ક્રમદીપિકા · અધ્યાય 5

ઇતિ શ્રી-કેશવાચાર્ય-વિરચિતાયાં ક્રમ-દીપિકાયાં
દીક્ષા-પૂજા-નામ ચતુર્થ-પટલઃ
॥4॥
(5)
પઞ્ચમઃ પટલઃ
અધુના દીક્ષિતસ્ય મન્ત્ર-વિધિં દર્શયતિ-
ચૈત્રે કૃત્વૈતન્ માસિ કર્માચ્છ-પક્ષે
પુણ્ય-ર્ક્ષે ભૂયો દેશિકાત્ પ્રાપ્ય દીક્ષામ્ ।
તેનાનુજ્ઞાતઃ પૂર્વ-સેવાં દ્વિતીયે
માસિ દ્વાદશ્યામ્ આરભેતામલાયામ્

ચૈત્રે માસિ પુણ્ય-ર્ક્ષે શુભ-નક્ષત્રે અચ્છ-પક્ષે શુક્લ-પક્ષે એતત્ કર્મ મન્ત્ર-દીક્ષાત્મકં કર્મ કૃત્વા ભૂયઃ પુનર્ અપિ દેશિકાત્ ગુરોર્ દીક્ષાં મન્ત્રોપદેશં પ્રાપ્યાનન્તરં તેન ગુરુણાનુજ્ઞાતઃ દ્વિતીયે માસિ વૈશાખે દ્વાદશ્યામ્ તિથૌ પૂર્વ-સેવાં પુરશ્ચરણમ્ આરભેત્ । ચૈત્રે દુઃખાય દીક્ષા સ્યાત્ ઇતિ વચનં ગોપાલ-મન્ત્ર-ભિન્ન-દીક્ષ-વિષયમ્

કૃત્વા સ્નાનાદ્યં કર્મ દેહાર્ચનાન્તં
વર્ત્માશ્રિત્ય પ્રાગ્ ઈરિતં મન્ત્રિ-મુખ્યઃ ।
શુદ્ધો મૌની સન્ બ્રહ્મચારી નિશાશી
જપ્યાચ્ છાન્તાત્મા શુદ્ધ-પદ્માક્ષ-દામ્ના

કૃત્વેતિ । મન્ત્રિ-મુખ્યઃ સાધકઃ સ્નાનમ્ આરભ્યાત્મ-યોગાન્તં કર્મ કૃત્વા પ્રાગ્ ઈરિતં વર્ત્માશ્રિત્ય પૂર્વોક્ત-પૂજા-પ્રકારમ્ આશ્રિત્ય શુદ્ધો ગાયત્રી-જપેન નિષ્પાપો બ્રાહ્મણાદ્ય્-ઉક્ત-બાહ્યાન્તર-શૌચ-યુક્તો મૌની વાગ્-યતો બ્રહ્મચારી અષ્ટ-વિધ-મૈથુન-ત્યાગી નિશાશી રાત્રિ-ભોજી શાન્તાત્મા અનુદ્ધત-ચિત્તઃ શુક્લ-પદ્મ-બીજ-માલયા જપ્યાત્ ।
અત્રૈવમ્ આગમાન્તરોક્તં બોદ્ધવ્યમ્ । શુભે દિને ક્રોશં ક્રોશ-દ્વયં વા ક્ષેત્રં વિહારાર્થં પરિકલ્પ્ય ક્ષીર-દ્રુમ-ભવ-વિતસ્તિ-પરિમિતાષ્ટ-કીલકાઃ પ્રત્યેકમ્ એકદૈવ વા દશ-કૃત્વઃ શત-કૃત્વો વા જપિત્વા અષ્ટ-દિગ્-દેવતાઃ સમ્પૂજ્ય મધ્યે ક્ષેત્રે ક્ષેત્ર-પાલ-બલિં દત્ત્વા પૂજાં કૃત્વા પૂર્વાદ્ય્-અષ્ટ-દિક્ષુ તાન્ નિખન્યાત્ તત્ર તત્ર તત્-તન્-નામ્ના દિક્-પતિ-બલિં ચ દત્ત્વા દીપકં ચ દત્ત્વા જપ-પૂર્વ-દિવસે એક-ભોજનમ્ ઉપવાસો વા ગુરું બ્રાહ્મણાંશ્ ચ તર્પયેત્ ।
તથા ચ સનત્-કુમાર-કલ્પે-
વિપ્રાંશ્ ચ ભોજયેદ્ અન્ન-ભોજનાચ્છાદનાદિભિઃ ।
બહુભિર્ વસ્ત્ર-ભૂષાભિઃ સમ્પૂજ્ય ગુરુમ્ આત્મનઃ ।
આરભેત જપં પશ્ચાત્ તદ્-અનુજ્ઞા-પુરઃસરમ્ ॥ ઇતિ ।
તતો ઽગ્રિમ-દિને સ્નાનાદિકં કૃત્વા સઙ્કલ્પં કુર્યાત્ ઓં અદ્યોં નમ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉચ્ચાર્યામુક-મન્ત્રસ્ય સિદ્ધિ-કામ ઇયત્ સઙ્ખ્યાક-જપ-તદ્-દશાંશામુક-દ્રવ્ય-હોમ-તદ્-દશાંશામુક-દ્રવ્ય-તર્પણ-તદ્-દશાંશામુકાભિષેક-તદ્-દશાંશ-બ્રાહ્મણ-સમ્પ્રદાનક-ભોજ્ય-દાનાત્મક-પુરશ્ચરણ-કર્મ કરિષ્યે ઇતિ સઙ્કલ્પં કુર્યાત્ । તતો મન્ત્ર-ર્ષિ-છન્દો-દેવતાનાં કામ-સ્થાને પુરશ્ચરણ-જપે વિનિયોગ ઇતિ । જપે ચાયં નિયમઃ-
નૈરન્તર્ય-વિધિઃ પ્રોક્તો ન દિનં વ્યતિલઙ્ઘયેત્ ।
શયનં દર્ભ-શય્યાયાં શુચિઃ પ્રયત-માનસઃ ।
દિવસાતિક્રમે દોષઃ સિદ્ધિ-બાધઃ પ્રજાયતે ॥
નારદીયે-
શનૈઃ શનૈર્ અવિસ્પષ્ટં ન દ્રુતં ન વિલમ્બિતમ્ ।
ન ન્યૂનં નાધિકં વાપિ જપં કુર્યાદ્ દિને દિને ॥
તથાન્યત્ર-
અનન્ય-માનસઃ પ્રાતઃ કાલાન્ મધ્યન્દિનાવધિ ।
નારદીયે તથૈવ ચ-
ન વદન્ ન સ્વપન્ ગચ્છન્ નાન્યત્ કિમ્ અપિ સંસ્મરન્ ।
ન ક્ષુજ્-જૃમ્ભણ-હિક્કાદિ-વિકલી-કૃત-માનસઃ ॥
મન્ત્ર-સિદ્ધિમ્ અવાપ્નોતિ તસ્માદ્ યત્ન-પરો ભવેત્ ।
ઉષ્ણીષો કઞ્ચુકી નગ્નો મુક્ત-કેશઃ તથૈવ ચ ॥
પ્રસારિત-પાણિ-પાદો નોચ્ચ-પાદાસનો ભવેત્ ॥
તથા વૈશમ્પાયન-સંહિતાયામ્-
સ્નાનં ત્રિ-સવનં પ્રોક્તમ્ અશક્તૌ દ્વિઃ સકૃત્ તથા ।
અસ્નાતસ્ય ફલં નાસ્તિ ન વા તર્પયતઃ પિતૄન્ ॥
નાસત્યમ્ અભિભાષેત નેન્દ્રિયાણિ પ્રલોભયેત્ ।
શયનં દર્ભ-શય્યાયાં શુચિઃ પ્રયત-માનસઃ ॥
તદ્-વાસઃ ક્ષાલયેન્ નિત્યમ્ અન્યથા વિઘ્નમ્ આવહેત્ ।
નૈકવાસા જપેન્ મન્ત્રં બહુ-વસ્ત્રી કદાચન ॥
ઉપર્ય્-અધો બહિર્ વસ્ત્રે પુરશ્ચરણ-કૃદ્ ભજેત્ ॥
તથા નારદીયે-
સ્ત્રી-શૂદ્રાભ્યાં ન સમ્ભાષેદ્ રાત્રૌ જપ-પરો ન ચ ।
જપેન્ ન સન્ધ્યા-કાલેષુ પ્રદોષે નોભયેષુ ચ ।
બ્રાહ્મણાનીત-વસ્ત્ર-શુદ્ધ-જલેન કર્મકૃદ્ ભવેત્ ॥ ઇતિ

અપિ તુ કૃત્યમ્ આહ-
તન્વન્ શુશ્રૂષાં ગોષુ તાભ્યઃ પ્રયચ્છન્
ગ્રાસં ભૂતેષુ પ્રોદ્વહશ્ ચાનુકમ્પામ્ ।
મન્ત્રાધિષ્ઠાત્રિં દેવતાં વન્દમાનો
દુર્ગાં દુબોધ-ધ્વાન્ત-ભાનું ગુરું ચ

ગોષુ શુશ્રૂષાં ગો-પરિચર્યાં ધૂમ-કણ્ડૂયનાદિ-રૂપાં સેવાં વિસ્તારયન્ । કિં કુર્વન્ ? તાભ્યો ગોભ્યો ગ્રાસ ં પ્રયચ્છન્ ગોપાલ-મન્ત્ર એવ ગ્રાસાદિકમ્ અત્રોપાદાનાદ્ અન્યત્રાનુક્તેશ્ ચ । ભૂતેષુ પ્રાણિષુ કરુણાં ધારયન્ મન્ત્રાધિષ્ઠાતૃ-દેવતાં દુર્ગામ્ અજ્ઞાનાન્ધકાર-સૂર્યં ગુરું ચ વન્દમાનઃ

કુર્વન્ન્ આત્મીયં કર્મ વર્ણાશ્રમ-સ્થં
મન્ત્રં જપ્ત્વા ત્રિઃ સ્નાન-કાલે ઽભિષિઞ્ચેત્ ।
આચામન્ પાથસ્-તત્ત્વ-સઙ્ખ્યા-પ્રજપ્તં
ભુઞ્જાનશ્ ચાન્નં સપ્ત-જપ્તાઞ્ચનાદિ

સ્વીયં વર્ણાશ્રમોક્તં કર્મ કુર્વન્ આત્મીયં આત્મનો યો વર્ણો બ્રાહ્મણાદિર્ યો વાશ્રમો બ્રહ્મચર્યાદિસ્ તત્ર તત્રસ્થં કર્મ વિહિતં તત્ તત્ કુર્વન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મન્ત્ર-જપ્ત-જલેન કાલે વાર-ત્રયં સ્વાત્માનમ્ અભિષિઞ્ચેત્ તત્ત્વ-સઙ્ખ્યા-પ્રજપ્તં દ્વાત્રિંશત્-સઙ્ખ્યા-પ્રજપ્તં પઞ્ચ-વિંશતિ-પ્રજપ્તં વા તથા જલમ્ આચામન્ ઇત્થમ્ એવાન્નં ભુઞ્જાનઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? સપ્ત-જપ્તમ્ અઞ્જનાદિ-કજ્જલાદિ યસ્ય સ તથા આદિ-શબ્દેન ગન્ધ-માલ્યાદીનાં પરિગ્રહઃ । અઞ્જનાદ્ય ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ

જપ-સ્થાનમ્ આહ-
અદ્રેઃ શૃઙ્ગે નદ્યાસ્ તટે બિલ્વ-મૂલે
તોયે હૃદઘ્ને ગોકુલ-વિષ્ણુ-ગેહે ।
અશ્વત્થાધસ્તાદ્ અમ્બુધેશ્ ચાપિ તીરે
સ્થાનેષ્વ્ એતેષ્વ્ આસીન એકૈકશસ્ તુ

પ્રજપેદ્ અયુત-ચતુષ્કં દશાક્ષરં મનુ-વરં પૃથક્ ક્રમશઃ ।
અષ્ટાદશાક્ષરં ચેદ્ અયુત-દ્વયમ્ ઇત્ય્ ઉદીરિતા સઙ્ખ્યા

પર્વત-શૃઙ્ગે નદી-તીરે બિલ્વ-વૃક્ષ-સમીપ-દેશે હૃદય-પ્રમાણ-જલે ગોષ્ઠે વિષ્ણુ-પ્રતિમાધિષ્ઠિત-ગેહે પિપ્પલ-વૃક્ષ-સમીપ-દેશે સમુદ્રસ્ય તીરે અષ્ટસુ સ્થાનેષુ આસીન ઉપવિષ્ટઃ એકૈકશઃ એકૈકસ્મિન્ સ્થાને સ્થાનેષુ ક્રમશઃ ક્રમેણ પૃથક્ અયુત-ચતુષ્કં કૃત્વા દશાક્ષર-મન્ત્રં જપેત્ યદાષ્ટાદશાક્ષર-મન્ત્રઃ તદાયુત-દ્વયં કૃત્વા ઇતિ જપ-સઙ્ખ્યોદીરિતા અત્ર ન પ્રતિસ્થાનમ્ અયુત-ચતુષ્કાયુત-દ્વય-જપઃ કિન્તુ યથા જપ્તવ્યં યેન સર્વત્ર જપેન તાવત્ય્ એવ સઙ્ખ્યા ભવતિ અન્યથાષ્ટસુ સ્થાનેષુ જપેનાષ્ટાદશાક્સરે ષોડશાયુત-જપઃ સ્યાત્ । પ્રપઞ્ચ-સારે ઽપિ-અયુત-દ્વિતયાવધિ-જપઃ સ્યાદ્ ઇતિ । યદ્યપ્ય્ અષ્ટાદશાક્ષરે ઇયં સઙ્ખ્યા તથાપિ તુલ્ય-ન્યાયાદ્ દશાક્ષરે ઽપિ ઇયમ્ એવ વ્યવસ્થેતિ
રુદ્રધરઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_5.5-6 ॥
ઉક્તેષુ સ્થાનેષૂઉય્ ક્રમેણાહાર-નિયમમ્ આહ-
શાકં મૂલં ફલં ગો-સ્તન-ભવ-દધિની ભૈક્ષમ્ અન્નં ચ સક્તું
દુગ્ધાન્નં ચેત્ય્ અદાનઃ ક્ષિતિ-ધર-શિખરાદૌ ક્રમાત્ સ્થાન-ભેદે ।
એકં ચૈષામ્ અશક્તૌ ગદિતમ્ ઇહ મયા પૂર્વાસેવા-વિધાનં
નિર્વૃત્તે ઽસ્મિન્ પુનશ્ ચ પ્રજપતુ વિધિવત્ સિદ્ધયે સાધકેશઃ

ક્ષિતિ-ધર-શિખરાદૌ પૂર્વોક્ત-પર્વત-શૃઙ્ગાદૌ સ્થાન-વિશેષે ક્રમાદ્ એકૈકં ક્રમેણ વિહિતં શાકં વાસ્તુકાદિ મૂલં શૂરણાદિ ફલં આમ્રાદિ ગો-સ્તન-ભવં દુગ્ધં દધિ ચ દ્વન્દ્વઃ ભૈક્ષં ભિક્ષાત ઉપલબ્ધમ્ અન્નં ચ પ્રશસ્તં હૈમતિકં સિતાસ્વિન્નં સક્તું ભૃષ્ટ-યવ-ચૂર્ણં દુગ્ધાન્નં પાયસં અદાનો ભક્ષમાણો જપં કુર્યાત્ મિતોદનમ્ ।
શસ્તાન્નં ચ સમશ્નીયાન્ મન્ત્ર-સિદ્ધિ-સમીહયા ।
તસ્માન્ નિત્યં પ્રયત્નેન શસ્તાન્નાશી ભવેન્ નરઃ ॥ ઇતિ ।
અશક્તં પ્રત્ય્ આહ-એકમ્ ઇતિ । અશક્તૌ ચૈષામ્ અદ્રિ-શૃઙ્ગાદ્ય્-અષ્ટ-સ્થાનાનાં મધ્યે એકં સ્થાનં સમાશ્રિત્ય શાકાદ્ય્-અષ્ટ-વિધેષ્વ્ એકં ભોજનમ્ આશ્રિત્ય જપં કુર્યાત્ । તદ્ ઉક્તં નારદીયે-
મૃદુ કોષ્ણં સુપક્વં ચ કુર્યાદ્ વૈ લઘુ-ભોજનમ્ ।
નેન્દ્રિયાણાં યથા વૃદ્ધિસ્ તથા ભુઞ્જીત સાધકઃ ॥
યદ્ વા તદ્ વા પરિત્યાજ્યં દુષ્ટાનાં સઙ્ગમં તથા ॥
ઇહ ગ્રન્થે પૂર્વ-સેવાવિધાનં મયા ગદિતં કથિતમ્ અસ્મિન્ન્ નિવૃત્તે સમ્પૂર્ણે પુરશ્ચરણ-જપે પુનશ્ ચ પ્રજપતુ સિદ્ધયે વિશિષ્ટ-ફલ-સિદ્ધયે વિધિવત્ યથોક્ત-પ્રકારેણ અત્ર કેચિદ્ અસ્મિન્ પૂર્વ-સેવારમ્ભે કર્મણિ નિર્વૃત્તે સમાપ્તે પુનઃ પુરશ્ચરણ-જપં કરોત્વ્ ઇત્ય્ આહુઃ

દેહાર્ચનાન્તે દિનશો દિનાદૌ
દીક્ષોક્ત-માર્ગાન્યતરં વિધાનમ્ ।
આશ્રિત્ય કૃષ્ણં પ્રયજેદ્ વિવિક્તે
ગેહે નિષણ્ણો હુત-શિષ્ટ-ભોજી

દેહાર્ચનાન્તે દેહ-પૂજાવસાને દિનશઃ પ્રતિદિનં દિનાદૌ પ્રાતર્ દીક્ષોક્ત-માર્ગેષુ ષોડશ-પઞ્ચોપચારાદિષુ અન્યતરમ્ એકં વર્ત્માશ્રિત્ય કૃષ્ણં પ્રયજેત્ પૂજયતુ આવરણ-ભેદાદ્ વર્ત્મ-ભેદઃ । કીદૃશઃ ? વિવિક્ત એકાન્તે ગૃહે નિષણ્ણ ઉપવિષ્ટઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? હુત-શિષ્ટ-ભોજી પ્રાત્યહિક-જપ-દશાંશ-હોમાવશિષ્ટ-ભોજી

પ્રકારાન્તરમ્ અપિ મહતે ફલાય પુરશ્ચરણમ્ આહ-દશ-લક્ષમ્ ઇતિ રુદ્રધરઃ । વયં તુ પશ્યામઃ । પ્રકૃત-યથોક્ત-પુરશ્ચરણમ્ આહ-
દશ-લક્ષમ્ અક્ષય-ફલ-પ્રદં મનું
પ્રતિજપ્ય શિક્ષિત-મતિર્ દશાક્ષરમ્ ।
જુહુયાદ્ ગુડાજ્ય-મધુ-સમ્પ્લુતૈર્ નવૈર્
અરુણામ્બુજૈર્ હુતવહે દશાયુતમ્

શુદ્ધ-મતિઃ સાધકઃ અક્ષય-ફલદં મોક્ષ-ફલં દશાક્ષરં મનું દશ-લક્ષં પ્રતિજપ્ય હુતવહે સંસ્કૃતાગ્નૌ અરુણામ્બુજૈર્ અરુણ-કમલૈર્ દશા-યુતં લક્ષમ્ એકં જુહુયાત્ । કીદૃશૈઃ ? ગુડાજ્ય-મધુ-સમ્પ્લુતૈઃ ગુડ-ઘૃત-મધુ-સંયુક્તૈઃ

શુષિર-યુગલ-વર્ણં ચેન્ મનું પઞ્ચ-લક્ષં
પ્રજપતુ જુહુયાચ્ ચ પ્રોક્ત-ક્પ્ત્યાર્ધ-લક્ષમ્ ।
અમલ-મતિર્ અલાભે પાયસૈર્ અમ્બુજાનાં
સહિત-ઘૃત-સિતૈર્ એવારભેદ્ ધોમ-કર્મ

શુષિર-યુગલ-વર્ણં શુષિરં છિદ્રં નવ-સઙ્ખ્યાત્મકં તસ્ય યુગલં દ્વન્દ્વં અષ્ટાદશાક્ષરં જપેત્ તદા પઞ્ચ-લક્ષં પ્રજપતુ પ્રોક્ત-ક્પ્ત્યા પૂર્વોક્ત-પરિપાટ્યા ચાર્ધ-લક્ષમ્ જુહુયાત્ યથોક્ત-હોમ-દ્રવ્યાલાભે દ્રવ્યાન્તરમ્ આહ અમલ-મતિર્ ઇતિ શુદ્ધ-મતિઃ અમ્બુજાનાં પદ્માનામ્ અલાભે ઽપ્રાપ્તૌ પાયસૈઃ પરમાન્નૈર્ હોમમ્ આરભેત । કીદૃશૈઃ ? સહિતે ઘૃત-સિતે યેષુ તૈઃ ઘૃત-શર્કરા-સહિતૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વાહાન્તેન હોમ-પૂજેતિ સર્વત્ર બોદ્ધવ્યં હોમાદેશ્ ચાનુષ્ઠાન-પ્રકારો મત્-કૃત-હોમાનુષ્ઠાન-પદ્ધતેર્ અવગન્તવ્યઃ । નારદીયે, યથા-
જપસ્ય તુ દશાંશેન હોમઃ કાર્યો દિને દિને ।
અથવા લક્ષ-પર્યન્તં હોમઃ કાર્યો વિપશ્ચિતા ॥ ઇતિ

હોમાશક્તં પ્રત્યાહ-
અસક્તાનાં હોમે નિગમ-રસનાગેન્દ્ર-ગુણિતો
જપઃ કાર્યશ્ ચેતિ દિવ્જ-નૃપ-વિશામ્ આહુર્ અપરે ।
સહોમશ્ ચેદ્ એષાં સમ ઇહ જપો હોમ-રહિતો
ય ઉક્તો વર્ણાનાં સ ખલુ વિહિતસ્ તચ્-ચલ-દૃશામ્

તાવદ્ દ્રવ્યાદ્ય્-અસમ્પત્ત્યા હોમ-કર્મણિ અસમર્થાનાં બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-વૈશ્યાનાં યથા-સાઙ્ખ્યં નિગમા વેદાશ્ ચત્વારઃ રસાઃ ષટ્ નાગેન્દ્રા અષ્ટૌ એતૈર્ ગુણિતૈર્ જપ્યો ઽનુષ્ઠેય ઇત્ય્ અપરે આચાર્યા આહુઃ । તત્ર કૃત એવ જપઃ એતૈર્ ગુણિત ઇતિ રુદ્રધરઃ । વસ્તુતસ્ તુ-
હોમાશક્તૌ જપં કુર્યાદ્ ધોમ-સઙ્ખ્યા-ચતુર્ગુણમ્ ।
ષડ્-ગુણં ચાષ્ટ-ગુણિતં યથા-સઙ્ખ્યં દ્વિજાતયઃ ॥
ઇતિ પુરશ્ચરણ-ચન્દ્રિકોક્તમ્ એવ યુક્તં પશ્યામઃ ।
હોમ-કર્મણ્ય્ અશક્તાનાં વિપ્રાણાં દ્વિગુણો જપઃ ।
ઇતરેષાં તુ વર્ણાનાં ત્રિગુણો હિ વિધીયતે ॥ ઇતિ ।
એતેષાં મતાપેક્ષયા અપર ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । એતેષાં ચ મતે તર્પણાદિ-વ્યતિરેકેણ મૂલ-ભૂત-જપ-દ્વિગુણ-જપેનૈવ પુરશ્ચરણ-સિદ્ધિર્ ભવતિ તથૈવ ગ્રન્થાન્તરે ઽભિધાનાત્ । એષાં બ્રાહ્મણાદીનાં હોમ-સહિતશ્ ચેજ્ જપઃ તદા ત્રયાણામ્ અપિ અયુત-ચતુષ્ટયાદિ-સમાનમ્ એવ વર્ણાનાં બ્રાહ્મણાદીનાં હોમ-રહિતો ય ઉક્તો જપઃ । અત્ર હોમ-રહિતો યશ્ ચતુર્ગુણો જપ ઇતિ ભૈરવ-ત્રિપાઠિનઃ । સ એવ તચ્-ચલ-દૃશાં તત્-પત્નીનાં વિહિતઃ

સનાતનઃ : હોમે અસમર્થાનાં વિપ્ર-ક્ષત્રિય-વૈશ્યાનાં યથા-સઙ્ખ્યં નિગમાદેવાશ્ ચત્વારઃ, રસાઃ ષટ્ નાગેન્દ્રા અષ્ટૌ, એતૈર્ ગુણિતો જપઃ કાર્યઃ । ત્વ્-અર્થે વા-શબ્દઃ । અપર ઇતિ-હોમ-કર્મણ્ય્ અસુગમમ્ એવેતિ ॥ (હ્બ્વ્ 17.205 ટીકા)
શૂદ્રં પ્રત્ય્ આહ-
યં વર્ણમ્ આશ્રિતો યઃ શૂદ્રઃ સ ચ તન્-નત-ભ્રુવામ્ ।
વિદધીત જપં વિધિવચ્ છ્રદ્ધાવાન્ ભક્તિ-ભરાવનમ્ર-તનુઃ

બ્રાહ્મણાદીનાં મધ્યે યં વર્ણં શૂદ્રઃ સમાશ્રિતઃ સ તન્-નત-ભ્રુવાં તેષામ્ એવ દ્વિજાત્ય્-આદીનાં સ્ત્રીણાં વિહિતં જપં વિધિવત્ કથિત-પ્રકારેણ વિહિતં કુર્યાત્ । કીદૃશઃ ? શ્રદ્ધા-યુતઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? ભક્તિ-ભરેણ ભક્ત્ય્-અતિશયેન નમ્રો તનુઃ શરીરં યસ્ય સ તથા । જપશ્ ચાયં હોમ-રહિત ઇતિ રુદ્રધરઃ

પુરશ્ચરણોત્ત્તર-કૃત્યમ્ આહ-
પુનર્ અભિષિક્તો ગુરુણા વિધિવદ્ વિશ્રાણ્ય દક્ષિણાં તસ્મૈ ।
અભ્યવહાર્ય ચ વિપ્રાન્ વિભવૈઃ સમ્પ્રીણયેચ્ ચ ભક્તિ-યુતઃ

ગુરુણા પુનર્ અપિ વિધિવત્ યથોક્ત-વિધિના અભિષિક્તઃ કૃતાભિષેકઃ તસ્મૈ ગુરવે દક્ષિણાં વિશ્રાણ્ય દત્ત્વા વિપ્રાન્ અભ્યવહાર્ય ભોજયિત્વા ભક્તિ-યુતઃ સન્ સમ્પ્રીણયેત્ ધન-ધાન્યાદિભિઃ પ્રીતિં કુર્યાત્

સિદ્ધ-મન્ત્રસ્ય કૃત્યમ્ આહ-
ઇતિ મન્ત્ર-વર-દ્વિતયાન્યતરં
પરિસાધ્ય જપાદિભિર્ અચ્યુત-ધીઃ ।
પ્રજપેત્ સવન-ત્રિતયે દિનશો
વિધિનાથ મુકુન્દમ્ અમન્દ-મતિઃ

ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણ મન્ત્ર-દ્વિતયાન્યતરં મન્ત્ર-દ્વિતયયોર્ મધ્યે એકં જપાદિભિર્ જપ-પૂજા-હોમ-તર્પણાદિભિઃ પરિસાધ્ય સાધયિત્વા અચ્યુત-ધીર્ અચ્યુતે શ્રી-કૃષ્ણે ધીર્ બુદ્ધિર્ યસ્ય સ તથા । યદ્ વા, અચ્યુતા ન ક્ષરિતા વિષ્ણૌ બુદ્ધિર્ યસ્ય સ તથા સવન-ત્રિતયે સન્ધ્યાદિ-ત્રયે દિનશઃ પ્રતિદિનં વિધિના ઉક્ત-પ્રકારેણ મુકુન્દં કૃષ્ણં પ્રયજેત્ પૂજયતુ અમન્દ-મતિઃ શુદ્ધ-મતિઃ

પૂજાયાં પ્રાતઃ-કાલિક-ધ્યાનમ્ આહ-
અથ શ્રીમદ્-ઉદ્યાન-સંવીત-હૈમ-
સ્થલોદ્ભાસિ-રત્ન-સ્ફુરન્-મણ્ડપાન્તઃ ।
લસત્-કલ્પ-વૃક્ષાધ ઉદ્દીપ્ત-રત્ન-
સ્થલી-ધિષ્ઠિતામ્ભોજ-પીઠાધિરૂઢમ્

સપ્ત-શ્લોકાન્તં કુલકમ્ । અથાનન્તરં ભક્તિ-નમ્રઃ ભક્ત્ય્-અતિશયેન નમ્ર-દેહઃ પ્રગે પ્રાતઃ-કાલે કથિત-રૂપં કૃષ્ણમ્ અનુસ્મૃત્ય ધ્યાત્વા તદ્-અઙ્ગેન્દ્ર-વજ્રાદિભિઃ તસ્ય કૃષ્ણસ્યાઙ્ગાનિ પૂર્વોક્તાનિ હૃદયાદીનિ ઇન્દ્રાદયો દશ દિક્-પાલાઃ વજ્રાદયસ્ તદ્-આયુધાનિ ચ તૈઃ સહ પૂજયિત્વા તં કૃષ્ણં સિતા શર્કરા મોચા કદલી-વિશેષઃ હૈયઙ્ગવીનં સદ્યો-જાત-ઘૃતમ્ । એભિસ્ તથા દધ્ના વિમિશ્રેણ દધિ-સંયુક્તેન દોગ્ધેન પાયસેન ચ મન્ત્રી સમ્પ્રીણયેત્ । કીદૃશં ? શ્રીમત્ શોભા-યુક્તં યદ્ ઉદ્યાનં ક્રીડા-વનં તેન સંવીતં વેષ્ટિતં યદ્-ધૈમ-સ્થલં લસત્-કાઞ્ચન-ભૂમિસ્ તત્રોદ્ભાસીનિ ઉદ્ગત-કિરણાનિ યાનિ યાનિ રત્નાનિ તૈઃ સ્ફુરત્ દેદીપ્યમાનો યો મણ્ડપસ્ તસ્યાન્તર્-મધ્યે દેદીપ્યમાનો યઃ
કલ્પ-વૃક્ષસ્ તસ્યાધશ્ છાયાયામ્ ઉદ્ગતા દીપ્તિર્ યસ્ય તાદૃશં રત્ન-મયં યત્ સ્થાનં તદ્-અધિષ્ઠિતં તત્રાવસ્થિતં યદ્ અમ્ભોજં પદ્યં તદ્ એવ પીઠં તત્રાધિરૂઢમ્ ઉપવિષ્ટમ્

મહા-નીલ-નીલાભમ્ અત્યન્ત-બાલં
ગુડ-સ્નિગ્ધ-વક્ત્રાન્ત-વિસ્રસ્ત-કેશમ્ ।
અલિ-વ્રાત-પર્યાકુલોત્ફુલ્લ-પદ્મ-
પ્રમુગ્ધાનનં શ્રીમદ્ ઇન્દીવરાક્ષમ્

પુનઃ કીદૃશં ? મહા-નીલ ઇન્દ્ર-નીલઃ । તદ્વન્ નીલાભં શ્યામમ્ । પુનર્ અત્યન્ત-બાલં પઞ્ચ-વાર્ષિકમ્ । પુનઃ, ગુડાઃ કુટિલાઃ સ્નિગ્ધાઃ ચિક્કણાઃ કર્ણાન્તે કપોલે વિસ્રસ્તાઃ પર્યાકુલાઃ । વક્ત્રાન્તેતિ પાઠે વિસ્રસ્તા મુખાવલમ્બિતાઃ કેશા યસ્ય તમ્ । અલિ-વ્રાતેન ભ્રમર-સમૂહેન પર્યાકુલં ચઞ્ચલં વ્યાપ્તં વા યત્ ફુલ્લં વિકસિતં પદ્મં તદ્વત્ પ્રમુગ્ધં મનોહરં આનનં મુખં યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? શ્રીમત્ દોષ-રહિતં યદ્ ઇન્દીવરં નીલ-પદ્મં તત્-સદૃશે અક્ષિણી યસ્ય તમ્

પુનઃ કીદૃશં ?
ચલત્-કુણ્ડલોલ્લાસિ-સમ્ફુલ્લ-ગણ્ડં
સુઘોણં સુશોણાધરં સુસ્મિતાસ્યમ્ ।
અનેકાશ્મરશ્મ્ય્-ઉલ્લસત્-કણ્ઠ-ભૂષા-
લસન્તં વહન્તં નખં પૌણ્ડરીકમ્

ચઞ્ચલે યે કુણ્ડલે તાભ્યામ્ ઉન્નતૌ ઉલ્લસિતૌ શોભમાનૌ સમ્ફુલ્લૌ વિકાશિતૌ ગણ્ડૌ યસ્ય તમ્ । પુનઃ શોભમાના ઘોણા નાસા યસ્ય તમ્ । પુનઃ સુશોણો લોહિતો ઽધરો યસ્ય તમ્ । પુનઃ શોભનં યત્ સ્મિતમ્ ઈષદ્-ધાસસ્ તદ્-યુક્તમ્ આસ્યં યસ્ય તમ્ । પુનઃ અનેકાનિ યાન્ય્ અશ્માનિ ઇન્દ્રનીલ-પ્રભૃતીનિ રત્નાનિ તેષાં યે રશ્મયઃ કિરણાઃ તૈર્ ઉલ્લસન્તી યા કણ્ઠ-ભૂષા તયા લસન્તં શોભમાનમ્ । પુનઃ પૌણ્ડરીકં વ્યાઘ્ર-સમ્બન્ધિ-નખં વહન્તં ધારયન્તમ્

પુનઃ કીદૃશં ?
સમુદ્ધૂસરોરઃ-સ્થલં ધેનુ-ધૂલ્યાઃ
સુપુષ્ટાઙ્ગમ્ અષ્ટાપદાકલ્પ-દીપ્તમ્ ।
કટીર-સ્થલે ચારુ-જઙ્ઘાન્ત-યુગ્મે
પિનદ્ધં ક્વણત્-કિઙ્કિણી-જાલ-દામ્ના

ધેનુ-ધૂલ્યા ગો-રજસા સમુદ્ધૂસરં ધૂસરિતમ્ ઉરઃ-સ્થલં યસ્ય તં ગવામ્ અનુગમનાત્ સુષ્ઠુ પુષ્ટમ્ અઙ્ગં યસ્ય તમ્ । કીદૃશં ? અષ્ટાપદાકલ્પ-દીપ્તં સુવર્ણ-ઘટિતાલઙ્કારેણ શોભમાનમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? ક્વણત્-કિઙ્કિણી-જાલ-દામ્ના શબ્દાયમાન-ક્ષુદ્ર-ઘણ્ટિકા-સમૂહ-માલયા કટિ-સ્થલે શ્રોણિ-તટે ચારુ-જઙ્ઘાન્ત-યુગ્મે મનોહર-ગુલ્ફ-દ્વયોર્ધ્વ-પ્રદેશે પિનદ્ધં બદ્ધમ્

પુનઃ કીદૃશં ?
હસન્તં હસદ્-બન્ધુ-જીવ-પ્રસૂન-
પ્રભાં પાણિ-પાદામ્બુજોદાર-કાન્ત્યા ।
કરે દક્ષિણે પાયસં વામ-હસ્તે
દધાનં નવં શુદ્ધ-હૈયઙ્ગવીનમ્

પાણિ-પાદામ્બુજોદાર-કાન્ત્યા હસ્ત-ચરણ-પદ્મ-વિપુલ-શોભયા હસદ્-બન્ધુ-જીવ-પુષ્પ-કાન્તિં હસન્તમ્ ઉપહસન્તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? દક્ષિણે કરે હસ્તે પાયસં સવ્ય-હસ્તે વામ-કરે નવં નૂતનં શુદ્ધં નિષ્કલુષં હૈયઙ્ગવીનમ્ નવનીતં હ્યો ગો-દોહનોદ્ભવં ઘૃતં દધાનં ધારયન્તમ્

પુનઃ કીદૃશં ?
મહીભાર-ભૂતામ્ અરારાતિ-યૂથાન્
અનઃ-પૂતનાદીન્ નિહન્તું પ્રવૃત્તમ્ ।
પ્રભું ગોપિકા-ગોપ-ગો-વૃન્દ-વીતં
સુરેન્દ્રાદિભિર્ વન્દિતં દેવ-વૃન્દૈઃ

મહી-ભાર-ભૂતામ્ અરારાતિ-યૂથાન્ પૃથિવી-ભાર-રૂપ-દૈત્ય-સમૂહાન્ અનઃ-પૂતનાદીન્ શકટાસુર-પ્રભૃતીન્ નિહન્તું પ્રવૃત્તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? પ્રભું સમર્થમ્ ઈશ્વરમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? ગોપિકા ગોપ-સ્ત્રી, ગોપઃ ગૌઃ એતેષાં સમૂહેન વીતં વેષ્ટિતમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? ઇન્દ્રાદિભિર્ દેવ-સમૂહૈર્ નમસ્કૃતમ્

પ્રગે પૂજયિત્વેત્ત્યનુસ્મૃત્ય કૃષ્ણં
તદ્-અઙ્ગેન્દ્ર-વજ્રાદિકૈર્ ભક્તિ-નમ્રઃ ।
સિતા-મોચ-હૈયઙ્ગવીનૈશ્ ચ દધ્ના
વિમિશ્રેણ દૌગ્ધેન સમ્પ્રીણયેત્ તમ્

પૂર્વ-શ્લોકે વ્યાખ્યાતમ્ અપિ ક્રમાનુરોધેન વ્યાખ્યાતે પ્રગે પ્રાતઃ-કાલે ઉક્ત-પ્રકારેણ કૃષ્ણમ્ અનુસ્મૃત્ય ધ્યાત્વા ઉપચારૈઃ સમ્પૂજ્ય અઙ્ગાદ્ય્-આવરણૈઃ સહ સમ્પૂજ્ય નૈવેદ્યં દદ્યાત્ । નૈવેદ્ય-દ્રવ્યમ્ આહ-સિતેતિ । સિતા શર્કરા મોચા કદલી હૈયઙ્ગવીનં દૌગ્ધેન પાયસેન

પ્રાતઃ સવન-પૂજા-ફલમ્ આહ-
ઇતિ પ્રાતર્ એવાર્ચયેદ્ અચ્યુતં યો
નરઃ પ્રત્યહં શશ્વદ્ આસ્તિક્ય-યુક્તઃ ।
લભેતાચિરેણૈવ લક્ષ્મીં સમગ્રામ્
ઇહ પ્રેત્ય શુદ્ધં પરં ધામ ભૂયાત્

ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણ પ્રત્યહં શશ્વત્ સર્વદા આસ્તિક્ય-યુક્તઃ સન્ યો નરઃ પ્રાતઃ-કાલે અચ્યુતમ્ અર્ચયેત્ તમ્ એવાવશ્યં પૂજયતિ સ ઇહ લોકે અચિરેણૈવાલ્પ-કાલેનૈવ સમગ્રાં સમ્પૂર્ણાં લક્ષ્મીં સમ્પદં લભતે પ્રાપ્નોતિ પ્રેત્ય દેહં પરિત્યજ્ય પરં શુદ્ધં બ્રહ્માખ્યં મહઃ ભૂયાત્ પ્રાપ્નોતિ તત્-સરૂપો ભવતીત્ય્ અર્થઃ

પ્રાતઃ પૂજાયામ્ એવ નૈવેદ્યં તર્પણં ચ દર્શયતિ-
અહો-મુખે ઽનુદિનમ્ ઇત્ય્ અભિપૂજ્ય શૌરિં
દધ્નાથ વા ગુડ-યુતેન નિવેદ્ય તોયૈઃ ।
શ્રીમન્-મુખે સમનુતર્પ્ય ચ તદ્-ધિયા તં
જપ્યાત્ સહસ્રમ્ અથ સાષ્ટકમ્ આદરેણ

અથવા શબ્દઃ પાદ-પૂરણે ઇતિ પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ અહ્નો-મુખે પ્રાતઃ-કાલે અનુદિનં પ્રત્યહં શૌરિં કૃષ્ણમ્ અભિપૂજ્ય ગુડ-સહિતેન દધ્ના નૈવેદ્યં દત્ત્વા જલૈસ્ તદ્-ધિયા ગુડ-સહિત-બુદ્ધ્યા શ્રીમતઃ કૃષ્ણસ્ય મુખે સમનુતર્પ્ય અથાનન્તરં તં મન્ત્રમ્ આદરેણ સાષ્ટકં સહસ્રં અષ્ટોત્તર-સહસ્રં જપેત્

મધ્યન્દિન-સવન-ધ્યાનમ્ આહ-
મધ્યં-દિને જપ-વિધાન-વિશિષ્ટ-રૂપં
વન્દ્યં સુરર્ષિ-યતિ-ખેચર-મુખ્ય-વૃન્દૈઃ ।
ગો-ગોપ-ગોપ-વનિતા-નિકરૈઃ પરીતં
સાન્દ્રામ્બુદ-ચ્છવિ-સુજાત-મનોહરાઙ્ગમ્

ચતુર્થ-શ્લોક-સ્થ-ક્રિયયા યોજના એવમ્ અનેન પ્રકારેણ મધ્યન્દિને મધ્યાહ્ને નન્દજં કૃષ્ણં ધ્યાત્વા ઇન્દિરા શ્રીસ્ તસ્યા આપ્ત્ય્-અર્થં અર્ચયતુ । કીદૃશં ? જપ-વિધાનેન વિશિષ્ટં રૂપં યસ્ય તં જપાર્થં યત્ ધ્યાનમ્ । અથ પ્રકટ-સૌરભેત્ય્ આદિ તૃતીય-પટલોક્ત-ધ્યાનં તદ્ એવાત્રાપીતિ ત્રિપાઠિનઃ । પુનઃ કીદૃશં ? વન્દ્યં શ્રેષ્ઠમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? સુરા ઇન્દ્રાદય ઋષયો નારદાદયઃ યતયઃ સનકાદયઃ ખેચરાઃ સ્વર્ગ-વાસિનઃ એતેષાં મુખ્યાઃ શ્રેષ્ઠાઃ તેષાં વૃન્દૈઃ સમૂહૈઃ તથા ગૌઃ ગોપઃ ગોપ-સ્ત્રી ચ એતેષાં નિકરૈઃ સમૂહૈઃ પરીતં વેષ્ટિતં સાન્દ્રો નિવિડો યો અમ્બુદો મેઘસ્ તદ્વચ્ છવિર્ યસ્ય તત્ । અથ ચ સુજાતં દોષ-રહિતમ્ । અથ ચ મનોહરં નેત્રોત્સવ-કારકમ્
અઙ્ગં યસ્ય

પુનઃ કીદૃશં ?
મયૂર-પત્ર-પરિક્પ્ત-વતંસ-રમ્ય-
ધમ્મિલ્લમ્ ઉલ્લસિત-ચિલ્લિકમ્ અમ્બુજાક્ષમ્ ।
પૂર્ણેન્દુ-બિન્દુ-વદનં મણિ-કુણ્ડલ-શ્રી-
ગણ્ડં સુનાસમ્ અતિસુન્દર-મન્દ-હાસમ્

મયૂરસ્યેદં માયૂરં પત્રં પક્ષઃ માયૂરં ચ તત્-પત્રં ચેતિ માયૂર-પત્રં તેન પરિક્પ્તો યો વતંસઃ શિરો-ભૂષણમ્ । વષ્ટિ-ભાગુરિરલ્લોપમ્ અવાપ્યોરુપસર્ગયોઃ ઇત્ય્ અકાર-લોપઃ । તેન રમ્યો ધમ્મિલ્લઃ કેશ-પાશઃ યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? અમ્બુજવત્ પદ્મવત્ અક્ષિણી યસ્ય સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? સમ્પૂર્ણો ય ઇન્દુ-બિમ્બશ્ ચન્દ્ર-મણ્ડલં તદ્વદ્ વદનં મુખં યસ્ય સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? મણિ-મયં યત્ કુણ્ડલં તેન શ્રી-યુક્તૌ શોભા-સહિતૌ ગણ્ડૌ યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? શોભના નાસા યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? મનોહરેષદ્-હાસ્ય-યુક્તમ્

પુનઃ કીદૃશં ?
પીતામ્બરં રુચિર-નૂપુર-હાર-કાઞ્ચી-
કેયૂરકોમિકટકાદિભિર્ ઉજ્જ્વલાઙ્ગમ્ ।
દિવ્યાનુલેપન-પિશઙ્ગિતમસરાજદ્-
અમ્લાન-ચિત્ર-વનમાલમ્ અનઙ્ગ-દીપ્તમ્

પીતામ્બરં વસ્ત્રં યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? મનોહર-નૂપુરાદિભિઃ શોભિતમ્ અઙ્ગમ્ યસ્ય તં હારો મુક્તાવલી કાઞ્ચી ક્ષુદ્ર-ઘણ્ટિકા કેયૂરમ્ અઙ્ગદમ્ ઊર્મિર્ મુદ્રિકા કટકઃ કઙ્કણ આદિ-પદેન કિરીટાદીનાં પરિગ્રહઃ । પુનઃ કીદૃશં ? દેવ-સમ્બન્ધિનાનુલેપનેન કુઙ્કુમાદિના પિશાઙ્ગિતં પિઞ્જરિતમ્ અંસે સ્કન્ધે રાજન્તી શોભમાના અમ્લાના અક્લિષ્ટા ચિત્રા નાના-પ્રકારિકા વનમાલા પત્ર્-પુષ્પ-મયી આપાદ-લમ્બિની માલા યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? અનઙ્ગવત્ કામવત્ દીપ્તમ્

પુનઃ કીદૃશં ?
વેણું ધમન્તમ્ અથવા સ્વ-કરે દધાનં
સવ્યેતરે પશુપ-યષ્ટિમ્ ઉદાર-વેષમ્ ।
દક્ષે મણિ-પ્રવરમ્ ઈપ્સિત-દાન-દક્ષં
ધ્યાત્વૈવમ્ અર્ચયતુ નન્દજમ્ ઇન્દિરાપ્ત્યૈ

વેણું ધમન્તમ્ વાદયન્તમ્ । અથવા પક્ષાન્તરે સ્વ-કરે સવ્યેતરે વામે ગો-રક્ષણ-દણ્ડં દધાનં તથા દક્ષે દક્ષિણે ઈપ્સિત-દાન-દક્ષં મણિં દધાનમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? ઉદાર-વેષમ્ । ઉદ્ભટ-વેષમ્ ઇતિ રુદ્ર-ધરઃ । વસ્તુતસ્ તુ વેણું વાદયન્તં તદ્ એવ દર્શયતિ અથેતિ વામ-કરે સવ્યં દક્ષિણ-વામયોર્ ઇત્ય્ અભિધાનાત્ દ્વયોર્ એવાત્ર-તન્ત્રેણ સઙ્ગ્રહઃ તત્ર સવ્યે દ્વિતીય-વામ-હસ્તે પશુપ-યષ્ટિં પરશુરકાર્થં યષ્ટિં દણ્ડં તથા સવ્યે દક્ષિણે હસ્તે મણિ-પ્રવરમ્ મણિ-શ્રેષ્ઠં ચિન્તામણિં દધાનમ્ । કીદૃશં ? મણિ-પ્રવરમ્ ઈપ્સિત-દાન-દક્ષં વાઞ્છિતાર્થ-દાન-ક્ષમમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

આવરણ-નૈવેદ્ય-દાન-પ્રકારમ્ આહ-
દામાદિકાઙ્ગ-દયિતાસુહૃદઙ્ઘ્રિપેન્દ્ર-
વજ્રાદિભિઃ સમભિપૂજ્ય યથા-વિધાનમ્ ।
દીક્ષા-વિધિ-પ્રકથિતં ચ નિવેદ્ય-જાતં
હૈમે નિવેદયતુ પાત્ર-વરે યથાવત્

દામ આદિર્ યસ્ય । આદિ-પદેન સુદામાદીનાં પરિગ્રહઃ । અઙ્ગાનિ પૂર્વોક્તાનિ પઞ્ચ દયિતા રુક્મિણ્ય્-આદ્યાઃ સુહૃદો વસુદેવાદ્યાઃ અઙ્ઘ્રિપા મન્દરાદ્યાઃ પૂર્વોક્તા ઇન્દ્રાદયો દશ દિક્પાલાઃ વજ્રાદીનિ ચ તેષાં આયુધાનિ પૂર્વોક્તાનિ । એતૈર્ યથા-વિધાનં યથોક્ત-પ્રકારેણ કૃષ્ણં સમ્પૂજ્ય દીક્ષા-વિધાને કથિતં નૈવેદ્ય-સમૂહં હૈમં સુવર્ણ-મયે પાત્ર-શ્રેષ્ઠે યથાવત્ નિવેદયતુ

હોમાદિકમ્ આહ-
અષ્ટોત્તરં શતમ્ અથો જુહુયાત્ પયો ઽન્નૈઃ
સર્પિઃ-પ્લુતૈઃ સુસિત-શર્કરયા વિમિશ્રૈઃ ।
દદ્યાદ્ બલિં ચ નિજ-દિક્ષુ સુરર્ષિ-યોગિ-
વર્ગોપદૈવત-ગણેભ્ય ઉદગ્ર-ચેતાઃ

અનન્તરં પયો ઽન્નૈઃ પાયસૈઃ સર્પિઃ-પ્લુતૈઃ સુસિત-શર્કરયા વિમિશ્રૈઃ અતિશુભ્ર-શર્કરયા મિલિતૈઃ અષ્ટાધિકં શતમ્ જુહુયાત્ હોમં કુર્યાત્ । સાહચર્યાત્ કલ્પના-લાઘવાચ્ ચ હોમોક્ત-દ્રવ્યેણૈવ નિજ-દિક્ષુ સ્વ-સ્વ-દિક્ષુ સુરર્ષિ-યોગિ- વર્ગોપદૈવત-ગણેભ્યો બલિં દદ્યાત્ । તત્ર સુરા વિરઞ્ચિ-પ્રભૃતયઃ પૂર્વ-દિક્-સ્થાઃ ઋષયો નારદાદયો દક્ષિણ-દિક્-સ્થાઃ યોગિ-વર્ગઃ સનકાદિઃ પશ્ચિમ-દિક્સ્થાઃ ઉપદેવ-ગણાઃ યક્ષ-સિદ્ધ-ગન્ધર્વ-વિદ્યાધરાદ્યાઃ ઉત્તર-દિક્-સ્થા ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । ઉપદેવ-ગણાઃ દશ-દિક્-પાલા ઇતિ રુદ્રધરઃ । ઉદગ્ર-ચેતા ઉદ્ભટ-ચિત્તઃ સોત્સાહ ઇત્ય્ અર્થઃ

નવનીત-મિલિત-પાયસ-ધિયાર્ચનાન્તે જલૈર્ મુખે તસ્ય ।
સન્તર્પ્ય જપતુ મન્ત્રી સહસ્રમ્ અષ્ટોત્તર-શતં વાપિ

અર્ચનાન્તે પૂજાવસાને તસ્ય દેવસ્ય મુખે નવનીતેન મિલિતં સમ્બદ્ધં યત્ પાયસં તદ્-બુદ્ધ્યા જલૈઃ સન્તર્પ્ય તર્પણં કૃત્વા મન્ત્રી સાધકઃ અષ્ટાધિકં સહસ્રમ્ શતં વા જપતુ

એતત્-ફલમ્ આહ-
અહ્નો મધ્યે વલ્લવી-વલ્લભં તં
નિત્યં ભક્ત્યાભ્યર્ચયેત્ યો નરાગ્ર્યઃ ।
દેવાઃ સર્વે તં નમસ્યન્તિ શશ્વત્
વર્તેરન્ વૈ તદ્-વશે સર્વ-લોકાઃ

યો નરાગ્ર્યો નર-શ્રેષ્ઠઃ અહ્નો મધ્યે મધ્યાહ્ને તં વલ્લવી-વલ્લભં ગોપી-પ્રિયં નિત્યં સર્વદા ભક્ત્યા સાત્ત્વિકેન ભાવેનાર્ચયેત્ । તં નર-શ્રેષ્ઠં સર્વે દેવાઃ નમસ્યન્તિ । તથા શશ્વત્ સર્વદા સર્વે જના એવ તદ્-વશે વર્તેરન્ તદ્-વશ્યાઃ સ્યુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મેધાયુઃ-શ્રી-કાન્તિ-સૌભાગ્ય-યુક્તઃ
પુત્રૈર્ મિત્રૈર્ ગોમહી-રત્ન-ધાન્યૈઃ ।
ભોગૈશ્ ચાન્યૈર્ ભૂરિભિઃ સન્નિહાઢ્યો
ભૂયાન્ ભૂયો ધામ તચ્ ચાચ્યુતાખ્યમ્

તથા ઇહ લોકે મેધા ધારણાવતી બુદ્ધિઃ આયુઃ જીવનં, શ્રીઃ લક્ષ્મીઃ । કાન્તિઃ શરીર-શોભા, સૌભાગ્યં સર્વજન-પ્રિયતા । એતૈઃ યુક્તઃ સમ્બદ્ધઃ તથા પુત્રૈર્ ઔરસૈઃ મિત્રૈઃ સુહૃદ્ભિર્ ગૌઃ પ્ર્થિવી રત્નં ધાન્યં વ્રીહ્યાદિઃ । એતૈશ્ ચતથાન્યૈર્ ભૂરિભિઃ પ્રચૂરૈઃ સુખૈર્ આઢ્યઃ ઉપચિતઃ સન્ પુનઃ દેહાવસાને અચ્યુતાખ્યં કૃષ્ણ-નામકં તેજો મહો ભૂયાન્ તદ્-રૂપો ભવતીત્ય્ અર્થઃ

તૃતીય-કાલ-પૂજા-વ્યવસ્થામ્ આહ-
તૃતીય-કાલ-પૂજાયામ્ અસ્તિ કાલ-વિકલ્પના ।
સાયાહ્ને નિશિ વેત્ય્ અત્ર વદન્ત્ય્ એકે વિપશ્ચિતઃ

તૃતીય-કાલ-પૂજાયામ્ કાલસ્ય વેલાયાં વિકલ્પના વિકલ્પો ઽસ્તિ તમ્ એવાહ-સાયાહ્ને સન્ધ્યાયાં નિશિ રાત્રૌ વેતિ અત્ર એકે વિપશ્ચિતો વદન્તિ

કિં તત્રાહ-
દશાક્ષરેણ ચેદ્ રાત્રૌ સાયાહ્ને ઽષ્ટાદશાર્ણતઃ ।
ઉભયીમ્ ઉભયેનૈવ કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અપરે જગુઃ

ચેદ્ યદિ દશાક્ષરેણ મન્ત્રેણ પૂજાદિકં તદા રાત્રૌ યદ્ અષ્ટાદશાર્ણતો અષ્ટાદશાક્ષરેણ મન્ત્રેણ તદા સાયાહ્ને ઇત્ય્ એકેષાં મતમ્ । અપરે ચ પુનઃ ઉભયીમ્ ઉભય-પૂજામ્ ઉભયેનૈવ દશાક્ષરેણાષ્ટાદશાક્ષરેણ ચ તત્ કુર્યાદ્ ઇતિ જગુઃ કથયન્તિ । તથા ચૈચ્છિકો વિકલ્પ ઇતિ ભાવઃ

સાયાહ્ન ઇત્ય્ આદિ । અત્ર નવ-શ્લોકાન્તં કુલકમ્ ।
સાયાહ્ને દ્વારવત્યાં તુ ચિત્રોદ્યાનોપશોભિતે ।
દ્વ્યષ્ટ-સાહસ્ર-સઙ્ખ્યાતૈર્ ભવનૈર્ અભિસંવૃતે

હંસ-સારસ-સઙ્કીર્ણૈઃ કમલોત્પલ-શાલિભિઃ ।
સરોભિર્ અમલામ્ભોભિઃ પરીતે ભવનોત્તમે

ઉદ્યત્-પ્રદ્યોતન-દ્યોત-સદ્યુતૌ મણિ-મણ્ડપે ।
મૃદ્વાસ્તરે સુખાસીનં હેમામ્ભોજાસને હરિમ્

નારદાદ્યૈઃ પરિવૃતમ્ આત્મ-તત્ત્વ-વિનિર્ણયે ।
તેભ્યો મુનિભ્યઃ સ્વં ધામ દિશન્તં પરમ્ અક્ષરમ્

સાયાહ્ને એવમ્ એતાદૃશ-વેષ-ધારિણં હરિં ધ્યાત્વાર્ચયેત્ । કીદૃશં ? મૃદ્વાસ્તર-કોમલાસન-રૂપે હેમામ્ભોજાસને કનક-પદ્માસને સમાસીનમ્ ઉપવિષ્ટં કુત્રાવસ્થિતં મણિ-મણ્ડપે । કિં વિશિષ્ટે ? ઉદ્ગચ્છન્ યઃ પ્રદ્યોતનઃ સૂર્યઃ તસ્ય દ્યોતસ્ય સમાના દ્યુતિર્ યસ્ય તસ્મિન્ । કુત્ર ? ભવનોત્તમે ગૃહ-શ્રેષ્ઠે । કિં વિશિષ્ટે ? ચિત્રોદ્યાનોપશોભિતે બહુધોપવન-સેવિતે । પુનઃ કિં વિશિષ્ટે ? દ્વારવત્યાં વિદ્યમાને । પુનઃ કિં વિશિષ્ટે ? ભવનૈર્ ગૃહૈર્ અભિસંવૃતે । કીદૃશૈઃ ? દ્વ્યષ્ટ-સાહસ્ર-સઙ્ખ્યાતૈઃ ।
પુનઃ કિં વિશિષ્ટે ? સરોભિઃ સરોવરૈઃ પરીતે । કીદૃશૈઃ ? અમલામ્ભોભિર્ નિર્મલ-જલૈઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? હંસ-સારસ-સઙ્કીર્ણૈઃ હંસાદિ-પક્ષિ-ગણૈર્ વ્યાપ્તૈઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? કમલોત્પલ-શાલિભિઃ પદ્મોત્પલ-સહિતૈઃ ।
હરિં કીદૃશં ? નારદાદ્યૈર્ મુનિભિઃ પરિવૃતમ્ વેષ્ટિતમ્ । કિમ્-અર્થમ્ ? આત્મ-તત્ત્વ-વિનિર્ણયે આત્મ-તત્ત્વ-નિશ્ચયે નિમિત્તે । પુનઃ કીદૃશં ? તેભ્યો નારદાદિભ્યઃ સ્વં ધામ જ્ઞાન-સ્વરૂપમ્ આત્માનં કથયન્તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? પરમ-વિદ્યા-તત્-કાર્ય-રહિતમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? અક્ષરમ્ અવિનાશિ ॥ ક્ર્દ્ચ્_5.35-38 ॥
પુનઃ કીદૃશં ?
ઇન્દીવર-નિભં સૌમ્યં પદ્મ-પત્રોરુણેક્ષણમ્ ।
સ્નિગ્ધ-કુન્તલ-સમ્ભિન્ન-કિરીટ-મુકુટોજ્જ્વલમ્

ઇન્દીવર-નિભં નીલામ્ભોજ-સદૃશં સૌમ્યં ઉગ્રતા-રહિતમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? પદ્મ-પત્રવદ્ આયતે દીર્ઘે ઈક્ષણે યસ્ય તમ્ । પુનઃ સ્નિગ્ધાઃ ચિક્કણા યે કુન્તલાઃ કેશાસ્ તૈઃ સમ્ભિન્ને મિલિતે કિરીટ-મુકુટે તાભ્યામ્ ઉજ્જ્વલં દેદીપ્યમાનમ્ । તત્ર કિરીટ-શબ્દેન લલાટાશ્રિતઃ ત્રિ-શૃઙ્ગો ઽલઙ્કાર-વિશેષઃ કથ્યતે । મુકુટ-શબ્દેન ચ મૂર્ધ્નિ મધ્ય-ભાગાશ્રિતં તચ્ ચ દીપ-શિખા-કારો ઽલઙ્કાર-વિશેષઃ કથ્યતે

પુનઃ કીદૃશં ?
ચારુ-પ્રસન્ન-વદનં સ્ફુરન્-મકર-કુણ્ડલમ્ ।
શ્રીવત્સ-વક્ષસં ભ્રાજ-કૌસ્તુભં વનમાલિનમ્

ચારુ મનોહરં પ્રસન્નં ફલ-દાયિ વદનં યસ્ય તમ્ । પુનઃ સ્ફુરતી દેદીપ્યમાને મકરાકૃતી કુણ્ડલે યસ્ય તમ્ । પુનઃ શ્રીવત્સો વિપ્ર-પાદ-પ્રહાર-કૃત-ચિહ્ન-વિશેષો વક્ષસિ યસ્ય તમ્ । પુનઃ ભ્રાજન્ દેદીપ્યમાનઃ કૌસ્તુભો મણિ-વિશેષો યસ્ય તમ્ । પુનઃ વનમાલા-ધારિણમ્

કાશ્મીર-કપિશોરસ્કં પીત-કૌશેય-વાસસમ્ ।
હાર-કેયૂર-કટક-રસનાદ્યૈઃ પરિષ્કૃતમ્

કાશ્મીરેણ કુઙ્કુમ-વર્ણમ્ ઉરો યસ્ય તમ્ । પુનઃ પીત-વસ્ત્ર-ધારિણમ્ । પુનઃ હારઃ મુક્તાહારઃ કેયૂરમ્ અઙ્ગદં બાહ્વ્-અલઙ્કારઃ । કટકઃ કઙ્કણઃ । રસના ક્ષુદ્ર-ઘણ્ટિકા આદિ-શબ્દેનાઙ્ગુલીયકાદેઃ પરિગ્રહઃ એતૈઃ પરિષ્કૃતં શોભિતમ્

પુનઃ કીદૃશં ?
હૃત-વિશ્વમ્ભરાભૂરિ-ભારં મુદિત-માનસમ્ ।
શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મ-રાજદ્-ભુજ-ચતુષ્ટયમ્

હૃતો ઽપનીતો વિશ્વમ્ભરાયાઃ પૃથ્વ્યા ભૂરિ-ભારો બૃહદ્-ભારો ઽસુરાદિ-લક્ષણો યેન તમ્ । પુનઃ મુદિતં હૃષ્ટં માનસં યસ્ય તમ્ । પુનઃ શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મૈઃ શોભિતં બાહુ-ચતુષ્ટયમ્ યસ્ય તમ્

એવં ધ્યાત્વાર્ચયેન્ મન્ત્રી તદ્-અઙ્ગૈઃ પ્રથમાવૃતિમ્ ।
દ્વિતીયાં મહિષીભિસ્ તુ તૃતીયાયાં સમર્ચયેત્

નારદં પર્વતં જિષ્ણું નિશઠોદ્ધવ-દારુકાન્ ।
વિશ્વક્સેનં ચ સૈનેયં દિક્ષ્વ્ અગ્રે વિનતા-સુતમ્

અત્ર પૂજાયાં અઙ્ગૈઃ પૂર્વોક્તૈઃ પઞ્ચાઙ્ગૈઃ પ્રથમાવરણં ભવતિ । દ્વિતીયાવરણં મહિષીભિઃ રુક્મિણ્ય્-આદિભિઃ । તૃતીયાયામ્ આવૃતૌ દિક્ષુ પ્રવાદિ-દિક્ષુ વક્ષ્યમાણાન્ નારદાદીન્ અગ્રે ચ વિનતા-સુતં ગરુડં પૂજયેત્ । પર્વત-નામા મુનિ-વિશેષઃ । જિષ્ણુર્ અર્જુનઃ । નિશઠો યાદવ-વિશેષઃ । ઉદ્ધવો ઽપિ તથા । દારુકઃ કૃષ્ણ-સારથિઃ । વિશ્વક્સેનઃ ભાણ્ડાગારિકઃ સૈનેયઃ સાત્યકિઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_5.43-44 ॥
લોકેશૈસ્ તત્-પ્રહરણૈઃ પુનર્ આવરણ-દ્વયમ્ ।
ઇતિ સમ્પૂજ્ય વિધિવત્ પાયસેન નિવેદયેત્

લોકેશૈર્ ઇન્દ્રાદિભિર્ એકમ્ આવરણમ્ । તત્-પ્રહરણૈસ્ તદ્-આયુધૈર્ વજ્રાદિભિર્ અપરાવરણમ્ । એવં ક્રમેણાવરણ-દ્વયમ્ ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણ પઞ્ચાવરણકેન સમ્પૂજ્ય વિધિવદ્ દીક્ષા-કથિતં પાયસં દદ્યાત્

તર્પણ-પ્રકારં જપ-સઙ્ખ્યાં ચ દર્શયતિ-
તર્પયિત્વા ખણ્ડ-મિશ્રૈર્ દુગ્ધ-બુદ્ધ્યા જલૈર્ હરિમ્ ।
જપેદ્ અષ્ટ-શતં મન્ત્રી ભાવયન્ પુરુષોત્તમમ્

ખણ્ડેન શર્કરયા વિમિશ્રં મિલિતં યદ્ દુગ્ધં તદ્-બુદ્ધ્યા જલૈઃ કૃષ્ણં તર્પયિત્વા પુરુષોત્તમં ભાવયન્ ધ્યાયન્ મન્ત્રી સાધકઃ અષ્ટાધિક-શતં જપેત્ । યદ્યપિ તર્પણસ્ય ક્ત્વા-પ્રત્યયેન પૂર્વ-કાલતા પ્રતીયતે તથાપિ પ્રથમં જપઃ તદ્ અનુ તર્પણં કાર્યં તથૈવાનુક્રમાત્ સમ્પ્રદાયાચ્ ચેતિ રુદ્રધરઃ

પૂજાસુ હોમં સર્વાસુ કુર્યાન્ મધ્યન્દિને ઽથવા ।
આસનાદ્ અર્ઘ્ય-પર્યન્તં કૃત્વા સ્તુત્વા નમેત્ સુધીઃ

સર્વાસુ તિસૃષ્વ્ અપિ પૂજાસુ હોમં કુર્યાત્ । પક્ષાન્તરમ્ આહ-અથવેતિ । મધ્યન્દિને મધ્યાહ્ન્-પૂજાયાં વા હોમં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આસનાદ્ ઇતિ । આસન-મન્ત્રાદ્ આરભ્યાર્ઘ્ય-પર્યન્તં કૃત્વા સ્તુત્વા સ્તવનં કૃત્વા નમેત્ દણ્ડવત્ પ્રણમેત્ । અવસાનાર્ઘ્યમ્ અવશેષયિત્વા મધ્યે હોમં કૃત્વા તતઃ પૂજાશેષાર્ઘ્યમ્ અવસાનાર્ઘ્ય-સંજ્ઞકં પરાઙ્મુખાર્ઘ્યાપર-પર્યાયં દદ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

સમર્પ્યાત્માનમ્ ઉદ્વાસ્ય તત્ સ્વે હૃત્-સરસીરુહે ।
વિન્યસ્ય તન્-મયો ભૂત્વા પુનર્ આત્માનમ્ અર્ચયેત્

આત્મ-સમર્પણ-મન્ત્રેણ સ્વાત્માનં પરમેશ્વરે સમર્પ્ય તત્ પરમેશ્વર-તેજઃ પૂજા-સ્થાનાદ્ ઉદ્વાસ્ય ઉદ્વૃત્ત્ય સ્વકીય-હૃદય-પદ્મે વિન્યસ્ય તન્-મયો ભૂત્વા પુનર્ આત્માનમ્ પૂજયેત્

સાયાહ્ન-પૂજા-ફલમ્ આહ-
સાયાહ્ને વાસુદેવં યો નિત્યમ્ એવ યજેન્ નરઃ ।
સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્યાન્તે સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

યો નરઃ સાયાહ્ને વાસુદેવં નિત્યં સર્વદા એવં કથિત-પ્રકારેણ યજેત્ પૂજા-તર્પણ-હોમાદિભિઃ પરિતોષયેત્ સર્વાન્ કામાન્ વાઞ્છિતાન્ અર્થાન્ અવાપ્ય દેહાવસાને પરાં ગતિં વિષ્ણુ-સાયુજ્યં પ્રાપ્નોતિ

રાત્રૌ ચેન્ મન્મથાક્રાન્ત-માનસં દેવકી-સુતમ્ ।
યજેદ્ રાસ-પરિશ્રાન્તં ગોપી-મણ્ડલ-મધ્યગમ્

ચેદ્ યદિ રાત્રૌ પૂજા ક્રિયતે તદા રાસઃ ક્રીડા-વિશેષસ્ તેન પરિશ્રાન્તં દેવકી-નન્દનં યજેત્ મન્મથેન આક્રાન્તં માનસં હૃદયં યસ્ય તમ્ । પુનઃ ગોપીનાં મણ્ડલં ગોષ્ઠી-વિશેષઃ તસ્ય મધ્યે સ્થિતમ્

રાસ-ક્રીડાં દર્શયતિ-
પૃથું સુવૃત્તં મસૃણં વિતસ્તિ-
માત્રોન્નતં કૌ વિનિખન્ય શઙ્કુમ્ ।
આક્રમ્ય પદ્ભ્યામ્ ઇતરેતરાત્ત-
હસ્તૈર્ ભ્રમો ઽયં ખલુ રાસ-ગોષ્ઠી

ઇતરેતરાત્ત-હસ્તૈઃ પરસ્પર-ગૃહીત-હસ્તૈઃ અયં ભ્રમો ભ્રમણં રાસ-ગોષ્ઠી । કિં કૃત્વા ? કૌ પૃથિવ્યાં પૃથું સ્થૂલં સુવૃત્તં વર્તુલાકારં મસૃણં સ્નિગ્ધં વિતસ્તિ-માત્રોત્થિતં દ્વાદશાઙ્ગુલ-પ્રમાણેનોર્ધ્વં સ્થિતં શઙ્કુ કાષ્ઠ-ખણ્ડં વિનિખન્ય । પુનઃ કિં કૃત્વા ? પદ્ભ્યાં શઙ્કુમ્ આક્રમ્ય નિયન્ત્ર્ય

ધ્યાનમ્ આહ-
સ્થલ-નીરજ-સૂન-પરાગ-ભૃતા
લહરી-કણ-જાલ-ભરેણ સતા ।
મરુતા પરિતાપહૃતાધ્યુષિતે
વિપુલે યમુના-પુલિને વિમલે

દ્વાદશ-શ્લોકાન્તં કુલકમ્ । કલ્યાણ-મય-સ્વરૂપમ્ અજં વિચિન્ત્ય પ્રથમોદિત-પીઠ-વરે પૂર્વોક્ત-દીક્ષા-સમ્બન્ધિ-પૂજા-પીઠ-શ્રેષ્ઠે વિધિવત્ યથાવિધિ પ્રયત્નેન પૂજયેત્ । કીદૃશં ? યમુના-પુલિને યમુના-તટે ઇતરેતર-બદ્ધ-કર-પ્રમદા-ગણ-કલ્પિત-રાસ-વિહાર-વિધૌ અન્યોન્ય-બદ્ધ-હસ્ત-સ્ત્રી-સમૂહ-પરિકલ્પિત-ક્રીડા-વિશેષ-વિધૌ મણિ-શઙ્કુગં મણિમય-શઙ્કુ-મધ્ય-ગતમ્ । કીદૃશે ? પુલિને વાયુનાધુયુષિતે આક્રાન્તે । કીદૃશેન ? સ્થલ-નીરજં સ્થલ-કમલં તં પુષ્પ-પરાગ-ભૃતા તત્-કેશર-સંનિકૃષ્ટ-પુષ્પ-રજો-યુક્તેન અનેન સૌગન્ધ્યં વર્ણિતં પુનઃ લહરી-તરઙ્ગસ્ તસ્ય કણ-જાલં બિન્દુ-સમૂહઃ તસ્ય ભરેણ પ્રકર્ષેણ સતામ્ । ઉત્કૃષ્ટેન યુક્તેનેતિ ત્રિપાઠિનઃ । અનેન શૈત્યમ્ ઉક્તમ્ । પુનઃ
પરિતાપ-હૃતા ખેદ-વિનાશકેન અનેન માન્દ્યમ્ ઉક્તમ્ । પુનઃ કીદૃશે પુલિને ? વિપુલે વિસ્તીર્ણે પુનઃ વિમલે શુદ્ધે

પુનઃ કીદૃશં ?
અશરીર-નિશાત-શરોન્મથિત-
પ્રમદા-શત-કોટિભિર્ આકુલિતે ।
ઉડુનાથ-કરૈર્ વિશદીકૃત-દિક્-
પ્રસરે વિચરદ્-ભ્રમરી-નિકરે

અશરીરઃ કામઃ તસ્ય યો નિશાત-શરસ્ તીક્ષ્ણ-બાણસ્ તેન ઉન્મથિતા વ્યગ્રીકૃતા યાઃ
પ્રમદાસ્ તાસાં શત-કોટિભિર્ આકુલિતીકૃતે ઇતસ્ તતો ઽવ્યાપ્તેઃ । પુનઃ કીદૃશે ? ઉડુનાથશ્ ચન્દ્રસ્ તસ્ય કરૈઃ કિરણૈર્ વિશદીકૃતઃ પ્રકાશિતો દિક્-
પ્રસરો દિગ્-અવકાશો યત્ર તસ્મિન્ । પુનઃ કીદૃશે ? વિચરન્તી ભ્રમન્તી યા ભ્રમરી તસ્યા નિકરઃ સમૂહો યત્ર તસ્મિન્

પુનઃ કીદૃશં ?
વિદ્યાધર-કિન્નર-સિદ્ધ-સુરૈઃ
ગન્ધર્વ-ભુજઙ્ગમ-ચારણકૈઃ ।
દારોપહિતૈઃ સુવિમાન-ગતૈઃ
સ્વસ્થૈર્ અભિવૃષ્ટ-સુપુષ્પ-ચયૈઃ

વિદ્યાધર-પ્રભૃતયો યથા પ્રસિદ્ધાઃ તથા ભુજઙ્ગમઃ હસ્ત-પાદાદિ-શરીરાન્વિતો નાગ-લોક-સ્થઃ સર્પઃ એતૈર્ દારોપહિતૈઃ સસ્ત્રીકૈઃ શોભન-વિમાન-ગતૈઃ આકાશ-નિષ્ઠૈઃ કૃત-પુષ્પ-વૃષ્ટિ-સમૂહૈઃ આકુલિતે

પુનઃ કીદૃશં કૃષ્ણમ્ ?
ઇતરેતર-બદ્ધ-કર-પ્રમદા-
ગણ-કલ્પિત-રાસ-વિહાર-વિધૌ ।
મણિ-શઙ્કુ-ગમ્ અપ્ય્ અમુનાવપુષા
બહુધા વિહિત-સ્વક-દિવ્ય-તનુમ્

અમુના વપુષા અનેન મણિ-શઙ્કુ-ગઅતેન શરીરેણ નાના-પ્રકાર-કૃત-સ્વીય-દિવ્ય-શરીરમ્

પુનઃ કીદૃશં ?
સુદૃશામ્ ઉભયોઃ પૃથગ્-અન્તરગં
દયિતા-ગણ-બદ્ધ-ભુજ-દ્વિતયમ્ ।
નિજ-સઙ્ગ-વિજૃમ્ભદ્-અનઙ્ગ-શિખિ-
જ્વલિતાઙ્ગ-લસત્-પુલકાલિ-યુજામ્

સુદૃશામ્ કામિનીનામ્ ઉભયોર્ દ્વયોઃ પૃથક્ દ્વય-દ્વય-ક્રમેણ અન્તરગં મધ્ય-ગતમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? દયિતા-ગણેન નારી-સમૂહેન બદ્ધં સ્વ-હસ્તેનાન્યો ઽન્યં ગ્રથિતં ભુજ-દ્વિતયં યસ્ય તમ્ એતેનૈતદ્ ઉક્તં ભવતિ કામિન્યોર્ મધ્યે કામિનીનામ્ એવ હસ્તેન ગૃહીત-હસ્તઃ પરમેશ્વર ઇતિ અપિ સમુચ્ચયેન કેવલં શઙ્કુગં કામિનીનામ્ અપિ અન્તરેણ યુક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ । કીદૃશામ્ ? નિજ-સઙ્ગેન ગોપાલ-કૃષ્ણ-સઙ્ગેન વિજૃમ્ભમાણઃ પ્રજ્વલિતો યો અનઙ્ગ-શિખી કામાગ્નિસ્ તેન જ્વલિતં પ્રદીપ્તં યદ્ આઙ્ગં તત્ર લસન્તી શોભમાના યા પુલકાલી રોમાઞ્ચ-પઙ્ક્તિસ્ તયા યુજ્યન્તે ઇતિ તદ્-યુજસ્ તાસામ્

પુનઃ કીદૃશં ?
વિવિધ-શ્રુતિ-ભિન્ન-મનોજ્ઞતર-
સ્વર-સપ્તક-મૂર્ચ્છન-તાલ-ગણૈઃ ।
ભ્રમમાણમ્ અમૂભિર્ ઉદાર-મણિ-
સ્ફુટ-મણ્ડન-શિઞ્જિત-ચારુતરમ્

અમૂભિર્ ગોપીભિઃ સહ ભ્રમમાણમ્ ભ્રમીકુર્વાણં । કૈઃ ? વિવિધો નાના-પ્રકારઃ શ્રુતિર્ નામ-સ્વરારમ્ભકાવયવઃ શબ્દ-વિશેષઃ તેન ભિન્નં સઙ્ગતં મનોજ્ઞતરમ્ અતિ-હૃદય-ગ્રાહિ યત્ સ્વર-સપ્તકં નિષાદેત્ય્ આદિ તસ્ય યા મૂર્ચ્છના એકવિંશતિ-પ્રકારિકા ભાગ-તાલાશ્વતાલ-પરિતાલાદયઃ ઊન-પઞ્ચાશત્ એતેષાં ગણૈઃ સમૂહૈઃ । પુનઃ કીદૃશં ? ઉદાર ઉદૂઢો યો મણિસ્ તસ્ય સ્ફુટં પ્રવ્યક્તં અતિતેજસ્વિતયા યન્ મણ્ડનં તસ્ય શિઞ્જિતં શબ્દિતં તેન ચારુતરં હૃદયઙ્ગમમ્ ॥57॥
પુનઃ કીદૃશં ?
ઇતિ ભિન્ન-તનું મણિભિર્ મિલિતં
તપનીય-મયિર્ ઇવ ભારકતમ્ ।
મણિ-નિર્મિત-મધ્યગ-શઙ્કુ-લસદ્-
વિપુલારુણ-પઙ્કજ-મધ્ય-ગતમ્

ઇતિ ભિન્ન-તનુમ્ । અનેન પ્રકારેણ ગોપીભિર્ મિલિત-દેહં ગોપાલ-કૃષ્ણં કમ્ ઇવ તપનીય-મયૈઃ સુવર્ણ-મયૈઃ મણિભિર્ મિલિતં ગ્રથિતં મરકત-મણિમ્ ઇવ । પુનઃ કીદૃશં ? મણિ-નિર્મિતો મધ્ય-ગતો યઃ શઙ્કુઃ તલ્ લગ્નં લસદ્ દેદીપ્યમાનં યદ્ વિપુલં બૃહદ્-અરુણ-પઙ્કજં તસ્ય મધ્ય-ગતમ્

પુનઃ કીદૃશં ?
અતસી-કુસુમાભ-તનું તરુણં
તરુણારુણ-પદ્મ-પલાશ-દૃશમ્ ।
નવ-પલ્લવ-ચિત્ર-સુગુચ્છ-લસચ્-
છિખિ-પિચ્છ-પિનદ્ધ-કચ-પ્રચયમ્

અતસી-પ્રસિદ્ધા તસ્યાઃ કુસુમાનીવાભા દીપ્તિર્ યસ્યાસ્ તનોસ્ તાદૃશી તનુર્ યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? તરુણેતિ નૂતનારુણ-પદ્મ-પત્ર-સદૃશ-નેત્રમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? નવેતિ નૂતન-પલ્લવ-નાના-વિધ-સ્તવક-શોભમાન-મયૂર-પુચ્છ-સમ્બદ્ધ-કેશ-સમૂહમ્

પુનઃ કીદૃશં ?
ચટુલ-ભ્રુવમ્ ઇન્દુ-સમાન-મુખં
મણિ-કુણ્ડલ-મણ્ડિત-ગણ્ડ-યુગમ્ ।
શશ-રક્ત-સદૃક્-દશન-ચ્છદનં
મણિ-રાજદ્-અનેક-વિધાભરણમ્

ચટુલ-ભ્રુવં ચલદ્-ભ્રૂ-લતાકમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? શુક્લ-પક્ષીય-પૂર્ણ-ચન્દ્ર-સદૃશાનનમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? મણિ-મય-કુણ્ડલ-શોભિત-ગણ્ડ-દ્વયમ્ । પુઅન્ઃ કીદૃશં ? શશ-શોણિત-તુલ્યાધરમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? મણિના શોભમાન-નાના-પ્રકારાભરણમ્

પુનઃ કીદૃશં ?
અસન-પ્રસવ-ચ્છદનોજ્જ્વલસદ્-
વસનં સુવિલાસ-નિવાસ-ભુવમ્ ।
નવ-વિદ્રુમ-ભદ્ર-કરાઙ્ઘ્રિ-તલં
ભ્રમરાકુલ-દામ-વિરાજિ-તનુમ્

અસનો વૃક્ષ-વિશેષઃ તસ્ય પ્રસવઃ પુષ્પં તસ્ય છેદનં પત્રં ચ તદ્વદ્ ઉજ્જ્વલં શોભમાનં મનોહરં વસ્ત્રં યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? શોભન-ક્રીડા-વિચિત્ર-સ્થાનમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? નવો નૂતનો યો વિદ્રુમઃ પ્રવાલસ્ તદ્વત્ ભદ્રં મનોહરં કરાઙ્ઘ્રિ-તલં યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? ભ્રમરૈર્ આકુલં વ્યાપ્તં યત્ પુષ્પ-દામ-માલા તેન વિરાજિતં ભુજ-દ્વયં યસ્ય તં યદ્ વા માલયા વિરાજિતા તનુર્ યસ્ય તમ્

પુનઃ કીદૃશં ?
તરુણી-કુચ-યુક્-પરિરમ્ભ-મિલદ્-
ઘુસૃણારુણ-વક્ષસમ્ ઉક્ષ-ગતિમ્ ।
શિવ-વેણુ-સમીરિત-ગાન-પરં
સ્મર-વિહ્વલિતં ભુવનૈક-ગુરુમ્

યુવતીનાં સ્તન-દ્વયાલિઙ્ગન-સમ્બદ્ધ-કુઙ્કુમારુણિતમ્ ઉરઃ-સ્થલં યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? ઉક્ષ-ગતિં વૃષભ-ગતિમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? શિવઃ કલ્યાણ-પ્રદો યો વેણુર્ વંશસ્ તેન સમીરિતં સમ્પાદિતં યદ્ ગાનં ગીતં તત્-પરં તદ્-આસક્તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? સ્મરેણ કામેન વિહ્વલિતમ્ અનાયત્તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? ભુવન-ત્રયસ્ય એકમ્ અદ્વિતીયં ગુરુમ્

પ્રથમોદિત-પીઠ-વરે વિધિવત્
પ્રયજેદ્ ઇતિ રૂપમ્ અરૂપમ્ અજમ્ ।
પ્રથમં પરિપૂજ્ય તદ્-અઙ્ગ-વૃત્તિં
મિથુનાનિ યજેદ્ રસગાનિ તતઃ

ઇતિ રૂપમ્ અજં પ્રથમોદિતે પીઠ-વરે પૂર્વ-કથિત-દેવતા-ક્લ્પ્ત-પીઠે યજેત્ અરૂપં નિર્ગુણમ્ । આવરણાનિ દર્શયતિ-પ્રથમમ્ ઇતિ । તદ્-અઙ્ગ-વૃત્તિં પૂર્વોક્તાઙ્ગાવરણં પ્રથમં પરિપૂજ્ય તતસ્ તદ્-અનન્તરં મિથુનાનિ કેશવ-કીર્ત્યાદીનિ રાસગાનિ રાસ-ક્રીડા-ગતાનિ

દલ-ષોડશકે સ્વરમ્ ઊતિ-ગણં
સહ-શક્તિકમ્ ઉત્તમ-રાસ-ગતમ્ ।
સરમા-મદનમ્ સ્વ-કલા-સહિત-
મિથુનાહ્વમ્ અથેન્દ્ર-પવિ-પ્રમુખાન્

દલ-ષોડશકે ષોડશ-પત્રે પૂજયેત્-મિથુનમ્ એવ કથયતિ સ્વર-મૂર્તિ-ગણમ્ ઇતિ સ્વર-ભવા અકારાદિ-વર્ણ-ભવાઃ કેશવાદિ-ષોડશ-મૂર્તયઃ । સ્વર-મૂર્તિ-ગણં કીદૃશં ? સહ-શાક્તિકં કીર્ત્યાદિ-શક્તિ-સહિતમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? ઉત્તમો યો રાસઃ તત્ર ગતમ્ । ક્વચિદ્ ઉત્તર-રાસ-ગતમ્ ઇતિ પાઠઃ । તત્ર મધ્ય-રાસે પરમેશ્વર-પૂજા ઉત્તરાદિ-રાસે કેશવાદિકં પૂજયેત્ ।
પુનઃ કીદૃશં ? રમા શ્રી-બીજં મદનઃ કામ-બીજં એતાભ્યાં સહિતમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? સ્વકીયા યાઃ કલાઃ ષોડશ-સ્વરાઃ તૈઃ સહિતમ્ । પ્રયોગશ્ ચ-શ્રીં ક્લીં અં કેશવ-કીર્તિભ્યાં નમઃ ઇત્ય્ આદિ । પુનઃ કીદૃશં ? મિથુનાહ્વમ્ મિથુન-સંજ્ઞકમ્ । અથાનન્તરમ્ ઇન્દ્ર-પવિ-પ્રમુખાન્ ઇન્દ્રાદીન્ વજ્રાદીંશ્ ચ પૂજયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

પૂર્વોક્તાવૃતિ-સઙ્ખ્યા-પૂર્વકં નૈવેદ્યં કથયતિ-
ઇતિ સમ્યગ્ અમું પરિપૂજ્ય હરિં
ચતુરાવૃતિ-સંવૃતમ્ આર્દ્ર-મતિઃ ।
રજતારચિતે ચષકે સ-સિતં
સુશૃતં સુપયો ઽસ્ય નિવેદયતુ

અનેન પ્રકારેણ ચતુરાવરણ-વેષ્ટિતમ્ અમું હરિં સમ્યક્ યથાવિધિ સમ્પૂજ્ય શ્રદ્ધાવાન્ રજતા-રચિતે રૂપ્ય-નિર્મિતે ચષકે પાત્રે અસ્ય હરેઃ સ-સિતં સ-શર્કરં સ-ઘૃતં ઘૃત-સહિતં પાઠાન્તરમ્ । સુશૃતમ્ આવર્તિતં પયો દુગ્ધં નિવેદયતુ

વિભવે સતિ કાંસ્યમયેષુ પૃથક્
ચષકેષુ તુ ષોડશસુ ક્રમશઃ ।
મિથુનેષુ નિવેદ્ય પયઃ સ-સિતં
વિદધીત પુરોવદ્ અથો સકલમ્

વિભવે સતિ યદિ તાદૃશમ્ ઐશ્વર્યં ભવતિ તદા કાંસ્ય-ઘટિતેષુ પૃથક્ એકૈકં ષોડશસ-ચષકેષુ ક્રમેણ મિથુન-ગણેષુ સ-સિતં પયો નિવેદ્ય અથાનન્તરં પુરોવત્ નિવેદયામિ ભગવતે ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત-પ્રકારેણ સકલં પૂજા-વિશેષં સમાપયેત્

રાસ-પૂજા-ફલમ્ આહ-
સકલ-ભુવન-મોહ્નં વિધિં યો
નિયતમ્ અમું નિશિ નિશ્ય્ ઉદાર-ચેતાઃ ।
ભજતિ સ ખલુ સર્વ-લોક-પૂજ્યઃ
શ્રિયમ્ અતુલાં સમવાપ્ય યાત્ય્ અનન્તમ્

અમું વિધિં રાસ-પૂજા-પ્રકારં સકલ-ભુવન-મોહ્નં સકલ-ભુવન-વશ્યકરં નિયતમ્ અબાધેન યો નિશિ નિશિ પ્રતિ-રજનિ ઉદાર-ચેતાઃ પ્રસન્ન-મનાઃ સન્ સમ્યક્ ભજતિ કુર્યાત્ સ સર્વ-લોક-પૂજ્યઃ સન્ અતુલામ્ અતિશયિતાં શ્રિયં સમૃદ્ધિં સમવાપ્ય અનન્તં વિષ્ણું યાતિ પ્રાપ્નોતિ

નિશિ વા દિનાન્ત-સમયે
પ્રપૂજયેન્ નિત્યશો ઽચ્યુતં ભક્ત્યા ।
સમ-ફલમ્ ઉભયં હિ તતઃ
સંસારાબ્ધિં સમુત્તિતીર્ષતિ યઃ

યઃ પુમાન્ સંસાર-સાગરં તરિતુમ્ ઇચ્છતિ સો ઽચ્યુતં ભક્ત્યા નિશિ વા દિનાન્ત-સમયે વા સન્ધ્યાયાં પૂજયેન્ નિત્યશઃ પ્રત્યહં હિ યતઃ ઉભય-નિશા-સન્ધ્યા-પૂજન-દ્વયં સમ-ફલમ્ તતસ્ તસ્માદ્ ધેતોઃ નિશિ વા દિનાન્તે વા પૂજયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ઉક્તમ્ ઉપસંહરતિ-
ઇત્ય્ એવં મનુ-વિગ્રહં મધુ-રિપું યો વા ત્રિકાલં યજેત્
તસ્યૈવાખિલ-જન્તુ-જાત-દયિતસ્યામ્ભોધિજા-વેશ્મનઃ ।
હસ્તે ધર્મ-સુખાર્થ-મોક્ષ-તરવઃ સદ્-વર્ગ-સમ્પ્રાર્થિતાઃ
સાન્દ્રાનન્દ-મહા-રસ-દ્રવ-મુચો યેષાં ફલ-શ્રેણયઃ

ઇત્ય્ અમુના પ્રકારેણ યઃ પુમાન્ મન્ત્ર-શરીરં મધુસૂદનં ત્રિ-કાલં વા પૂજયેત્ તસ્ય નાના-વિધ-પ્રાણિ-સમૂહ-વલ્લભસ્ય અમ્ભોધિજા-વેશ્મનો લક્ષ્મી-નિવાસસ્ય ધર્માદિ-પુરુષાર્થ-ચતુષ્ટય-વૃક્ષા હસ્તે ભવન્તીતિ શેષઃ । કીદૃશાઃ ? સતાં વર્ગઃ સમૂહઃ તેન પ્રાર્થિતાઃ । સંસર્ગીતિ પાઠે સસર્ગિભિર્ નિકટસ્થૈર્ યદ્યપિ મોક્ષસ્ય ફલં નાસ્તિ તથાપિ મોક્ષ-પદેન તદ્-ધેતુ-ભૂતં તત્ત્વ-જ્ઞાનમ્ ઉક્તં યેષાં વૃક્ષાણાં ફલ-પઙ્ક્તયઃ નિત્યાનન્દ-બ્રહ્મ સ્વરૂપ-મહા-રસ-દ્રવદાઃ

અથોચ્યતે પૂર્વ-સમીરિતાનાં
પૂજાવસાને પરમ્ અસ્ય પુંસઃ ।
કલ્પસ્ તુ કામ્યેષ્વ્ અપિ તર્પણાનાં
વિનાપિ પૂજાં ખલુ યૈઃ ફલં તત્

અથાનન્તરં પરમસ્ય પુંસઃ શ્રી-ગોપાલ-કૃષ્ણસ્ય પૂજાવસાને પૂજાનન્તરં પૂર્વ-સમીરિતાનાં શીમન્-મુખ-ઇત્ય્-આદિ-કથિતાનાં નિત્ય-તર્પણાનાં કલ્પઃ પ્રકારઃ કામ્યેષ્વ્ અપિ તર્પણેષુ પ્રકાર ઉચ્યતે યૈસ્ તર્પણૈઃ પૂજાં વિનાપિ તત્-ફલં પૂજા-ફલં પ્રાપ્નોતિ યથા-પૂજા તથૈવ તર્પણમ્

સન્તર્પ્ય પીઠ-મન્ત્રૈઃ સકૃત્ પ્રથમમ્ અચ્યુતં તત્ર ।
આવાહ્ય પૂજયેત્ તં તોયૈર્ એવાખિલૈઃ સમુપહારૈઃ

પ્રથમં પીઠ-મન્ત્રૈર્ આધાર-શક્ત્યાદિ-મન્ત્રૈઃ પીઠાઙ્ગ-ભૂત-દેવતાં સકૃત્-સકૃદ્ એકૈક-વારં સન્તર્પ્ય અનન્તરં તત્ર તોય-મયે પીઠે અચ્યુતમ્ આવાહ્ય જલૈર્ એવ ગન્ધાદિ-સકલોપચારાત્મકૈઃ પૂજયેત્

બદ્ધ્વાથ ધેનુ-મુદ્રાં તોયૈઃ સમ્પાદ્ય તર્પણ-દ્રવમ્ ।
તદ્ બુદ્ધ્યાઞ્જલિના તં સુવર્ણ-ચષકી-કૃતેન તર્પયતુ

તતો ધેનુ-મુદ્રાં બદ્ધ્વા તોયૈસ્ તર્પણાઢ્યં સમ્પાદ્ય તદ્-દ્રવ્ય-રૂપતયા તોયં ભાવયિત્વા તદ્-બુદ્ધ્યા તત્-કથિત-દ્રવ્ય-તર્પણ-દ્રવ્ય-બુદ્ધ્યા તં કૃષ્ણં તર્પયતુ કેનાઞ્જલિના કીદૃશેન સુવર્ણ-ચષકતયા વિચિન્તિતેનેત્ય્ અર્થઃ

વિંશતિર્ અષ્ટોપેતા કાલ-ત્રય-તર્પણેષુ સઙ્ખ્યોક્તા ।
ભૂયઃ સ્વકાલ-વિહિતાન્ સકઋત્ તર્પયેચ્ ચ પરિવારાન્

કાલ-ત્રય-તર્પણેષુ ત્રિકાલ-તર્પણેષુ એકસ્મિન્ કાલે ઽષ્તોપેતા અષ્ટાવિંશતિઃ તર્પણસ્ય સઙ્ખ્યોક્તા પુનઃ સ્વ-કાલ-વિહિતાન્ સ્વસ્મિન્ પ્રાતર્ મધ્યાહ્નાદૌ યે યે વિહિતાઃ પરિવારા આવરણ-દેવતાસ્ તાન્ સકૃદ્ એકૈક-વારં સન્તર્પયેત્

કાલ-ત્રયસ્ય તર્પણ-દ્રવ્યમ્ આહ-
પ્રાતર્ દધિ-ગુડ-મિશ્રં મધ્યાહ્ને પાયસં સ-નવનીતમ્ ।
ક્ષીરં તૃતીય-કાલે સસિતોપલમ્ ઇત્ય્ ઉદીરિતં દ્રવ્યમ્

ગુડ-સહિતં દધિ પ્રાતઃ-કાલે નવનીત-સહિતં પાયસં મધ્યાહ્ને સસિતોપલમ્ શર્કરા-વિકાર-સહિતં ક્ષીરં તૃતીય-કાલે ઇત્ય્ અમુના પ્રકારેણ દ્રવ્યં તર્પણ-દ્રવ્યં કથિતમ્

તર્પણ-મન્ત્રમ્ આહ-
તર્પયામિ-પદં યોજ્યં મન્ત્રાન્તે સ્વેષુ નામસુ ।
દ્વિતીયાન્તેષુ તુ તતઃ પૂજાશેષં સમાપયેત્

મન્ત્રાન્તે મૂલ-મન્ત્રાવસાને સ્વકીયાનિ તર્પણીય-દેવતાનાં નામાનિ તેષુ તત્-સમીપેષુ દ્વિતીયાન્તેષુ અમુક-દેવતામ્ ઇત્ય્ આદિ-રૂપેષુ તર્પયામીતિ-પદં યોજ્યમ્ અનન્તરં પૂજાશેષં સમાપયેત્

ઉત્તર-કૃત્યમ્ આહ-
અભ્યુક્ષ્ય તત્-પ્રસાદાદ્ભિર્ આત્માનં પ્રતિવેદપઃ ।
તજ્ જપ્ત્વા તમ્ અથોદ્વાસ્ય તન્-મયઃ પ્રજપેન્ મનુમ્

તત્-પ્રસાદાદ્ભિઃ પરમેશ્વર-પ્રસાદ-તત્-તર્પણ-જલૈઃ આત્માનં શરીરં સિક્ત્વા તજ્ જપ્ત્વા મન્ત્રં જપ્ત્વા અપઃ પ્રપિબેત્ । અથાનન્તરં તં દેવમ્ ઉદ્વાસ્ય સ્વ-હૃદયે સંયોજ્ય તન્-મયઃ સન્-મન્ત્રં જપેત્

સ-પ્રકારં સ-દ્રવ્યં કામ્યં તર્પણમ્ આહ-
અથ દ્રવ્યાણિ કામ્યેષુ વક્ષ્યન્તે તર્પણેષુ તુ ।
તાનિ પ્રોક્ત-વિધાનાનામ્ આશ્રિત્યાન્યતરં ભજેત્

અથાનન્તરં કામ્યેષુ તર્પણેષુ યાનિ નારદાદિભિઃ કથિતાનિ દ્રવ્યાણિ તાનિ વક્ષ્યન્તે પ્રોક્ત-વિધાનાનામ્ ત્રિકાલોક્ત-વિધાનાનામ્ અનન્તરમ્ એકં વિધાનમ્ આશ્રિત્ય કામ્ય-તર્પણ-કર્મ ભજેત્

દ્રવ્યૈઃ ષોડશભિર્ અમું પ્રતર્પયેદ્ એકશશ્ ચતુર્-વારમ્ ।
સ ચતુઃ-ક્ષીરાદ્ય્-અન્તૈઃ સકૃજ્-જલાદ્ય્-અન્તમ્ અચ્યુતં ભક્ત્યા

ષોડશભિર્ દ્રવ્યૈર્ અમું શ્રી-કૃષ્ણમ્ એકશશ્ ચતુર્-વારમ્ તદ્-દ્રવ્ય-બુદ્ધ્યા જલૈર્ એવ તર્પયેત્ । કીદૃશૈઃ ? ચત્વારિ ક્ષીરાણિ આદ્યં યેષાં તૈહ્ । ષોડશ-દ્રવ્યાણામ્ આદૌ દુગ્ધાઞ્જલિ-ચતુષ્ટયમ્ અન્તે ચ ચતુષ્ટયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સકૃજ્-જલાદ્ય્-અન્તમ્ ઇતિ ક્રિયા-વિશેષણમ્ । તથા ચ પ્રથમમ્ એક-વારં જલેન તતશ્ ચતુર્વારં તતઃ ચતુર્વારં ક્ષીરૈઃ તતઃ સકૃજ્ જલેન ઇતિ પર્યવસન્નમ્

ષોડશ-દ્રવ્યાણ્ય્ આહ-પાયસમ્ ઇતિ ।
પાયસ-દાધિક-કૃસરં ગૌડાન્નપયોદધીનિ નવનીતમ્ ।
આજ્યં કદલીમોચારજસ્વલાચોચમોદકાપૂપમ્

પૃથુકં લાજોપેતં દ્રવ્યાણાં કથિતમ્ ઇહ ષોડશકમ્ ।
લાજાન્તે ઽન્ત્ય-ક્ષીરાત્ પ્રાક્ સમર્પ્ય સિતોપલા-પુઞ્જૈઃ

પાયસં પરમાન્નમ્ । દાધિકં દધ્ના પરિષ્કૃતમ્ અન્નમ્ । કૃસરં મુદ્ગૌદનં ગૌડાન્નં ગુડોદક-પક્વમ્ અન્નમ્ । પયો દુગ્ધં દધિ પ્રસિદ્ધં નવનીતમ્ આજ્યં ઘૃતં કદલી ચમ્પા-કદલી મોચા સ્વર્ણ-કદલી રજસ્વલા કદલી-વિશેષઃ । ચોચો ઽપિ કદલી-વિશેષઃ । મોદકો લડ્ડુકઃ । અપૂપમ્ પૂલિકા પૃથક્ ચિપિટકં લાજ-સમેતં લાજ-સહિતમ્ ઇતિ દ્રવ્યાણાં ષોડશકં કથિતમ્ ઇહ ગ્રન્થેતિ લાજેતિ । લાજ-તર્પણાનન્તરમ્ અન્ત્ય-ચતુઃ-ક્ષીર-તર્પણાત્ પૂર્વં સિતોપલા-પુઞ્જૈઃ શ્વેત-શર્કરા-સમૂહૈઃ ભાવનયા તોય-ભાવાપન્નૈઃ સકૃત્ સન્તર્પયેત્ ॥ ક્ર્દ્ચ્_5.79-80 ॥
ઉક્ત-કામ્ય-તર્પણસ્ય ફલમ્ આહ-
પ્રગે ચતુઃ-સપ્તતિ-વારમ્ ઇત્ય્ અમું
પ્રતર્પયેદ્ યો ઽનુદિનં નરો હરિમ્ ।
અનન્યધીસ્ તસ્ય સમસ્ત-સમ્પદઃ
કરે સ્થિતા મણ્ડલતો ઽભિવાઞ્છિતાઃ

ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણ પ્રગે પ્રાતઃ-કાલે ચતુઃ-સપ્તતિ-વારમ્ અમું હરિં કૃષ્ણં યો નરો ઽનુદિનં પ્રત્યહમ્ અનન્ય-ધીઃ એકાગ્ર-ચિત્તઃ સન્ સન્તર્પયેત્ તસ્ય પુંસઃ મણ્ડલતઃ એકોનપઞ્ચાશદ્-દિવસાત્ અર્વાગ્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ અષ્ટ-ચત્વારિંશદ્-દિવસાભ્યન્તર ઇતિ લઘુ-દીપિકા-કારઃ । પઞ્ચત્રિંશદ્-દિવસાભ્યન્તર ઇતિ રુદ્રધરઃ । અભિવાઞ્છિતા આકાઙ્ક્ષિતાઃ સકલ-સિદ્ધિ-સમૃદ્ધયઃ હસ્ત-સ્થિતા ભવન્તિ અત્ર સિતોપલા-પુઞ્જસ્ય ગણના ન કાર્યા

કામ્ય-તર્પણાનન્તરમ્ આહ-
ધારોષ્ણ-પક્વ-પયસી-દધિ-નવનીતે ઘૃતં ચ દૌગ્ધાન્નમ્ ।
મત્સ્યણ્ડી-મધ્વ્-અમૃતં દ્વાદશશઃ તર્પયેન્ નવભિર્ એભિઃ

ધારોષ્ણં પયઃ તદાનીન્તનમ્ એવ નિષ્પાદિતં દુગ્ધં તથા પક્વમ્ પયઃ સાધિતં દુગ્ધં ધારોષ્ણ-પક્વે ચ પયસી ચ અમૂ ધારોષ્ણ-પક્વ-પયસી । દધિ પ્રસિદ્ધં નવનીતં ઘૃતં દૌગ્ધાન્નં પાયસં મત્સ્યણ્ડી શર્કરા-વિશેષઃ સ-શર્કરં વિનષ્ટ-દુગ્ધમ્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । મધુ પ્રસિદ્ધમ્ અમૃતમ્ એતૈર્ નવભિર્ દ્રવ્યૈર્ દ્વાદશશ-વારં તર્પયેત્

એતસ્ય ફલમ્ આહ-
તર્પણ-વિધિર્ અયમ્ અપરઃ પૂર્વોદિત-સમ-ફલો ઽષ્તશ-સઙ્ખ્યઃ ।
કાર્મણ-કર્મણિ કીર્તૌ જન-સંવનને વિશેષતો વિહિતઃ

અયં તર્પણ-પ્રકારઃ પૂર્વોક્ત-તર્પણ-પ્રકારાદ્ ભિન્નઃ । કીદૃશઃ ? પૂર્વ-કથિત-તર્પણ-ફલ-સમ-ફલઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? અષ્ટોત્તર-શત-પ્રમાણકઃ તતો નવભિર્ દ્રવ્યૈર્ દ્વાદશ-કૃત્વા તર્પણેનાષ્ટોત્તર-સઙ્ખ્યા ભવતિ । પુનઃ કીદૃશઃ ? કાર્મણ-કર્મણિ વશ્ય-કરણ-કર્મણિ તથા કીર્તૌ સત્-કથાયાં જન-સંવનને લોક-વશી-કરણે લોક-પ્રિયત્વેન વા વિશેષેણ વિહિતઃ

તર્પણાનન્તરમ્ આહ-
સખણ્ડ-ધારોષ્ણ-ધિયામુકુન્દં
વ્રજન્ પુર-ગ્રામમ્ અપિ પ્રતર્પ્ય ।
લભેત ભોજ્યં સરસં સ-ભૃત્યૈર્
વાસાંસિ ધાન્યાનિ ધનાનિ મન્ત્રી

સખણ્ડ-ધારોષ્ણ-ધિયામુકુન્દં વ્રજન્ પુર-ગ્રામમ્ અપિ પ્રતર્પ્ય લભેત ભોજ્યં સરસં સ-ભૃત્યૈર્ વાસાંસિ ધાન્યાનિ ધનાનિ મન્ત્રી

તર્પણસ્યાશેષ-ફલ-દાતૃતાં તર્પણોત્તર-કૃત્યં ચ દર્શયતિ-
યાવત્ સન્તર્પયેન્ મન્ત્રી તાવત્-સઙ્ખ્યં જપેન્ મનુમ્ ।
તર્પણેનૈવ કાર્યાણિ સાધયેદ્ અખિલાન્ય્ અપિ

અખિલાનિ સમસ્તાનિ કાર્યાણિ વાઞ્છિતાનિ તર્પણેનૈવ વિનાપિ પૂજા-હોમં સાધયેત્ । અત્ર યાવત્-સઙ્ખ્યં તર્પણં કરોતિ તાવત્-સઙ્ખ્યં મન્ત્રં જપેત્

પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
દ્વિજોભિક્ષાવૃત્તિર્ ય ઇહ દિનશો નન્દ-તનયઃ
સ્વયં ભૂત્વા ભિક્ષામ્ અટતિ વિહરન્ ગોપ-સુદૃશામ્ ।
અમા ચેતોભિઃ સ્વ્વૈર્ લલિત-લલિતૈર્ નર્મ-વિધિભિર્
દધિ-ક્સીરાજ્યાઢ્યાં પ્રચુરતર-ભિક્ષાં સ લભતે

ભિક્ષા-વૃત્તિર્ જીવનોપાયો યસ્ય સ દ્વિજો ત્રૈવર્ણિકો દિનશઃ પ્રતિદિનં સ્વયં નન્દ-તનયો ભૂત્વા તદ્-રૂપેણાત્માનં વિચિન્ત્ય ઇહ ભિક્ષામ્ અટતિ યાચતે । કિં કુર્વન્ ? સ્વકીયૈર્ લલિત-લલિતૈઃ અતિમનોહરૈઃ નર્મ-વિધિભિઃ ક્રીડા-કર્મભિર્ ગોપ-સુદૃશાં ગોપ-સ્ત્રીણાં ચેતોભિઃ સાર્ધં વિહરન્ અમા-શબ્દઃ સહાર્થે સ-દધિ-દુગ્ધ-ઘૃત-પ્રચુરાં બહુ-ભિક્ષાં પ્રાપ્નોતિ

મધ્યે કોણેષુ ષટ્સ્વ્ અપ્ય્ અનલ-પુટસ્યાલિખેત્ કર્ણિકાયાં
કન્દર્પં સાધ્ય-યુક્તં વિવર-ગત-ષડ્-અર્ણં દ્વિશઃ કેશરેષુ
શક્તિ-શ્રી-પૂર્વકાનિ દ્વિ-નવ-લિપિ-મનોર્ અક્ષરાણિ ચ્છદાનાં
મધ્યે વર્ણાન્ દશાનાં દશ-લિપિ-મનુ-વર્યસ્ય ચૈકેકશો ઽબ્જમ્

દશ-દલ-પદ્મં વિલિખ્ય કર્ણિકાયાં ષટ્-કોણં વહ્નિ-ગૃહં વિલિખ્ય વહ્નિ-ગૃહ-યુગ્મસ્ય મધ્યે ષટ્-કોણેષુ વિલિખેત્ । લેખન-પ્રકારમ્ આહ-કર્ણિકાયાં મધ્યે સાધ્ય-નામ-સહિતમ્ અમુકસ્યામુકં સિધ્યત્વ્ ઇત્ય્ અનેન સહિતં કન્દર્પં કામ-બીજં વિલિખેત્ । તથા વિવર-ગતં ષડ્-અર્ણં ષટ્-કોણ-ગત-વક્ષ્યમાણ-ષડ્-અક્ષરં વિલિખેત્ તથા કેશરેષુ દશ-દલ-મૂલેષુ દ્વિશઃ દ્વૌ દ્વૌ કૃત્વા દ્વિ-નવ-લિપિ-મનોર્ અષ્ટાદશાક્ષર-મન્ત્રસ્ય શક્તિ-શ્રી-પૂર્વકાનિ ભુવનેશ્વરી-બીજ-શ્રી-બીજાદ્યાન્ય્ અક્ષરાણિ વિલિખેત્ । તથા દશાનાં પાત્રાણાં મધ્યે દશ-લિપિ-મનુ-વર્યસ્ય દશાક્ષર-મન્ત્ર-શ્રેષ્ઠસ્ય વર્ણાન્ એકૈકશો વિલિખેત્ તતો ઽબ્જં પદ્મમ્

ભૂ-સદ્મનાભિવૃતમ્ અસ્રગમન્મથેન
ગોરોચનાભિલિખિતં તપનીય-સૂચ્યા ।
પટ્ટે હિરણ્ય-રચિતે ગુલિકી-કૃતં તદ્
ગોપાલ-યન્ત્રમ્ અખિલાર્થદમ્ એતદ્ ઉક્તમ્

ભૂ-બિમ્બેન ચતુર્-અસ્રેણ વેષ્ટિતં કુર્યાત્ । કીદૃશેન ? ભૂ-સદ્મના અસ્રગ-મન્મથેન કોણ-ગત-કામ-બીજેન એતદ્ અખિલાર્થદં ગોપાલ-યન્ત્રમ્ ઉક્તં કીદૃશમ્ ? સુવર્ણ-શલાકયા ગોરોચનાદિના સુવર્ણ-રચિતે પટ્ટે લિખિતમ્ । અનન્તરં વર્તુલીકૃતમ્

સમ્પાત-સિક્તમ્ અભિજપ્તમ્ ઇદં મહદ્ભિર્
ધાર્યં જગત્-ત્રય-વશીકરણૈક-દક્ષમ્ ।
રક્ષા-યશઃ-સુત-મહી-ધન-ધાન્ય-લક્ષ્મી
સૌભાગ્ય-લિપ્સુભિર્ અજસ્રમ્ અનર્ઘ્ય-વીર્યમ્

ઇદં મન્ત્રં સમ્પાત-સિક્તમ્ આહૂતિ-દાન-શેષ-પુરઃ-સ્થિત-ઘૃત-સિક્તં તથા મન્ત્રેણાભિમન્ત્રિતમ્ રક્ષા-ભય-નિવારણં યશઃ સત્-કથા-પ્રકાશઃ સુતઃ પુત્રઃ મહી પૃથિવી ધનં સુવર્ણાદિ લક્ષ્મીઃ સર્વ-સમ્પત્તિઃ સૌભાગ્યં સર્વ-જન-પ્રિયત્વમ્ એતત્ પ્રાપ્તુમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ મહદ્ભિઃ શૌચ-યુક્તૈઃ સતતં ધારણીયમ્ । અયમ્ અર્થઃ-યથોક્તં યન્ત્રં સમ્પાદ્ય પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠાં કૃત્વા પઞ્ચામૃતાદિભિઃ અભિષિચ્ય અષ્ટોત્તર-શતં સહસ્રં વા સમ્પાત-ઘૃત-સિક્તં કૃત્વા યથોક્ત-સઙ્ખ્યં જપ્ત્વા ધારયેદ્ ઇતિ કીદૃશં ? જગત્-ત્રય-વશીકરણૈક-કુશલમ્ । પુનઃ અનર્ઘ્ય-વીર્યં મહા-પ્રભાવમ્

યન્ત્રસ્ય દર્શયતિ ધારણાદ્ અન્યત્રાપ્ય્ ઉપયોગમ્-
ભૂતોન્માદાપસ્મૃતિ-વિષ-મૂર્ચ્છા-વિભ્રમ-જ્વરાર્તાનામ્ ।
ધ્યાયન્ શિરસિ પ્રજપેન્ મન્ત્રમ્ ઇમં ઝટિતિ શમયિતું વિકૃતિમ્

ભૂતઃ શમ્શાન-દેશ-વર્તી અદૃશ્ય-રૂપો ઽનિષ્ટ-કારી ઉન્માદશ્ ચિત્ત-વિભ્રમઃ અપસ્મૃતિર્ અપસ્મારણ-યોગઃ વિષં મૂર્છાકારિ-સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ મૂર્ચ્છા અચેષ્ટા વિભ્રમઃ પ્રસાદઃ જ્વરો રોગ-વિશેષઃ એતૈર્ આર્તાનાં પીડિતાનાં શિરસિ મસ્તકોપરિ ઇદં યન્ત્ર-રૂપં ધ્યાયન્ ઇમં ગોપાલ-મન્ત્રં જપેત્ કિં કર્તુમ્ ? વિકૃતિં ઝટિતિ શીઘ્રં શમયિતું નાશયિતુમ્

યન્ત્રે ષડ્-અક્ષર-મન્ત્રમ્ ઉદ્ધરતિ-
સ્મર-ત્રિવિક્રમાક્રાન્તશ્ ચક્રીષ્ણાય-હૃદ્ ઇત્ય્ અસૌ ।
ષડ્-અક્ષરો ઽયં સમ્પ્રોક્તઃ સર્વ-સિદ્ધિ-કરો મનુઃ

સ્મરઃ કામ-બીજં ત્રિવિક્રમઃ ઋ-કારઃ તેન ક્રાન્તઃ સમ્બદ્ધઃ ચક્રી ક-કારઃ તથા કૃ ઇતિ ષ્ણાયેતિ સ્વરૂપં હૃન્ નમઃ ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણાસૌ ષડ્-અક્ષરો ઽયં મન્ત્રઃ સમ્પ્રોક્તઃ સર્વ-સિદ્ધિ-કરઃ અખિલ-કામદઃ

શક્તિ-બીજમ્ ઉદ્ધરતિ-
ક્રોડો ઽગ્નિ-દીપ્તો માયાવી-લવ-લાઞ્છિત-મસ્તકઃ ।
સૈષા શક્તિઃ પરા સૂક્ષ્મા નિત્યા સંવિત્-સ્વરૂપિણી

ક્રોડો હ-કારઃ । કીદૃશઃ ? અગ્નિના રેફેણ દીપ્તઃ । પુનઃ માયાવી દીર્ઘ-ઈ-કારઃ તદ્-યુક્તઃ । પુનઃ લવેન બિન્દુના લાઞ્છિતં મસ્તકં યસ્ય સઃ । તથા સાનુસ્વાર ઇત્ય્ અર્થઃ । એષા શક્તિઃ પરા ઉત્કૃષ્ટા સૂક્ષ્મા મૃણાલ-તન્તુ-સદૃશી નિત્યા જન્મ-નાશ-રહિતા સંવિત્-સ્વરૂપિણી સ્વ-પ્રકાશ-સ્વરૂપિણી

શ્રી-બીજમ્ ઉદ્ધરતિ-
અસ્થ્ય્-અગ્નિ-ગોવિન્દ-લવૈર્ લક્ષ્મી-બીજં સમીરિતમ્ ।
આભ્યામ્ અષ્ટાદશ-લિપિઃ સ્યાદ્ વિંશત્ય્ અક્ષરો મનુઃ

અસ્થિ શ-કારઃ અગ્નિઃ રેફઃ ગોવિન્દો દીર્ઘ-ઈ-કારઃ લવો બિન્દુઃ એતૈઃ સંયુક્તૈઃ શ્રી-બીજં સમીરિતં કથિતમ્ । આભ્યામ્ શક્તિ-શ્રી-બીજાભ્યાં સહિતઃ પૂર્વોક્તાષ્ટાદશાક્ષર-મન્ત્રઃ વિંશત્ય્ અક્ષરો ભવતિ

પરમેશ્વર-પૂજા-સ્થાન-નિયતિં દર્શયતિ-
શાલગ્રામે મણૌ યન્ત્રે મણ્ડલે પ્રતિમાસુ ચ ।
નિત્યં પૂજા હરેઃ કાર્યા ન તુ કેવલ-ભૂતલે

શાલગ્રામે પ્રસિદ્ધે મણૌ ગોમેદ-પદ્મરાગાદૌ યન્ત્રે ઽસ્મિન્ન્ એવ ગોપાલ-યન્ત્રે મણ્ડલે સર્વતો-ભદ્રાદૌ સોમ-સૂર્યાગ્નિ-મણ્ડલે વેતિ રુદ્રધરઃ । પ્રતિમાસુ સુવર્ણાદિ-ગોપાલ-પ્રતિમાયામ્ । અત્ર હરેર્ નિત્યં સર્વદા પૂજા કાર્યા ન તુ કેવલાયાં ભૂમૌ

કથિત-પ્રકારાણાં ફલં દર્શયતિ-
ઇતિ જપ-હુત-પૂજા-તર્પણાદ્યૈર્ મુકુન્દં
ય ઇહ ભજતિ મવોર્ એકમ્ આશ્રિત્ય નિત્યમ્ ।
સ તુ સુચિરમ્ અયત્નાત્ પ્રાપ્ય ભોગાન્ વિશેષાન્
પુનર્ અમલતરન્તદ્ધામ વિષ્ણોઃ પ્રયાતિ

ઇતિ શ્રી-કેશવ-ભટ્ટાચાર્ય-વિરચિતાયાં ક્રમ-દીપિકાયાં પઞ્ચમઃ પટલઃ ।
ઇતિ કથિત-પ્રકારૈર્ જપ-હોમ-પૂજા-તર્પણૈઃ આદિ-પદાદ્ અભિષેકાદિના યો મુકુન્દં નિત્યં સેવતે । કિં કૃત્વા ? મન્વોર્ દશાષ્ટાદશાક્ષરયોર્ એકં ગૃહીત્વા ઇહ લોકે અયત્નાત્ સુચિરં સર્વ-કાલં સર્વાન્ ભોગાન્ પ્રાપ્ય પુનર્ અન્તે પ્રસિદ્ધં નિર્મલં તેજઃ પ્રાપ્નોતિ તદ્-ધામાભવતીત્ય્ અર્થઃ