Kramadīpikā with the commentary · Chapter 3
iti śrī-keśavācārya-viracitāyāṃ krama-dīpikāyāṃ dvitīyaḥ paṭalaḥ |
||2||
(3)
tṛtīya-paṭalaḥ
idānīṃ mantra-dvaya-sādhāraṇaṃ devatā-dhyānam āha-
atha prakaṭa-saurabhodgalita-mādhvīkotphullasat-
prasūna-nava-pallava-prakara-namra-śākhair drumaiḥ |
praphulla-nava-mañjarī-lalita-vallarī-veṣṭitaiḥ
smarec chiśiritaṃ śivaṃ sita-matis tu vṛndāvanam
athānantaraṃ sita-matiḥ nirmala-matiḥ vṛndāvanaṃ smarec cintayet | kimbhūtam ? drumaiḥ vṛkṣaiḥ śiśiritaṃ śītalī-kṛtam | drumaiḥ kīdṛśaiḥ ? prakaṭeti udbhaṭa-saurabham | atha ca udgalito mādhvīko madhu yasmin tat | atha ca utphullaṃ praphullam | atha ca sad-dedīpyamānam etādṛśaṃ prasūnaṃ puṣpaṃ tathā nava-pallavaḥ anayor yaḥ prakaraḥ samūhaḥ | tena namrāḥ śākhā yeṣāṃ te tathā taiḥ | prakaṭa-saurabhākulita-matta-bhṛṅgollasat-prasūneti pāṭhe prakaṭa-saurabheṇākulitaṃ sarvato vyāptam | atha ca matta-bhṛṅgollasan matta-bhramareṇa śobhamānam etādṛśaṃ yat prasūnam ity arthaḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? praphullā vikasitā yā nava-mañjarī tayā lalitā manoharā yā vallarī latāgra-śākhā tasyāś ceṣṭitaṃ
calanaṃ yeṣu taiḥ | punaḥ kīdṛśaṃ ? śivaṃ kalyāṇa-pradam
sanātanaḥ: itaḥ-prabhṛti ye 36-ślokāḥ prāpyante te śrī-hari-bhakti-vilāse uddṛtāḥ śrī-sanātana-gosvāmi-prabhupādānāṃ vyākhyātāś ca | teṣāṃ vyākhyāyās tu atratyāyā nātivisādṛśyatvāt sātra noddhriyate | tatraiva te draṣṭavyāḥ |
punaḥ kīdṛśam ?
vikāśi-sumano-rasāsvādana-mañjulaiḥ sañcarac-
chilīmukhodgatair mukharitāntaraṃ jhaṅkṛtaiḥ |
kapota-śuka-śārikāpara-bhṛtādibhiḥ patribhir
virāṇitam itas tato bhujaga-śatru-nṛtyākulam
vṛndāvanaṃ jhaṅkṛtaiḥ śabda-viśeṣair mukharitāntaraṃ śabdāyamānābhyantaram | kīdṛśaiḥ ? jhaṅkṛtaiḥ vikāśinyāḥ praphullāyāḥ sumanasaḥ puṣpasya yo rasaḥ madhu tasya yad-āsvādanam avalehanaṃ tena mañjulair manoharaiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? sañcareti sañcaranto bhramanto ye śilīmukhodgatair bhramarās teṣāṃ mukhebhya udgataiḥ samutthitaiḥ | punaḥ kīdṛśam ? vṛndāvanaṃ kapoteti pārāvata-śuka-śārikā-kokila-prabhṛtibhiḥ pakṣibhir itas tato virāṇitaṃ śabdāyitam | punaḥ kīdṛśam ? bhujaga-śatrur mayūras tasya nṛtyenākulaṃ vyāptam ||2||
punaḥ kīdṛśam ?
kalinda-duhituś calal-lahari-vipruṣāṃ vāhibhir
vinidra-sarasī-ruhodara-rajaś cayoddhūsaraiḥ |
pradīpita-manobhava-vraja-vilāsinī-vāsasāṃ
vilolana-parair niṣevitam anārataṃ mārutaiḥ
mārutair vāyubhiḥ anārataṃ sarvadā niṣevitam | kīdṛśair mārutaiḥ ? kalindeti kalinda-duhitur yamunāyāś calantyo yā laharyaḥ tāsāṃ yā vipruṣo jala-bindavaḥ tāsāṃ vāhibhiḥ | etena vāyoḥ śaityam uktam | punaḥ kīdṛśaiḥ ? vinidreti vinidraṃ praphullaṃ yat sarasīruhaṃ padmaṃ tasya yad udaram abhyantaraṃ tatra yo rajaś cayo dhūlī-samūhaḥ tena uddhūsaraiḥ, etena saurabhyam uktam | punaḥ kīdṛśaiḥ ? pradīpiteti pradīpito 'tiśayito manobhavaḥ kāmo yāsāṃ vraja-vilāsinīnāṃ gopa-sundarīṇāṃ tāsāṃ yāni vāsāṃsi vastrāṇi teṣāṃ vilolana-paraiḥ cālanā-śaktaiḥ | etena mānyam uktam
punaḥ kīdṛśam ?
pravāla-nava-pallavaṃ marakata-cchadaṃ vajra-mau-
ktika-prakara-korakaṃ kamala-rāga-nānā-phalam |
sthaviṣṭham akhila-rtubhiḥ satata-sevitaṃ kāmadaṃ
tad-antaram api kalpakāṅghripam udañcitaṃ cintayet
tad-antar api vṛndāvana-madhye kalpakāṅghripam api cintayet | kīdṛśam ? udañcitam ucchritam | punaḥ kīdṛśam ? sthaviṣṭham sthūlataram | punaḥ kīdṛśam ? pravālo vidrumaḥ sa eva nava-pallavaḥ kisalayaṃ yasya tam | punaḥ kīdṛśam ? marakato yo maṇi-viśeṣaḥ sa eva chadaṃ patraṃ yasya tam | punaḥ kīdṛśam ? vajraṃ hīrakaṃ mauktikaṃ muktāḥ | anayor yaḥ prakaraḥ samūhaḥ sa eva korakaḥ puṣpa-kalikā yatra tam | punaḥ kīdṛśam ?
kamala-rāgaḥ padma-rāga-maṇiḥ sa eva nānā-vidhaṃ phalaṃ yatra tam | punaḥ kīdṛśam ? akhilair ṛtubhiḥ ṣaḍbhir api ṛtubhiḥ satataṃ sevitaṃ sadā parigṛhītam | etena sarva-puṣpānvitatvaṃ darśitam | punaḥ kīdṛśam ? kāmadam ākāṅkṣita-pradam
suhema-śikharāvaler udita-bhānuvad-bhāsvarām
adho 'sya kanaka-sthalīm amṛta-śīkarāsāriṇaḥ |
pradīpta-maṇi-kuṭṭimāṃ kusuma-reṇu-puñjojjvalāṃ
smaret punar atandrito vigata-ṣaṭtanaṅgāṃ budhaḥ
budhaḥ paṇḍitaḥ atandritaḥ nirālasyaḥ ālasya-rahitaḥ san asya kalpa-vṛkṣasyādhastāt | kanaka-sthalīṃ suvarṇa-mayīṃ bhūmim | punaḥ smaret cintayet | kimbhūtāṃ suhemeti | śobhamānā suvarṇa-śṛṅga-paṅktir yasya | tathā tasmād udayācalād udita-bhānuvat prakaṭita-sūryavat prakaṭita-sūryavat bhāsvarāṃ dedīpyamānāṃ suhema-śikharācale 'py uditeti pāṭhe śobhanaṃ hema-śṛṅgaṃ yatra acale parvate tasmin api-śabdo bhinna-kramaḥ kanaka-sthalīm ity asyānantaraṃ draṣṭavyam | asya kīdṛśasya amṛteti ? amṛtasya yaḥ śīkaraḥ kaṇas tasyāsāro yaḥ samūhaḥ patanaṃ tac-chāliṃ yathā syāt tathā tasyāmṛta-kaṇa-samūha-saṃvarṣiṇaḥ | kīdṛśīm ? pradīptaiḥ pīpyamāna-maṇibhiḥ padma-rāgādibhiḥ baddha-bhūmim
| punaḥ kīdṛśīm ? kusumeti kusuma-reṇu-puñjair ujjvalām | punaḥ kīdṛśīm ? vigateti vigatā dūrībhūtā ṣaṭ-taraṅgāḥ kāma-krodhādayaḥ aśanāyāpi pāsāśoka-moha-jarā-mṛtyavo vā yasyās tām
tad-ratna-kuṭṭima-niviṣṭa-mahiṣṭha-yoga-
pīṭhe 'ṣṭa-patram aruṇaṃ kamalaṃ vicintya |
udyad-virocana-sarocir amuṣya madhye
sañcintayet sukha-niviṣṭham atho mukundam
tasyāḥ kanaka-sthalyāḥ yad-ratna-kuṭṭimaṃ ratna-baddha-bhū-bhāgaḥ | tatra niviṣṭaṃ sthitaṃ mahiṣṭhaṃ mahad yoga-pīṭhaṃ tatrāṣṭa-patram aṣṭau patrāṇi yatra tat tathāruṇaṃ lohitam | ata evodyatāditya-sannibham | evambhūtaṃ padmaṃ vicintya | athānantaram amuṣyāruṇa-varṇāṣṭa-dala-kamalasya madhye mukundamṃ kṛṣṇaṃ cintayet | kīdṛśam ? sukha-niviṣṭhaṃ sukhāsīnam ādi-kulakam ata ārabhya
punaḥ kīdṛśam ?
sūtrāma-ratna-dalitāñjana-megha-puñja-
pratyagra-nīla-jalajanma-samāna-bhāsam |
susnigdha-nīla-ghana-kuñcita-keśa-jālaṃ
rājan-manojña-śiti-kaṇṭha-śikhaṇḍa-cūḍam
sūtrāma-ratnam indranīla-maṇiḥ dalitāñjanaṃ bhinnāñjanaṃ ghṛṣṭa-kajjalam iti megha-puñjo megha-samūhaḥ pratyagra-nīla-jalajanma navīna-nīla-padmam eṣāṃ samānā bhā dīptir yasya tam | punaḥ kīdṛśam ? susnigdheti susnigdhāḥ sucikkaṇā nīlāḥ śyāmā ghanā niviḍāḥ kuñcitāḥ kuṭilāḥ ye keśās teṣāṃ jālaṃ samūho yatra tam | punaḥ kīdṛśam ? rājann iti | rājat śobhamānaṃ manojñaṃ manoharaṃ yac-chiti-kaṇṭha-śikhaṇḍaṃ mayūra-picchaṃ tad eva cūḍāyāṃ yasya tam
punaḥ kīdṛśam ?
rolambalālita-sura-druma-sūnu-kalpi-
tottaṃsam utkaca-navotpala-karṇa-pūram |
lolālaka-sphurita-bhāla-tala-pradīpta-
gorocanā-tilakam uccala-cilli-mālam
rolambo bhramaras tena lālitaṃ prītyā sevitaṃ yat sura-druma-prasūnaṃ pārijāta-puṣpaṃ tena kalpitaḥ racita uttaṃsaḥ śiro-bhūṣaṇaṃ yena sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? utkacaṃ vikasitam yan navotpala-karṇa-pūram | tad eva karṇābharaṇaṃ yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? lolāś cañcalā alakāḥ keśa-viśeṣās taiḥ sphuritaṃ śobhamānaṃ yad-bhāla-talaṃ lalāṭa-talaṃ tatra pradīptaṃ gorocanā-tilakam yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? uccala- cilli-mālaṃ cañcala-bhrū-latākam
punaḥ kīdṛśam ?
āpūrṇa-śārada-gatāṅka-śaśāṅka-bimba-
kāntānanaṃ kamala-patra-viśāla-netram |
ratna-sphuran-makara-kuṇḍala-raśmi-dīpta-
gaṇḍa-sthalī-mukuram unnata-cāru-nāsam
āpūrṇaḥ sampūrṇaḥ śāradaḥ śarat-sambandhī gatāṅkaḥ śaśāṅka-bimbaś candra-maṇḍalas tadvat kāntaṃ manoharam ānanaṃ mukhaṃ yasya tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? kamala-patravad viśāle vistīrṇe netre yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? ratneti ratnaiḥ sphuranc chobhamānaṃ yan makara-kuṇḍalaṃ makarākāra-kuṇḍalaṃ tasya ye raśmayaḥ taiḥ pradīptā śobhamānā gaṇḍa-sthalī sa eva mukuro darpaṇo yasya tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? unnateti unnatā manoharā nāsā yasya sa tathā tam
punaḥ kīdṛśam ?
sindūra-sundaratarādharam indu-kunda-
mandāra-manda-hasita-dyuti-dīpitāṅgam |
vanya-pravāla-kusuma-pracayāvakpta-
graiveyakojjvala-manohara-kambu-kaṇṭham
sindūravan manoharo adharo yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? indu-kundeti induś ca kundaṃ kunda-puṣpaṃ mandāraḥ śukla-mandāraḥ arka-puṣpaṃ vā tadvan manda-hasitam īṣad-dhāsyaṃ tasya dyutir dīptiḥ tathā dīpitā śobhitā āśā diśo yena sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? vanyeti vanyaṃ vanyodbhavaṃ yat pravāla-kusumaṃ nava-pallava-puṣpaṃ tasya yaḥ samūhas tenāvakptaṃ sampāditaṃ yad graiveyakaṃ kaṇṭhābharaṇaṃ tenojjvalo dedīpyamāno manoharaḥ kambu-kaṇṭhaḥ trirekhāṅkitaḥ kaṇṭho yasya sa tathā tam
punaḥ kīdṛśam ?
matta-bhramara-juṣṭa-vilambamāna-
santāna-kapra-sava-dāma-pariṣkṛtāṃsam |
hārāvalī-bhagaṇa-rājita-pīvaroro-
vyoma-sthalī-lasita-kaustubha-bhānumantam
mattāḥ kṛta-madhu-pānā bhramantaś carantau ye bhramarās tair juṣṭaṃ sevitam | atha ca vilambamānam evambhūtaṃ yat-santāna-kapra-sava-dāma kalpa-vṛkṣa-puṣpa-dāma tena dāmnā pariṣkṛtaḥ svalaṅkṛto aṃso yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? hārāvaly eva bhagaṇo nakṣatra-samūhaḥ | tena rājitaṃ śobhitaṃ pīvaraṃ māṃsalaṃ yad-uro hṛdayaṃ tad eva vyoma-sthala ākāśa-bhūmiḥ tayā lasitaḥ śobhitaḥ kaustubha eva bhānuḥ sūryas tena yuktam | atra rūpakālaṅkāra eva nopamālaṅkāraḥ nakṣatra-gaṇa-sūryayor asambandhatvāt | evaṃ ca saty eka-kāle dvayoḥ śobhā labhyata iti bhāvaḥ
punaḥ kīdṛśam ?
śrīvatsa-lakṣaṇa-sulakṣitam unnatāṃsam
ājānu-pīna-parivṛtta-sujāta-bāhum |
ābandhurodaram udāra-gambhīra-nābhiṃ
bhṛṅgāṅganā-nikara-mañjula-roma-rājim
śrīvatsa-lakṣaṇa-sulakṣitam unnatāṃsam ājānu-pīna-parivṛtta-sujāta-bāhum ābandhurodaram udāra-gambhīra-nābhiṃ bhṛṅgāṅganā-nikara-mañjula-roma-rājim
punaḥ kīdṛśam ?
nānā-maṇi-praghaṭitāṅgada-kaṅkaṇormi-
graiveya-sāra-sana-nūpura-tunda-bandham |
dvyāṅga-rāga-paripañjaritāṅga-yaṣṭim
āpīta-vastra-parivīta-nitamba-bimbam
nānā-maṇibhir indranīlādibhir ghaṭitāḥ sambaddhāḥ | aṅgadā bāhu-valayās tathā kaṅkaṇā ūrmir mudrikā graiveyaṃ grīvālaṅkāraḥ rasanayā kṣudra-ghaṇṭikayā saha āsamantāt vartate yau nūpurau tunda-bandhaḥ udara-bandhanārthaṃ suvarṇa-ḍorakam ete alaṅkārā yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? divyaḥ paramotkṛṣṭo yo 'nurāgaḥ sugandhi-cūrṇaṃ tena piñjaritā nānā-varṇā aṅga-yaṣṭi-raṅga-latā yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? āpītam atiśayena pītaṃ yad vastraṃ tena parito vīto veṣṭito nitamba-bimbo yena sa tathā tam | yadyapi strī-kaṭyāṃ nitamba-pada-prayogaḥ kośe dṛśyate tathāpi tadvan manoharatayā puṃskaṭyām api prayogo na viruddhaḥ
punaḥ kīdṛśam ?
cārūru-jānum anuvṛtta-manojña-jaṅgha-
kāntonnata-prapada-nindita-kūrma-kāntim |
māṇikya-darpaṇa-lasan-nakharāji-rājad-
raktāṅguli-cchadan-sundara-pāda-padmam
kāntau kamanīyau unnatau uccau yau prapadau pādāgrau tābhyāṃ ninditā tiraskṛtā kūrmasya kacchapasya kāntiḥ dīptir yena sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? māṇikya-ghaṭito yo darpaṇas tadval lasantī śobhamānā nakha-paṅktiḥ tathā rājantyaḥ śobhamānā yā raktāṅgulayas tā eva cchadanāni patrāṇi taiḥ sundaraṃ pāda-padmaṃ yasya sa tathā tam
punaḥ kīdṛśam ?
matsyāṅkuśāra-dara-ketu-yavābja-vajra-
saṃlakṣitāruṇa-karāṅghri-talābhirāmam |
lāvaṇya-sāra-samudāya-vinirmitāṅga-
saundarya-nirjita-manobhava-deha-kāntim
matsyo mīnaḥ aṅkuśo astra-viśeṣaḥ ariś cakro daraḥ śaṅkhaḥ ketur dhvajaḥ yavaḥ prasiddhaḥ abjaṃ padmaṃ vajraḥ kuliśākāras trikoṇaḥ etaiḥ sulakṣitaṃ samyak vihitaṃ yad aruṇatarāṅghri-talaṃ lohitatara-caraṇa-talaṃ tenābhirāmaḥ sarva-jana-priyas tam | punaḥ kīdṛśam ? lāvaṇyasya saundaryasya yaḥ sāra-samudāya utkṛṣṭa-bhāga-samudāyaḥ tena vinirmitaṃ ghaṭitaṃ yad aṅga-saundaryaṃ tena ninditā tiraskṛtā manobhavasya kāmadevasya kāntiḥ śarīra-śobhā yena sa tathoktam
punaḥ kīdṛśam ?
āsyāravinda-paripūrita-veṇu-randhra-
lolat-karāṅguli-samīrita-divya-rāgaiḥ |
śaśvad-dravī-kṛta-vikṛṣṭa-samasta-jantu-
santāna-santatim ananta-sukhāmbu-rāśim
śaśvan nityaṃ dravī-kṛtānayatī-kṛtā vikṛṣṭā ākṛṣṭā samasta-jantoḥ prāṇinaḥ santāna-santatiḥ santāna-paramparā yena sa tathā tam | kaiḥ ? āsyam evāravindaṃ padmaṃ tena paripūritaṃ yad veṇu-randhraṃ vaṃśī-randhram atra lolantī cañcalā yā karāṅgulis tayā samīritāḥ samutpāditā ye divyā utkṛṣṭā rāgā dhvanayaḥ svarās tair ity arthaḥ | punaḥ kīdṛśam ? ananteti | aparimitānanda-samudram
punaḥ kīdṛśam ?
gobhir mukhāmbuja-vilīna-vilocanābhi-
rūdhobhara-skhalita-manthara-mandagābhiḥ |
dantāgra-daṣṭa-pariśiṣṭa-tṛṇāṅkurābhir
ālambi-vāladhi-latābhir athābhivītam
athānantaraṃ gobhir abhivītaṃ sarvato-veṣṭitam | kimbhūtābhiḥ ? mukhāmbuje parameśvara-mukha-padme vilīne sambadde locane yāsāṃ tās tathā tābhiḥ | punaḥ kīdṛśābhiḥ ? ūdhobhareti stana-gaurava-skhalana-sālasālpa-gamana-śīlābhiḥ | punaḥ kīdṛśābhiḥ ? dantāgreṇa daṣṭaḥ pariśiṣṭa-tṛṇāṅkuro bhakṣaṇāvaśiṣṭa-tṛṇāṅkuro yābhis tās tathā tābhiḥ | punaḥ kīdṛśābhiḥ ? ālambīti ālambinī lambamānā vāladhi-latā yāsāṃ tās tathā tābhiḥ
punaḥ kīdṛśam ?
sa-prasrava-stana-vicūṣaṇa-pūrṇa-niśca-
lāsyāvaṭa-kṣarita-phenila-dugdha-mugdhaiḥ |
veṇu-pravartita-manohara-mandra-gīta-
dattocca-karṇa-yugalair api tarṇakaiś ca
tarṇakaiś caika-vārṣikaiś cābhivītam iti pūrveṇānvayaḥ | kīdṛśaiḥ ? prasraveṇa kṣarad-dugdhena saha vartate yat stana-vicūṣaṇaṃ dantoṣṭhena stanākarṣaṇaṃ tena paripūrṇo niścalaḥ sthiraś ca ya āsyāvaṭaḥ mukha-vivaraṃ tataḥ kṣaritaṃ galitaṃ yat phenilaṃ sa-phenaṃ dugdhaṃ tena mugdhair manoharaiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? veṇv iti | veṇur vaṃśī tena pravartitā cālitā manoharā āhlāda-kāriṇī mandrānalpā yā gītir gānaṃ tatra dattam uccaṃ karṇa-yugalaṃ yais tathā taiḥ
punaḥ kīdṛśam ?
pratyagra-śṛṅga-mṛdu-mastaka-samprahāra-
saṃrambha-valgana-vilola-khurāgra-pātaiḥ |
āmedurair bahula-sāsna-galair udagra-
pucchaiś ca vatsatara-vatsatarī-nikāyaiḥ
vatsataraḥ traivārṣiko balīvardaḥ | vatsatarī traivarṣikī gauḥ | etayor nikāyaiḥ samūhaiḥ pratyagraṃ navīnaṃ śṛṅgaṃ yasminn evambhūtaṃ yat mṛdu mastakaṃ tatra yaḥ samprahāraḥ abhighātaḥ anya-vatsatarasya yudhyataḥ tena yaḥ saṃrambhaḥ krodhātiśayas tena yad valganam itas tato vicalanaṃ tena vilolaḥ anavasthitaḥ khurāgra-pāto yeṣāṃ te tathā taiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? āmeduraiḥ susnigdhaiḥ puṣṭair iti vā | punaḥ kīdṛśaiḥ ? bahulātiśayitā sāsnā yatra sa evambhūto galo yeṣāṃ te tathā taiḥ | sāsnā ca gala-kambalaḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? udagra-pucchaiḥ
punaḥ kīdṛśam ?
hambā-rava-kṣubhita-dig-valayair mahadbhi-
rapy ukṣabhiḥ pṛthu-kakudbhara-bhāra-khinnaiḥ |
uttambhita-śruti-puṭī-paripīta-vaṃśa-
dhvānāmṛtoddhṛta-vikāśi-viśāla-ghoṇaiḥ
mahadbhir ukṣabhir balīvardair apy abhivītam | kīdṛśaiḥ ? hambā-raveṇa svara-viśeṣeṇa kṣubhitaḥ kṣobhaṃ prāpito dig-valayo dik-samūho yais te tathā taiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? pṛthur atiśayito yaḥ kakudbharaḥ apara-gala-bharaḥ sa eva bhāras tena khinnaiḥ alasaiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? uttambhiteti ūrdhvaṃ stambhitā utthāpitā yā śruti-puṭī tayā paripītam atiśayena śrutaṃ yad vaṃśasya dhvānāmṛtaṃ śabda-rūpāmṛtaṃ tenodvṛttā ūrdhvaṃ prāpitā vikāśinī prasphuṭā viśālā dīrghā ghoṇā nāsā yeṣāṃ te tathā taiḥ
punaḥ kīdṛśam ?
gopaiḥ samāna-guṇa-śīla-vayo-vilāsa-
veśaiś ca mūrcchita-kala-svana-veṇu-vīṇaiḥ |
mandroccatāra-paṭa-gāna-parair vilola-
dor-vallarī-lalita-lāsya-vidhāna-dakṣaiḥ
gopaiś cābhivītam | kīdṛśaiḥ ? samāneti guṇa udayādiḥ śīlaṃ dhairyādi vayo bālyādi vilāsaḥ krīḍanaṃ veśaḥ saṃsthāna-viśeṣaḥ samānāḥ tulyāḥ guṇa-śīlādayo yeṣāṃ te tathā taiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? mūrcchāṃ prāpitaḥ kalo 'vyakta-madhuraḥ svaro rāgo yatra veṇuś ca vīnā ca | veṇu-vīṇair mūrcchita-kala-svare veṇu-vīṇe yeṣāṃ taiḥ tathā | tad uktam-
svaraḥ sammūrchito yatra rāgatāṃ pratipadyate |
mūrchanām iti tāṃ prāhuḥ kavayo grāma-sambhavām |
sapta-svarās trayo grāmā mūrchanās tv eka-viṃśatiḥ ||
punaḥ kīdṛśaiḥ ? mandrocceti mandraṃ nīcaiḥ uccam atiśāyitaṃ tāro yati-viśeṣas tena paṭu spaṣṭaṃ yad gānaṃ tat-parais tad-āsaktaiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? viloleti vilolā yā dor-vallarī bāhu-latā tayā yal lalitaṃ manoharaṃ lāsyaṃ nṛtyaṃ tasya vidhānaṃ karaṇaṃ tatra dakṣaiḥ kuśalaiḥ
punaḥ kīdṛśam ?
jaṅghānta-pīvara-kaṭīra-taṭī-nibaddha-
vyālola-kiṅkiṇi-ghaṭāraṭitair aṭadbhiḥ |
mugdhais tarakṣu-nakha-kalpita-kaṇṭha-bhūṣair
avyakta-mañju-vacanaiḥ pṛthukaiḥ parītam
pṛthukair bālakaiḥ parītaṃ veṣṭitam | kīdṛśaiḥ ? jaṅghā-samīpe pīvarā māṃsalā yā kaṭīra-taṭī kaṭī-sthalī tasyāṃ nibaddhā vyālolā cañcalā yā kiṅkiṇi-ghaṭā kāñcī-samūhaḥ, tasya raṭitaiḥ śabdair aṭadbhiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? mugdhair manoharaiḥ | punaḥ kimbhūtaiḥ ? tarakṣu-nakhena vyāghra-nakhena kalpitā sampāditā kaṇṭha-bhūṣā kaṇṭhālaṅkāro yais te tathā taiḥ | bālakānāṃ rakṣārthaṃ kaṇṭhe vyāghra-nakha-bandhanaṃ kriyate yataḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ?
avyaktam aspaṣṭam atha ca mañjulaṃ manoharam evambhūtaṃ vacanaṃ yeṣāṃ te tathā taiḥ
punaḥ kīdṛśam ?
atha sulalita-gopa-sundarīṇāṃ
pṛthu-nivirīṣa-nitamba-mantharāṇām |
guru-kuca-bhara-bhaṅgurāvalagna-
trivali-vijṛmbhita-roma-rāji-bhājām
athānantaraṃ manohara-gopa-strīṇām ālībhiḥ paṅktibhiḥ samantāt sarvataḥ satataṃ nitya-sevitam ity aṣṭama-ślokenānvayaḥ | kimbhūtānām ? pṛthu bṛhan nivirīṣo niviḍo yo nitambaḥ kaṭi-paścād-bhāgaḥ, tena mantharāṇāṃ gamanāśaktānām | punaḥ kimbhūtānām ? gurur atiśayito yaḥ kuca-bharaḥ stana-gauravaṃ tena bhaṅguram īṣan nāṃ yad avalagnaṃ madhya-pradeśaḥ tatra yad-bali-trayaṃ tatra vijṛmbhitā vitatā roma-paṅktir yāsāṃ tāsām
punaḥ kīdṛśīnām ?
tad-atimadhura-cāru-veṇu-vādyā-
mṛta-rasa-pallavitāṅgajāṅghri-pānām |
mukula-visara-ramya-rūḍha-romod-
gama-samalaṅkṛta-gātra-vallarīṇām
tasya śrī-kasyātimadhuraṃ atiprīti-dāyakaṃ cāru manoharaṃ yad veṇu-vādyāṃ vaṃśī-ravaḥ sa evāmṛta-rasaḥ amṛta-rūpa-jalaṃ tena pallavito vṛddhy-unmukhaḥ aṅgajāṅghripaḥ kāma-vṛkṣo yāsāṃ tās tathā tāsām | aṅgajāṅghripasyeti pāṭhaḥ | punaḥ kimbhūtānām ? mukula-visaraḥ kalikā-samūhaḥ tadvad ramyo manoharo yo rūḍha upacito romodgamo romotthānaṃ tena samalaṅkṛtā gātra-vallarī deha-latā yāsāṃ tās tathā tāsām
punaḥ kimbhūtānām ?
tad-atirucira-manda-hāsa-candrā-
tapa-parijṛmbhita-rāga-vāriṇāśeḥ |
taralatara-taraṅga-bhaṅga-vipruṭ-
prakara-sama-śrama-bindu-santatānām
tasya kṛṣṇasyātimanoharo ya īṣad-dhāsaḥ sa eva candra-raśmis tena parijṛmbhita ucchalito yo rāga-samudras tasyāticañcalo yas taraṅgaḥ kallolaḥ tadīyā ye jala-kaṇāḥ teṣāṃ yaḥ samūhas tena samas tulyo yaḥ śrama-bindur gharma-jala-binduḥ tena santatānāṃ vyāptānām
punaḥ kimbhūtānām ?
tad-atilalita-manda-cilli-cāpa
cyuta-niśitekṣaṇa-māra-vāṇa-vṛṣṭyā |
dalita-sakala-marma-vihvalāṅga-
pravisṛta-duḥsaha-vepathu-vyathānām
tasya śrī-kṛṣṇasyātimanoharo mandaḥ anatidīrgho yaś cilli-cāpo bhrū-latā saiva dhanus tasmād udgataṃ tīkṣṇaṃ kaṭākṣaḥ sa eva kāma-bāṇas tasya vṛṣṭyātyanta-pātena dalitaṃ cūrṇitaṃ yat sakalaṃ marma tenānāyattaṃ yad aṅgaṃ tatra prasṛtā vyāptā duḥsahā kampa-vedanā yāsāṃ tās tathā tāsām
punaḥ kimbhūtānām ?
tad-atirucira-karma-rūpa-śobhā-
mṛta-rasa-pāna-vidhāna-lālasābhyām |
praṇaya-salila-pūra-vāhinīnām
alasa-vilola-vilocanāmbujābhyām
praṇayenaiva premṇaiva yo jala-pravāhas taṃ vahanti yās tathā tāsām | kābhyām ? lajjādinārdha-nimīlita-padmalocanābhyāṃ sa-vilāsa-cañcalita-netra-padmābhyām ity api pāṭhaḥ | kimbhūtānām ? tasya parameśvarasyātiruciraṃ yat karma śṛṅgāra-ceṣṭā-viśeṣaḥ rūpa-śobhā kāminī-mano-rañjikā kāntiḥ te evāmṛta-rasau tayor yat pānam atyanta-cakṣur-vyāpāras tat-karaṇe sākāṅkṣābhyām | subhaga-kamreti pāṭhāntaram | subhagaḥ sundaraḥ kamraḥ kamanīyaḥ subhaga-kamanīyayor eka-paryāyayor grahaṇam adbhutatvād rūpasyeti tripāṭhinaḥ
punaḥ kimbhūtānām ?
viśraṃsat-kavarī-kalāpa-vigalat-phulla-prasūna-śravan-
mādhvī-lampaṭa-cañcarīka-ghaṭayā saṃsevitānāṃ muhuḥ |
māronmāda-mada-skhalan-mṛdu-girām ālola-kāñcy-uchvasan-
nīvī-viślathamāna-cīna-sicayāntāvirnitamba-tviṣām
viśraṃsan skhalan yaḥ keśa-pāśas tasmāt prabhraṃśyad yad vikasitaṃ puṣpaṃ tasmād galantī yā mādhvī puṣpa-rasaḥ tatrātyantāsakto yaś cañcarīko bhramaras tasya samūhena muhur vāraṃ vāraṃ saṃsevitānām | punaḥ kim-bhūtānāṃ māreti |
kāma-kṛtonmādena yā mattatā tayā skhalantī aspaṣṭā mṛdvī komalā manoharā gīrvāṇī yāsāṃ tās tathā tāsām unmāda-madau śṛṅgāra-viśeṣau | tad uktaṃ śṛṅgāra-tilake-
śvāsa-prarodanotkampair bahudhālokanair api |
vyāpāro jāyate yatra sa unmādaḥ smṛto yathā ||
evaṃ madasyāpi lakṣaṇaṃ boddhavyam iti kecit | punaḥ kīdṛśīnām ? ālolā cañcalā yā kāñcī-rasanā tathā ucchvasantī dṛḍhā bhavantī yā nīvī vastra-granthiḥ | nīvī strī-vasana-granthāv iti koṣāt | tayā viślathamānaṃ cīna-sicayaṃ cīna-deśotpannaṃ sūkṣma-vastraṃ tasyānte madhye āviḥ prakaṭā nitamba-tviṭ nitamba-kāntir yāsāṃ tās tathā tāsām
punaḥ kimbhūtānām ?
skhalita-lalita-pādāmbhoja-mandābhighāta-
kvaṇita-maṇi-tulākoṭyākulāśā-mukhānām |
calad-adhara-dalānāṃ kuḍmalat-pakṣmalākṣi-
dvaya-sarasi-ruhaṇām ullasat-kuṇḍalānām
skhalitam anāyattaṃ lalitaṃ manoharaṃ yat pāda-padmaṃ tasya yo manda īṣad abhighātaḥ ābhighāta-kvaṇita-maṇi-tulākoṭyākulāśā-mukhānām calad-adhara-dalānāṃ kuḍmalat-pakṣmalākṣi-dvaya-sarasi-ruhaṇām ullasat-kuṇḍalānām
punaḥ kimbhūtānām ?
drāghiṣṭha-śvasana-samīraṇābhi-tāpa-
pramlānī-bhavad-aruṇoṣṭha-pallavānām |
nānopāyana-vilasat-karāmbujānām
ālībhiḥ satata-niṣevitaṃ samantāt
dīrgho yaḥ śvāsa-vāyus tena yo 'bhitāpaḥ tena pramlānī-bhavan raktauṣṭha-pallavo yāsāṃ tās tathā tāsām | punaḥ kimbhūtānām ? vividhopāyanena śobhamānāni hasta-kamalāni yāsāṃ tās tathā tāsām
punaḥ kīdṛśam ?
tāsām āyata-lola-nīla-nayana-vyākośa-nīlāmbuja-
sragbhiḥ samparipūjitākhila-tanuṃ nānā-vilāsāspadam |
tan-mugdhānana-paṅkaja-pravigalan-mādhvī-rasāsvādanīṃ
bibhrāṇaṃ praṇayonmadākṣi-madhukṛn-mālāṃ manohāriṇīm
mukundaṃ tāsāṃ gopa-sundarīṇām āyataṃ dīrghaṃ lolaṃ cañcalaṃ nīlaṃ śyāmaṃ yan nayanaṃ tad eva vyākośaṃ nīlotpalaṃ praphullaṃ nīlāmbujaṃ teṣāṃ sragbhir mālābhiḥ samparipūjitā adhikataram arcitā sakalā tanur yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? vividha-vilāsa-sthānam | punaḥ kīdṛśam ? tan-mugdhānaneti tāsāṃ yan manoharaṃ mukhaṃ tad eva padma-samūhas tasmāt vigalan sravan yo mādhvī-raso makarandaḥ tam āsvādayituṃ śīlaṃ yasyāḥ tām praṇayena prītyā udgata-madaṃ yad akṣi-yugalaṃ saiva bhramara-mālā paṅktis tāṃ manohāriṇīṃ bibhrāṇam
adhunā parameśvara-dhyānānantaram upāsakāmara-prabhṛtīnāṃ dhyānam āha-
gopī-gopa-paśūnāṃ bahiḥ
smared agrato 'sya gīrvāṇa-ghaṭāṃ |
vittārthinīṃ viriñci-trinayana-
śatamanyu-pūrvikāṃ stotra-parām
asya parameśvarasyāgrato gopī-go-paśūnāṃ bahir gīr-vāṇa-ghaṭa-deva-samūhaṃ smaret yadyapi bahiḥ-śabda-yoge pañcamī jñāpitā tathāpi jñāpaka-siddhaṃ na sarvatreti ṣaṣṭhī-prayoge 'pi na doṣaḥ | kim-bhūtām ? vittārthinīṃ jñānārthinīṃ vā dhanārthinīṃ yad vā parameśvara-cittāpaharaṇa-parāṃ yad vā dharma-kāma-mokṣārthinīm | punaḥ kim-bhūtām ? virañcir brahmā īśaḥ śakraḥ tat-pramukhām | punaḥ kim-bhūtām ? stavana-parām
tad-dakṣiṇato muni-nikaraṃ
dṛḍha-dharma-vāñcham āmnāya-param |
yogīndrān atha pṛṣṭhe mumukṣa-
māṇān samādhinā sanakādyān
tasya parameśvarato dakṣiṇato dakṣiṇa-vibhāge tadvad iti pāṭhe tenaiva prakāreṇa muni-nikaraṃ muni-samūhaṃ smaret | kīdṛśam ? āmnāya-paraṃ vedādhyayana-param | punaḥ kīdṛśam ? niścalā dharma-vāñchā yasya taṃ yat tu mananāt munir ity abhidhānāt eṣāṃ dharma-vāñchā na yuktā tena muni-śabdo 'tra ṛṣy-upalakṣaka iti tan na, dharma-śabdenātrātma-jñānābhidhānāt | tad uktaṃ yājñavalkyena-ayaṃ tu paramo dharmao yad yogenātma-darśanam iti |
athānantaraṃ parameśvarasya paścād-bhāge sanakādyān yogeśvarān smaret | kim-bhūtān ? mokṣaika-parān | punaḥ kim-bhūtān ? samādhinopaviṣṭān
savye sakāntān atha yakṣa-siddha-
gandharva-vidyādhara-cāraṇāṃś ca |
sakinnarān apsarasaś ca mukhyāḥ
kāmārthino nartana-gīta-vādyaiḥ
athānantaraṃ deva-vāma-bhāge sa-strīkān yakṣādīn smaret | kim-bhūtān ? kinnara-sahitān | punaḥ kim-bhūtān ? sarva-nartana-gīta-vādyaiḥ karaṇa-bhūtair vāñchitārthinaḥ | tathā pradhāna-bhūtā apsarasaḥ urvaśī-mukhyāḥ smaret
śaṅkhendu-kunda-dhavalaṃ sakalāgamajñaṃ
saudāmanī-tati-piśaṅga-jaṭā-kalāpam |
tat-pāda-paṅkaja-gatām acalāñca bhaktiṃ
vāñchantam ujjhitatarānya-samasta-saṅgam
nabhasi ākāśe dhātṛ-sutaṃ brahma-putraṃ smaret | katham-bhūtam ? śaṅkhādivat śvetaṃ nirmalam | punaḥ kīdṛśam ? sampūrṇāgama-vettāram | punaḥ kīdṛśam ? saudāmanī vidyut tasyās tatiḥ dīptis tadvat piśaṅgā kapilā yā jaṭā tasyāḥ kalāpaḥ samudāyo yatra tam | punaḥ kīdṛśam ? bhaktim icchantam | kim-bhūtām ? sthirām | punaḥ kīdṛśam ? atyanta-parityakta-parameśvara-bhinna-sakala-sambandham
punaḥ kīdṛśam ?
nānā-vidha-śruti-gaṇānvita-sapta-rāga-
grāma-trayī-gata-manohara-mūrchanābhiḥ |
saṃprīṇayantam uditābhir amuṃ mahatyā
sañcintayen nabhasi dhātṛ-sutaṃ munīndram
amuṃ nānā-prakāraḥ ṣaṭ-triṃśad-bhedātmako yaḥ śruti-gaṇaḥ nāda-samūhas tenānvitā ye sapta rāgāḥ niṣāda-rṣabha-gāndhāra-ṣaḍja-madhyama-dhaivata-pañcamākhyāḥ svarāḥ tatra trayāṇāṃ grāmāṇāṃ samāhāro grāma-trayī tatra grāma-trayyāṃ gatāḥ prāptāḥ yā mūrchanā manoharā ekatriṃśati-prakārās tābhiḥ saṃprīṇayantam |
sapta-svarās trayo grāmā mūrchanās tv ekaviṃśatiḥ |
saṃmūrchitaḥ svaro yatra rāgatāṃ pratipadyate |
mūrchanām iti tāṃ prāhuḥ kavayo grāma-sambhavām ||
kimbhūtābhiḥ ? mahatyā sapta-tantrī-yuktayā nārada-vīṇayā uditābhir udgatābhiḥ
adhunā prakṛtam upasaṃharan ātma-pūjā-kramam āha-
iti dhyātvātmānaṃ paṭu-viśada-dhīr nanda-tanayaṃ
puro buddhyaivārghya-prabhṛtibhir anindyopahṛtibhiḥ |
yajed bhūyo bhaktyā sva-vapuṣi bahiṣṭhaiś ca vibhavair
vidhānaṃ tad brūmo vayam atula-sānnidhya-kṛd atha
iti pūrvokta-dhyāna-prakāreṇa paṭu-viśada-dhīḥ samarthā vicāra-kṣamā atha ca nirmalā evambhūtā buddhir yasya sa tathā ātmānaṃ nanda-tanayaṃ gopāla-kṛṣṇa-rūpaṃ dhyātvā ātma-nanda-tanayayor abhedaṃ cintayitvā puraḥ prathamato buddhyaiva manasaivārghya-prabhṛtibhir anindyopahṛtibhiḥ arghya-pādyādibhir upahṛtibhir aninditopacāraiḥ yathopadeśaṃ pūjayet | tripāṭhinas tu abhinandyeti pāṭhe dhṛtvā pūjayed ity artham āhuḥ | bhūyaḥ punar api sva-śarīre sākṣād bāhyopacārair arghyādibhiḥ pūjayet | athānantaraṃ tad-vidhānaṃ bahiṣṭha-vibhavārcana-prakāraṃ vayaṃ brumaḥ | kīdṛśam ? parameśvarātyanta-sānnidhya-dātāram
śaṅkha-pūraṇa-vidhiṃ darśayati-
āracayya bhuvi gomayāmbhasā
sthaṇḍilaṃ nijam amutra viṣṭaram |
nyasya tatra vihitāspado 'mbhasā
śaṅkham astra-manunā viśodhayet
bhuvi pṛthivyāṃ sthaṇḍilaṃ pūjā-sthalaṃ gomaya-sahitena jalenāracayya upalipya amutra sthaṇḍile nijaṃ svīyaṃ viṣṭaram āsanaṃ vastra-kambalādikaṃ nyasya saṃsthāpya tatra viṣṭare vihitāspadaḥ kṛtāsano jalena śaṅkham astra-manunā mūlamantrāstra-mantreṇa astrāya phaḍ iti mantreṇa vā pralepayet
tatra gandha-sumanokṣatān atho
nikṣiped dhṛdaya-mantram uccaran |
pūrayed vimala-pāthasā sudhīr
akṣaraiḥ pratigataiḥ śiro 'ntakaiḥ
vāma-bhāga-kṛta-vahni-maṇḍalādhārake śaṅkhe sudhīḥ subuddhi-sādhakaḥ hṛdaya-mantraṃ mūla-mantram eva hṛdaya-mantram kevalaṃ hṛdayāya nama iti vā uccārya gandha-puṣpa-yava-taṇḍulān nikṣipet | tathā vimala-pāthasā nirmala-jalena pūrayet | mantram āha-pratigatair iti | pratiloma-gataiḥ pratiloma-paṭhitair mātṛkākṣaraiḥ kṣa-kārādyair akārāntaiḥ śiro 'ntakaiḥ sa-bindukaiḥ | bindv-antakair iti laghu-dīpikākāraḥ | svāhāntair iti vidyādharācāryaḥ vikrāya svāheyt antair iti tripāṭhinaḥ
pīṭheti-
pīṭha-śaṅkha-salileṣu mantra-vid
vahni-vāsara-niśā-kṛtāṃ kramāt |
maṇḍalāni viṣakaśravokṣarair
arcayed vadana-pūrva-dīpitaiḥ
pīṭhe śaṅkhe salile ca yathā-kramaṃ vahni-sūrya-candrāṇāṃ maṇḍalāni viṣaṃ ma-kāraḥ kaṃ śiras tatra nyasyamāno 'kāraḥ śravaḥ śrotraṃ tatra nyasyamāno-kāra ebhir akṣarair mantra-vid upāsakaḥ krameṇa pūjayet | kīdṛśaiḥ ? vadana-pūrva-dīpitaiḥ vadana-pūrve śirasi nyasyamānam aṃ bindur iti yāvat tena dīpitaiḥ sānusvārair ity arthaḥ | prayogas tu-maṃ vahni-maṇḍalāya daśa-kalātmane namaḥ | aṃ arka-maṇḍalāya dvādaśa-kalātmane namaḥ | uṃ soma-maṇḍalāya ṣoḍaśa-kalātmane namaḥ
tatra tīrtha-manunabhivāhayet
tīrtham uṣṇa-ruci-maṇḍalāt tataḥ |
svīya-hṛt-kamalato hariṃ tathā
gālinīṃ ca śikhayā pradarśayet
tatra śaṅkha-jale vakṣyamāṇa-tīrtha-mantreṇa sūrya-maṇḍala-tīrtham āvāhayet tathā tataḥ svīya-hṛt-padmāt kṛṣṇam āvāhayet | anantaraṃ śikhā-mantreṇa vakṣyamāṇāṃ gālinīṃ mudrāṃ pradarśayet ca-kārāt dhenu-mudrāṃ ca | vāma-hasta-tale dakṣiṇa-tarjanyā tāḍanaṃ prabodhanam
taj-jalaṃ nayana-mantra-vīkṣitaṃ
varmaṇā samavaguṇṭhya dor-yujā |
mūla-mantra-sakalīkṛtaṃ nyased
aṅgakaiś ca kalayoddiśo 'strataḥ
taj-jalaṃ śaṅkha-jalaṃ vauṣaḍ iti nayana-mantreṇa vīkṣitaṃ yatra nayana-mantraḥ sambhavati tatraiva nayana-mantreṇa vīkṣaṇam iti tripāṭhinaḥ | varmaṇā hum iti kavaca-mantreṇāguṇṭhya mūla-mantra-sakalīkṛtaṃ mūla-mantrāṅga-sambandham | etasyaiva vivaraṇaṃ nyased iti | devatāṅge ṣaḍ-aṅgānāṃ nyāsaḥ syāt sakalī-kṛtir iti rudradharaḥ | yad vā, mūla-mantra-dhyānena sadaivatam iti tripāṭhinaḥ | aṅgakaiś ca nyased iti mūla-mantrasya ṣaḍ-aṅga-nyāsaṃ kuryād ity arthaḥ | anantaraṃ śaṅkhasya daśa diśaḥ astra-mantreṇa choṭikayā badhnīyāt
akṣatādi-yutam acyutīkṛtaṃ
saṃspṛśan japatu mantram aṣṭaśaḥ |
kiṃ ca nikṣipatu vardhanī-jale
prokṣayen nija-tanuṃ tato 'mbunā
taj-jalam abhagna-taṇḍula-candan-puṣpa-sahitaṃ viṣṇu-svarūpatāṃ nītaṃ spṛśan mūla-mantram aṣṭa-kṛtvo japet | anantaram ardha-jalasya kiñcit sva-dakṣiṇa-bhāga-sthāpita-vardhanī-jale prokṣaṇīya-pātra-jale nikṣipet | tad uktam-
dakṣiṇe prokṣaṇī-pātram ādāyādbhiḥ prapūjayet |
kiñcid arghyāmbu saṅgṛhya prokṣaṇy ambhasi yojayet || iti |
tad-anantaram argdha-pātra-jalena vāra-trayaṃ nija-śarīraṃ prokṣayet | vardhanī-ghaṭa-jaleneti vidyādharācāryāḥ
triḥ kareṇa manunākhilaṃ tathā
sādhanaṃ kusuma-candanādikam |
śaṅkha-pūraṇa-vidhiḥ samīrito
gupta eṣa yajanāgraṇīr iha
tathā mūla-mantreṇa dakṣa-hastena puṣpa-candanādikaṃ pūjopakaraṇa-dravyaṃ vāra-trayaṃ prokṣayet | upasaṃharati śaṅkheti | eṣa śaṅkha-pūraṇa-prakāraḥ samīritaḥ uktaḥ | kīdṛśaḥ ? iha āgama-śāstre yajanāgraṇīḥ prathama-vidhāne yaḥ śreṣṭhataraḥ
adhunā tīrtha-mantraṃ darśayati-
gaṅge ca yamune caiva godāvari sarasvati |
narmade sindhu-kāveri jale 'smin sannidhiṃ kuru
eṣa tīrtham anuprokto duritaugha-nivāraṇaḥ |
kaniṣṭhāṅguṣṭhakau saktau karayor itaretaram
tarjanī-madhyamānāmāḥ saṃhatā bhugna-saṃjitāḥ |
mudraiṣā gālinī proktā śaṅkhasyopari cālitā
eṣa tīrthāvāhana-mantraḥ kathitaḥ duriteti pāpa-samūha-vināśakaḥ | adhunā gālinī mudrāyā lakṣaṇam āha-kaniṣṭhety ādinā | hastayor anyonya-kaniṣṭhāṅguṣṭhakau sambandhau tathā tarjanī-madhyamānāmikāḥ saṃhatāḥ kṛtvā bhugnāḥ kiñcid ākuñcitāḥ paraspara-saṃsaktāḥ kāryā ity arthaḥ | evaṃ ca sati eṣā gālinī mudrā proktā | śaṅkhasyopari cālitā satī devatā-prītiṃ sampādayatīty arthaḥ || KrdC_3.45-47 ||
adhunā sva-dehe pīṭha-pūjā-kramam āha-
atha mūrdhani mūla-cakra-madhye
nija-nāthān gaṇa-nāyakaṃ samarcya |
nyasana-kramataś ca pīṭha-mantrair
jala-gandhākṣata-puṣpa-dhūpa-dīpaiḥ
athānantaraṃ mūrdhani svakīya-śirasi mūla-cakra-madhye mūlādhāra-cakre yathā-kramaṃ sva-nāthān sva-gurūn gaṇapatiṃ ca pūjayitvā pūrvokta-nyāsa-krameṇa pīṭha-mantrair ādhāra-śaktim ārabhya pīṭha-mantrāntaṃ tat-tan-mantrair jala-gandhākṣata-puṣpa-dhūpa-dīpaiḥ sva-śarīre pīṭha-pūjanaṃ kuryāt
prayajed atha mūla-mantra-tejo
nija-mūle hṛdaye bhruvoś ca madhye |
tritayaṃ smarataḥ smaret tad-ekī-
kṛtam ānanda-ghanaṃ taḍil-latābham
athānantaraṃ tan-mūlādhāra-hṛdaya-bhrū-madhya-gata-tejas-tritayaṃ mūla-mantrātmakaṃ paraṃ jyotiḥ smarataḥ kāma-bījena klīm ity anenaikībhūtaṃ cintayet | kīdṛśaṃ ? ānanda-ghanaṃ cid-ānandam | punaḥ kīdṛśaṃ ? vidyut-prabham
tat-tejo 'ṅgaiḥ sāvayavī-kṛtya vibhūtyādy-
aṅgāntaṃ vinyasya yajed āsana-pūrvaiḥ |
bhūṣāntair bhūyo jala-gandhādibhir arcāṃ
kuryād bhūty-ādy-aṅga-vidhānāvadhi mantrī
tad ekīkṛtaṃ tejaḥ pañcāṅgaiḥ sāvayavī-kṛtya śarīra-yuktaṃ sampādya tatra vibhūtyādy-aṅgāntaṃ vibhūti-pañjaram ārabhyāṅga-nyāsa-paryantaṃ sva-śarīre vinyasya āsanādi-bhūṣāntair upacārair devaṃ pūjayet | bhūyaḥ punar api jala-gandhādibhir vibhūti-pañjara-mūrti-pañjara-karastha-sṛṣṭi-sthiti-daśa-pañcāṅga-nyāsa-sthāneṣu nyāsa-krameṇaiva tan-mantrair eva pūjayet
bhūyo veṇuṃ vadana-sthaṃ vakṣo-deśe vana-mālām |
vakṣojo 'rdhaṃ prayajec ca śrīvatsaṃ kaustubha-ratnam
bhūyaḥ punar api mukha-sthaṃ veṇuṃ pūjayet hṛdaye ca vanamālāṃ kaṇṭham ārabhya pāda-dvayam avalambinīṃ patra-puṣpa-mayīṃ mālām | tad uktam-
kaṇṭham ārabhya yā tiṣṭhet pāda-dvaya-vilambinī |
patra-puṣpa-mayī mālā vana-mālā prakīrtiteti |
stanasyopari śrīvatsaṃ kaustubhaṃ ca prapūjayet
śrīkhaṇḍa-niḥsyanda-vicarcitāṅgo
mūlena bhālādiṣu citrakāṇi |
likhyād atho pañjara-mūrti-mantra-
ranāmayā dīpa-śikhākṛtīni
athānantaraṃ mūla-mantreṇa candana-paṅka-liptāṅgaḥ pūjaka eva lalāṭādiṣu mūrti-pañjara-nyāsa-sthāneṣu citrakāṇi tilakāni dīpa-śikhākārāṇi anāmikayā mūrti-pañjara-mantraiḥ aṃ oṃ keśava-dhātṛbhyāṃ nama ity ādinā dvādaśa-mūrtibhir likhyāt kuryād ity arthaḥ
adhunā puṣpāñjali-vidhiṃ darśayati-
puṣpāñjaliṃ vitanuyād atha pañca-kṛtvo
mūlena pāda-yugale tulasī-dvayena |
madhye hayāri-yugalena ca mūrdhni padma-
dvandvena ṣaḍbhir api sarva-tanau ca sarvaiḥ
athānantaraṃ pañca-kṛtvaḥ pañca-vārān mūla-mantreṇa puṣpāñjaliṃ vitanuyāt | tulasī-dvayena śveta-kṛṣṇa-tulasī-dvayena pāda-yugale krameṇa dakṣiṇa-vāma-pādayor ity añjali-dvayaṃ madhye hṛdi hayāri-yugalena śveta-rakta-kara-vīrābhyām ity eko 'ñjaliḥ mūrdhni padma-dvayena śveta-rakta-padmābhyāṃ ity aparo 'ñjaliḥ sarvatanau sarvaiś ca ṣaḍbhir api tulasī-dvaya-karavīra-dvaya-padma-dvayaiś cāñjaliṃ tanuyād iti pañcamo 'ñjaliḥ
adhunā śveta-kṛṣṇa-tulasy-ādīnāṃ pradāna-vibhāgaṃ darśayati-
śvetāni dakṣa-bhāge sita-candana-paṅkilāni kusumāni |
raktāni vāma-bhāge 'ruṇa-candana-paṅka-siktāni
śvetāni tulasy-ādīni puṣpāṇi śveta-candana-paṅka-yuktāni dakṣiṇa-vibhāge deyāni raktāni tulasy-ādīni rakta-candana-paṅka-yuktāni vāma-vibhāge deyāni
upacāraṃ darśayati-
tadvac ca dhūpa-dīpau samarpya dhinuyāt sudhā-rasaiḥ kṛṣṇam |
mukha-vāsādyaṃ dattvā samarcayet sādhu-gandhādyaiḥ
dhūpa-dīpau samarpya sudhā-rasair brahma-randhra-sthita-śaśāṅka-bimba-galitāmṛta-dravair dhinuyāt prīṇayet | sudhā-rasair mantra-kṛta-jalair iti rudradharaḥ | śrī-kṛṣṇam prīṇayet | anantaraṃ mukha-vāsādyaṃ gandha-vaṭikāṃ dattvā gandha-puṣpaiḥ pūjayet
tāmbūla-gīta-nartana-vādyaiḥ
santoṣya culuka-salilena |
brahmārpaṇākhya-manunā
kuryāt svātmārpaṇaṃ mantrī
tatas tad-anantaraṃ mantrī sādhakaḥ upāsakaḥ tāmbūla-gītādibhiḥ śrī-kṛṣṇaṃ paritoṣya culukodakena brahmārpaṇa-mantreṇa vakṣyamāṇa-svātma-samarpaṇaṃ kuryād ity arthaḥ
vimarśaḥ : brahmārpaṇa-mantro, yathā-
brahmārpaṇaṃ brahma-havir brahmāgnau brahmaṇā hutam |
brahmaiva tena gantavyaṃ brahma-karma samādhinā || iti ||
athāśaktaṃ praty āha-
athavā saṅkucita-dhiyām ayaṃ vidhir mūrti-pañjarārabdhaḥ |
yady aṣṭādaśa-lipinā sārṇa-padāṅgaiś ca veṇu-pūrvaiḥ proktaḥ
athavā mandamatīnāṃ pūjakānāṃ pūjā-prakāro mūrti-pañjarādibhir ukta iyaṃ daśākṣareṇa pūjā aṣṭādaśākṣara-pūjām āha | yady aṣṭādaśākṣara-mantreṇa pūjā tadā kaca-bhuvi lalāṭādi-sthāneṣu mantrākṣara-nyāsa-pada-pañcāṅga-nyāsair veṇv-ādibhiś ca proktaḥ
japa-vidhiṃ darśayati-
suprasannam atha nanda-tanūjaṃ
bhāvayan japatu mantram ananyaḥ |
sārtha-saṃsmṛti-yathāvidhi-saṅkhyā-
pūraṇe 'suyamanaṃ vidhadhīta
athānantaraṃ mantrārtha-smaraṇa-pūrvakaṃ mūla-mantraṃ japatu | kiṃ kurvan ? suprasannaṃ pūrvokta-rūpam ātma-bhinnaṃ kṛṣṇaṃ hṛdi bhāvayan | punaḥ kimbhūtaḥ ? ananyas tat-paraḥ yathokta-japa-saṅkhyā-pūraṇe sati asuyamanaṃ prāṇāyāmaṃ kuryāt japārambhe cātra vidyādharācāryaḥ bāhya-pūjā-śaktau ātma-pūjānantaraṃ japaṃ kuryāt śaktau tu pūjānantaram ity āha
prayoga-pūrva-kṛtyam āha-
praṇava-puṭitaṃ bījaṃ japtvā śataṃ sahitāṣṭakaṃ
nija-guru-mukhād āttān yogān yunaktu mahāmatiḥ |
sad-amṛta-cid-ānandātmātho japaṃ ca samāpayed
iti japa-vidhiḥ samyak prokto manu-dvitayāśritaḥ
kāma-bījaṃ praṇava-puṭitaṃ sahitāṣṭakaṃ śatam aṣṭottara-śataṃ japtvā nija-guru-mukhāt prāptān yogān ātma-para-devatā-samāveśa-lakṣaṇān aṣṭama-paṭale vakṣyamāṇān mahāmatir yunaktu karotu | prakṛtam upasaṃharati-anantaraṃ sad-amṛta-cid-ānandātmāmuṃ japaṃ samāpayet ity anena prakāreṇa manu-dvitīyāśritaḥ daśākṣarāṣṭādaśākṣarāśritaḥ pūjā-prakāraḥ samyak prakāreṇoktaḥ
ya imaṃ bhajate vidhiṃ naro
bhavitāsau dayitaḥ śarīriṇām |
api vāk-kamalaika-mandiraṃ
paramaṃ te samupaiti tan-mahaḥ
yo naro manuṣya imaṃ pūjā-prakāraṃ sevate 'sau śarīriṇām vallabho bhaviṣyati | tadā sarasvatī-lakṣmyor āvāso bhavitā ante deha-pātānantaraṃ tejaḥ samupaiti tad-rūpo bhavatīty arthaḥ
sanātanaḥ : vidhiṃ vidhānaṃ puraścaraṇa-lakṣaṇam | acirāt śīghraṃ kamalāyāḥ sarva-sampatter ekaṃ mukhyaṃ mandiraṃ ca bhājanaṃ bhavati | api vāk-kamalaika-mandiram iti pāṭhāntare vācaḥ sarasvatyāḥ kamalāyāś caika-mandiram api bhavati
Original text: Kramadīpikā with the commentary by Govindabhaṭṭācārya · Edition: Sudhakar Malaviya, Benares : Krishnadas Academy, 1989 (Krishnadas Sanskrit Series, 119). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0