajata-toyadābhra-campā-
ruṇahima-nīla-javā-pravāla-bhāsaḥ kramataḥ |
kramata iti rucā tu vajra-pūrvā-
rucira-vilepana-vastra-mālya-bhūṣāḥ
vajra-pūrvāḥ vajrādyāḥ rucā varṇena kramato 'nukrameṇaivaṃrūpā jñeyāḥ | punaḥ kīdṛśāḥ ? kāñcanaṃ raupyaṃ toyado meghaḥ abhraṃ campaka-puṣpam aruṇo raktaḥ himaṃ śvetaḥ nīlaḥ śyāmalaḥ javā auṇḍra-puṣpaṃ pravālo nava-pallavaḥ evambhūtā dīptir yeṣāṃ te tathā | punaḥ kīdṛśāḥ ? ruciraṃ manoharaṃ vilepanaṃ candanādi vastraṃ mālyaṃ bhūṣaṇaṃ ca yeṣāṃ te tathā
______________________________
pūrvoktam upasaṃharati-
kathitam āvṛti-saptakam acyutā-
rcana-vidhāv iti sarva-sukhāvaham |
prayatād athavāṅga-purandarā-
śani-mukhais tritayāvaraṇaṃ tv idam
iti pūrvokta-prakāreṇa viṣṇu-pūjā-vidhau āvaraṇa-saptakaṃ kathitam | kīdṛśaṃ ? sakala-sukhārtha-dāyakam | aśaktaṃ pratyāha prayajatād iti | pūrvoktāśaktaḥ tritayāvaraṇam āvaraṇa-traya-sahitaṃ prayajet | kaiḥ ? aṅgam indra-vajram etan-mukhair etat pradhānair ity arthaḥ
______________________________
prakṛtam upasaṃharan pūjāntaram āha-
ity arcayitvā jala-gandha-puṣpaiḥ
kṛṣṇāṣṭakenāpy atha kṛṣṇa-pūjām |
kuryād budhas tāni samāhvayāni
vakṣyāmi tādādi-namo 'ntikāni
iti pūrvokta-prakāreṇa jala-gandha-puṣpaiḥ pūjayitvā athānantaraṃ kṛṣṇāṣṭakena vakṣyamāṇena budhaḥ paṇḍitaḥ kṛṣṇa-pūjāṃ kuryāt tāni | samāhvayāni nāmāni praṇavādi-namo 'ntikāni vakṣyamāṇāni oṃ kṛṣṇāya nama ity ādīni
______________________________
tāny eva darśayati-
śrī-kṛṣṇo vāsudevaś ca nārāyaṇa-samāhvayaḥ |
devakī-nandano yadu-śreṣṭho vārṣṇeya ity api
asurāntaka-śabdānte bhārahārīti saptamaḥ |
dharma-saṃsthāpakaś cāṣṭau caturthy-antāḥ kramād ime
asurāntaka-śabdānte bhāra-hārīty arthaḥ | ime kṛṣṇādayaḥ śabdāḥ kramād ekaikaśaḥ praṇavādyāś caturthy-antā namo 'ntakāś ca vijñeyāḥ || KrdC_4.47-48 ||
atyantāśaktaṃ pratyāha-
ebhir evāthavā pūjā kartavyā kaṃsa-vairiṇaḥ |
saṃsāra-sāgarottīrtyai sarva-kāmāptaye budhaiḥ
athavā ebhir eva kṛṣṇādibhiḥ śabdaiḥ kaṃsavairiṇaḥ śrī-kṛṣṇasya pūjā budhaiḥ | paṇḍitaiḥ kartavyā | kim artham ? saṃsāra eva sāgaraḥ tasya uttīrtyai uttaraṇāya | punaḥ kim artham ? sakala-manoratha-prāpty-artham
dhūpa-dāna-vidhiṃ darśayati-
sārāṅgāre ghṛta-vilulitair jarjarai saṃvikīrṇair
guggulvādyair ghana-parimalair dhūpam āpādya mantrī |
dadyān nīcair danuja-mathanāyāpareṇātha doṣṇā
ghaṇṭāṃ gandhākṣata-kusumakair arcitāṃ vādayānaḥ
sārāṅgāre dṛḍha-kāṣṭhāṅgāre | khādirāṅgāre iti tripāṭhinaḥ | saṃvikīrṇaiḥ kṣiptaiḥ guggulv-ādyaiḥ guggulu-śarkarā-madhu-candanāguru-śīraiḥ ghṛta-vilulitair dhṛta-plutaiḥ jarjaraiḥ kuṭṭanena cūrṇitair ghana-parimalair niviḍa-saurabha-śālibhiḥ dhūpam āpādya kṛtvā mantrī upāsakaḥ nīcair nābhi-pradeśe danuja-mathanāya gopāla-kṛṣṇāya dadyāt | kiṃ kurvan ? athānantaram apareṇa vāmena doṣṇā hastena gaja-dhvani-mantra-mātaḥ svāheti ghaṇṭāṃ vādayan | kimbhūtām ? gandhākṣata-puṣpaiḥ pūjitām
dīpa-dāne vidhiṃ darśayati-
tadvad dīpaṃ surabhi-ghṛta-saṃsikta-karpūra-vartyā
dīptaṃ dṛṣṭyādy-ativiśadadhīḥ padma-paryantam uccaiḥ |
dattvā puṣpāñjalim api ca vidhāyārpayitvā ca pādyaṃ
sācāmaṃ kalpayatu vipula-svarṇa-pātre nivedya
tadvad āpādya dīpaṃ kuryāt | kayā ? surabhi sugandhi yad ghṛtaṃ tena siktā ukṣitā karpūra-sahitā vartis tayā | kīdṛśam ? dṛṣṭyā dīptam | dṛṣṭi-manoharam iti rudradharaḥ | padma-paryantaṃ mastaka-paryantam uccair upari dattvā dṛṣṭyādīti dakṣiṇāvartena padma-paryantam | caraṇa-kamala-paryantam iti tripāṭhinaḥ | pāda-paryantam iti kvacit pāṭhaḥ | anantaraṃ puṣpāñjalim api śirasi dattvā pādyācamanīye ca dattvā vipula-svarṇa-pātre bṛhat-kanaka-bhājane naivedyaṃ kalpayatu sampādayatu | sācāmam ācamana-sahitaṃ prathamaṃ vadanety ādibhir ācamanaṃ dattvā anantaraṃ naivedyaṃ dadātv ity arthaḥ
naivedya-svarūpaṃ darśayati-
surabhitareṇa dugdha-haviṣā suśṛtena sitā-
samupadeśakai rucira-hṛdy-avicitra-rasaiḥ |
dadhi-nava-nīta-nūtana-sitopala-pūpa-puli-
ghṛta-guḍa-nārikela-kadalī-phala-puṣpa-rasaiḥ
atisurabhiṇā dugdhānnena suśṛtena supakvena sitā-samupadeśakaiḥ śarkarā-vyañjanaiḥ saha | śarkarayā saha upadaṃśakair vyañjanair iti tripāṭhinaḥ | asmin pakṣe śucitena sitā-samupadaṃśakair iti pāṭhaḥ | rucira icchī̀akaraḥ hṛdyaḥ susvādaḥ vicitro madhurādi-raso yeṣu taiḥ nūtanaṃ śreṣṭhaṃ sitopalaṃ khaṇḍādi-prasiddhaṃ puṣpa-raso madhu etair dravyair naivedyaṃ kalpayatu
kiṃ viśiṣṭaṃ naivedyaṃ kalpayatu, tatrāha-
astrokṣitaṃ tad-ari-mudrikayābhirakṣya
vāyavyatīyapariśoṣitamagnidoṣṇā |
sandahya vāma-kara-saudharasābhipūrṇaṃ
mantrāmṛtīkṛtam athābhimṛṣan prajapyāt
manum aṣṭaśaḥ surabhi-mudrikayā
paripūrṇam arcayatu gandha-mukhaiḥ |
harim arcayed atha kṛta-prasavāñjalir
āsyato 'sya prasarec ca mahaḥ
mūla-mantrāstra-mantreṇāstrāya phaḍ-ity anena vā ukṣitaṃ siktaṃ cakra-mudrayābhirakṣya vāyavyeti vāyu-bīja-japtodaka-prokṣaṇa-pariśoṣita-doṣam agni-doṣṇā sandahyeti ram iti vahni-bījābhijapta-dakṣiṇa-kareṇa spṛṣṭvā doṣān dagdhvā vāma-kara-saudha-rasābhipūraṇam iti vāma-hastena pidhāya baṃ-bīja-japenāmṛta-rasābhipūrṇaṃ vicintya mūla-mantreṇāmṛta-rūpaṃ vicintyāthānantaraṃ tad etādṛśaṃ naivedyam abhimṛśan spṛṣṭvā manuṃ mantram aṣṭaśaḥ aṣṭa-vāraṃ prajapatu surabhi-mudrikayā dhenu-mudrikayā paripūrṇaṃ naivedyaṃ vicintya gandha-mukhaiḥ candanādyaiḥ pūjayatu | dāna-prakāraṃ darśayati-harim ity ādinā | kṛta-prasavāñjalir hariṃ pratyarcayet naivedya-grahaṇāyāsyatas tejo niḥsaratv iti prārthayet
| athānantaram asya harer āsyato mukhatas tejo niḥsaret prasaratv iti cintayet | naivedye saṃyojayed iti tripāṭhinaḥ || KrdC_4.53-54 ||
vītihotradayitāntam uccaran
mūla-mantram atha nikṣipej jalam |
arpayet tad amṛtātmakaṃ havir
dor-yujā sukusumaṃ samuddharan
athānantaraṃ vīti-hotra-dayitāntaṃ svāhā-kārāntaṃ mūla-mantram uccaran kiṃcij jalaṃ tad-upari kṣipet prokṣayet | atra svāhānte 'pi mantre punaḥ svāhā-pada-prayogaḥ kāryaḥ etad-balād eva anantara-dor-yujā hasta-dvayena sa-kusumaṃ sa-puṣpaṃ samuddharan uttolayan tad-amṛtātmakaṃ haviḥ samarpayet
naivedyārpaṇa-mantram āha-
nivedayāmi bhagavate juṣāṇedaṃ havir hare |
nivedyārpaṇamantro 'yaṃ sarvārcāsu nijākhyayā
ayaṃ mantraḥ sarvāsu devānāṃ pūjāsu nijākhyayeti hare ity asmin sthāne yasmai devāya dīyate tan-nāma-grahaṇaṃkartavyam iti nijākhyā-śabdārthaḥ | nivedyākhyayeti kecit
bhojanopayogi-mudrā-viśeṣaṃ darśayati-
grāsa-mudrāṃ vāma-doṣṇā vikacotpala-sannibhām |
pradarśayed dakṣiṇena prāṇādīnāṃ ca darśayet
vāma-doṣṇā grāsa-mudrāṃ darśayet | kimbhūtām ? praphullotpala-sadṛśīm | anantaraṃ dakṣiṇa-hastena prāṇādīnāṃ vakṣyamāṇāṃ mudrāṃ darśayed iti
spṛśet kaniṣṭhopakaniṣṭhe dve
aṅguṣṭha-mūrdhnā prathameha mudrā |
tathāparā tarjanī-madhyame syād
anāmika-madhyamike ca madhyā
anāmika-tarjanī-madhyamāḥ syāt
tadvac caturthī-sa-kaniṣṭhikās taḥ |
syāt pañcamī tadvad iti pradiṣṭā
prāṇādi-mudrā nija-mantra-yuktāḥ
kaniṣṭhopakaniṣṭhe kaniṣṭhānāmike dve svāṅguṣṭha-mūrdhnā spṛśet | iha mudrā prathamā tathā tarjanī-madhyame svāṅguṣṭha-mūrdhnā spṛśet anāmika-madhyamike ca tena spṛśed evaṃ vyāna-mudrā anāmā-tarjanī-madhyamās tena spṛśet | caturthī udānasya tās tisraḥ kaniṣṭhā-sahitāḥ | tadvat svāṅguṣṭha-mūrdhnā yadi spṛśet tadā samāna-mudrā ity anena prakāreṇa prāṇādi-mudrāḥ pradiṣṭāḥ kathitāḥ | kimbhūtāḥ ? yathāyogya-sva-mantra-sahitāḥ mantra-sāhityena tāsāṃ mudrātvaṃ bhavati bilva-mudrāvad ity arthaḥ || KrdC_4.58-59 ||
ke te mantrā ity ākāṅkṣāyāṃ prāṇādīnāṃ mantrān āha-
prāṇāpāna-vyānodāna-samānāḥ kramāc caturthy-antāḥ |
tārādhārā vadhvā ceddhāḥ kṛṣṇādhvanas tv ime manavaḥ
prāṇādayaḥ pañca kramāc caturthī-vibhakti-sahitāḥ tathā tārā-dhārāḥ oṃkārādhārāḥ praṇavādyā ity arthaḥ | tathā kṛṣṇādhvano 'gner vadhvā priyayā iddhā uddīptāḥ sambaddhāḥ svāhā-kārāntā ity arthaḥ | evaṃ ca sati oṃ prāṇāya svāhā ity ādyāḥ pañca mantrā bhavatīty arthaḥ
nivedya-mudrāṃ pradarśayan mantraṃ ca darśayati-
tato nivedya mudrikāṃ pradhānayā kara-dvaye |
spṛśann anāmikāṃ nijaṃ manuṃ japan pradarśayet
tatas tad-anantaraṃ nivedya-mudrāṃ pradarśayet | kiṃ kurvan ? kara-dvaye karayor anāmikāṃ pradhānayāṅguṣṭhena spṛśan | punaḥ kiṃ kurvan ? nijaṃ svīyaṃ manuṃ mantraṃ prajapan
______________________________
mantram uddharati-
nandajo 'mbu-manu-bindu-yuṅ natiḥ
pārśva-rā-marud-avātmane ni ca |
ruddha-ṅe-yuta-nivedyam ātma-bhūr
māsa-pārśvam anilas tathā'mi-yuk
nandajaḥ ṭha-kāraḥ ambuḥ va-kāraḥ manuḥ au-kāraḥ binduḥ etair yuktā natir namaḥ pārśvaḥ pa-kāraḥ rā iti svarūpaṃ marut ya-kāraḥ avātmane iti ani svarūpaṃ ruddhaṃ iti svarūpaṃ ṅe caturthī aniruddha-śabdaś caturthī-yukta ity arthaḥ | nivedyam iti trayaḥ ātma-bhūḥ ka-kāraḥ māṃso la-kāraḥ pārśvaḥ pa-kāraḥ la-kāra-ya-kārābhyāṃ yukto 'nilo ya-kāraḥ amīti svarūpaṃ tathā ṭhvauṃ namaḥ paryāvātmane aniruddhāya naivedyaṃ kalpayāmi iti mantraḥ
______________________________
maṇḍalam abhito mantrī
bījāṅkura-bhājanāni vinyasya |
piṣṭamayān api dīpān
ghṛta-pūrṇān vinyaset sudīpta-śikhān
maṇḍala-parito bījāṅkura-pātrāṇi saṃsthāpya tathaiva piṣṭa-kṛtān ghṛta-paripūrṇān prajvalita-śikhān pradīpān sthāpayet
______________________________
dīkṣāṅga-homa-vidhiṃ darśayati-
atha saṃskṛte hutavahe 'mala-dhīr
abhivāhya samyag abhipūjya harim |
juhuyāt sitāghṛta-yutena payaḥ
parisādhitena sita-dīdhitinā
aṣṭottaraṃ sahasraṃ samāpya
homaṃ punar baliṃ dadyāt |
rāśiṣv adhināthebhyo
nakṣatrebhyas tataś ca karaṇebhyaḥ
athānantaraṃ śāstrokta-saṃskāraiḥ saṃskṛte vahnau nirmala-buddhiḥ yathokta-rūpaṃ harim āvāhya gandhādibhiś ca yathāvidhi sampūjyāṣṭottara-sahasraṃ juhuyāt | kena sita-dīdhitinā bhaktena kīdṛśena payaḥ-parisādhitena dugdha-paripācitena paramānnenety arthaḥ | punaḥ kīdṛśena ? sitā-ghṛta-yutena śarkarā-ghṛta-sahitena anantaraṃ yathokta-homaṃ samāpyāvaśiṣṭa-paramānnena rāśiṣu meṣādiṣu adhināthebhyo rāśi-devatābhyo maṅgalādibhyaḥ nakṣatrebhyo 'śvinyādibhyaḥ karaṇebhyo vavādibhyo baliṃ dadyāt | prayogas tu meṣa-vṛścikādhipataye maṅgalāya eṣa balir namaḥ evaṃ vṛṣa-tulādhipataye śukrāya mithuna-kanyādhipataye budhāya karkaṭādhipataye candrāya siṃhādhipataye sūryāya danur-mīnādhipataye gurave makara-kumbhādhipataye
śanaye eva balir namaḥ | evaṃ aśvanī-bharaṇī-kṛttikāpādīya-meṣa-rāśaye eṣa balir nama ity ādi | evaṃ vavavālakīlavataitila-gara-vaṇija-viṣṭibhyaḥ eṣa balir namaḥ || KrdC_4.64-65 ||
pūjānantaraṃ prakāram āha-
sampādya pānīya-sudhāṃ samarpya
dattvāmbha udāsya mukhārcir āsye
naivedyam uddhṛtya nivedya viṣvak
senāya pṛthvīm upalipya bhūyaḥ
pānīyam eva dhenu-mudrayā sudhāṃ kṛtvā pānārthaṃ kṛṣṇāya samarpyāmbho dattvā jalam ācamanārthaṃ dattvā mukhārcir-deva-mukhān naivedye 'vatāritaṃ teja āsye deva-mukhe udvāsya niveśya naivedyam uttolya viśvaksenāya deva-gaṇāya naivedyaṃ samarpya pṛthivīm upalipya
gaṇḍūṣa-danta-dhavanācamanāsya-hasta-
mṛjyānulepamukhavāsakamālya-bhūṣāḥ |
tāmbūlam apy abhisamarpya suvādya-nṛtya-
gītaiḥ sutṛptam abhipūjayatāt punar eva
bhūyaḥ punar api gaṇḍūṣaṃ culūkodakaṃ danta-dhavanaṃ danta-kāṣṭham | danta-dhavanaṃ danta-dhāvanam iti tripāṭhinaḥ | ācamanaṃ śeṣācamane dvir-ācamanam āsya-hastayor mṛjyaṃ mukha-hastayoḥ proñchana-vastram anulepaś candanādiḥ mukhaṃ vāsyate surabhi kriyate aneneti mukha-vāsaṃ karpūrādi mālyaṃ puṣpaṃ bhūṣālaṅkaraṇaṃ tāmbūlam api samuccaye etāni samarpya punar eva yathā-pūrvaṃ pūjā kṛtā evaṃ suvādya-nṛtya-gītaiḥ sutṛptaṃ hariṃ natvā bhipūjayet
gandhādibhiḥ saparivāram athārgham asmai
dattvā vidhāya kusumāñjalim ādareṇa |
stutvā praṇamya śirasā culukodakena
svātmānam arpayatu tac caraṇābja-mūle
kaiḥ ? gandhādibhiḥ saparivāraṃ pūrvoktāvaraṇa-sahitam athānantaram asmai haraye arghyaṃ dattvā ādareṇa puṣpāñjaliṃ dattvā stutvā śirasā praṇamya sac-caraṇāravinda-mūle svātmānaṃ culukena argha-śeṣa-jalena samarpayatu
ātmanaḥ samarpaṇa-mantram āha ita ity ādinā svātma-samarpaṇe ity antena granthena-
itaḥ pūrvaṃ prāṇa-buddhi-deha-dharmādhikārato jāgrat-svapna-suṣupty-avasthāsu manasā vācā karmaṇā hastābhyāṃ padbhyām udareṇa śiśnā yat smṛtaṃ yad uktaṃ yat kṛtaṃ tat sarvaṃ brahmārpaṇaṃ bhavatu svāhā māṃ madīyaṃ ca sakalaṃ haraye samyag arpaye oṃ tat sad iti ca prokta-mantraḥ svātma-samarpaṇe ||
etac ca mantra-trayaṃ spaṣṭatvān na likhyate-
anusmaran kalaśagam acyutaṃ japet
sahasrakaṃ manum atha sāṣṭakaṃ budhaḥ |
vapuṣy atho ditijājitaḥ samāvṛtīr
vilāpya tās tad api nayet sudhātmatām
athānantaraṃ budhaḥ paṇḍitaḥ kalaśagaṃ kumbhādi-niṣṭhaṃ hariṃ cintayan sāṣṭakam aṣṭa-sahitaṃ sahasraṃ manuṃ mantraṃ japet | athānantaraṃ ditija-jitaḥ śrī-kṛṣṇasya vapuṣi śarīre tāḥ pūrvoktāḥ samāvṛtīḥ āvaraṇa-devatā vilāpy vilīnā iti vicintya tad api deva-vapuḥ sudhātmatām amṛtatāṃ nayet
dhvaja-toraṇa-dik-kalaśādi-gatām
api maṇḍapa-maṇḍala-kuṇḍa-gatām |
abhiyojya citiṃ kalaśe kusumaiḥ
paripūjya japet punar aṣṭaśatam
kalaśe citiṃ mantra-devatāṃ caitanya-rūpam abhiyojya kusumaiḥ puṣpaiḥ sampūjya punar aṣṭa-sahitaṃ śataṃ japet | kimbhūtām ? citiṃ dhvaja-toraṇa-dik-kalaśādi-gatāṃ na kevalaṃ dhvajādi-gatām api tu maṇḍale maṇḍape kuṇḍa-gatām
atha śiṣya upoṣitaḥ prabhāte
kṛta-naityaḥ susitāmbaraḥ suveśaḥ |
dharaṇī-dhana-dhānya-gokulair
dhinuyād vipra-varān hareḥ prasattyaiḥ
athānantaram upoṣitaḥ kṛtopavāsaḥ śiṣyaḥ prabhāte prātaḥ-kāle kṛta-nitya-kṛtyaḥ śukla-vastra-dharaḥ suveśaḥ śobhana-bhūṣaṇaḥ dharaṇī pṛthivī dhanaṃ suvarṇādi dhānyaṃ vrīhy-ādi gaur dogdhrī dukūlaṃ paṭṭa-vastram etair yathā-yogyaṃ vipra-varān brāhmaṇa-śreṣṭhān dhinuyāt prīṇayet | kim-artham ? hareḥ śrī-kṛṣṇasya prasādārtham
bhūyaḥ pratarpya praṇipatya deśikaṃ
tasmai parasmai puruṣāya dehine |
tāṃ vitta-śāṭhyaṃ parihṛtya dakṣiṇāṃ
dattvā tanuṃ svāṃ ca samarpayet sudhīḥ
bhūyaḥ punar api pratarpya brāhmaṇān santoṣya punaḥ kathanam atyanta-tarpaṇārthaṃ parītyeti pāṭhe pradakṣiṇī-kṛtyety arthaḥ | deśikaṃ guruṃ praṇipatya namaskṛtya tasmai gurave dehine deha-dhāriṇe parasmai puruṣāya śrī-kṛṣṇāya dhana-śāṭhyaṃ parihṛtya vaibhavānusāreṇa tāṃ prasiddhāṃ vittārdhaṃ caturthāṃśaṃ vā dattvā na tu dakṣiṇām iva mantrādānānantaram eva tat-prasaṅgāt svāṃ svīyāṃ tanuṃ subuddhiḥ samarpayet
athābhiṣeka-maṇḍape sukhopaviṣṭam āsane |
gurur viśodhayed amuṃ pureva śoṣaṇādibhiḥ
athānantaraṃ gurur amuṃ śiṣyaṃ pureva pūrvavad eva śoṣaṇādibhir bhūta-śuddhy-ādibhir viśodhayet | kīdṛśam ? abhiṣeka-maṇḍape āsane sukhopaviṣṭam
pīṭha-nyāsāvasānaṃ vapuṣi vimala-dhīr nyasya tasyāsikāyā
mantreṇābhyarcya dūrvākṣata-kusuma-yutāṃ rocanāṃ ke nidhāya |
āśīrvādair dvijānāṃ viśada-paṭu-ravair gīta-vāditra-ghoṣair
māṅgalyair ānayattaṃ kalaśam abhivṛtas tat-samīpaṃ pratītaḥ
tasya śiṣyasya vapuṣi śarīre pīṭha-nyāsāvasānaṃ pīṭha-nyāsa-paryantaṃ sakalaṃ nyāsaṃ vinyasya āsikāyā āsanasya mantreṇāsanaṃ pūjayitvā rocanāṃ mastake nidhāya tilakaṃ kārayitvā | kīdṛśīṃ rocanām ? dūrvākṣata-puṣpa-sahitām | anantaraṃ dvijānām āśīrvādair gīti-maṅgalādi-śabdaiḥ | kīdṛśair etaiḥ ? viśada-paṭu-ravaiḥ spaṣṭottama-śabdaiḥ tathā anyair api māṅgalyair maṅgalasyopayuktaiḥ sahitaṃ taṃ kalaśam abhivṛta ācāryatvena vṛtaḥ tat-samīpaṃ śiṣya-samīpam ānayet | kīdṛśaḥ ? śiṣyātmīyatayā pratīto viśvāsānvito yaḥ kaścid ity arthaḥ
tenābhilīna-maṇi-mantra-mahauṣadhena
dhāmnā peraṇa paramāmṛta-rūpa-bhājā |
sampūrayan vapur amuṣya tato vitanvan
tat-sāmarasyamabhiṣecayatād yathāvat
kumbhasya palvalān śiṣya-śirasi nidhāya tena kalasenety arthād yathāvat yathā-yukta-prakāreṇābhiṣecayet abhiṣecanaṃ kuryāt | tad uktam-
vidhivat kumbham uddhṛtya tan-mukhasthān sura-drumān |
śiśoḥ śirasi vinyasya mātṛkāṃ manasā japet || iti |
kimbhūtena ? abhilīnaḥ saṃlīnaḥ maṇir nava-ratnāni mantraḥ ṛk mahauṣadhaṃ divya-pippalī-prabhṛti yatra tena | kīdṛśena ? pareṇa dhāmnā para-tejaḥ-svarūpeṇa | punaḥ kīdṛśena ? paramāmṛta-rūpa-bhājā paramāmṛta-rūpa-mayena | kiṃ kurvan ? amuṣya śiśor vapuḥ śarīraṃ pūrayan | kiṃ kurvan ? tatas tad-anantaraṃ tat-sāmarasyaṃ tena tena tejo-rūpeṇa kalaśaikyaṃ vitanvan
abhiṣekam āha-
kṣādyair āntair varṇair abhipūrṇa-tanus trir ukta-mantrāntaiḥ |
parihita-sitatara-vamana-dvitīyo vācaṃyamaḥ samācāntaḥ
kṣa-ādir yeṣāṃ taiḥ āntaiḥ a-kārānto yeṣāṃ tair varṇair mātṛkākṣarair mūla-mantra-tri-japāvasānair abhiṣikta-śarīraḥ śiṣyaḥ dhṛta-navīnātiśukla-vasana-yugalaḥ maunī kṛta-dvir-ācamanaḥ
bahuśaḥ praṇamya deśika-nāmānaṃ harim athopasaṅgamya |
tad-dakṣiṇata upāstām abhimukham ekāgra-mānasaḥ śiṣyaḥ
bahu-vāraṃ deśika-nāmānaṃ guru-rūpaṃ harim natvā athānantaram upasaṅgṛhya guru-caraṇau vyatyasta-hasta-dvayaṃ kṛtvā tad-dakṣiṇato guru-dakṣiṇe abhimukhaṃ guru-saṃmukham ekāgra-mānasaḥ eka-cittas tiṣṭhet upaviśet
nyāsair yathāvidhi tam acyuta-sādvidhāya
gadnhākṣatādibhir alaṅkṛta-varṣmaṇo 'sya |
ṛṣy-ādi-yuktam atha mantra-varaṃ yathāvad
brūyāt triśo gurur anarghyam avāma-kareṇa
athānantaraṃ yathā-vidhi yathokta-prakāreṇa nyāsaiḥ pañcāṅga-nyāsādibhiḥ te śiṣyam acyuta-sād-vidhāya śrī-kṛṣṇa-rūpaṃ kṛtvā gandhākṣata-puṣpaiḥ vibhūṣita-śarīrasyāsya avāma-karṇe dakṣiṇa-karṇe ṛṣi-cchando-devatā-sahitam anarghyam amūlyaṃ mantra-varaṃ mantra-śreṣṭhaṃ triśaḥ tri-vāraṃ brūyāt yathāvat yathokta-prakāreṇa sa ca prakāraḥ prathamaṃ dakṣiṇa-haste gurur jalaṃ dadāti amuka-mantraṃ dadāmīti anena śiṣyo 'pi dadasva iti brūyāt tato mantraṃ dadyād iti atrāvaśyaṃ vāra-trayaṃ guruṇā mantraḥ paṭhanīyaḥ datte yāvac chiṣyasya mantraḥ svāyatto bhavati tāvat paṭhanīya iti
mantra-grahaṇānantaraṃ śiṣya-kṛtyaṃ darśayati-
guruṇā vidhivat prasāditaṃ
manum aṣṭordhva-śataṃ prajapya bhūyaḥ |
abhivādya tataḥ śṛṇotu samyak
samayān bhakti-bhareṇa namra-mūrtiḥ
yathā-vidhi guruṇā hetunā prāptaṃ mantraṃ prasādhitam anugraheṇa dattam iti tripāṭhinaḥ | aṣṭau ūrdhvaṃ yasya tasya tad aṣṭādhika-śataṃ prajapya bhūyaḥ punar api gurum abhivādyaṃ namaskṛtya daṇḍavat praṇamya tato gurutaḥ samayān ācārān samyak kṛtvā śṛṇotu yat tu vidyām aṣṭa-kṛtvo japed iti tat-tan-nyūna-saṅkhyā-kala-japa-niṣedha-param | kīdṛśaḥ ? bhaktyātiśayena namra-śarīraḥ
mantra-dānānantaraṃ guru-kṛtyam āha-
dattvā śiṣyāya manuṃ nyasyātha guruḥ kṛtātma-yajana-vidhiḥ |
aṣṭottaraṃ sahasraṃ sva-śaktihānya-navāptaye japyāt
athānantaraṃ guruḥ śiṣyāya mantraṃ dattvā nyasya nyāsādikaṃ kṛtvā kṛtātma-yajana-vidhiḥ kṛtābhyantara-yāgaḥ aṣṭādhikaṃ sahasraṃ sva-sāmarthya-hāny-anavāptaye sva-sāmarthya-rakṣārthaṃ datta-mantraṃ japet
śiṣya-kṛtyam āha-
kumbhādikaṃ ca sakalaṃ gurave samarpya
sambhojayed dvija-varān api bhojya-jātaiḥ |
kurvantyh anena vidhinā ya ihābhiṣekaṃ
te sampadāṃ nilayanaṃ hi ta eva dhanyāḥ
kumbhādikaṃ sakalaṃ maṇḍala-sahitaṃ maṇḍapāvasthita-dravyaṃ gurave samarpya dattvā bhojya-samūhair dvija-śreṣṭhān santoṣayet etat-karaṇasya phalam āha-iha jagati anena vidhinā anayā paripāṭyā ye abhiṣekaṃ kurvanti te sampadāṃ sarva-samṛddhīnāṃ nilayanaṃ sthānaṃ ta eva dhanyāḥ puruṣārtha-bhāginaḥ
uktam artham upasaṃharati-
saṅkṣipya kiṃcid uditā dīkṣā
saṃsmaraṇāya hi viśada-dhiyām |
etāṃ praviśya mantrī sarvān
japej juhotu yajec ca manūn
kiṃcit saṅkṣipya dīkṣā uktā kathitā viśada-dhiyāṃ nirmala-buddhīnāṃ saṃsmaraṇāya etāṃ dīkṣāṃ praviśya prāpya mantrī sādhakaḥ sarvān mantrān japet yajej juhotu
Original text: Kramadīpikā with the commentary by Govindabhaṭṭācārya · Edition: Sudhakar Malaviya, Benares : Krishnadas Academy, 1989 (Krishnadas Sanskrit Series, 119). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0