ક્રમદીપિકા · અધ્યાય 4

(હ્બ્વ્ 17.15)
ઇતિ શ્રી-કેશવાચાર્ય-વિરચિતાયાં ક્રમ-દીપિકાયાં
ચતુર્થ-પટલઃ
॥3॥
(4)
ચતુર્થ-પટલમ્
અથ મન્ત્ર-જપાદૌ દીક્ષિતસ્યૈવાધિકારઃ તદ્-ઉક્તમ્ આગમાન્તરે -
દ્વિજાનામ્ અનુપેતાનાં સ્વ-કર્માધ્યયનાદિષુ ।
યથાધિકારો નાસ્તીહ સ્યાચ્ ચોપનયનાદ્ અનુ ॥
તથાત્રાદીક્ષિતાનાં તુ મન્ત્રદેવાર્ચનાદિષુ ।
નાધિકારો ઽસ્ત્ય્ અતઃ કુર્યાદ્ આત્માનં શિવસંસ્તુતમ્ ॥ ઇતિ ।
અતો મન્ત્ર-જપ-પ્રધાનાઙ્ગ-ભૂતાં દીક્ષાં કથયામીત્ય્ આહ-
કથ્યતે સપદિ મન્ત્ર-વર્યયોઃ
સાધનં સકલ-સિદ્ધિ-સાધનમ્ ।
યદ્ વિધાય મુનયો મહીયસાં
સિદ્ધિમ્ ઈયુર્ ઇહ નારદાદયઃ

સપદિ સામ્પ્રતં મનુ-વર્યયોઃ દશાક્ષરાષ્ટાક્ષરયોઃ સાધ્યતે વાઞ્છિતમ્ અનેનેતિ । સાધનં દીક્ષણં કથ્યતે । કીદૃશમ્ ? સકલ-ફલ-સાધનં યત્ કૃત્વા નારદાદયો મુનયઃ મહતીં સિદ્ધિમ્ ઇહ જગતિ પ્રાપ્તવન્તઃ

-ઓ)ઓ(ઓ-
દીક્ષાયા ગુરુ-સાધ્યત્વાદૌ ગુરુ-લક્ષણમ્ આહ-
વિપ્રં પ્રધ્વસ્ત-કામ-પ્રભૃતિ-રિપુ-ઘટં નિર્મલાઙ્ગં ગરિષ્ઠાં
ભક્તિં કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિ-પઙ્કેરુહ-યુગલ-રજોરાગિણીમ્ ઉદ્વહન્તમ્ ।
વેત્તારં વેદ-શાસ્તાગમ-વિમલ-પથાં સમ્મતં સત્સુ દાન્તં
વિદ્યાં યઃ સંવિવિત્સુઃ પ્રવણ-તનુ-મના દેશિકં સંશ્રયેત

યો વિદ્યાં સંવિવિતુર્ મન્ત્રં સમ્યક્ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છતિ સ એતાદૃશં દેશિકં ગુરું સંશ્રયેત્ સેવેત । કીદૃશમ્ ? વિપ્રં બ્રાહ્મણ-જાતમ્ ઉપદેશે ક્ષત્રિયાદેર્ અનધિકારાત્ ।
પુનઃ કીદૃશમ્ ? પ્રકર્ષેણ દૂરીભૂતા કામાદ્ય્-અરિ-ષડ્-વર્ગ-ઘટા તયા પૂતં શરીરં યસ્ય તથા તં કામ-ક્રોધૌ લોભ-મોહૌ મદ-મત્સરૌ એતે રિપવઃ કામાદયઃ લોભાદ્ય્-ઉપહત-ચિત્તસ્ય નિરન્તરં પ્રત્યવાયોત્પત્ત્યા સેવ્યત્વાભાવાત્ ।
પુનઃ કીદૃશમ્ ? શ્રી-કૃષ્ણ-ચરણ-કમલ-યુગલે યદ્-રજસ્- તત્ર રાગ-યુક્તામ્ અતિશાયિતાં ભક્તિં ધારયન્તમ્ અભ્યક્તસ્ય પુરુષાર્થાનવાપ્તેઃ ।
પુનઃ કીદૃશમ્ ? વેદ-શાસ્ત્રાગમ-સમ્બન્ધિ-વિમલ-માર્ગાણાં જ્ઞાતારમ્ અન્યથા આગમ-શાસ્ત્ર-વિચારાનુપપત્તેઃ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? સત્સુ જનેષુ મધ્યે સમ્મતં સજ્જનત્વેન પ્રસિદ્ધમ્ અન્યથા ખલત્વાત્ શુશ્રૂષાનર્હત્વાત્ સચ્-છબ્દાર્થ એવ ન સ્યાત્ ।
પુનઃ કિમ્ભૂતમ્ ? દાન્તં વશીકૃતેન્દ્રિયમ્ અવશીકૃતેન્દ્રિયસ્ય દેવતા-પરાઙ્મુખત્વાત્ । કીદૃશઃ ? પ્રણતાનમ્રા વિનીતાતનુઃ કાયો મનો હૃદયં ચ યસ્ય સ તથા અત્રાધિકં મત્-કૃત-શારદ-તિલકે ઽવગન્તવ્યમ્
સનાતનઃ (હ્બ્વ્ 1.34) - નિર્મલાઙ્ગં વ્યાધિ-રહિતં, વેદ-શાસ્ત્રાગમાનાં યે વિમલાઃ પન્થાનો માર્ગાસ્ તેષાં વેત્તારમ્ । સત્સુ સતાં મતં સમ્મતમ્ । વિદ્યાં સંસાર-દુઃખ-તરણાદ્ય્-ઉપાયં મન્ત્રમ્ । પ્રવણા નમ્રા વિનીતા દેશિકૈક-પરા વા તનુર્ મનશ્ ચ યસ્ય તથાભૂતઃ સન્ । દેશિકં ગુરુમ્ । એવં પ્રવણ-તનુ-મનસ્-ત્વાદિ શ્રુત્ય્-ઉક્ત-સમિત્પાણિત્વાદિ ચ ગુરૂપસત્તેર્ આદ્ય-પ્રકારો જ્ઞેયઃ

-ઓ)ઓ(ઓ-
ગુરુ-સેવા-પ્રકારમ્ આહ-
સન્તોષયેદ્ અકુટિલાદ્રેતરાન્તરાત્મા
તં સ્વૈર્ ધનૈશ્ ચ વપુષાપ્ય્ અનુકૂલવાણ્યા ।
અબ્દ-ત્રયઙ્કમલનાભધિયાઽતિધીરસ્
તુષ્ટે વિવક્ષતુ ગુરાવ્ અથ મન્ત્ર-દીક્ષામ્

અથાનન્તરમ્ ઉક્ત-લક્ષણં ગુરું વત્સર-ત્રયં પદ્મનાભ-બુદ્ધ્યા સન્તોષયેત્ । કૈઃ ? સ્વીય-દ્રવ્યૈઃ તથા શરીરેણ તથા પ્રિય-વચનેન । કીદૃશઃ ? સુધીરઃ પણ્ડિતઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? અવક્રો ઽતિસ્નિગ્ધો અન્તરાત્મા અન્તઃકરણં યસ્ય સ તથા અથાનન્તરં તુષ્ટે ગુરૌ મન્ત્ર-દીક્ષાં વિવક્ષતુ વક્તુમ્ ઇચ્છતુ શિષ્ય એવ યત્ ત્વ્ અન્યત્રોક્તમ્ -
એકાબ્દેન ભવેદ્ વિપ્રો ભવેદ્ અબ્દ-દ્વયાન્ નૃપઃ ।
ભવેદ્ અબ્દ-ત્રયૈર્ વૈશ્યઃ શૂદ્રો વર્ષ-ચતુષ્ટયૈઃ ॥ ઇતિ ।
અન્યથા તુ -
ત્રિષુ વર્ષેષુ વિપ્રસ્ય ષડ્-વર્ષેષુ નૃપસ્ય ચ ।
વિશો નવસુ વર્ષેષુ પરીક્ષેતેતિ શસ્યતે ।
સમાસ્વ્ અપિ દ્વાદશસુ તેષાં યે વૃષલાદયઃ ॥ ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
વિહિત-નક્ષત્રાદિકં મત્-કૃત-શારદા-તિલકોદ્યોતે બોદ્ધવ્યમ્

-ઓ)ઓ(ઓ-
કલાવત્ય્-આદિ-ભેદેન દીક્ષાયા બહુ-વિધત્વાત્ મયા પુનર્ અત્ર પ્રપઞ્ચ-સારોક્તા ક્રિયાવતી દીક્ષૈવ સઙ્ક્ષેપેણ પ્રદર્શ્યતે ઇત્ય્ આહ-
પ્રપઞ્ચ-સાર-પ્રથિતા તુ દીક્ષા
સંસ્માર્યતે સમ્પ્રતિ-સર્વ-સિદ્ધ્યૈ ।
ઋતે યયા સન્તત-જાપિનો ઽપિ
સિદ્ધિં ન વૈ દાસ્યતિ મન્ત્ર-પૂગઃ

સમ્પ્રતિ દીક્ષા ક્રિયાવતી સંસ્માર્યતે તસ્યાઃ સ્મરણ-માત્રં ક્રિયતે ન તુ સમ્યગ્ અભિધીયતે । અત્ર હેતુઃ યતઃ પ્રપઞ્ચ-સારે વિવિચ્યોક્તા । કિમ્ અર્થમ્ અભિધીયતે ? સર્વેષાં ફલાનાં પ્રાપ્ત્યૈ યયા દીક્ષયા વિના સર્વદા જપ-કર્તુઃ પુરુષસ્ય મન્ત્ર-સમૂહઃ ફલં યસ્માન્ ન દદાતિ । યદ્ આહુઃ -
મન્ત્ર-વર્ગાનુસારેણ સાક્ષાત્-કૃત્યેષ્ટ-દેવતામ્ ।
ગુરુશ્ ચેદ્ બોધયેચ્ છિષ્યં મન્ત્ર-દીક્ષેતિ સોચ્યતે ॥ ઇતિ ।
-ઓ)ઓ(ઓ-
અથ શોધિત-શાલાદિ-સ્થાને મણ્ડપ-પૂર્વ-કૃત્યં વાસ્તુ-બલિમ્ આહ-
અથ પુરો વિદધીત ભુવઃ સ્થલીમ્
અધિ યથાવિધિ વાસ્તુ-બલિં બુધઃ ।
અચલ-દોર્-મિતમ્ અત્ર તુ મણ્ડપં
મસૃણ-વેદિકમ્ આરચયેત્ તતઃ

અથાનન્તરં પ્રથમં ભુવઃ સ્થલીમ્ અધિ પૃથિવ્યામ્ ઉપરિ યથાવિધિ યથોક્ત-પ્રકારેણ વાસ્તુ-બલિં બુધો પુરો દદ્યાત્ । અત્ર બલિ-દાનાદિ-વિધિશ્ ચ મત્-કૃત-શારદ-તિલકોદ્દ્યોતે બોદ્ધવ્યઃ । તતસ્ તદ્-અનન્તરમ્ અત્ર સંસ્કૃત-ભૂમૌ મણ્ડપં કુર્યાત્ । કીદૃશમ્ ? અચલ-દોર્-મિતમ્ સપ્ત-હસ્ત-પરિમિતમ્ । તુ-શબ્દો અનુક્ત-સમુચ્ચયાર્થઃ । તેન પઞ્ચ-હસ્ત-પરિમિતં નવ-હસ્ત-મિતં ચેતિ બોદ્ધવ્યમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? મસૃણ-વેદિકં ચિક્કણ-વેદિકમ્ ઉક્તૃષ્ટ-વેદિકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

______________________________
ત્રિગુણ-તન્તુ-યુજા કુશ-માલયા
પરિવૃતં પ્રકૃતિ-ધ્વજ-ભૂષિતમ્ ।
મુખ-ચતુષ્ક-પયસ્-તરુ-તોરણં
સિત-વિતાન-વિરાજિતમ્ ઉજ્જ્વલમ્

પુનઃ કીદૃશં ? કુશ-માલયા વેષ્ટિતમ્ । કિમ્ભૂતયા ? શ્વેત-રક્ત-શ્યામ-વર્ણ-તન્તુ-યુક્તયા યદ્ વા ત્રિગુણી-કૃત-સૂત્ર-યુક્તયા । પુનઃ કીદૃશં ? અષ્ટભિર્ ધ્વજૈર્ શોભિતં પ્રકૃતિર્ અષ્ટ-સઙ્ખ્યયા । પુનઃ કીદૃશં ? મુખ-ચતુષ્કે દ્વાર-ચતુષ્ટયે પયસ્-તરુભિર્ ક્ષીર-વૃક્ષૈઃ તોરણં બહિર્ દ્વારં યત્ર તાદૃશમ્ । ક્ષીર-વૃક્ષાસ્ તુ અશ્વત્થોદુમ્બર-પ્લક્ષ-ન્યગ્રોધાખ્યાઃ । પુનઃ કીદૃશં ? શુભ્ર-ચન્દ્રાતપેન શોભિતમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? ઉજ્જ્વલં નિર્મલમ્

______________________________
કુણ્ડ-વિધિમ્ આહ-
વસુ-ત્રિગુણિતાઙ્ગુલ-પ્રમિત-ખાત-તારાયાતં
વસોર્ વસુપતેર્ અથો કકુભિ-ધિષ્ણ્યમ્ અસ્મિન્ બુધઃ ।
કરોતુ વસુ-મેખલં વસુ-ગણાર્ધ-કોણં પ્રતીચ્ય્-
અવસ્થિત-ગજા-ધર-પ્રતિમ-યોનિ-સંલક્ષિતમ્

અથાનન્તરમ્ અસ્મિન્ મણ્ડપે બુધઃ વસોર્ વહ્નેર્ ધિષ્ણ્યં કુણ્ડં કરોતુ । કીદૃશં ? વસુર્ અષ્ટ-સઙ્ખ્યા અષ્ટૌ વસવઃ ઇતિ પ્રસિદ્ધેઃ । તેષાં વસૂનાં ત્રિગુણાનિ ચતુર્વિંશાઙ્ગુલાનિ, તૈઃ પ્રમિતં તત્-પ્રમાણં ખાતસ્ય ગર્તસ્ય ઉચ્ચત્વં વિસ્તારશ્ ચ યત્ર તાદૃશમ્ । કુત્ર ? વસુપતેઃ કુબેરસ્ય કકુભિ દિશિ ઉત્તરસ્યામ્ । પુનઃ કીદૃશં ? વસુ-મેખલમ્ । અત્ર વસુ-શબ્દેન અગ્નિર્ ઉચ્યતે । સ ચ ગાર્હપત્યાહવનીયેત્ય્ આદિ ત્રિવિધઃ । પુનઃ કીદૃશં ? વસુ-ગણાર્ધ-કોણં ચતુષ્કોણમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? પશ્ચિમ-દિશ્ય્ અવસ્થિતં ગજો ઽષ્ત-સદૃશ-દ્વાદશાઙ્ગુલાયામા યા યોનિસ્ તયા ભૂષિતમ્ । તદ્ ઉક્તમ્-દ્વાદશાઙ્ગુલિ-રૂપત્વાદ્ યોનિઃ સ્યાદ્ દ્વાદશાઙ્ગુલિઃ ઇતિ । અપરો ઽત્ર વિશેષઃ શારદા-તિલકતો ઽવગન્તવ્યઃ

______________________________
અધુના રાશિ-મણ્ડલ-વિધિં-
તતો મણ્ડપે ગવ્ય-ગન્ધામ્બુ-સિક્તે
લિખેન્ મણ્ડલં સમ્યગ્ અષ્ટ-ચ્છદાબ્જમ્ ।
સ-વૃત્ત-ત્રયં રાશિ-પીઠાઙ્ઘ્રિ-વીથિ-
ચતુર્ધાર-શોભોપશોભાસ્ર-યુક્તમ્

તતો મણ્ડપાનન્તરમ્ અસ્મિન્ મણ્ડપે સમ્યક્ યથોક્ત-પ્રકારેણ મણ્ડલં લિખેત્ । કીદૃશે ? ગવ્યૈઃ પઞ્ચ-ગવ્યૈઃ શારદા-તિલકોક્ત-વૈષ્ણવ-ગન્ધાષ્ટક-જલેન પ્રોક્ષિતે । કીદૃશં ? અષ્ટ-દલ-પદ્મ-સહિતમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? વૃત્ત-ત્રય-સહિતમ્ । પુનઃ રાશયો મેષાદયઃ પીઠં કલસ-સ્થાપન-સ્થાનં તસ્યાઙ્ઘ્રિ-પીઠ-પાત્ર-ચતુષ્ટયં ચતસ્રો વીથયઃ ચત્વારિ-દ્વારાણિ શોભા ઉપશોભા અસ્રં કોણમ્ એતૈર્ યુક્તમ્ । અયમ્ અર્થઃ-સાર્ધ-હસ્ત-દ્વય-પ્રમાણેન સમં ચતુર્-અસ્રમ્ ભૂ-ભાગં પરિષ્કૃત્ય તત્ર પૂર્વાપરાયતાનિ સપ્તદશ-સૂત્રાણિ પાલયેત્ । એવં સતિ ષટ્-પઞ્ચઆશદ્ ઉત્તરં દ્વિ-શતં કોષ્ઠાનાં ભવતિ । તત્ર કોષ્ઠ-વિભાગો મધ્યે ષોડશભિઃ કોષ્ઠૈર્ વૃત્ત-ત્રયાન્વિતં પદ્મં
લિખેત્ । (તત્ર ચ પદ્મોપરિ-શિષ્ટે પીઠં તદ્-અઙ્ગં ચ લિખેત્ । તદ્-બહિર્ અષ્ટાધિક-ચત્વારિંશતા-દ્વાદશ-રાશીન્ લિખેત્ । તદ્-બહિઃ ષટ્-ત્રિંશતા-પીઠં પીઠાઙ્ગં ચ લિખેત્ । (તદ્-બહિર્ અશીતિભિઃ પદૈર્ લિખેત્ ।) અત્રેદં બોદ્ધવ્યં પદ્મસ્ય દલાગ્ર-સ્થં વૃત્તં પીઠ-શક્તિશ્ ચ એતયોર્ મધ્યે પૂર્વ-દક્ષિણ-પશ્ચિમોત્તરં સૂત્ર-ચતુષ્ટયં દદ્યાત્ । અનન્તરં દ્વાદશાધિકૈઃ શતપદૈર્ દ્વાર-શોભોપશોભા-કોણાનિ વિલિખેત્ । તત્ર સર્વસ્યાં દિશિ દ્વારં ષટ્-પદમ્ । તત્ર પ્રકારઃ બાહ્ય-પઙ્ક્તિ-ગત-મધ્ય-કોષ્ઠ-દ્વયં તદ્-અન્તર્ગત-પઙ્ક્તિ-ગતમધ્ય-કોષ્ઠ-દ્વયમ્ ઇતિ દ્વારસ્યૈકસ્મિન્ ભાગે કોષ્ઠ-ચતુષ્ટયેનૈકા શોભા ભવતિ । તત્ર બાહ્ય-પઙ્ક્તિ-ગતમ્ એક-કોષ્ઠં તદ્-અન્તર્ગત-પઙ્ક્તિ-ગતં કોષ્ઠ-ત્રયમ્ ઇતિ । એવં
કોષ્ઠ-ચતુષ્ટયેનૈકોપશોભા ભવતિ । અત્ર બાહ્ય-પઙ્ક્તિ-ગત-કોષ્ઠ-ત્રય-તદ્-અન્તર્ગત-પઙ્ક્તિ-ગતમ્ એકં કોષ્ઠમ્ ઇતિ તથા કોષ્ઠ-ષટ્કેન કોણમ્ ઇતિ । એવમ્ અપરસ્મિન્ ભાગે ઽપિ શોભોપશોભા-કોણાનિ બોદ્ધવ્યાનિ । એવં દિક્-ચતુષ્ટયે ઽપિ મિલિત્વા દ્વાદશાધિકં શતં ભવતીતિ । અત્રાનુક્તં શારદા-તિલકે બોધ્યમ્

______________________________
તતો દેશિકઃ સ્નાન-પૂર્વં વિધાનં
વિધાયાત્મ-પૂજાવસાનં વિધિજ્ઞઃ ।
સ્વ-વામાગ્રતઃ શઙ્ખમ્ અપ્ય્ અર્ઘ્ય-પાદ્યા-
ચમાદ્યાનિ પાત્રાણિ સમ્પૂરિતાનિ

વિધાયાન્યતઃ પુષ્પ-ગન્ધાક્ષતાદ્યં
કર-ક્ષાલનં પૃષ્ઠતશ્ ચાપિ પાત્રમ્ ।
પ્રદીપાવલી-દીપિતે સર્વમ્ અન્યત્
સ્વ-દૃગ્-ગોચરે સાધનં ચાદદીત

તદ્-અનન્તરં વિધિજ્ઞઃ આગમોક્ત-પ્રકારજ્ઞઃ દેશિકો ગુરુઃ સ્નાન-પૂર્વકં વિધાનં સ્વ-ગૃહ્યોક્તાદિ-સ્નાન-વિધિમ્ આત્મ-પૂજા-પર્યન્તં સમાપ્ય સ્વ-વામાગ્રે શઙ્ખાર્ઘ્ય-પાદ્યા-ચમાનીય-પાત્રાણિ જલાદિ-સ્વચ્છ-દ્રવ્યૈઃ સમ્પૂરિતાનિ । કૃત્વા યથોત્તરં સ્થાપયિત્વાન્યતો દક્ષિણ-ભાગે પુષ્પાણિ પૂજા-દ્રવ્યાણિ નિધાય કર-પ્રક્ષાલણ-પાત્રમ્ એકં પૃષ્ઠ-દેશે નિધાય સર્વમ્ અન્યત્ સાધનમ્ ઉપકરણં સ્વ-દૃગ્-ગોચરે ચક્ષુર્-ગોચરે પ્રદીપ-શ્રેણિ-વિરાજિતે સ્થાપયેત્ । અત્રાપરો વિશેષઃ શ્રી-પરમાનન્દ-ભટ્ટાચાર્ય-કૃતે પ્રપઞ્ચ-સાર-વિવરણે દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_4.9-10 ॥
______________________________
વાયવ્યાશાદીશ-પર્યન્તમ્ અર્ચ્ય-
પીઠસ્યોદગ્-ગૌરવી પઙ્ક્તિર્ આદૌ ।
પૂજ્યો ઽન્યત્રાપ્ય્ આમ્બિકેયઃ કરાબ્જૈઃ
પાશં દન્તં શૃણ્ય-ભીતી દધાનઃ

પીઠસ્ય રાશિ-પીઠસ્ય ઉદક્ ઉત્તર-ભાગે વાયવ્ય-કોણાદ્ ઈશાન-કોણ-પર્યન્તં ગુરુ-સમ્બન્ધિની પઙ્ક્તિર્ આદૌ પ્રથમતઃ પૂજ્યા । પ્રયોગસ્ તુ ઓં ગુરુભ્યો નમઃ ઇતિ । અન્યત્ર દક્ષિણ-ભાગે આમ્બિકેયો ગણપતિઃ પૂજ્યઃ । કીદૃશં ? હસ્ત-પદ્મૈઃ સ્વ-દન્તં શૃણિમ્ અઙ્કુશમ્ અભયં દધાનઃ

અધુના કલશ-સ્થાપન-પ્રકારં દર્શયતિ યતો દેશિક ઇત્ય્ આદિના-
આરાધ્યાધાર-શક્ત્ય્-આદ્ય્-અમર-ચરણ-પાવધ્યથો મધ્ય-ભાગે
ધર્માદીન્ વહ્નિર્ અક્ષઃ-પવન-શિવ-ગતાન્ દિક્ષ્વ્ અધર્માદિકાંશ્ ચ ।
મધ્યે શેષાબ્જ-બિમ્બ-ત્રિતય-ગુણ-ગણાત્માદિકં કેશરાણાં
વહ્નેર્ મધ્યે ચ શક્તીર્ નવ-સમભિયજેત્ પીઠ-મન્ત્રેણ ભૂયઃ

અથાનન્તરં મણ્ડલ-મધ્ય-ભાગે આધાર-શક્તિમ્ આરભ્ય કલ્પ-વૃક્ષ-પર્યન્તમ્ આરાધ્ય પૂજયિત્વા પીઠ-ન્યાસ-ક્રમેણ વહ્નીતિ અગ્ન્ય્-આદિ-કોણ-ગતાન્ ધર્માદીન્ પૂર્વાદિ-ચતુર્દિક્ષુ અધર્માદીન્ તથા મધ્યે શેષં પદ્મં તથા સૂર્ય-સોમ-વહ્નીનાં બિમ્બ-ત્રયં દ્વીઅદશ-ષોડશ-દશ-કલા-વ્યાપ્તં મણ્ડલ-ત્રયં તથાત્માદિ-ચતુષ્ટયં પૂજયેત્ । અથ કેશરાણાં મધ્યે કર્ણિકાયાં ચ્ચ વિમલાદ્યા નવ-શક્તીઃ પૂર્વાદિ-ક્રમેણ પૂજયેત્ । ભૂયઃ પુનર્ અપિ પૂર્વોક્તેન પીઠ-મન્ત્રેણ પીઠં પૂજયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

તતઃ શાલીન્ મધ્યેકમલમ્ અમલાંસ્ તણ્ડુલ-વરાન્
અપિ ન્યસ્યેદ્ દર્ભાંસ્ તદ્ ઉપરિ ચ કૂર્ચાક્ષત-યુતાન્ ।
ન્યસેત્ પ્રાદક્ષિણ્યાત્ તદ્-ઉપરિ કૃશાનોર્ દશ કલા-
ય-કારાદ્ય્-અર્ણાદ્યા યજતુ ચ સુગન્ધાદિભિર્ ઇમાઃ

તદ્-અનન્તરં મધ્યે-કમલં કમલ-મધ્યે શાલીન્ આઢક-પરિમિતાન્ તથા શુભ્રાન્ શાલ્ય્-અષ્ટ-ભાગ-પરિમિતાન્ તણ્ડુલાન્ શ્રેષ્ઠાન્ ન્યસ્યેત્ સ્થાપયેત્ । યદ્ ઉક્તં-
શાલીન્ વૈ કર્ણિકાયાં ચ નિક્ષિપ્યાઢક-સંમિતાન્ ।
તણ્ડુલાંશ્ ચ તદ્-અષ્ટાંશાન્ દર્ભૈઃ કૂર્ચૈઃ પ્રવિન્યસેત્ ॥ ઇતિ ।
તદ્-ઉપરિ તણ્ડુલોપરિ કૂર્ચાક્ષત-યુક્તાન્ દર્ભાન્ વિન્યસેત્ । કુશ-ત્રય-ઘટિતો બ્રહ્મ-ગ્રન્થિઃ કૂર્ચ-શબ્દેનોચ્યતે કૂર્ચઃ કુશ-મુષ્ટિર્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । તદ્-ઉપરિ કૂર્ચોપરિ કૃશાનોર્ વહ્નેર્ દશ કલા ય-કારાદયો દશ-વર્ણા આદ્યાઃ પ્રથમા યાસાં તાઃ પ્રાદક્ષિણ્યેન ન્યસેત્ તદ્-અનન્તરં ઇમા દશ કલા ગન્ધાદિભિઃ પૂજયેત્ ।
તાશ્ ચ-
ધૂમ્રાર્ચિર્-ઊષ્મા-જ્વલિની-જ્વાલિની-વિસ્ફુલિઙ્ગિની ।
સુશ્રીઃ સુરૂપા કપિલા હવ્ય-વહા કવ્યવહા ॥ ઇતિ ।
પ્રયોગસ્ તુ ધૂમ્રાર્ચિષે નમ ઇતિ

ન્યસેત્ કુમ્ભં તત્ર ત્રિગુણિત-લસત્-તન્તુ-કલિતં
જપંસ્ તારં ધૂપૈઃ સુપરિમલિતં જોઙ્કટમયૈઃ ।
કભાદ્યૈઃ કુમ્ભે ઽસ્મિન્ ઠ-ડ-વસિતિભિર્ વર્ણ-યુગલૈઃ
તથાન્યસ્યાભ્યર્ચ્યાસ્ તદ્-અનુ ખ-મણેર્ દ્વાદશ કલાઃ

તત્ર દશ-કલા-મયે કૂર્ચે તીઅરમ્ ઓઙ્કારમ્ ઉચ્ચરન્ કુમ્ભં ન્યસેત્ । કુમ્ભસ્ તુ સુવર્ણાદિ-નિર્મિતઃ । તદ્ ઉક્તમ્-
સૌવર્ણં રાજતં વાપિ મૃણ્મયં વા યથોદિતમ્ ।
ક્ષાણયેદ્ અસ્ત્ર-મન્ત્રેણ કુમ્ભં સમ્યક્ સુરેશ્વરિ ॥ ઇતિ ।
કીદૃશમ્ ? ગ્રીવાયાં ત્રિગુણિતા લસન્તઃ શોભમાના યે તન્તવઃ કન્યા-કર્તિત-કાર્પાસ-સૂત્રાણિ તૈઃ કલિતમ્ અસ્ત્ર-મન્ત્રેણ વેષ્ટિતમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? જોઙ્કટ-મયૈઃ કૃષ્ણાગુરુ-પ્રધાનૈર્ ધૂપૈઃ સુધૂપિતં તદ્-અનન્તરં ખમણેઃ સૂર્યસ્ય દ્વાદશ-કલા અસ્મિન્ કુમ્ભે ન્યસ્ય અનન્તરં પૂજ્યાઃ । કૈઃ ? વર્ણ-યુગલૈઃ । કીદૃશૈઃ ? કભાદ્યૈઃ ક-કાર-ભ-કારાદ્યૈઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? ઠ-ડ-વસિતિભિઃ ઠ-કાર-ડ-કારાવસાનૈઃ । અયમ્ અર્થઃ-અનુલોમ-પઠિત-ક-કારાદ્ય્-એકૈકમ્ અક્ષરં પ્રતિલોમ-પઠિત-ભ-કારાદ્ય્-એકૈકમ્ અક્ષરેણ સહિતં તપિન્ય્-આદિષુ દ્વાદશ-કલાસુ સંયોજ્ય ન્યાસાદિકં કાર્યમ્ । તાશ્ ચ-
તપની તાપની ધૂમ્રા ભ્રામરી જ્વાલિની રુચિઃ ।
સુષુમ્ણા ભોગદા વિશ્વા બોધિની ધારિણી ક્ષમા ॥ ઇતિ ।
પ્રયોગસ્ તુ-કં ભં તપિન્યૈ નમઃ । ખં વં તાઇન્યૈ નમઃ ઇત્ય્ આદિ કાર્યમ્ ॥14॥
એવં સઙ્કલ્પ્યાગ્નિમ્ આધાર-રૂપં
ભાનું તદ્વત્ કુમ્ભ-રૂપં વિધિજ્ઞૈઃ ।
ન્યસ્યેત્ તસ્મિન્ન્ અક્ષતાદ્યૈઃ સમેતં
કૂર્ચં સ્વર્ણૈ રત્ન-વર્યૈઃ પ્રદીપ્તમ્

એવમ્ અનેન પ્રકારેણાધાર-રૂપમ્ અગ્નિં સઙ્કલ્પ્ય તદ્વત્ કુમ્ભ-રૂપં ભાનું વિચિન્ત્ય તસ્મિન્ કુમ્ભે વિધિજ્ઞ આગમોક્ત-પ્રકારાભિજ્ઞઃ મૂલ-મન્ત્રેણાક્ષતાદ્યૈઃ સહિતં કૂર્ચં પૂર્વોક્ત-લક્ષણૈઃ સુવર્ણ-રત્ન-વર્યૈર્ નવ-રત્નૈઃ શોભિતં ન્યસેત્ । તદ્ ઉક્તં ભૈરવેણ-
એતાન્ નયિત્વા તન્-મધ્યે શુક્લ-પુષ્પં સિતાક્ષતમ્ ।
નવ-રત્નં ચ કૂર્ચં ચ મૂલેનૈવ વિનિક્ષિપેત્ ॥ ઇતિ

અથ ક્વાથ-તોયૈઃ ક્ષકારાદિ-વર્ણૈર્
અકારાવસાનૈઃ સમાપૂરયેત્ તમ્ ।
સ્વમન્ત્ર-ત્રિજાપાવસાનં પયોભિર્
ગવાં પઞ્ચ-ગવ્યૈર્ જલૈઃ કેવલૈર્ વા

અથાનન્તરં પીઠ-કુમ્ભયોર્ ઐક્યં વિચિન્ત્ય પઞ્ચાશદ્-વર્ણૈર્ ઓષધિ-તોયૈઃ પલાશ-ત્વગ્-જલૈઃ ક્ષીર-દ્રુમ-ત્વક્-ક્વાથ-જલૈર્ વા સર્વૌષધિ-જલૈર્ વા ગવાં પયોભિર્ વા પઞ્ચ-ગવ્યૈર્ વા કેવલ-જલૈઃ કર્પૂરાદિ-જલૈર્ વા તીર્થ-જલૈર્ વા ક્ષ-કારાદિ-વર્ણૈર્ અકારાવસાનૈર્ વિલોમ-માતૃકાભિઃ સ્વ-મન્ત્ર-ત્રિજપાવસાનં મૂલ-મન્ત્ર-વાર-ત્રય-જપીઅન્તં યથા સ્યાદ્ એવં પૂરયેત્

કલશ-જલે ઽસ્મિન્ વસુ-યુગ-સઙ્ખ્યાઃ
સ્વર-ગણ-પૂર્વા ન્યસતુ તથૈવ ।
ઉડુપ-કલાસ્ તાઃ સલિલ-સુગન્ધા-
ક્ષત-સુમનોભિસ્ તદ્-અનુ યજેત

તસ્મિન્ કલશ-જલે ઉડુપ-કલાશ્ ચન્દ્ર-કલાઃ વસુ-યુગ-સઙ્ખ્યાઃ ષોડશ-સઙ્ખ્યાઃ સ્વર-ગણ-પૂર્વા અ-કારાદિ-વર્ણ-પૂર્વા ન્યસતુ । તદ્-અનુ તદ્-અનન્તરં તાશ્ ચન્દ્ર-કલાસ્ તથૈવ તેનૈવ ક્રમેણ પુષ્પાઞ્જલિભિઃ પૂજયેત્ । તાશ્ ચોક્તાઃ-
અમૃતા માનદા પૂષા તુષ્ટિઃ પુષ્ટી રતિર્ ધૃતિઃ ।
શશિની ચન્દ્રિકા કાન્તિર્ જ્યોત્સ્ના શ્રીઃ પ્રીતિર્ અઙ્ગદા ।
પૂર્ણા પૂર્ણામૃતા ચ ॥ ઇતિ ।
અધુના વૈષ્ણવ-ગન્ધાષ્ટકમ્ આહ-
ઉદીચ્ય-કુષ્ટ-કુઙ્કુમામ્બુ-લોહ-સજ્જટામુરૈઃ ।
સશીતમ્ ઇત્ય્ ઉદીરિતં હરેઃ પ્રિયાષ્ટ-ગન્ધકમ્

ઉદીચ્યમ્ ઉશીરં કુષ્ટં કુઙ્કુમમ્ અમ્બુ-બાલા નેત્ર-બાલા લોહઃ કૃષ્ણાગુરુર્ જટયા સહ મુરા જટા માંસી ચ એતૈઃ સહ શીતં ચન્દનમ્ ઇતિ હરેઃ પ્રિય-કારિ-ગન્ધાષ્ટકમ્ ઉક્તમ્

શઙ્ખ-પૂરણમ્ આહ-
ક્વાથ-તોય-પરિપૂરિતોદરે
સંવિલોડ્ય વિધિનાષ્ટ-ગન્ધકમ્ ।
સોમ-સૂર્ય-શિખિનાં પૃથક્-કલાઃ
સેચ-કર્મ વિનિયોજયેત્ ક્રમાત્

ઉદરે શઙ્ખે વિધિનાગમોક્ત-પ્રકારેણ મૂલ-મન્તેણ પૂર્વોક્ત-ક્વાથ-જલેન પરિપૂરિતે ગન્ધીઅષ્ટકં નમો-મન્ત્રેણ સવિલોડ્ય દત્ત્વા સોમ-સૂર્ય-વહ્નીનાં કલાઃ પૃથક્ સમાવાહ્ય સેચ-કર્મ પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠા-કર્મ ક્રમેણ વિનિયોજયેત્ કુર્યાત્

તદ્વદ્ આક્ષર-ભવાસ્ તુ કાદિભિષ્
ટાદિભિઃ પુનર્ ઉકારજાઃ કલાઃ ।
પાદિભિર્ મલિપિજાસ્ તુ બિન્દુજાઃ
ષાદિભિઃ સ્વર-ગણેન નાદ-જાઃ

પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ આક્ષર-ભવા અ-કારાક્ષર-ભવા દશ કલાઃ કાદિભિઃ ક-કારાદિભિર્ દશભિર્ અક્ષરૈઃ સહિતાઃ પુનર્ ઉ-કાર-જા ઉ-કારાક્ષર-ભવા દશ કલાઃ ટાદિભિર્ દશભિર્ અક્ષરૈઃ સહિતાસ્ તથા મલિપિ-જા મ-કારાક્ષર-ભવા દશ કલાઃ પાદિભિર્ દશભિર્ અક્ષરૈઃ સહિતાસ્ તથા બિન્દુજા બિન્દુ-પ્રભવાઃ ચતસ્રઃ કલાઃ ષાદિભિશ્ ચતુર્-અક્ષરૈઃ સહિતાઃ તથા નાદજા નાદ-પ્રભવાઃ ષોડશ્ચ કલાઃ સ્વર-સમૂહેન ષોડશભિઃ સ્વરૈઃ સહિતાઃ શઙ્ખ-સલિલે ન્યસ્યાઃ । તાશ્ ચ-
સૃષ્ટિર્ ઋદ્ધિઃ સ્મૃતિર્ મેધા કાન્તિર્ લક્ષ્મીર્ ધૃઇત્ઃ સ્થિરા ।
સ્થિતિઃ સિદ્ધિર્ અકારોત્થાઃ કલા દશ સમીરિતઃ ॥
જરા ચ પાલિની શાન્તિર્ ઐશ્વરી રતિ-કામિકે ।
વરદા હ્લાદિની પ્રીતિર્ દીર્ઘા ચોકાર-જાઃ કલાઃ ॥
તીક્ષ્ણા રૌદ્રા ભયા નિદ્રા તન્તીર્ ક્ષુત્ ક્રોધની ક્રિયા ।
ઉત્કારી ચૈવ મૃત્યુશ્ ચ મકારાક્ષરજાઃ કલાઃ ॥
નિવૃત્તિશ્ ચ પ્રતિષ્ઠા ચ વિદ્યા શાન્તિસ્ તથૈવ ચ ।
ઇન્ધિકા દીપિકા ચૈવ રેચિકા મોચિકા પરા ॥
સૂક્ષ્મા સૂક્ષ્મામૃતા જ્ઞાનાજ્ઞાના ચાપ્ય્ આયની તથા ।
વ્યાપિની વ્યોમ-રૂપા ચ અનન્તા નાદ-સમ્ભવાઃ ॥ ઇતિ ।
પ્રયોગશ્ ચ કં સૃષ્ટ્યૈ નમ ઇત્ય્ આદિ

સમાવાહનાન્તે ઽસુસંસ્થાપનાત્ પ્રાક્
ઋચસ્ તત્ર તત્રાભિજપ્યા બુધેન ।
સમભ્યર્ચ્ય તાસ્ તાઃ પૃથક્ તચ્ ચ પાથો
ઽર્પયેન્ મૂલ-મન્ત્રેણ કુમ્ભે યથાવત્

સમાવાહનસ્યાન્તે ઽસુસંસ્થાપનાત્ પ્રાક્ પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠાયાઃ પૂર્વં તત્ર તત્ર સ્થાને પણ્ડિતેન ધાર્યાશ્ ચાભિજપ્યાઃ પઠનીયાઃ । અયમ્ અર્થઃ-શઙ્ખ-જલે ઽકાર-પ્રભવ-ક-કારાદિ-કલાવાહનાનન્તરં પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠાયાઃ પૂર્વં હંસઃ શુચિષદ્ ઇતિ ઋચં પઠેત્ । ઉ-કાર-પ્રભવ-ટદિ-કલાવાહનાનન્તરં પ્રતદ્ વિષ્ણુઃ ઇતિ ઋચં પઠેત્ । મ-કારાદિ-પ્રભવ-પ-કારાદિ-કલાવાહનાનન્તરં તત્ સવિતુર્ ઇત્ય્ આદિ ઋચં પઠેત્ । નાદ-પ્રભવ-ત-કારાદિ-કલાવાહનાનન્તરં વિષ્ણોર્ યોનિર્ ઇત્ય્ આદિ ઋચં પઠેત્ । અનન્તરં મૂલ-મન્ત્રં શઙ્ખ-જલે વિલોમેન જપેત્ । તાસ્ તાઃ કલાઃ પૃથગ્ એકૈકશઃ યથાવત્ યથા-વિધિ સમ્પૂજ્ય તચ્ ચ પીઅથઃ તચ્-છઙ્ખોદકં મૂલ-મન્ત્રં પઠિત્વા કુમ્ભે વિનિક્ષિપેત્

સહકાર-બોધિ-પનસ-સ્તવકૈઃ
શતમન્યુ-વલ્લિક્-કલિતૈઃ કલશમ્ ।
પિદધાતુ પુષ્પ-ફલ-તણ્ડુલકૈર્
અભિપૂર્ણયાપિ શુભ-ચક્રિકયા

સહકાર આમ્રઃ । બોધિર્ અશ્વત્થઃ । પનસઃ કણ્ટકિ-ફલ-વૃક્ષઃ । એતેષાં સ્તવકૈઃ પલ્લવૈઃ શતમન્યુ-વલ્લિ-કલિતૈર્ ઇન્દવલ્લી-બદ્ધૈઃ કલશં કલશ-મુખં સુરદ્રુમ-ધિયા પિદધાતુ સમાચ્છાદયતુ તથા પુષ્પાદિભિઃ પરિપૂર્ણયા શુભ-ચક્રિકયા શોભમાન-શરાવેણ તદ્-ઉપરિ પિદધાત્

અભિવેષ્ટયેત્ તદ્-અનુ કુમ્ભ-મુખં
નવ-નિર્મલાંશુક-યુગેન બુધઃ ।
સમલઙ્કૃતે ઽત્ર કુસુમાદિભિર્ અપ્ય્
અભિવાહયેત્ પરતરં ચ મહઃ

તદ્ અનુ તદ્-અનન્તરં નૂતન-મલ-રહિત-વસ્ત્ર-દ્વયેન પરિત્ઃ કુમ્ભ-મુખમ્ અભિવેષ્ટયેત્ । અનન્તરં કુમ્ભે પુષ્પાદિભિર્ અલઙ્કૃતે પરમોત્કૃષ્ટં મહસ્ તેજઃ પૂજ્ય-દેવતા-સ્વરૂપમ્ આવાહયેત્ આવાહનાદિકં કુર્યાત્ । યથા શ્રી-કૃષ્ણેહાગચ્છેહ તિષ્ઠ ઇહ સંનિધેહિ

સકલી-વિધાય કલશ-સ્થમ્ અમું
હરિમ્ અર્ણ-તત્ત્વ-મનુ-વિન્યસનૈઃ ।
પરિપૂજયેદ્ ગુરુર્ અથાવહિતઃ
પરિવાર-યુક્તમ્ ઉપચાર-ગણૈઃ

અમું કલશસ્થં હરિં સકલીકૃત્ય દેવતાઙ્ગે ષડ્-અઙ્ગાનાં ન્યાસઃ સ્યાત્ સકલીકૃતિર્ ઇતિ । ઉત્તમાઙ્ગં વિધાય વર્ણ-તત્ત્વમ્ અન્વ્ ઇતિ અક્ષર-મય-તત્ત્વ-મન્ત્ર-ન્યાસૈઃ સહેતિ રુદ્રધરઃ । અર્ણ ઇતિ સૃષ્ટિ-સંહાર-ભેદેન અઙ્ગુલ્યારોપણ-ભેદેન ચ મન્ત્ર-વર્ણ-વિન્યાસો ઽર્ણ-ન્યાસો મનુ-ન્યાસઃ મનુ-પુટિત-માતૃકા-ન્યાસ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ આદિ-ન્યાસૈસ્ તત્-તેજો-રૂપ-ધરં સકલં સગુણં શરીરં કુર્યાદ્ ઇતિ ભૈરવ-ત્રિપાઠિનઃ । વિદ્યાધરો ઽપ્ય્ એવમ્ આહ-પીટ્ઃઅ-ન્યાસ-કર-ન્યાસૌ વિનાપિ પ્રથમ-દ્વિતીય-પટલ-પ્રોક્ત-ન્યાસાદિ-જાતૈર્ ઇતિ । કેચિત્ અષ્ટાદશાક્ષરે પક્ષે તત્ત્વ-ન્યાસ-સ્થાને મન્ત્રાક્ષર-ન્યાસો દ્રષ્ટવ્યઃ । અથાનન્તરમ્ અવહિતઃ સાવધાનો ગુરુઃ સ-પરિવારં આવરણ-સમેતમ્ ઉપચાર-ગણૈઃ ષોડશ-પઞ્ચોપચારાન્યતમોપચારેણ
પૂજયેત્

પૂજા-ક્રમમ્ આહ-
દત્ત્વાસનં સ્વાગતમ્ ઇત્ય્ ઉદીયઃ
તથાધ્યપાદ્યાચમનીયકાનિ ।
દેયાનિ પૂર્વં મધુપર્ક-યૂઞ્જિ
નન્દાત્મજાયાચમનાન્તકાનિ

સ્થાનં ચ વાસશ્ ચ વિભૂષણાનિ
સાઙ્ગાય તસ્મૈ વિનિયોજ્ય મન્ત્રી ।
ગાત્રે પવિત્રૈર્ અથ ગન્ધ-પુષ્પૈઃ
પૂર્વં યજેન્ ન્યાસ-વિધાનતો ઽસ્ય

તસ્મૈ સાઙ્ગાય નન્દાત્મજાય કૃષ્ણાય આસનં પદ્માદિ-કુસુમ-રૂપં દત્ત્વા સ્વાગતમ્ ઇત્ય્ ઉદીર્ય સ્વાગતમ્ ઇતિ શબ્દમ્ ઉચ્ચાર્ય અનન્તરં પૂર્વં પ્રથમતો ઽર્ઘ્ય-પાદ્યાચમનીયકાનિ મધુપર્ક-સહિતાનિ દેયાનિ આચમનાન્તકાનિ મધુ-પર્કં દત્ત્વા પુનર્ આચમનીયં દેયં સ્નાનં ગન્ધ-જલાદિભિઃ કાર્યં વાસો વસ્ત્ર-યુગલં શરીરે દેયં વિભૂષણાનિ કુણ્ડલાદીનિ યથા-સ્થાનં વિનિયોજ્યાનિ । અથાનન્તરમ્ અસ્ય પરમેશ્વરસ્ય ગાત્રે શરીરે પૂર્વં પ્રથમતઃ પવિત્રૈઃ શુદ્ધૈર્ ગન્ધ-પુષ્પૈર્ ન્યાસ-પ્રકારેણ યજેત્ પૂજયેત્ ॥ ક્ર્દ્ચ્_4.25-26 ॥
પૂજા-પ્રકારમ્ એવાહ-
સૃષ્ટિ-સ્થિતી સ્વાઙ્ગ-યુગં ચ વેણું
માલામ્ અભિજ્ઞાન-વરાશ્મ-મુખ્યૌ ।
મૂલેન ચાત્માર્ચનવત્ પ્રપૂજ્ય
સમર્ચયેદ્ આવરણાનિ ભૂયઃ

વર્ણ-ન્યાસ-મન્ત્રૈર્ યથા-ક્રમં પૂજયેત્ । ઓં ગોં ઓં નમઃ ઇત્ય્ આદિ । સૃષ્ટિ-સ્થિતી પૂર્વોક્તં સ્વાઙ્ગ-યુગં પઞ્ચાઙ્ગ-દશાઙ્ગ-ન્યાસૌ વેણું માલાં વનમાલામ્ અભિજ્ઞાન-વરં શ્રીવત્સલાઞ્છનમ્ ઇતિ અશ્મ-મુખ્યઃ કૌસ્તુભઃ । એતાનિ સમ્પૂજ્ય મૂલેન ચાત્માર્ચનવત્ યથાત્મનિ પરમેશ્વર-પૂજા મૂલ-મન્ત્રેણ પઞ્ચ-કૃત્વઃ તુલસ્યાદિ-પુષ્પાઞ્જલિભિઃ પદ-દ્વયાદિષુ કૃતા તથા કુમ્ભસ્થમ્ અપિ સમ્પૂજ્ય ભૂયઃ પુનર્ અપિ આવરણાનિ વક્ષ્યમાણાનિ પૂજયેત્ । અષ્ટાદશાર્ણ-પક્ષે સૃષ્ટ્ય્-આદિ-સ્થાનેષુ વર્ણ-ન્યાસ-પદ-ન્યાસાનાં પૂજા કાર્યેતિ બોદ્ધવ્યમ્

આવરણ-પૂજા-ક્રમમ્ આહ-
દિક્ષ્વ્ અથ દામ-સુદામૌ વસુદામઃ કિઙ્કિણી ચ સમ્પૂજ્યાઃ ।
તેજો-રૂપાસ્ તદ્-બહિરઙ્ગાનિ ચ કેશરેષુ સમભિયજેત્

અથાનન્તરં કર્ણિકાયાં દેવસ્ય પૂર્વાદિ-ચતુર્-દિક્ષુ દામાદયશ્ ચત્વારઃ પૂજ્યાઃ । કીદૃશાઃ ? તેજો-રૂપા દેદીપ્યમાનાઃ । પ્રયોગસ્ તુ-ઓં દામાય નમ ઇત્ય્ આદિ । દ્વિતીયાવરણમ્ આહ તદ્-બહિર્ ઇતિ । કર્ણિકા-કોણેષુ અઙ્ગાનિ સમભિયજેત્

પૂજા-વિધાનમ્ આહ-
હુતવહ-નિરૃતિ-સમીર-શિવ-દિક્ષુ હૃદાદિ-વર્મ-પર્યન્તમ્ ।
પૂર્વાદિ-દિક્ષ્વ્ અથાસ્ત્રં ક્રમેણ ગન્ધાદિભિઃ સુશુદ્ધ-મનાઃ

અગ્ન્ય્-આદિ-કોણ-ચતુષ્ટયેષુ હૃદયાદિ-કવચાન્તાનિ ચત્વાર્ય્ અઙ્ગાનિ અથાનન્તરં પૂર્વાદિ-ચતુર્-દિક્ષુ અસ્ત્રમ્ અઙ્ગં પૂજયેત્

અઙ્ગ-દેવતા-ધ્યાનમ્ આહ-
મુક્તેન્દુ-કાન્ત-કુવલય-
હરિ-નીલ-હુતાશ-સભાઃ પ્રમદાઃ ।
અભય-વર-સ્ફુરિત-કરાઃ
પ્રસન્ન-મુખ્યો ઽઙ્ગદેવતાઃ સ્મર્યાઃ

અઙ્ગ-દેવતા ધ્યેયાઃ । કિમ્ભૂતાઃ ? પ્રમદાઃ સ્ત્રી-સ્વભાવાઃ । પુનઃ કિમ્ભૂતાઃ ? મુક્તાઃ ઇન્દુકાન્તશ્ ચન્દ્રકાન્ત-મણિઃ કુવલયં નીલ-પદ્મં હરિનીલઃ ઇન્દ્રનીલ-મણિઃ હુતાશો વહ્નિશ્ ચ એતેષાં સમાનાભા પ્રભા વર્ણો યાસાન્તાસ્ તથા । કિમ્ભૂતાઃ ? અભયેન વરેણ ચ શોભિતાઃ કરા યાસાં તાઃ । કિમ્ભૂતાઃ ? પ્રસન્ન-વદનાઃ

______________________________
તૃતીયમ્ આવરણમ્ આહ-
રુક્મિણ્ય્-આદ્યા મહિષીર્
અષ્ટૌ સમ્પૂજયેદ્ દલેષુ તતઃ ।
દક્ષિણ-કર-ધૃત-કમલા
વસુ-ભરિત-સુપાત્ર-મુદ્રિતાન્ય-કરાઃ

તતસ્ તદ્-અનન્તરં દલેષુ પૂર્વાદિ-પત્રેષુ રુક્મિણ્ય્-આદ્યાઃ અષ્ટૌ મહિષીર્ મુખ્યા મહા-દેવીઃ સમ્પૂજયેત્ । કિમ્ભૂતાઃ ? દક્ષિણ-કરૈર્ ધૃતાનિ કમલાનિ યાભિસ્ તાસ્ તથા । પુનઃ કિમ્ભૂતાઃ ? વસુ-પૂરિત-પાત્રૈર્ મુદ્રિતાઃ પૂરિતા અન્યે વામ-કરા યાસાં તાસ્ તથા

______________________________
અષ્ટૌ વર્ણયતિ-
રુક્મિણ્ય્-આખ્યા સત્યા સ-નાગ્નિજિત્ય્-આહ્વયા સુનન્દા ચ ।
ભૂયશ્ ચ મિત્રવિન્દા સુલક્ષ્મણા ઋક્ષજા સુશીલા ચ

ઋક્ષજા જામ્બવતી

______________________________
તાસાં રૂપાણિ દર્શયતિ-
તપનીય-મરકતાભાઃ સુસિત-
વિચિત્રામ્બરા દ્વિશસ્ ત્વ્ એતાઃ ।
પૃથુ-કુચ-ભરાલસાઙ્ગ્યા વિવિધ-
મણિ-પ્રકર-વિલસિતાભરણાઃ

એતા રુક્મિણ્ય્-આદ્યા દ્વિશઃ યુગ્મશઃ ક્રમેણ કાઞ્ચન-મરકતયોર્ ઇવાભા દીપ્તિર્ યાસાં તાસ્ તથા । પુનઃ કિમ્ભૂતાઃ ? શોભમાનાનિ શુક્લાનિ નાના-પ્રકારાણિ વસ્ત્રાણિ યાસાં તાસ્ તથા । પુનઃ કિમ્ભૂતાઃ ? અચલા યે કુચાસ્ તેષાં ગૌરવેણ અલસાનિ નિષ્ક્રિયાણિ અઙ્ગાનિ યાસાં તાસ્ તથા । પુનઃ કિમ્ભૂતાઃ ? નાના-પ્રકારો મણિ-પ્રકર ઇન્દ્રનીલાદિ-સમૂહસ્ તેષુ વિશેષેણ શોભિતાનિ આભરણાનિ યાસામ્

______________________________
ચતુર્થાવરણમ્ આહ-
તતો યજેદ્ દલાગ્રેષુ વસુદેવં ચ દેવકીમ્ ।
નન્દ-ગોપં યશોદાં ચ બલભદ્રં સુભદ્રિકામ્ ।
ગોપાન્ ગોપીશ્ ચ ગોવિન્દ-વિલીન-મતિ-લોચનાન્

તતસ્ તદ્-અનન્તરં દલાગ્રેષુ પૂર્વાદિ-ક્રમેણ વસુદેવાદીન્ સમ્પૂજયેત્ । કીદૃશાઃ ? ગોવિન્દે વિલીના સમ્બદ્ધા મતિર્ લોચનં યેષાં તે તથા

______________________________
એતેષામ્ આયુધા નિદર્શયતિ-
જ્ઞાન-મુદ્રાભય-કરૌ પિતરૌ પીત-પાણ્ડરૌ ।
દિવ્ય-માલ્યામ્બરાલેપ-ભૂષણે માતરૌ પુનઃ

જ્ઞાન-મુદ્રા અભયં ચ કરેષુ યયોસ્ તૌ પિતરૌ વસુદેવ-નન્દ-ગોપૌ । કીદૃશૌ ? હરિદ્રાભ-શ્વેતૌ માતરૌ દેવકી-યશોદે । કીદૃશ્યૌ ? દિવ્યાનિ દેવાર્હાણિ માલ્યામ્બર-ભૂષણાનિ યયોસ્ તાદૃશ્યૌ

______________________________
ધારયન્ત્યૌ ચ વરદં પાયસાપૂર્ણ-પાત્રકમ્ ।
અરુણાશ્યામલે હાર-મણિ-કુણ્ડલ-મણ્ડિતે

વરદં વર-દાનં મુદ્રા-વિશેષં પાયસા-પૂર્ણ-પાત્રં ચ ધારયન્ત્યૌ । પુનઃ કિમ્ભૂતે ? અરુણા-શ્યામલે । પુનઃ કીદૃશ્યૌ ? હાર-કુણ્ડલાભ્યાં શોભિતે

______________________________
બલઃ શઙ્ખેન્દુ-ધવલો મુસલં લાઙ્ગલં દધત્ ।
હાલાલોલો નીલ-વાસા હેલાવાન્ એક-કુણ્ડલઃ

બલો બલભદ્રઃ શઙ્ખેન્દુ-ધવલઃ શ્વેતઃ લાઙ્ગલં મુસલં બિભ્રાણઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? હાલા માધ્વી તસ્યાઃ પાને લોલઃ ચઞ્ચલઃ અમૃષ્ય-કારી । પુનઃ કીદૃશઃ ? નીલ-વાસાઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? હેલાવાન્ લીલાવાન્ । પુનઃ કીદૃશઃ ? એક-કુણ્ડલ-ધારી

______________________________
કલાય-શ્યામલા ભદ્રા સુભદ્રા ભદ્ર-ભૂષણા ।
વરાભય-યુતા પીત-વસના રૂઢ-યૌવના

સુભદ્રા કલાય-શ્યામલા ભદ્રા સમીચીના ભદ્ર-ભૂષણા શોભમાનાભરણા । પુનઃ કિમ્ભૂતા ? વરાભય-યુતા । પુનઃ કિમ્ભૂતા ? પીત-વસના । પુનઃ કિમ્ભૂતા ? પ્રૌઢ-યૌવના

______________________________
વેણુ-વીણા-વેત્ર-યષ્ટિ-શઙ્ખ-શૃઙ્ગાદિ-પાણયઃ ।
ગોપા ગોપ્યશ્ ચ વિવિધ-પ્રભૃતાત્ત-કરામ્બુજાઃ ।
મન્દારાદીંશ્ ચ તદ્-બાહ્યે પૂજયેત્ કલ્પ-પાદપાન્

વેણુર્ વંશી । વીના તન્ત્રી । વેત્રં યષ્ટિઃ શઙ્ખઃ શૃઙ્ગાદિ નાના-વસ્તુ પાણૌ કરે યેષામ્ એવં વિશિષ્ટા ગોપાઃ ગોપ્યઃ પુનર્ નાના-પ્રકારં યત્-પ્રાભૃતમ્ ઉપઢૌકનં તેનાત્તમ્ આયત્તં વશીકૃતં કરાબ્જં યાસાં તાઃ ।
પઞ્ચમાવરણમ્ આહ-મન્દારાદીન્ ઇતિ । તદ્-બાહ્યે તદ્-અનન્તરં મન્દારાદીન્ અગ્રે વક્ષ્યમાણાન્ કલ્પ-વૃક્ષાન્ પૂજયેત્

______________________________
મન્દાર-સન્તાનક-પારિજાત-
કલ્પ-દ્રુમાખ્યાન્ કરિચન્દનં ચ ।
મધ્યે ચતુર્દિક્ષ્વ્ અપિ વાઞ્છિતાર્થ-
દાનૈક-દક્ષાન્ ફલ-નમ્ર-શાખાન્

તાન્ એવાહ મન્દારેતિ । કુત્ર કઃ પૂજનીયઃ તત્રાહ મધ્યે ઇતિ । મધ્યે કર્ણિકાયાં પ્રથમ-પરિત્યાગે માનાભાવાત્ પ્રથમ-નિર્દિષ્ટવત્ પૂજા ચતુર્દિક્ષુ પૂર્વાદિ-ચતુર્-દિક્ષુ એતાદૃશાન્ વાઞ્છિતા આકાઙ્ક્ષિતા યે અર્થાસ્ તેષાં દાને એકં અદ્વિતીયા દક્ષાઃ તાન્ તથા ફલૈઃ નમ્રાઃ શાખા યેષુ તાન્ । યદ્ વા, આકાઙ્ક્ષિત-દાને અદ્વિતીય-સમર્થાન્ તથા ફલૈઃ નમ્રાઃ શાખા યેષુ તાન્

______________________________
ષષ્ઠાવરણમ્ આહ-
હરિ-હવ્ય-વાટ્-તરણિજ-ક્ષપાચરાપ્ય્
અતિવાયુસોમ-શિવ-શેષ-પદ્મજાન્ ।
પ્રયજેત્ સ્વદિક્ષ્વ્ અમલ-ધીઃ સ્વજાત્ય્ અધી-
શ્વરહેતિ-પત્ર-પરિવાર-સંયુતાન્

હરિર્ ઇન્દ્રઃ હવ્ય-વાડ્-અગ્નિઃ તરણિજો યમઃ ક્ષપાચરો નિશાચરો નિરૃતિઃ અપ્પતિર્ વરુણઃ વાયુઃ સોમઃ ઈશઃ શેષો ઽનન્તઃ પદ્મજો બ્રહ્મા એતાન્ સ્વ-દિક્ષુ પૂર્વાદિ-દિક્ષુ નિર્મલ-મતિઃ પૂજયેત્ । અત્ર નિરૃતિ-વરુણયોર્ મધ્યે ઽનન્તં સોમેશાનયોર્ મધ્યે બ્રહ્માણં સ્વાદિક્ષ્વ્ અતિકથનાત્ અન્યત્ર કલ્પિત-પૂર્વાદિ-દિક્ષુ પૂજાવગમ્યતે । તદ્ ઉક્તમ્ આગમાન્તરે-
દેવાગ્રે સ્વસ્ય વાપ્ય્ અગ્રે પ્રાચી પ્રોક્તા ચ દેશિકૈઃ ।
પ્રાચી પ્રાચ્ય્ એવ વિજ્ઞેયા મુક્તયે દેવતાર્ચનમ્ ॥ ઇતિ ।
કીદૃશાન્ ? સ્વ-જાતિઃ ઇન્દ્રત્વાદિઃ । અધીશ્વરો ઽધિપતિઃ હેતિઃ શસ્ત્રં પત્રં વાહનં પરિવારો ગણઃ એતૈઃ સંયુક્તાન્ એતેષાં ચ બીજાનિ ઉચ્ચારયિતવ્યાનિ । પ્રયોગસ્ તુ લં ઇન્દ્રાય સર્વ-સુરાધિપતયે સાયુધાય સવાહનાય સપરિવારાય નમ એવમ્ અન્યત્રાપ્ય્ ઊહનીયઃ

______________________________
ઇદાનીં વર્ણમ્ આહ-
કપિશ-કપિલ-નીલ-શ્યામલ-શ્વેત-ધૂમ્રા-
મલ-સિત-શુચિ-રક્તા વર્ણતો વાસવાદ્યાઃ ।
કર-કમલ-વિરાજત્-સ્વાયુધા દિવ્ય-વેશા
વિવિધ-મણિ-ગણો ઽસ્ર-પ્રસ્ફુરદ્-ભૂષણાઢ્યાઃ

કપિશઃ કનક-વર્ણઃ કપિલસ્ તામ્ર-વર્ણાભઃ શ્યામલઃ કૃષ્ણઃ શ્વેતઃ શુક્લઃ ધૂમ્રો ઽસિત-ભેદઃ અમલ-સિતઃ શ્વેતઃ શુચિર્ અપિ શ્વેત એવ રક્તો લોહિત એતે વાસવાદ્યાઃ વર્ણતો વર્ણેન યથા-ક્રમં પૂર્વોક્ત-ક્રમતઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? હસ્ત-પદ્મે શોભમાનાનિ આયુધાનિ યેષાં તે । પુનઃ ઉત્કૃષ્ટ-વેશા નાના-પ્રકાર-મણિ-સમૂહાનાં પદ્મ-રાગાદીનામ્ ઉસ્રેણ કિરણેન પ્રસ્ફુરદ્-દેદીપ્યમાનં યદ્ ભૂષણં તેનાઢ્યા ઉપચિતાઃ શોભમાના ઇત્ય્ અર્થઃ

______________________________
સપ્તમાવરણમ્ આહ-
દમ્ભોલિ-શક્ત્ય્-અભિધ-દણ્ડ-કૃપાણ-પાશ-
ચણ્ડાઙ્કુશાહ્વય-ગદા-ત્રિશિખારિ-પદ્માઃ ।
અર્ચ્યા બહિર્ નિજ-સુલક્ષિત-મૌલિ-યુક્તાઃ
સ્વ-સ્વાયુધ-ભય-સમુદ્યત-પાણિ-પદ્મઃ

દમ્ભોલિર્ વજ્રં શક્ત્ય્-અભિધં શક્તિ-નામકમ્ અસ્ત્રં દણ્ડઃ કૃપાણઃ ખડ્ગઃ ચણ્ડાઙ્કુશાહ્વયઃ ઉગ્રાઙ્કુશાખ્યઃ ગદા ત્રિશિખં ત્રિશૂલમ્ અરિ ચક્રં પદ્મ્ં ચ એતાનિ વહ્નિ-વાસવાદિતો બહિઃ સમ્પૂજ્યાનિ । દમ્ભોલિ-પ્રભૃતયઃ કીદૃશાઃ ? નિજ- સુલક્ષિત-મૌલિ-યુક્તાઃ વજ્રાદિ-લાઞ્છિત-મુકુટાઃ । પુનઃ સ્વ-સ્વાયુધૈર્ અસ્ત્રૈર્ અભયેન ચ સમુદ્યતં સુલક્ષિતં હસ્ત-પદ્મં યેષાં તે તથા

______________________________
વજ્રાદીનાં વર્ણમ્ આહ-
કનક-રજત-તોયદાભ્ર-ચમ્પા-
રુણહિમ-નીલ-જવા-પ્રવાલ-ભાસઃ ક્રમતઃ ।
ક્રમત ઇતિ રુચા તુ વજ્ર-પૂર્વા-
રુચિર-વિલેપન-વસ્ત્ર-માલ્ય-ભૂષાઃ

વજ્ર-પૂર્વાઃ વજ્રાદ્યાઃ રુચા વર્ણેન ક્રમતો ઽનુક્રમેણૈવંરૂપા જ્ઞેયાઃ । પુનઃ કીદૃશાઃ ? કાઞ્ચનં રૌપ્યં તોયદો મેઘઃ અભ્રં ચમ્પક-પુષ્પમ્ અરુણો રક્તઃ હિમં શ્વેતઃ નીલઃ શ્યામલઃ જવા ઔણ્ડ્ર-પુષ્પં પ્રવાલો નવ-પલ્લવઃ એવમ્ભૂતા દીપ્તિર્ યેષાં તે તથા । પુનઃ કીદૃશાઃ ? રુચિરં મનોહરં વિલેપનં ચન્દનાદિ વસ્ત્રં માલ્યં ભૂષણં ચ યેષાં તે તથા

______________________________
પૂર્વોક્તમ્ ઉપસંહરતિ-
કથિતમ્ આવૃતિ-સપ્તકમ્ અચ્યુતા-
ર્ચન-વિધાવ્ ઇતિ સર્વ-સુખાવહમ્ ।
પ્રયતાદ્ અથવાઙ્ગ-પુરન્દરા-
શનિ-મુખૈસ્ ત્રિતયાવરણં ત્વ્ ઇદમ્

ઇતિ પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ વિષ્ણુ-પૂજા-વિધૌ આવરણ-સપ્તકં કથિતમ્ । કીદૃશં ? સકલ-સુખાર્થ-દાયકમ્ । અશક્તં પ્રત્યાહ પ્રયજતાદ્ ઇતિ । પૂર્વોક્તાશક્તઃ ત્રિતયાવરણમ્ આવરણ-ત્રય-સહિતં પ્રયજેત્ । કૈઃ ? અઙ્ગમ્ ઇન્દ્ર-વજ્રમ્ એતન્-મુખૈર્ એતત્ પ્રધાનૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

______________________________
પ્રકૃતમ્ ઉપસંહરન્ પૂજાન્તરમ્ આહ-
ઇત્ય્ અર્ચયિત્વા જલ-ગન્ધ-પુષ્પૈઃ
કૃષ્ણાષ્ટકેનાપ્ય્ અથ કૃષ્ણ-પૂજામ્ ।
કુર્યાદ્ બુધસ્ તાનિ સમાહ્વયાનિ
વક્ષ્યામિ તાદાદિ-નમો ઽન્તિકાનિ

ઇતિ પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ જલ-ગન્ધ-પુષ્પૈઃ પૂજયિત્વા અથાનન્તરં કૃષ્ણાષ્ટકેન વક્ષ્યમાણેન બુધઃ પણ્ડિતઃ કૃષ્ણ-પૂજાં કુર્યાત્ તાનિ । સમાહ્વયાનિ નામાનિ પ્રણવાદિ-નમો ઽન્તિકાનિ વક્ષ્યમાણાનિ ઓં કૃષ્ણાય નમ ઇત્ય્ આદીનિ

______________________________
તાન્ય્ એવ દર્શયતિ-
શ્રી-કૃષ્ણો વાસુદેવશ્ ચ નારાયણ-સમાહ્વયઃ ।
દેવકી-નન્દનો યદુ-શ્રેષ્ઠો વાર્ષ્ણેય ઇત્ય્ અપિ

અસુરાન્તક-શબ્દાન્તે ભારહારીતિ સપ્તમઃ ।
ધર્મ-સંસ્થાપકશ્ ચાષ્ટૌ ચતુર્થ્ય્-અન્તાઃ ક્રમાદ્ ઇમે

અસુરાન્તક-શબ્દાન્તે ભાર-હારીત્ય્ અર્થઃ । ઇમે કૃષ્ણાદયઃ શબ્દાઃ ક્રમાદ્ એકૈકશઃ પ્રણવાદ્યાશ્ ચતુર્થ્ય્-અન્તા નમો ઽન્તકાશ્ ચ વિજ્ઞેયાઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_4.47-48 ॥
અત્યન્તાશક્તં પ્રત્યાહ-
એભિર્ એવાથવા પૂજા કર્તવ્યા કંસ-વૈરિણઃ ।
સંસાર-સાગરોત્તીર્ત્યૈ સર્વ-કામાપ્તયે બુધૈઃ

અથવા એભિર્ એવ કૃષ્ણાદિભિઃ શબ્દૈઃ કંસવૈરિણઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય પૂજા બુધૈઃ । પણ્ડિતૈઃ કર્તવ્યા । કિમ્ અર્થમ્ ? સંસાર એવ સાગરઃ તસ્ય ઉત્તીર્ત્યૈ ઉત્તરણાય । પુનઃ કિમ્ અર્થમ્ ? સકલ-મનોરથ-પ્રાપ્ત્ય્-અર્થમ્

ધૂપ-દાન-વિધિં દર્શયતિ-
સારાઙ્ગારે ઘૃત-વિલુલિતૈર્ જર્જરૈ સંવિકીર્ણૈર્
ગુગ્ગુલ્વાદ્યૈર્ ઘન-પરિમલૈર્ ધૂપમ્ આપાદ્ય મન્ત્રી ।
દદ્યાન્ નીચૈર્ દનુજ-મથનાયાપરેણાથ દોષ્ણા
ઘણ્ટાં ગન્ધાક્ષત-કુસુમકૈર્ અર્ચિતાં વાદયાનઃ

સારાઙ્ગારે દૃઢ-કાષ્ઠાઙ્ગારે । ખાદિરાઙ્ગારે ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । સંવિકીર્ણૈઃ ક્ષિપ્તૈઃ ગુગ્ગુલ્વ્-આદ્યૈઃ ગુગ્ગુલુ-શર્કરા-મધુ-ચન્દનાગુરુ-શીરૈઃ ઘૃત-વિલુલિતૈર્ ધૃત-પ્લુતૈઃ જર્જરૈઃ કુટ્ટનેન ચૂર્ણિતૈર્ ઘન-પરિમલૈર્ નિવિડ-સૌરભ-શાલિભિઃ ધૂપમ્ આપાદ્ય કૃત્વા મન્ત્રી ઉપાસકઃ નીચૈર્ નાભિ-પ્રદેશે દનુજ-મથનાય ગોપાલ-કૃષ્ણાય દદ્યાત્ । કિં કુર્વન્ ? અથાનન્તરમ્ અપરેણ વામેન દોષ્ણા હસ્તેન ગજ-ધ્વનિ-મન્ત્ર-માતઃ સ્વાહેતિ ઘણ્ટાં વાદયન્ । કિમ્ભૂતામ્ ? ગન્ધાક્ષત-પુષ્પૈઃ પૂજિતામ્

દીપ-દાને વિધિં દર્શયતિ-
તદ્વદ્ દીપં સુરભિ-ઘૃત-સંસિક્ત-કર્પૂર-વર્ત્યા
દીપ્તં દૃષ્ટ્યાદ્ય્-અતિવિશદધીઃ પદ્મ-પર્યન્તમ્ ઉચ્ચૈઃ ।
દત્ત્વા પુષ્પાઞ્જલિમ્ અપિ ચ વિધાયાર્પયિત્વા ચ પાદ્યં
સાચામં કલ્પયતુ વિપુલ-સ્વર્ણ-પાત્રે નિવેદ્ય

તદ્વદ્ આપાદ્ય દીપં કુર્યાત્ । કયા ? સુરભિ સુગન્ધિ યદ્ ઘૃતં તેન સિક્તા ઉક્ષિતા કર્પૂર-સહિતા વર્તિસ્ તયા । કીદૃશમ્ ? દૃષ્ટ્યા દીપ્તમ્ । દૃષ્ટિ-મનોહરમ્ ઇતિ રુદ્રધરઃ । પદ્મ-પર્યન્તં મસ્તક-પર્યન્તમ્ ઉચ્ચૈર્ ઉપરિ દત્ત્વા દૃષ્ટ્યાદીતિ દક્ષિણાવર્તેન પદ્મ-પર્યન્તમ્ । ચરણ-કમલ-પર્યન્તમ્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । પાદ-પર્યન્તમ્ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ । અનન્તરં પુષ્પાઞ્જલિમ્ અપિ શિરસિ દત્ત્વા પાદ્યાચમનીયે ચ દત્ત્વા વિપુલ-સ્વર્ણ-પાત્રે બૃહત્-કનક-ભાજને નૈવેદ્યં કલ્પયતુ સમ્પાદયતુ । સાચામમ્ આચમન-સહિતં પ્રથમં વદનેત્ય્ આદિભિર્ આચમનં દત્ત્વા અનન્તરં નૈવેદ્યં દદાત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

નૈવેદ્ય-સ્વરૂપં દર્શયતિ-
સુરભિતરેણ દુગ્ધ-હવિષા સુશૃતેન સિતા-
સમુપદેશકૈ રુચિર-હૃદ્ય્-અવિચિત્ર-રસૈઃ ।
દધિ-નવ-નીત-નૂતન-સિતોપલ-પૂપ-પુલિ-
ઘૃત-ગુડ-નારિકેલ-કદલી-ફલ-પુષ્પ-રસૈઃ

અતિસુરભિણા દુગ્ધાન્નેન સુશૃતેન સુપક્વેન સિતા-સમુપદેશકૈઃ શર્કરા-વ્યઞ્જનૈઃ સહ । શર્કરયા સહ ઉપદંશકૈર્ વ્યઞ્જનૈર્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । અસ્મિન્ પક્ષે શુચિતેન સિતા-સમુપદંશકૈર્ ઇતિ પાઠઃ । રુચિર ઇચ્છીઅકરઃ હૃદ્યઃ સુસ્વાદઃ વિચિત્રો મધુરાદિ-રસો યેષુ તૈઃ નૂતનં શ્રેષ્ઠં સિતોપલં ખણ્ડાદિ-પ્રસિદ્ધં પુષ્પ-રસો મધુ એતૈર્ દ્રવ્યૈર્ નૈવેદ્યં કલ્પયતુ

કિં વિશિષ્ટં નૈવેદ્યં કલ્પયતુ, તત્રાહ-
અસ્ત્રોક્ષિતં તદ્-અરિ-મુદ્રિકયાભિરક્ષ્ય
વાયવ્યતીયપરિશોષિતમગ્નિદોષ્ણા ।
સન્દહ્ય વામ-કર-સૌધરસાભિપૂર્ણં
મન્ત્રામૃતીકૃતમ્ અથાભિમૃષન્ પ્રજપ્યાત્

મનુમ્ અષ્ટશઃ સુરભિ-મુદ્રિકયા
પરિપૂર્ણમ્ અર્ચયતુ ગન્ધ-મુખૈઃ ।
હરિમ્ અર્ચયેદ્ અથ કૃત-પ્રસવાઞ્જલિર્
આસ્યતો ઽસ્ય પ્રસરેચ્ ચ મહઃ

મૂલ-મન્ત્રાસ્ત્ર-મન્ત્રેણાસ્ત્રાય ફડ્-ઇત્ય્ અનેન વા ઉક્ષિતં સિક્તં ચક્ર-મુદ્રયાભિરક્ષ્ય વાયવ્યેતિ વાયુ-બીજ-જપ્તોદક-પ્રોક્ષણ-પરિશોષિત-દોષમ્ અગ્નિ-દોષ્ણા સન્દહ્યેતિ રમ્ ઇતિ વહ્નિ-બીજાભિજપ્ત-દક્ષિણ-કરેણ સ્પૃષ્ટ્વા દોષાન્ દગ્ધ્વા વામ-કર-સૌધ-રસાભિપૂરણમ્ ઇતિ વામ-હસ્તેન પિધાય બં-બીજ-જપેનામૃત-રસાભિપૂર્ણં વિચિન્ત્ય મૂલ-મન્ત્રેણામૃત-રૂપં વિચિન્ત્યાથાનન્તરં તદ્ એતાદૃશં નૈવેદ્યમ્ અભિમૃશન્ સ્પૃષ્ટ્વા મનું મન્ત્રમ્ અષ્ટશઃ અષ્ટ-વારં પ્રજપતુ સુરભિ-મુદ્રિકયા ધેનુ-મુદ્રિકયા પરિપૂર્ણં નૈવેદ્યં વિચિન્ત્ય ગન્ધ-મુખૈઃ ચન્દનાદ્યૈઃ પૂજયતુ । દાન-પ્રકારં દર્શયતિ-હરિમ્ ઇત્ય્ આદિના । કૃત-પ્રસવાઞ્જલિર્ હરિં પ્રત્યર્ચયેત્ નૈવેદ્ય-ગ્રહણાયાસ્યતસ્ તેજો નિઃસરત્વ્ ઇતિ પ્રાર્થયેત્
। અથાનન્તરમ્ અસ્ય હરેર્ આસ્યતો મુખતસ્ તેજો નિઃસરેત્ પ્રસરત્વ્ ઇતિ ચિન્તયેત્ । નૈવેદ્યે સંયોજયેદ્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_4.53-54 ॥
વીતિહોત્રદયિતાન્તમ્ ઉચ્ચરન્
મૂલ-મન્ત્રમ્ અથ નિક્ષિપેજ્ જલમ્ ।
અર્પયેત્ તદ્ અમૃતાત્મકં હવિર્
દોર્-યુજા સુકુસુમં સમુદ્ધરન્

અથાનન્તરં વીતિ-હોત્ર-દયિતાન્તં સ્વાહા-કારાન્તં મૂલ-મન્ત્રમ્ ઉચ્ચરન્ કિંચિજ્ જલં તદ્-ઉપરિ ક્ષિપેત્ પ્રોક્ષયેત્ । અત્ર સ્વાહાન્તે ઽપિ મન્ત્રે પુનઃ સ્વાહા-પદ-પ્રયોગઃ કાર્યઃ એતદ્-બલાદ્ એવ અનન્તર-દોર્-યુજા હસ્ત-દ્વયેન સ-કુસુમં સ-પુષ્પં સમુદ્ધરન્ ઉત્તોલયન્ તદ્-અમૃતાત્મકં હવિઃ સમર્પયેત્

નૈવેદ્યાર્પણ-મન્ત્રમ્ આહ-
નિવેદયામિ ભગવતે જુષાણેદં હવિર્ હરે ।
નિવેદ્યાર્પણમન્ત્રો ઽયં સર્વાર્ચાસુ નિજાખ્યયા

અયં મન્ત્રઃ સર્વાસુ દેવાનાં પૂજાસુ નિજાખ્યયેતિ હરે ઇત્ય્ અસ્મિન્ સ્થાને યસ્મૈ દેવાય દીયતે તન્-નામ-ગ્રહણંકર્તવ્યમ્ ઇતિ નિજાખ્યા-શબ્દાર્થઃ । નિવેદ્યાખ્યયેતિ કેચિત્

ભોજનોપયોગિ-મુદ્રા-વિશેષં દર્શયતિ-
ગ્રાસ-મુદ્રાં વામ-દોષ્ણા વિકચોત્પલ-સન્નિભામ્ ।
પ્રદર્શયેદ્ દક્ષિણેન પ્રાણાદીનાં ચ દર્શયેત્

વામ-દોષ્ણા ગ્રાસ-મુદ્રાં દર્શયેત્ । કિમ્ભૂતામ્ ? પ્રફુલ્લોત્પલ-સદૃશીમ્ । અનન્તરં દક્ષિણ-હસ્તેન પ્રાણાદીનાં વક્ષ્યમાણાં મુદ્રાં દર્શયેદ્ ઇતિ

સ્પૃશેત્ કનિષ્ઠોપકનિષ્ઠે દ્વે
અઙ્ગુષ્ઠ-મૂર્ધ્ના પ્રથમેહ મુદ્રા ।
તથાપરા તર્જની-મધ્યમે સ્યાદ્
અનામિક-મધ્યમિકે ચ મધ્યા

અનામિક-તર્જની-મધ્યમાઃ સ્યાત્
તદ્વચ્ ચતુર્થી-સ-કનિષ્ઠિકાસ્ તઃ ।
સ્યાત્ પઞ્ચમી તદ્વદ્ ઇતિ પ્રદિષ્ટા
પ્રાણાદિ-મુદ્રા નિજ-મન્ત્ર-યુક્તાઃ

કનિષ્ઠોપકનિષ્ઠે કનિષ્ઠાનામિકે દ્વે સ્વાઙ્ગુષ્ઠ-મૂર્ધ્ના સ્પૃશેત્ । ઇહ મુદ્રા પ્રથમા તથા તર્જની-મધ્યમે સ્વાઙ્ગુષ્ઠ-મૂર્ધ્ના સ્પૃશેત્ અનામિક-મધ્યમિકે ચ તેન સ્પૃશેદ્ એવં વ્યાન-મુદ્રા અનામા-તર્જની-મધ્યમાસ્ તેન સ્પૃશેત્ । ચતુર્થી ઉદાનસ્ય તાસ્ તિસ્રઃ કનિષ્ઠા-સહિતાઃ । તદ્વત્ સ્વાઙ્ગુષ્ઠ-મૂર્ધ્ના યદિ સ્પૃશેત્ તદા સમાન-મુદ્રા ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણ પ્રાણાદિ-મુદ્રાઃ પ્રદિષ્ટાઃ કથિતાઃ । કિમ્ભૂતાઃ ? યથાયોગ્ય-સ્વ-મન્ત્ર-સહિતાઃ મન્ત્ર-સાહિત્યેન તાસાં મુદ્રાત્વં ભવતિ બિલ્વ-મુદ્રાવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_4.58-59 ॥
કે તે મન્ત્રા ઇત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયાં પ્રાણાદીનાં મન્ત્રાન્ આહ-
પ્રાણાપાન-વ્યાનોદાન-સમાનાઃ ક્રમાચ્ ચતુર્થ્ય્-અન્તાઃ ।
તારાધારા વધ્વા ચેદ્ધાઃ કૃષ્ણાધ્વનસ્ ત્વ્ ઇમે મનવઃ

પ્રાણાદયઃ પઞ્ચ ક્રમાચ્ ચતુર્થી-વિભક્તિ-સહિતાઃ તથા તારા-ધારાઃ ઓંકારાધારાઃ પ્રણવાદ્યા ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા કૃષ્ણાધ્વનો ઽગ્નેર્ વધ્વા પ્રિયયા ઇદ્ધા ઉદ્દીપ્તાઃ સમ્બદ્ધાઃ સ્વાહા-કારાન્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં ચ સતિ ઓં પ્રાણાય સ્વાહા ઇત્ય્ આદ્યાઃ પઞ્ચ મન્ત્રા ભવતીત્ય્ અર્થઃ

નિવેદ્ય-મુદ્રાં પ્રદર્શયન્ મન્ત્રં ચ દર્શયતિ-
તતો નિવેદ્ય મુદ્રિકાં પ્રધાનયા કર-દ્વયે ।
સ્પૃશન્ન્ અનામિકાં નિજં મનું જપન્ પ્રદર્શયેત્

તતસ્ તદ્-અનન્તરં નિવેદ્ય-મુદ્રાં પ્રદર્શયેત્ । કિં કુર્વન્ ? કર-દ્વયે કરયોર્ અનામિકાં પ્રધાનયાઙ્ગુષ્ઠેન સ્પૃશન્ । પુનઃ કિં કુર્વન્ ? નિજં સ્વીયં મનું મન્ત્રં પ્રજપન્

______________________________
મન્ત્રમ્ ઉદ્ધરતિ-
નન્દજો ઽમ્બુ-મનુ-બિન્દુ-યુઙ્ નતિઃ
પાર્શ્વ-રા-મરુદ્-અવાત્મને નિ ચ ।
રુદ્ધ-ઙે-યુત-નિવેદ્યમ્ આત્મ-ભૂર્
માસ-પાર્શ્વમ્ અનિલસ્ તથાઽમિ-યુક્

નન્દજઃ ઠ-કારઃ અમ્બુઃ વ-કારઃ મનુઃ ઔ-કારઃ બિન્દુઃ એતૈર્ યુક્તા નતિર્ નમઃ પાર્શ્વઃ પ-કારઃ રા ઇતિ સ્વરૂપં મરુત્ ય-કારઃ અવાત્મને ઇતિ અનિ સ્વરૂપં રુદ્ધં ઇતિ સ્વરૂપં ઙે ચતુર્થી અનિરુદ્ધ-શબ્દશ્ ચતુર્થી-યુક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । નિવેદ્યમ્ ઇતિ ત્રયઃ આત્મ-ભૂઃ ક-કારઃ માંસો લ-કારઃ પાર્શ્વઃ પ-કારઃ લ-કાર-ય-કારાભ્યાં યુક્તો ઽનિલો ય-કારઃ અમીતિ સ્વરૂપં તથા ઠ્વૌં નમઃ પર્યાવાત્મને અનિરુદ્ધાય નૈવેદ્યં કલ્પયામિ ઇતિ મન્ત્રઃ

______________________________
મણ્ડલમ્ અભિતો મન્ત્રી
બીજાઙ્કુર-ભાજનાનિ વિન્યસ્ય ।
પિષ્ટમયાન્ અપિ દીપાન્
ઘૃત-પૂર્ણાન્ વિન્યસેત્ સુદીપ્ત-શિખાન્

મણ્ડલ-પરિતો બીજાઙ્કુર-પાત્રાણિ સંસ્થાપ્ય તથૈવ પિષ્ટ-કૃતાન્ ઘૃત-પરિપૂર્ણાન્ પ્રજ્વલિત-શિખાન્ પ્રદીપાન્ સ્થાપયેત્

______________________________
દીક્ષાઙ્ગ-હોમ-વિધિં દર્શયતિ-
અથ સંસ્કૃતે હુતવહે ઽમલ-ધીર્
અભિવાહ્ય સમ્યગ્ અભિપૂજ્ય હરિમ્ ।
જુહુયાત્ સિતાઘૃત-યુતેન પયઃ
પરિસાધિતેન સિત-દીધિતિના

અષ્ટોત્તરં સહસ્રં સમાપ્ય
હોમં પુનર્ બલિં દદ્યાત્ ।
રાશિષ્વ્ અધિનાથેભ્યો
નક્ષત્રેભ્યસ્ તતશ્ ચ કરણેભ્યઃ

અથાનન્તરં શાસ્ત્રોક્ત-સંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતે વહ્નૌ નિર્મલ-બુદ્ધિઃ યથોક્ત-રૂપં હરિમ્ આવાહ્ય ગન્ધાદિભિશ્ ચ યથાવિધિ સમ્પૂજ્યાષ્ટોત્તર-સહસ્રં જુહુયાત્ । કેન સિત-દીધિતિના ભક્તેન કીદૃશેન પયઃ-પરિસાધિતેન દુગ્ધ-પરિપાચિતેન પરમાન્નેનેત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ કીદૃશેન ? સિતા-ઘૃત-યુતેન શર્કરા-ઘૃત-સહિતેન અનન્તરં યથોક્ત-હોમં સમાપ્યાવશિષ્ટ-પરમાન્નેન રાશિષુ મેષાદિષુ અધિનાથેભ્યો રાશિ-દેવતાભ્યો મઙ્ગલાદિભ્યઃ નક્ષત્રેભ્યો ઽશ્વિન્યાદિભ્યઃ કરણેભ્યો વવાદિભ્યો બલિં દદ્યાત્ । પ્રયોગસ્ તુ મેષ-વૃશ્ચિકાધિપતયે મઙ્ગલાય એષ બલિર્ નમઃ એવં વૃષ-તુલાધિપતયે શુક્રાય મિથુન-કન્યાધિપતયે બુધાય કર્કટાધિપતયે ચન્દ્રાય સિંહાધિપતયે સૂર્યાય દનુર્-મીનાધિપતયે ગુરવે મકર-કુમ્ભાધિપતયે
શનયે એવ બલિર્ નમઃ । એવં અશ્વની-ભરણી-કૃત્તિકાપાદીય-મેષ-રાશયે એષ બલિર્ નમ ઇત્ય્ આદિ । એવં વવવાલકીલવતૈતિલ-ગર-વણિજ-વિષ્ટિભ્યઃ એષ બલિર્ નમઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_4.64-65 ॥
પૂજાનન્તરં પ્રકારમ્ આહ-
સમ્પાદ્ય પાનીય-સુધાં સમર્પ્ય
દત્ત્વામ્ભ ઉદાસ્ય મુખાર્ચિર્ આસ્યે
નૈવેદ્યમ્ ઉદ્ધૃત્ય નિવેદ્ય વિષ્વક્
સેનાય પૃથ્વીમ્ ઉપલિપ્ય ભૂયઃ

પાનીયમ્ એવ ધેનુ-મુદ્રયા સુધાં કૃત્વા પાનાર્થં કૃષ્ણાય સમર્પ્યામ્ભો દત્ત્વા જલમ્ આચમનાર્થં દત્ત્વા મુખાર્ચિર્-દેવ-મુખાન્ નૈવેદ્યે ઽવતારિતં તેજ આસ્યે દેવ-મુખે ઉદ્વાસ્ય નિવેશ્ય નૈવેદ્યમ્ ઉત્તોલ્ય વિશ્વક્સેનાય દેવ-ગણાય નૈવેદ્યં સમર્પ્ય પૃથિવીમ્ ઉપલિપ્ય

ગણ્ડૂષ-દન્ત-ધવનાચમનાસ્ય-હસ્ત-
મૃજ્યાનુલેપમુખવાસકમાલ્ય-ભૂષાઃ ।
તામ્બૂલમ્ અપ્ય્ અભિસમર્પ્ય સુવાદ્ય-નૃત્ય-
ગીતૈઃ સુતૃપ્તમ્ અભિપૂજયતાત્ પુનર્ એવ

ભૂયઃ પુનર્ અપિ ગણ્ડૂષં ચુલૂકોદકં દન્ત-ધવનં દન્ત-કાષ્ઠમ્ । દન્ત-ધવનં દન્ત-ધાવનમ્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । આચમનં શેષાચમને દ્વિર્-આચમનમ્ આસ્ય-હસ્તયોર્ મૃજ્યં મુખ-હસ્તયોઃ પ્રોઞ્છન-વસ્ત્રમ્ અનુલેપશ્ ચન્દનાદિઃ મુખં વાસ્યતે સુરભિ ક્રિયતે અનેનેતિ મુખ-વાસં કર્પૂરાદિ માલ્યં પુષ્પં ભૂષાલઙ્કરણં તામ્બૂલમ્ અપિ સમુચ્ચયે એતાનિ સમર્પ્ય પુનર્ એવ યથા-પૂર્વં પૂજા કૃતા એવં સુવાદ્ય-નૃત્ય-ગીતૈઃ સુતૃપ્તં હરિં નત્વા ભિપૂજયેત્

ગન્ધાદિભિઃ સપરિવારમ્ અથાર્ઘમ્ અસ્મૈ
દત્ત્વા વિધાય કુસુમાઞ્જલિમ્ આદરેણ ।
સ્તુત્વા પ્રણમ્ય શિરસા ચુલુકોદકેન
સ્વાત્માનમ્ અર્પયતુ તચ્ ચરણાબ્જ-મૂલે

કૈઃ ? ગન્ધાદિભિઃ સપરિવારં પૂર્વોક્તાવરણ-સહિતમ્ અથાનન્તરમ્ અસ્મૈ હરયે અર્ઘ્યં દત્ત્વા આદરેણ પુષ્પાઞ્જલિં દત્ત્વા સ્તુત્વા શિરસા પ્રણમ્ય સચ્-ચરણારવિન્દ-મૂલે સ્વાત્માનં ચુલુકેન અર્ઘ-શેષ-જલેન સમર્પયતુ

આત્મનઃ સમર્પણ-મન્ત્રમ્ આહ ઇત ઇત્ય્ આદિના સ્વાત્મ-સમર્પણે ઇત્ય્ અન્તેન ગ્રન્થેન-
ઇતઃ પૂર્વં પ્રાણ-બુદ્ધિ-દેહ-ધર્માધિકારતો જાગ્રત્-સ્વપ્ન-સુષુપ્ત્ય્-અવસ્થાસુ મનસા વાચા કર્મણા હસ્તાભ્યાં પદ્ભ્યામ્ ઉદરેણ શિશ્ના યત્ સ્મૃતં યદ્ ઉક્તં યત્ કૃતં તત્ સર્વં બ્રહ્માર્પણં ભવતુ સ્વાહા માં મદીયં ચ સકલં હરયે સમ્યગ્ અર્પયે ઓં તત્ સદ્ ઇતિ ચ પ્રોક્ત-મન્ત્રઃ સ્વાત્મ-સમર્પણે ॥
એતચ્ ચ મન્ત્ર-ત્રયં સ્પષ્ટત્વાન્ ન લિખ્યતે-
અનુસ્મરન્ કલશગમ્ અચ્યુતં જપેત્
સહસ્રકં મનુમ્ અથ સાષ્ટકં બુધઃ ।
વપુષ્ય્ અથો દિતિજાજિતઃ સમાવૃતીર્
વિલાપ્ય તાસ્ તદ્ અપિ નયેત્ સુધાત્મતામ્

અથાનન્તરં બુધઃ પણ્ડિતઃ કલશગં કુમ્ભાદિ-નિષ્ઠં હરિં ચિન્તયન્ સાષ્ટકમ્ અષ્ટ-સહિતં સહસ્રં મનું મન્ત્રં જપેત્ । અથાનન્તરં દિતિજ-જિતઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય વપુષિ શરીરે તાઃ પૂર્વોક્તાઃ સમાવૃતીઃ આવરણ-દેવતા વિલાપ્ય્ વિલીના ઇતિ વિચિન્ત્ય તદ્ અપિ દેવ-વપુઃ સુધાત્મતામ્ અમૃતતાં નયેત્

ધ્વજ-તોરણ-દિક્-કલશાદિ-ગતામ્
અપિ મણ્ડપ-મણ્ડલ-કુણ્ડ-ગતામ્ ।
અભિયોજ્ય ચિતિં કલશે કુસુમૈઃ
પરિપૂજ્ય જપેત્ પુનર્ અષ્ટશતમ્

કલશે ચિતિં મન્ત્ર-દેવતાં ચૈતન્ય-રૂપમ્ અભિયોજ્ય કુસુમૈઃ પુષ્પૈઃ સમ્પૂજ્ય પુનર્ અષ્ટ-સહિતં શતં જપેત્ । કિમ્ભૂતામ્ ? ચિતિં ધ્વજ-તોરણ-દિક્-કલશાદિ-ગતાં ન કેવલં ધ્વજાદિ-ગતામ્ અપિ તુ મણ્ડલે મણ્ડપે કુણ્ડ-ગતામ્

અથ શિષ્ય ઉપોષિતઃ પ્રભાતે
કૃત-નૈત્યઃ સુસિતામ્બરઃ સુવેશઃ ।
ધરણી-ધન-ધાન્ય-ગોકુલૈર્
ધિનુયાદ્ વિપ્ર-વરાન્ હરેઃ પ્રસત્ત્યૈઃ

અથાનન્તરમ્ ઉપોષિતઃ કૃતોપવાસઃ શિષ્યઃ પ્રભાતે પ્રાતઃ-કાલે કૃત-નિત્ય-કૃત્યઃ શુક્લ-વસ્ત્ર-ધરઃ સુવેશઃ શોભન-ભૂષણઃ ધરણી પૃથિવી ધનં સુવર્ણાદિ ધાન્યં વ્રીહ્ય્-આદિ ગૌર્ દોગ્ધ્રી દુકૂલં પટ્ટ-વસ્ત્રમ્ એતૈર્ યથા-યોગ્યં વિપ્ર-વરાન્ બ્રાહ્મણ-શ્રેષ્ઠાન્ ધિનુયાત્ પ્રીણયેત્ । કિમ્-અર્થમ્ ? હરેઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય પ્રસાદાર્થમ્

ભૂયઃ પ્રતર્પ્ય પ્રણિપત્ય દેશિકં
તસ્મૈ પરસ્મૈ પુરુષાય દેહિને ।
તાં વિત્ત-શાઠ્યં પરિહૃત્ય દક્ષિણાં
દત્ત્વા તનું સ્વાં ચ સમર્પયેત્ સુધીઃ

ભૂયઃ પુનર્ અપિ પ્રતર્પ્ય બ્રાહ્મણાન્ સન્તોષ્ય પુનઃ કથનમ્ અત્યન્ત-તર્પણાર્થં પરીત્યેતિ પાઠે પ્રદક્ષિણી-કૃત્યેત્ય્ અર્થઃ । દેશિકં ગુરું પ્રણિપત્ય નમસ્કૃત્ય તસ્મૈ ગુરવે દેહિને દેહ-ધારિણે પરસ્મૈ પુરુષાય શ્રી-કૃષ્ણાય ધન-શાઠ્યં પરિહૃત્ય વૈભવાનુસારેણ તાં પ્રસિદ્ધાં વિત્તાર્ધં ચતુર્થાંશં વા દત્ત્વા ન તુ દક્ષિણામ્ ઇવ મન્ત્રાદાનાનન્તરમ્ એવ તત્-પ્રસઙ્ગાત્ સ્વાં સ્વીયાં તનું સુબુદ્ધિઃ સમર્પયેત્

અથાભિષેક-મણ્ડપે સુખોપવિષ્ટમ્ આસને ।
ગુરુર્ વિશોધયેદ્ અમું પુરેવ શોષણાદિભિઃ

અથાનન્તરં ગુરુર્ અમું શિષ્યં પુરેવ પૂર્વવદ્ એવ શોષણાદિભિર્ ભૂત-શુદ્ધ્ય્-આદિભિર્ વિશોધયેત્ । કીદૃશમ્ ? અભિષેક-મણ્ડપે આસને સુખોપવિષ્ટમ્

પીઠ-ન્યાસાવસાનં વપુષિ વિમલ-ધીર્ ન્યસ્ય તસ્યાસિકાયા
મન્ત્રેણાભ્યર્ચ્ય દૂર્વાક્ષત-કુસુમ-યુતાં રોચનાં કે નિધાય ।
આશીર્વાદૈર્ દ્વિજાનાં વિશદ-પટુ-રવૈર્ ગીત-વાદિત્ર-ઘોષૈર્
માઙ્ગલ્યૈર્ આનયત્તં કલશમ્ અભિવૃતસ્ તત્-સમીપં પ્રતીતઃ

તસ્ય શિષ્યસ્ય વપુષિ શરીરે પીઠ-ન્યાસાવસાનં પીઠ-ન્યાસ-પર્યન્તં સકલં ન્યાસં વિન્યસ્ય આસિકાયા આસનસ્ય મન્ત્રેણાસનં પૂજયિત્વા રોચનાં મસ્તકે નિધાય તિલકં કારયિત્વા । કીદૃશીં રોચનામ્ ? દૂર્વાક્ષત-પુષ્પ-સહિતામ્ । અનન્તરં દ્વિજાનામ્ આશીર્વાદૈર્ ગીતિ-મઙ્ગલાદિ-શબ્દૈઃ । કીદૃશૈર્ એતૈઃ ? વિશદ-પટુ-રવૈઃ સ્પષ્ટોત્તમ-શબ્દૈઃ તથા અન્યૈર્ અપિ માઙ્ગલ્યૈર્ મઙ્ગલસ્યોપયુક્તૈઃ સહિતં તં કલશમ્ અભિવૃત આચાર્યત્વેન વૃતઃ તત્-સમીપં શિષ્ય-સમીપમ્ આનયેત્ । કીદૃશઃ ? શિષ્યાત્મીયતયા પ્રતીતો વિશ્વાસાન્વિતો યઃ કશ્ચિદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

તેનાભિલીન-મણિ-મન્ત્ર-મહૌષધેન
ધામ્ના પેરણ પરમામૃત-રૂપ-ભાજા ।
સમ્પૂરયન્ વપુર્ અમુષ્ય તતો વિતન્વન્
તત્-સામરસ્યમભિષેચયતાદ્ યથાવત્

કુમ્ભસ્ય પલ્વલાન્ શિષ્ય-શિરસિ નિધાય તેન કલસેનેત્ય્ અર્થાદ્ યથાવત્ યથા-યુક્ત-પ્રકારેણાભિષેચયેત્ અભિષેચનં કુર્યાત્ । તદ્ ઉક્તમ્-
વિધિવત્ કુમ્ભમ્ ઉદ્ધૃત્ય તન્-મુખસ્થાન્ સુર-દ્રુમાન્ ।
શિશોઃ શિરસિ વિન્યસ્ય માતૃકાં મનસા જપેત્ ॥ ઇતિ ।
કિમ્ભૂતેન ? અભિલીનઃ સંલીનઃ મણિર્ નવ-રત્નાનિ મન્ત્રઃ ઋક્ મહૌષધં દિવ્ય-પિપ્પલી-પ્રભૃતિ યત્ર તેન । કીદૃશેન ? પરેણ ધામ્ના પર-તેજઃ-સ્વરૂપેણ । પુનઃ કીદૃશેન ? પરમામૃત-રૂપ-ભાજા પરમામૃત-રૂપ-મયેન । કિં કુર્વન્ ? અમુષ્ય શિશોર્ વપુઃ શરીરં પૂરયન્ । કિં કુર્વન્ ? તતસ્ તદ્-અનન્તરં તત્-સામરસ્યં તેન તેન તેજો-રૂપેણ કલશૈક્યં વિતન્વન્

અભિષેકમ્ આહ-
ક્ષાદ્યૈર્ આન્તૈર્ વર્ણૈર્ અભિપૂર્ણ-તનુસ્ ત્રિર્ ઉક્ત-મન્ત્રાન્તૈઃ ।
પરિહિત-સિતતર-વમન-દ્વિતીયો વાચંયમઃ સમાચાન્તઃ

ક્ષ-આદિર્ યેષાં તૈઃ આન્તૈઃ અ-કારાન્તો યેષાં તૈર્ વર્ણૈર્ માતૃકાક્ષરૈર્ મૂલ-મન્ત્ર-ત્રિ-જપાવસાનૈર્ અભિષિક્ત-શરીરઃ શિષ્યઃ ધૃત-નવીનાતિશુક્લ-વસન-યુગલઃ મૌની કૃત-દ્વિર્-આચમનઃ

બહુશઃ પ્રણમ્ય દેશિક-નામાનં હરિમ્ અથોપસઙ્ગમ્ય ।
તદ્-દક્ષિણત ઉપાસ્તામ્ અભિમુખમ્ એકાગ્ર-માનસઃ શિષ્યઃ

બહુ-વારં દેશિક-નામાનં ગુરુ-રૂપં હરિમ્ નત્વા અથાનન્તરમ્ ઉપસઙ્ગૃહ્ય ગુરુ-ચરણૌ વ્યત્યસ્ત-હસ્ત-દ્વયં કૃત્વા તદ્-દક્ષિણતો ગુરુ-દક્ષિણે અભિમુખં ગુરુ-સંમુખમ્ એકાગ્ર-માનસઃ એક-ચિત્તસ્ તિષ્ઠેત્ ઉપવિશેત્

ન્યાસૈર્ યથાવિધિ તમ્ અચ્યુત-સાદ્વિધાય
ગદ્ન્હાક્ષતાદિભિર્ અલઙ્કૃત-વર્ષ્મણો ઽસ્ય ।
ઋષ્ય્-આદિ-યુક્તમ્ અથ મન્ત્ર-વરં યથાવદ્
બ્રૂયાત્ ત્રિશો ગુરુર્ અનર્ઘ્યમ્ અવામ-કરેણ

અથાનન્તરં યથા-વિધિ યથોક્ત-પ્રકારેણ ન્યાસૈઃ પઞ્ચાઙ્ગ-ન્યાસાદિભિઃ તે શિષ્યમ્ અચ્યુત-સાદ્-વિધાય શ્રી-કૃષ્ણ-રૂપં કૃત્વા ગન્ધાક્ષત-પુષ્પૈઃ વિભૂષિત-શરીરસ્યાસ્ય અવામ-કર્ણે દક્ષિણ-કર્ણે ઋષિ-ચ્છન્દો-દેવતા-સહિતમ્ અનર્ઘ્યમ્ અમૂલ્યં મન્ત્ર-વરં મન્ત્ર-શ્રેષ્ઠં ત્રિશઃ ત્રિ-વારં બ્રૂયાત્ યથાવત્ યથોક્ત-પ્રકારેણ સ ચ પ્રકારઃ પ્રથમં દક્ષિણ-હસ્તે ગુરુર્ જલં દદાતિ અમુક-મન્ત્રં દદામીતિ અનેન શિષ્યો ઽપિ દદસ્વ ઇતિ બ્રૂયાત્ તતો મન્ત્રં દદ્યાદ્ ઇતિ અત્રાવશ્યં વાર-ત્રયં ગુરુણા મન્ત્રઃ પઠનીયઃ દત્તે યાવચ્ છિષ્યસ્ય મન્ત્રઃ સ્વાયત્તો ભવતિ તાવત્ પઠનીય ઇતિ

મન્ત્ર-ગ્રહણાનન્તરં શિષ્ય-કૃત્યં દર્શયતિ-
ગુરુણા વિધિવત્ પ્રસાદિતં
મનુમ્ અષ્ટોર્ધ્વ-શતં પ્રજપ્ય ભૂયઃ ।
અભિવાદ્ય તતઃ શૃણોતુ સમ્યક્
સમયાન્ ભક્તિ-ભરેણ નમ્ર-મૂર્તિઃ

યથા-વિધિ ગુરુણા હેતુના પ્રાપ્તં મન્ત્રં પ્રસાધિતમ્ અનુગ્રહેણ દત્તમ્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । અષ્ટૌ ઊર્ધ્વં યસ્ય તસ્ય તદ્ અષ્ટાધિક-શતં પ્રજપ્ય ભૂયઃ પુનર્ અપિ ગુરુમ્ અભિવાદ્યં નમસ્કૃત્ય દણ્ડવત્ પ્રણમ્ય તતો ગુરુતઃ સમયાન્ આચારાન્ સમ્યક્ કૃત્વા શૃણોતુ યત્ તુ વિદ્યામ્ અષ્ટ-કૃત્વો જપેદ્ ઇતિ તત્-તન્-ન્યૂન-સઙ્ખ્યા-કલ-જપ-નિષેધ-પરમ્ । કીદૃશઃ ? ભક્ત્યાતિશયેન નમ્ર-શરીરઃ

મન્ત્ર-દાનાનન્તરં ગુરુ-કૃત્યમ્ આહ-
દત્ત્વા શિષ્યાય મનું ન્યસ્યાથ ગુરુઃ કૃતાત્મ-યજન-વિધિઃ ।
અષ્ટોત્તરં સહસ્રં સ્વ-શક્તિહાન્ય-નવાપ્તયે જપ્યાત્

અથાનન્તરં ગુરુઃ શિષ્યાય મન્ત્રં દત્ત્વા ન્યસ્ય ન્યાસાદિકં કૃત્વા કૃતાત્મ-યજન-વિધિઃ કૃતાભ્યન્તર-યાગઃ અષ્ટાધિકં સહસ્રં સ્વ-સામર્થ્ય-હાન્ય્-અનવાપ્તયે સ્વ-સામર્થ્ય-રક્ષાર્થં દત્ત-મન્ત્રં જપેત્

શિષ્ય-કૃત્યમ્ આહ-
કુમ્ભાદિકં ચ સકલં ગુરવે સમર્પ્ય
સમ્ભોજયેદ્ દ્વિજ-વરાન્ અપિ ભોજ્ય-જાતૈઃ ।
કુર્વન્ત્ય્હ્ અનેન વિધિના ય ઇહાભિષેકં
તે સમ્પદાં નિલયનં હિ ત એવ ધન્યાઃ

કુમ્ભાદિકં સકલં મણ્ડલ-સહિતં મણ્ડપાવસ્થિત-દ્રવ્યં ગુરવે સમર્પ્ય દત્ત્વા ભોજ્ય-સમૂહૈર્ દ્વિજ-શ્રેષ્ઠાન્ સન્તોષયેત્ એતત્-કરણસ્ય ફલમ્ આહ-ઇહ જગતિ અનેન વિધિના અનયા પરિપાટ્યા યે અભિષેકં કુર્વન્તિ તે સમ્પદાં સર્વ-સમૃદ્ધીનાં નિલયનં સ્થાનં ત એવ ધન્યાઃ પુરુષાર્થ-ભાગિનઃ

ઉક્તમ્ અર્થમ્ ઉપસંહરતિ-
સઙ્ક્ષિપ્ય કિંચિદ્ ઉદિતા દીક્ષા
સંસ્મરણાય હિ વિશદ-ધિયામ્ ।
એતાં પ્રવિશ્ય મન્ત્રી સર્વાન્
જપેજ્ જુહોતુ યજેચ્ ચ મનૂન્

કિંચિત્ સઙ્ક્ષિપ્ય દીક્ષા ઉક્તા કથિતા વિશદ-ધિયાં નિર્મલ-બુદ્ધીનાં સંસ્મરણાય એતાં દીક્ષાં પ્રવિશ્ય પ્રાપ્ય મન્ત્રી સાધકઃ સર્વાન્ મન્ત્રાન્ જપેત્ યજેજ્ જુહોતુ