ક્રમદીપિકા · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રી-કેશવાચાર્ય-વિરચિતાયાં ક્રમ-દીપિકાયાં દ્વિતીયઃ પટલઃ ।
॥2॥
(3)
તૃતીય-પટલઃ
ઇદાનીં મન્ત્ર-દ્વય-સાધારણં દેવતા-ધ્યાનમ્ આહ-
અથ પ્રકટ-સૌરભોદ્ગલિત-માધ્વીકોત્ફુલ્લસત્-
પ્રસૂન-નવ-પલ્લવ-પ્રકર-નમ્ર-શાખૈર્ દ્રુમૈઃ ।
પ્રફુલ્લ-નવ-મઞ્જરી-લલિત-વલ્લરી-વેષ્ટિતૈઃ
સ્મરેચ્ છિશિરિતં શિવં સિત-મતિસ્ તુ વૃન્દાવનમ્

અથાનન્તરં સિત-મતિઃ નિર્મલ-મતિઃ વૃન્દાવનં સ્મરેચ્ ચિન્તયેત્ । કિમ્ભૂતમ્ ? દ્રુમૈઃ વૃક્ષૈઃ શિશિરિતં શીતલી-કૃતમ્ । દ્રુમૈઃ કીદૃશૈઃ ? પ્રકટેતિ ઉદ્ભટ-સૌરભમ્ । અથ ચ ઉદ્ગલિતો માધ્વીકો મધુ યસ્મિન્ તત્ । અથ ચ ઉત્ફુલ્લં પ્રફુલ્લમ્ । અથ ચ સદ્-દેદીપ્યમાનમ્ એતાદૃશં પ્રસૂનં પુષ્પં તથા નવ-પલ્લવઃ અનયોર્ યઃ પ્રકરઃ સમૂહઃ । તેન નમ્રાઃ શાખા યેષાં તે તથા તૈઃ । પ્રકટ-સૌરભાકુલિત-મત્ત-ભૃઙ્ગોલ્લસત્-પ્રસૂનેતિ પાઠે પ્રકટ-સૌરભેણાકુલિતં સર્વતો વ્યાપ્તમ્ । અથ ચ મત્ત-ભૃઙ્ગોલ્લસન્ મત્ત-ભ્રમરેણ શોભમાનમ્ એતાદૃશં યત્ પ્રસૂનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? પ્રફુલ્લા વિકસિતા યા નવ-મઞ્જરી તયા લલિતા મનોહરા યા વલ્લરી લતાગ્ર-શાખા તસ્યાશ્ ચેષ્ટિતં
ચલનં યેષુ તૈઃ । પુનઃ કીદૃશં ? શિવં કલ્યાણ-પ્રદમ્

સનાતનઃ: ઇતઃ-પ્રભૃતિ યે 36-શ્લોકાઃ પ્રાપ્યન્તે તે શ્રી-હરિ-ભક્તિ-વિલાસે ઉદ્દૃતાઃ શ્રી-સનાતન-ગોસ્વામિ-પ્રભુપાદાનાં વ્યાખ્યાતાશ્ ચ । તેષાં વ્યાખ્યાયાસ્ તુ અત્રત્યાયા નાતિવિસાદૃશ્યત્વાત્ સાત્ર નોદ્ધ્રિયતે । તત્રૈવ તે દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
પુનઃ કીદૃશમ્ ?
વિકાશિ-સુમનો-રસાસ્વાદન-મઞ્જુલૈઃ સઞ્ચરચ્-
છિલીમુખોદ્ગતૈર્ મુખરિતાન્તરં ઝઙ્કૃતૈઃ ।
કપોત-શુક-શારિકાપર-ભૃતાદિભિઃ પત્રિભિર્
વિરાણિતમ્ ઇતસ્ તતો ભુજગ-શત્રુ-નૃત્યાકુલમ્

વૃન્દાવનં ઝઙ્કૃતૈઃ શબ્દ-વિશેષૈર્ મુખરિતાન્તરં શબ્દાયમાનાભ્યન્તરમ્ । કીદૃશૈઃ ? ઝઙ્કૃતૈઃ વિકાશિન્યાઃ પ્રફુલ્લાયાઃ સુમનસઃ પુષ્પસ્ય યો રસઃ મધુ તસ્ય યદ્-આસ્વાદનમ્ અવલેહનં તેન મઞ્જુલૈર્ મનોહરૈઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? સઞ્ચરેતિ સઞ્ચરન્તો ભ્રમન્તો યે શિલીમુખોદ્ગતૈર્ ભ્રમરાસ્ તેષાં મુખેભ્ય ઉદ્ગતૈઃ સમુત્થિતૈઃ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? વૃન્દાવનં કપોતેતિ પારાવત-શુક-શારિકા-કોકિલ-પ્રભૃતિભિઃ પક્ષિભિર્ ઇતસ્ તતો વિરાણિતં શબ્દાયિતમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? ભુજગ-શત્રુર્ મયૂરસ્ તસ્ય નૃત્યેનાકુલં વ્યાપ્તમ્ ॥2॥
પુનઃ કીદૃશમ્ ?
કલિન્દ-દુહિતુશ્ ચલલ્-લહરિ-વિપ્રુષાં વાહિભિર્
વિનિદ્ર-સરસી-રુહોદર-રજશ્ ચયોદ્ધૂસરૈઃ ।
પ્રદીપિત-મનોભવ-વ્રજ-વિલાસિની-વાસસાં
વિલોલન-પરૈર્ નિષેવિતમ્ અનારતં મારુતૈઃ

મારુતૈર્ વાયુભિઃ અનારતં સર્વદા નિષેવિતમ્ । કીદૃશૈર્ મારુતૈઃ ? કલિન્દેતિ કલિન્દ-દુહિતુર્ યમુનાયાશ્ ચલન્ત્યો યા લહર્યઃ તાસાં યા વિપ્રુષો જલ-બિન્દવઃ તાસાં વાહિભિઃ । એતેન વાયોઃ શૈત્યમ્ ઉક્તમ્ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? વિનિદ્રેતિ વિનિદ્રં પ્રફુલ્લં યત્ સરસીરુહં પદ્મં તસ્ય યદ્ ઉદરમ્ અભ્યન્તરં તત્ર યો રજશ્ ચયો ધૂલી-સમૂહઃ તેન ઉદ્ધૂસરૈઃ, એતેન સૌરભ્યમ્ ઉક્તમ્ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? પ્રદીપિતેતિ પ્રદીપિતો ઽતિશયિતો મનોભવઃ કામો યાસાં વ્રજ-વિલાસિનીનાં ગોપ-સુન્દરીણાં તાસાં યાનિ વાસાંસિ વસ્ત્રાણિ તેષાં વિલોલન-પરૈઃ ચાલના-શક્તૈઃ । એતેન માન્યમ્ ઉક્તમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
પ્રવાલ-નવ-પલ્લવં મરકત-ચ્છદં વજ્ર-મૌ-
ક્તિક-પ્રકર-કોરકં કમલ-રાગ-નાના-ફલમ્ ।
સ્થવિષ્ઠમ્ અખિલ-ર્તુભિઃ સતત-સેવિતં કામદં
તદ્-અન્તરમ્ અપિ કલ્પકાઙ્ઘ્રિપમ્ ઉદઞ્ચિતં ચિન્તયેત્

તદ્-અન્તર્ અપિ વૃન્દાવન-મધ્યે કલ્પકાઙ્ઘ્રિપમ્ અપિ ચિન્તયેત્ । કીદૃશમ્ ? ઉદઞ્ચિતમ્ ઉચ્છ્રિતમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? સ્થવિષ્ઠમ્ સ્થૂલતરમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? પ્રવાલો વિદ્રુમઃ સ એવ નવ-પલ્લવઃ કિસલયં યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? મરકતો યો મણિ-વિશેષઃ સ એવ છદં પત્રં યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? વજ્રં હીરકં મૌક્તિકં મુક્તાઃ । અનયોર્ યઃ પ્રકરઃ સમૂહઃ સ એવ કોરકઃ પુષ્પ-કલિકા યત્ર તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ?
કમલ-રાગઃ પદ્મ-રાગ-મણિઃ સ એવ નાના-વિધં ફલં યત્ર તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? અખિલૈર્ ઋતુભિઃ ષડ્ભિર્ અપિ ઋતુભિઃ સતતં સેવિતં સદા પરિગૃહીતમ્ । એતેન સર્વ-પુષ્પાન્વિતત્વં દર્શિતમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? કામદમ્ આકાઙ્ક્ષિત-પ્રદમ્

સુહેમ-શિખરાવલેર્ ઉદિત-ભાનુવદ્-ભાસ્વરામ્
અધો ઽસ્ય કનક-સ્થલીમ્ અમૃત-શીકરાસારિણઃ ।
પ્રદીપ્ત-મણિ-કુટ્ટિમાં કુસુમ-રેણુ-પુઞ્જોજ્જ્વલાં
સ્મરેત્ પુનર્ અતન્દ્રિતો વિગત-ષટ્તનઙ્ગાં બુધઃ

બુધઃ પણ્ડિતઃ અતન્દ્રિતઃ નિરાલસ્યઃ આલસ્ય-રહિતઃ સન્ અસ્ય કલ્પ-વૃક્ષસ્યાધસ્તાત્ । કનક-સ્થલીં સુવર્ણ-મયીં ભૂમિમ્ । પુનઃ સ્મરેત્ ચિન્તયેત્ । કિમ્ભૂતાં સુહેમેતિ । શોભમાના સુવર્ણ-શૃઙ્ગ-પઙ્ક્તિર્ યસ્ય । તથા તસ્માદ્ ઉદયાચલાદ્ ઉદિત-ભાનુવત્ પ્રકટિત-સૂર્યવત્ પ્રકટિત-સૂર્યવત્ ભાસ્વરાં દેદીપ્યમાનાં સુહેમ-શિખરાચલે ઽપ્ય્ ઉદિતેતિ પાઠે શોભનં હેમ-શૃઙ્ગં યત્ર અચલે પર્વતે તસ્મિન્ અપિ-શબ્દો ભિન્ન-ક્રમઃ કનક-સ્થલીમ્ ઇત્ય્ અસ્યાનન્તરં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અસ્ય કીદૃશસ્ય અમૃતેતિ ? અમૃતસ્ય યઃ શીકરઃ કણસ્ તસ્યાસારો યઃ સમૂહઃ પતનં તચ્-છાલિં યથા સ્યાત્ તથા તસ્યામૃત-કણ-સમૂહ-સંવર્ષિણઃ । કીદૃશીમ્ ? પ્રદીપ્તૈઃ પીપ્યમાન-મણિભિઃ પદ્મ-રાગાદિભિઃ બદ્ધ-ભૂમિમ્
। પુનઃ કીદૃશીમ્ ? કુસુમેતિ કુસુમ-રેણુ-પુઞ્જૈર્ ઉજ્જ્વલામ્ । પુનઃ કીદૃશીમ્ ? વિગતેતિ વિગતા દૂરીભૂતા ષટ્-તરઙ્ગાઃ કામ-ક્રોધાદયઃ અશનાયાપિ પાસાશોક-મોહ-જરા-મૃત્યવો વા યસ્યાસ્ તામ્

તદ્-રત્ન-કુટ્ટિમ-નિવિષ્ટ-મહિષ્ઠ-યોગ-
પીઠે ઽષ્ટ-પત્રમ્ અરુણં કમલં વિચિન્ત્ય ।
ઉદ્યદ્-વિરોચન-સરોચિર્ અમુષ્ય મધ્યે
સઞ્ચિન્તયેત્ સુખ-નિવિષ્ઠમ્ અથો મુકુન્દમ્

તસ્યાઃ કનક-સ્થલ્યાઃ યદ્-રત્ન-કુટ્ટિમં રત્ન-બદ્ધ-ભૂ-ભાગઃ । તત્ર નિવિષ્ટં સ્થિતં મહિષ્ઠં મહદ્ યોગ-પીઠં તત્રાષ્ટ-પત્રમ્ અષ્ટૌ પત્રાણિ યત્ર તત્ તથારુણં લોહિતમ્ । અત એવોદ્યતાદિત્ય-સન્નિભમ્ । એવમ્ભૂતં પદ્મં વિચિન્ત્ય । અથાનન્તરમ્ અમુષ્યારુણ-વર્ણાષ્ટ-દલ-કમલસ્ય મધ્યે મુકુન્દમ્ં કૃષ્ણં ચિન્તયેત્ । કીદૃશમ્ ? સુખ-નિવિષ્ઠં સુખાસીનમ્ આદિ-કુલકમ્ અત આરભ્ય

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
સૂત્રામ-રત્ન-દલિતાઞ્જન-મેઘ-પુઞ્જ-
પ્રત્યગ્ર-નીલ-જલજન્મ-સમાન-ભાસમ્ ।
સુસ્નિગ્ધ-નીલ-ઘન-કુઞ્ચિત-કેશ-જાલં
રાજન્-મનોજ્ઞ-શિતિ-કણ્ઠ-શિખણ્ડ-ચૂડમ્

સૂત્રામ-રત્નમ્ ઇન્દ્રનીલ-મણિઃ દલિતાઞ્જનં ભિન્નાઞ્જનં ઘૃષ્ટ-કજ્જલમ્ ઇતિ મેઘ-પુઞ્જો મેઘ-સમૂહઃ પ્રત્યગ્ર-નીલ-જલજન્મ નવીન-નીલ-પદ્મમ્ એષાં સમાના ભા દીપ્તિર્ યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? સુસ્નિગ્ધેતિ સુસ્નિગ્ધાઃ સુચિક્કણા નીલાઃ શ્યામા ઘના નિવિડાઃ કુઞ્ચિતાઃ કુટિલાઃ યે કેશાસ્ તેષાં જાલં સમૂહો યત્ર તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? રાજન્ન્ ઇતિ । રાજત્ શોભમાનં મનોજ્ઞં મનોહરં યચ્-છિતિ-કણ્ઠ-શિખણ્ડં મયૂર-પિચ્છં તદ્ એવ ચૂડાયાં યસ્ય તમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
રોલમ્બલાલિત-સુર-દ્રુમ-સૂનુ-કલ્પિ-
તોત્તંસમ્ ઉત્કચ-નવોત્પલ-કર્ણ-પૂરમ્ ।
લોલાલક-સ્ફુરિત-ભાલ-તલ-પ્રદીપ્ત-
ગોરોચના-તિલકમ્ ઉચ્ચલ-ચિલ્લિ-માલમ્

રોલમ્બો ભ્રમરસ્ તેન લાલિતં પ્રીત્યા સેવિતં યત્ સુર-દ્રુમ-પ્રસૂનં પારિજાત-પુષ્પં તેન કલ્પિતઃ રચિત ઉત્તંસઃ શિરો-ભૂષણં યેન સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? ઉત્કચં વિકસિતમ્ યન્ નવોત્પલ-કર્ણ-પૂરમ્ । તદ્ એવ કર્ણાભરણં યસ્ય સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? લોલાશ્ ચઞ્ચલા અલકાઃ કેશ-વિશેષાસ્ તૈઃ સ્ફુરિતં શોભમાનં યદ્-ભાલ-તલં લલાટ-તલં તત્ર પ્રદીપ્તં ગોરોચના-તિલકમ્ યસ્ય સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? ઉચ્ચલ- ચિલ્લિ-માલં ચઞ્ચલ-ભ્રૂ-લતાકમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
આપૂર્ણ-શારદ-ગતાઙ્ક-શશાઙ્ક-બિમ્બ-
કાન્તાનનં કમલ-પત્ર-વિશાલ-નેત્રમ્ ।
રત્ન-સ્ફુરન્-મકર-કુણ્ડલ-રશ્મિ-દીપ્ત-
ગણ્ડ-સ્થલી-મુકુરમ્ ઉન્નત-ચારુ-નાસમ્

આપૂર્ણઃ સમ્પૂર્ણઃ શારદઃ શરત્-સમ્બન્ધી ગતાઙ્કઃ શશાઙ્ક-બિમ્બશ્ ચન્દ્ર-મણ્ડલસ્ તદ્વત્ કાન્તં મનોહરમ્ આનનં મુખં યસ્ય તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? કમલ-પત્રવદ્ વિશાલે વિસ્તીર્ણે નેત્રે યસ્ય સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? રત્નેતિ રત્નૈઃ સ્ફુરન્ચ્ છોભમાનં યન્ મકર-કુણ્ડલં મકરાકાર-કુણ્ડલં તસ્ય યે રશ્મયઃ તૈઃ પ્રદીપ્તા શોભમાના ગણ્ડ-સ્થલી સ એવ મુકુરો દર્પણો યસ્ય તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? ઉન્નતેતિ ઉન્નતા મનોહરા નાસા યસ્ય સ તથા તમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
સિન્દૂર-સુન્દરતરાધરમ્ ઇન્દુ-કુન્દ-
મન્દાર-મન્દ-હસિત-દ્યુતિ-દીપિતાઙ્ગમ્ ।
વન્ય-પ્રવાલ-કુસુમ-પ્રચયાવક્પ્ત-
ગ્રૈવેયકોજ્જ્વલ-મનોહર-કમ્બુ-કણ્ઠમ્

સિન્દૂરવન્ મનોહરો અધરો યસ્ય સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? ઇન્દુ-કુન્દેતિ ઇન્દુશ્ ચ કુન્દં કુન્દ-પુષ્પં મન્દારઃ શુક્લ-મન્દારઃ અર્ક-પુષ્પં વા તદ્વન્ મન્દ-હસિતમ્ ઈષદ્-ધાસ્યં તસ્ય દ્યુતિર્ દીપ્તિઃ તથા દીપિતા શોભિતા આશા દિશો યેન સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? વન્યેતિ વન્યં વન્યોદ્ભવં યત્ પ્રવાલ-કુસુમં નવ-પલ્લવ-પુષ્પં તસ્ય યઃ સમૂહસ્ તેનાવક્પ્તં સમ્પાદિતં યદ્ ગ્રૈવેયકં કણ્ઠાભરણં તેનોજ્જ્વલો દેદીપ્યમાનો મનોહરઃ કમ્બુ-કણ્ઠઃ ત્રિરેખાઙ્કિતઃ કણ્ઠો યસ્ય સ તથા તમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
મત્ત-ભ્રમર-જુષ્ટ-વિલમ્બમાન-
સન્તાન-કપ્ર-સવ-દામ-પરિષ્કૃતાંસમ્ ।
હારાવલી-ભગણ-રાજિત-પીવરોરો-
વ્યોમ-સ્થલી-લસિત-કૌસ્તુભ-ભાનુમન્તમ્

મત્તાઃ કૃત-મધુ-પાના ભ્રમન્તશ્ ચરન્તૌ યે ભ્રમરાસ્ તૈર્ જુષ્ટં સેવિતમ્ । અથ ચ વિલમ્બમાનમ્ એવમ્ભૂતં યત્-સન્તાન-કપ્ર-સવ-દામ કલ્પ-વૃક્ષ-પુષ્પ-દામ તેન દામ્ના પરિષ્કૃતઃ સ્વલઙ્કૃતો અંસો યસ્ય સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? હારાવલ્ય્ એવ ભગણો નક્ષત્ર-સમૂહઃ । તેન રાજિતં શોભિતં પીવરં માંસલં યદ્-ઉરો હૃદયં તદ્ એવ વ્યોમ-સ્થલ આકાશ-ભૂમિઃ તયા લસિતઃ શોભિતઃ કૌસ્તુભ એવ ભાનુઃ સૂર્યસ્ તેન યુક્તમ્ । અત્ર રૂપકાલઙ્કાર એવ નોપમાલઙ્કારઃ નક્ષત્ર-ગણ-સૂર્યયોર્ અસમ્બન્ધત્વાત્ । એવં ચ સત્ય્ એક-કાલે દ્વયોઃ શોભા લભ્યત ઇતિ ભાવઃ

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
શ્રીવત્સ-લક્ષણ-સુલક્ષિતમ્ ઉન્નતાંસમ્
આજાનુ-પીન-પરિવૃત્ત-સુજાત-બાહુમ્ ।
આબન્ધુરોદરમ્ ઉદાર-ગમ્ભીર-નાભિં
ભૃઙ્ગાઙ્ગના-નિકર-મઞ્જુલ-રોમ-રાજિમ્

શ્રીવત્સ-લક્ષણ-સુલક્ષિતમ્ ઉન્નતાંસમ્ આજાનુ-પીન-પરિવૃત્ત-સુજાત-બાહુમ્ આબન્ધુરોદરમ્ ઉદાર-ગમ્ભીર-નાભિં ભૃઙ્ગાઙ્ગના-નિકર-મઞ્જુલ-રોમ-રાજિમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
નાના-મણિ-પ્રઘટિતાઙ્ગદ-કઙ્કણોર્મિ-
ગ્રૈવેય-સાર-સન-નૂપુર-તુન્દ-બન્ધમ્ ।
દ્વ્યાઙ્ગ-રાગ-પરિપઞ્જરિતાઙ્ગ-યષ્ટિમ્
આપીત-વસ્ત્ર-પરિવીત-નિતમ્બ-બિમ્બમ્

નાના-મણિભિર્ ઇન્દ્રનીલાદિભિર્ ઘટિતાઃ સમ્બદ્ધાઃ । અઙ્ગદા બાહુ-વલયાસ્ તથા કઙ્કણા ઊર્મિર્ મુદ્રિકા ગ્રૈવેયં ગ્રીવાલઙ્કારઃ રસનયા ક્ષુદ્ર-ઘણ્ટિકયા સહ આસમન્તાત્ વર્તતે યૌ નૂપુરૌ તુન્દ-બન્ધઃ ઉદર-બન્ધનાર્થં સુવર્ણ-ડોરકમ્ એતે અલઙ્કારા યસ્ય સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? દિવ્યઃ પરમોત્કૃષ્ટો યો ઽનુરાગઃ સુગન્ધિ-ચૂર્ણં તેન પિઞ્જરિતા નાના-વર્ણા અઙ્ગ-યષ્ટિ-રઙ્ગ-લતા યસ્ય સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? આપીતમ્ અતિશયેન પીતં યદ્ વસ્ત્રં તેન પરિતો વીતો વેષ્ટિતો નિતમ્બ-બિમ્બો યેન સ તથા તમ્ । યદ્યપિ સ્ત્રી-કટ્યાં નિતમ્બ-પદ-પ્રયોગઃ કોશે દૃશ્યતે તથાપિ તદ્વન્ મનોહરતયા પુંસ્કટ્યામ્ અપિ પ્રયોગો ન વિરુદ્ધઃ

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
ચારૂરુ-જાનુમ્ અનુવૃત્ત-મનોજ્ઞ-જઙ્ઘ-
કાન્તોન્નત-પ્રપદ-નિન્દિત-કૂર્મ-કાન્તિમ્ ।
માણિક્ય-દર્પણ-લસન્-નખરાજિ-રાજદ્-
રક્તાઙ્ગુલિ-ચ્છદન્-સુન્દર-પાદ-પદ્મમ્

કાન્તૌ કમનીયૌ ઉન્નતૌ ઉચ્ચૌ યૌ પ્રપદૌ પાદાગ્રૌ તાભ્યાં નિન્દિતા તિરસ્કૃતા કૂર્મસ્ય કચ્છપસ્ય કાન્તિઃ દીપ્તિર્ યેન સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? માણિક્ય-ઘટિતો યો દર્પણસ્ તદ્વલ્ લસન્તી શોભમાના નખ-પઙ્ક્તિઃ તથા રાજન્ત્યઃ શોભમાના યા રક્તાઙ્ગુલયસ્ તા એવ ચ્છદનાનિ પત્રાણિ તૈઃ સુન્દરં પાદ-પદ્મં યસ્ય સ તથા તમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
મત્સ્યાઙ્કુશાર-દર-કેતુ-યવાબ્જ-વજ્ર-
સંલક્ષિતારુણ-કરાઙ્ઘ્રિ-તલાભિરામમ્ ।
લાવણ્ય-સાર-સમુદાય-વિનિર્મિતાઙ્ગ-
સૌન્દર્ય-નિર્જિત-મનોભવ-દેહ-કાન્તિમ્

મત્સ્યો મીનઃ અઙ્કુશો અસ્ત્ર-વિશેષઃ અરિશ્ ચક્રો દરઃ શઙ્ખઃ કેતુર્ ધ્વજઃ યવઃ પ્રસિદ્ધઃ અબ્જં પદ્મં વજ્રઃ કુલિશાકારસ્ ત્રિકોણઃ એતૈઃ સુલક્ષિતં સમ્યક્ વિહિતં યદ્ અરુણતરાઙ્ઘ્રિ-તલં લોહિતતર-ચરણ-તલં તેનાભિરામઃ સર્વ-જન-પ્રિયસ્ તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? લાવણ્યસ્ય સૌન્દર્યસ્ય યઃ સાર-સમુદાય ઉત્કૃષ્ટ-ભાગ-સમુદાયઃ તેન વિનિર્મિતં ઘટિતં યદ્ અઙ્ગ-સૌન્દર્યં તેન નિન્દિતા તિરસ્કૃતા મનોભવસ્ય કામદેવસ્ય કાન્તિઃ શરીર-શોભા યેન સ તથોક્તમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
આસ્યારવિન્દ-પરિપૂરિત-વેણુ-રન્ધ્ર-
લોલત્-કરાઙ્ગુલિ-સમીરિત-દિવ્ય-રાગૈઃ ।
શશ્વદ્-દ્રવી-કૃત-વિકૃષ્ટ-સમસ્ત-જન્તુ-
સન્તાન-સન્તતિમ્ અનન્ત-સુખામ્બુ-રાશિમ્

શશ્વન્ નિત્યં દ્રવી-કૃતાનયતી-કૃતા વિકૃષ્ટા આકૃષ્ટા સમસ્ત-જન્તોઃ પ્રાણિનઃ સન્તાન-સન્તતિઃ સન્તાન-પરમ્પરા યેન સ તથા તમ્ । કૈઃ ? આસ્યમ્ એવારવિન્દં પદ્મં તેન પરિપૂરિતં યદ્ વેણુ-રન્ધ્રં વંશી-રન્ધ્રમ્ અત્ર લોલન્તી ચઞ્ચલા યા કરાઙ્ગુલિસ્ તયા સમીરિતાઃ સમુત્પાદિતા યે દિવ્યા ઉત્કૃષ્ટા રાગા ધ્વનયઃ સ્વરાસ્ તૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? અનન્તેતિ । અપરિમિતાનન્દ-સમુદ્રમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
ગોભિર્ મુખામ્બુજ-વિલીન-વિલોચનાભિ-
રૂધોભર-સ્ખલિત-મન્થર-મન્દગાભિઃ ।
દન્તાગ્ર-દષ્ટ-પરિશિષ્ટ-તૃણાઙ્કુરાભિર્
આલમ્બિ-વાલધિ-લતાભિર્ અથાભિવીતમ્

અથાનન્તરં ગોભિર્ અભિવીતં સર્વતો-વેષ્ટિતમ્ । કિમ્ભૂતાભિઃ ? મુખામ્બુજે પરમેશ્વર-મુખ-પદ્મે વિલીને સમ્બદ્દે લોચને યાસાં તાસ્ તથા તાભિઃ । પુનઃ કીદૃશાભિઃ ? ઊધોભરેતિ સ્તન-ગૌરવ-સ્ખલન-સાલસાલ્પ-ગમન-શીલાભિઃ । પુનઃ કીદૃશાભિઃ ? દન્તાગ્રેણ દષ્ટઃ પરિશિષ્ટ-તૃણાઙ્કુરો ભક્ષણાવશિષ્ટ-તૃણાઙ્કુરો યાભિસ્ તાસ્ તથા તાભિઃ । પુનઃ કીદૃશાભિઃ ? આલમ્બીતિ આલમ્બિની લમ્બમાના વાલધિ-લતા યાસાં તાસ્ તથા તાભિઃ

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
સ-પ્રસ્રવ-સ્તન-વિચૂષણ-પૂર્ણ-નિશ્ચ-
લાસ્યાવટ-ક્ષરિત-ફેનિલ-દુગ્ધ-મુગ્ધૈઃ ।
વેણુ-પ્રવર્તિત-મનોહર-મન્દ્ર-ગીત-
દત્તોચ્ચ-કર્ણ-યુગલૈર્ અપિ તર્ણકૈશ્ ચ

તર્ણકૈશ્ ચૈક-વાર્ષિકૈશ્ ચાભિવીતમ્ ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ । કીદૃશૈઃ ? પ્રસ્રવેણ ક્ષરદ્-દુગ્ધેન સહ વર્તતે યત્ સ્તન-વિચૂષણં દન્તોષ્ઠેન સ્તનાકર્ષણં તેન પરિપૂર્ણો નિશ્ચલઃ સ્થિરશ્ ચ ય આસ્યાવટઃ મુખ-વિવરં તતઃ ક્ષરિતં ગલિતં યત્ ફેનિલં સ-ફેનં દુગ્ધં તેન મુગ્ધૈર્ મનોહરૈઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? વેણ્વ્ ઇતિ । વેણુર્ વંશી તેન પ્રવર્તિતા ચાલિતા મનોહરા આહ્લાદ-કારિણી મન્દ્રાનલ્પા યા ગીતિર્ ગાનં તત્ર દત્તમ્ ઉચ્ચં કર્ણ-યુગલં યૈસ્ તથા તૈઃ

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
પ્રત્યગ્ર-શૃઙ્ગ-મૃદુ-મસ્તક-સમ્પ્રહાર-
સંરમ્ભ-વલ્ગન-વિલોલ-ખુરાગ્ર-પાતૈઃ ।
આમેદુરૈર્ બહુલ-સાસ્ન-ગલૈર્ ઉદગ્ર-
પુચ્છૈશ્ ચ વત્સતર-વત્સતરી-નિકાયૈઃ

વત્સતરઃ ત્રૈવાર્ષિકો બલીવર્દઃ । વત્સતરી ત્રૈવર્ષિકી ગૌઃ । એતયોર્ નિકાયૈઃ સમૂહૈઃ પ્રત્યગ્રં નવીનં શૃઙ્ગં યસ્મિન્ન્ એવમ્ભૂતં યત્ મૃદુ મસ્તકં તત્ર યઃ સમ્પ્રહારઃ અભિઘાતઃ અન્ય-વત્સતરસ્ય યુધ્યતઃ તેન યઃ સંરમ્ભઃ ક્રોધાતિશયસ્ તેન યદ્ વલ્ગનમ્ ઇતસ્ તતો વિચલનં તેન વિલોલઃ અનવસ્થિતઃ ખુરાગ્ર-પાતો યેષાં તે તથા તૈઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? આમેદુરૈઃ સુસ્નિગ્ધૈઃ પુષ્ટૈર્ ઇતિ વા । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? બહુલાતિશયિતા સાસ્ના યત્ર સ એવમ્ભૂતો ગલો યેષાં તે તથા તૈઃ । સાસ્ના ચ ગલ-કમ્બલઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? ઉદગ્ર-પુચ્છૈઃ

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
હમ્બા-રવ-ક્ષુભિત-દિગ્-વલયૈર્ મહદ્ભિ-
રપ્ય્ ઉક્ષભિઃ પૃથુ-કકુદ્ભર-ભાર-ખિન્નૈઃ ।
ઉત્તમ્ભિત-શ્રુતિ-પુટી-પરિપીત-વંશ-
ધ્વાનામૃતોદ્ધૃત-વિકાશિ-વિશાલ-ઘોણૈઃ

મહદ્ભિર્ ઉક્ષભિર્ બલીવર્દૈર્ અપ્ય્ અભિવીતમ્ । કીદૃશૈઃ ? હમ્બા-રવેણ સ્વર-વિશેષેણ ક્ષુભિતઃ ક્ષોભં પ્રાપિતો દિગ્-વલયો દિક્-સમૂહો યૈસ્ તે તથા તૈઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? પૃથુર્ અતિશયિતો યઃ કકુદ્ભરઃ અપર-ગલ-ભરઃ સ એવ ભારસ્ તેન ખિન્નૈઃ અલસૈઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? ઉત્તમ્ભિતેતિ ઊર્ધ્વં સ્તમ્ભિતા ઉત્થાપિતા યા શ્રુતિ-પુટી તયા પરિપીતમ્ અતિશયેન શ્રુતં યદ્ વંશસ્ય ધ્વાનામૃતં શબ્દ-રૂપામૃતં તેનોદ્વૃત્તા ઊર્ધ્વં પ્રાપિતા વિકાશિની પ્રસ્ફુટા વિશાલા દીર્ઘા ઘોણા નાસા યેષાં તે તથા તૈઃ

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
ગોપૈઃ સમાન-ગુણ-શીલ-વયો-વિલાસ-
વેશૈશ્ ચ મૂર્ચ્છિત-કલ-સ્વન-વેણુ-વીણૈઃ ।
મન્દ્રોચ્ચતાર-પટ-ગાન-પરૈર્ વિલોલ-
દોર્-વલ્લરી-લલિત-લાસ્ય-વિધાન-દક્ષૈઃ

ગોપૈશ્ ચાભિવીતમ્ । કીદૃશૈઃ ? સમાનેતિ ગુણ ઉદયાદિઃ શીલં ધૈર્યાદિ વયો બાલ્યાદિ વિલાસઃ ક્રીડનં વેશઃ સંસ્થાન-વિશેષઃ સમાનાઃ તુલ્યાઃ ગુણ-શીલાદયો યેષાં તે તથા તૈઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? મૂર્ચ્છાં પ્રાપિતઃ કલો ઽવ્યક્ત-મધુરઃ સ્વરો રાગો યત્ર વેણુશ્ ચ વીના ચ । વેણુ-વીણૈર્ મૂર્ચ્છિત-કલ-સ્વરે વેણુ-વીણે યેષાં તૈઃ તથા । તદ્ ઉક્તમ્-
સ્વરઃ સમ્મૂર્છિતો યત્ર રાગતાં પ્રતિપદ્યતે ।
મૂર્છનામ્ ઇતિ તાં પ્રાહુઃ કવયો ગ્રામ-સમ્ભવામ્ ।
સપ્ત-સ્વરાસ્ ત્રયો ગ્રામા મૂર્છનાસ્ ત્વ્ એક-વિંશતિઃ ॥
પુનઃ કીદૃશૈઃ ? મન્દ્રોચ્ચેતિ મન્દ્રં નીચૈઃ ઉચ્ચમ્ અતિશાયિતં તારો યતિ-વિશેષસ્ તેન પટુ સ્પષ્ટં યદ્ ગાનં તત્-પરૈસ્ તદ્-આસક્તૈઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? વિલોલેતિ વિલોલા યા દોર્-વલ્લરી બાહુ-લતા તયા યલ્ લલિતં મનોહરં લાસ્યં નૃત્યં તસ્ય વિધાનં કરણં તત્ર દક્ષૈઃ કુશલૈઃ

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
જઙ્ઘાન્ત-પીવર-કટીર-તટી-નિબદ્ધ-
વ્યાલોલ-કિઙ્કિણિ-ઘટારટિતૈર્ અટદ્ભિઃ ।
મુગ્ધૈસ્ તરક્ષુ-નખ-કલ્પિત-કણ્ઠ-ભૂષૈર્
અવ્યક્ત-મઞ્જુ-વચનૈઃ પૃથુકૈઃ પરીતમ્

પૃથુકૈર્ બાલકૈઃ પરીતં વેષ્ટિતમ્ । કીદૃશૈઃ ? જઙ્ઘા-સમીપે પીવરા માંસલા યા કટીર-તટી કટી-સ્થલી તસ્યાં નિબદ્ધા વ્યાલોલા ચઞ્ચલા યા કિઙ્કિણિ-ઘટા કાઞ્ચી-સમૂહઃ, તસ્ય રટિતૈઃ શબ્દૈર્ અટદ્ભિઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? મુગ્ધૈર્ મનોહરૈઃ । પુનઃ કિમ્ભૂતૈઃ ? તરક્ષુ-નખેન વ્યાઘ્ર-નખેન કલ્પિતા સમ્પાદિતા કણ્ઠ-ભૂષા કણ્ઠાલઙ્કારો યૈસ્ તે તથા તૈઃ । બાલકાનાં રક્ષાર્થં કણ્ઠે વ્યાઘ્ર-નખ-બન્ધનં ક્રિયતે યતઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ?
અવ્યક્તમ્ અસ્પષ્ટમ્ અથ ચ મઞ્જુલં મનોહરમ્ એવમ્ભૂતં વચનં યેષાં તે તથા તૈઃ

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
અથ સુલલિત-ગોપ-સુન્દરીણાં
પૃથુ-નિવિરીષ-નિતમ્બ-મન્થરાણામ્ ।
ગુરુ-કુચ-ભર-ભઙ્ગુરાવલગ્ન-
ત્રિવલિ-વિજૃમ્ભિત-રોમ-રાજિ-ભાજામ્

અથાનન્તરં મનોહર-ગોપ-સ્ત્રીણામ્ આલીભિઃ પઙ્ક્તિભિઃ સમન્તાત્ સર્વતઃ સતતં નિત્ય-સેવિતમ્ ઇત્ય્ અષ્ટમ-શ્લોકેનાન્વયઃ । કિમ્ભૂતાનામ્ ? પૃથુ બૃહન્ નિવિરીષો નિવિડો યો નિતમ્બઃ કટિ-પશ્ચાદ્-ભાગઃ, તેન મન્થરાણાં ગમનાશક્તાનામ્ । પુનઃ કિમ્ભૂતાનામ્ ? ગુરુર્ અતિશયિતો યઃ કુચ-ભરઃ સ્તન-ગૌરવં તેન ભઙ્ગુરમ્ ઈષન્ નાં યદ્ અવલગ્નં મધ્ય-પ્રદેશઃ તત્ર યદ્-બલિ-ત્રયં તત્ર વિજૃમ્ભિતા વિતતા રોમ-પઙ્ક્તિર્ યાસાં તાસામ્

પુનઃ કીદૃશીનામ્ ?
તદ્-અતિમધુર-ચારુ-વેણુ-વાદ્યા-
મૃત-રસ-પલ્લવિતાઙ્ગજાઙ્ઘ્રિ-પાનામ્ ।
મુકુલ-વિસર-રમ્ય-રૂઢ-રોમોદ્-
ગમ-સમલઙ્કૃત-ગાત્ર-વલ્લરીણામ્

તસ્ય શ્રી-કસ્યાતિમધુરં અતિપ્રીતિ-દાયકં ચારુ મનોહરં યદ્ વેણુ-વાદ્યાં વંશી-રવઃ સ એવામૃત-રસઃ અમૃત-રૂપ-જલં તેન પલ્લવિતો વૃદ્ધ્ય્-ઉન્મુખઃ અઙ્ગજાઙ્ઘ્રિપઃ કામ-વૃક્ષો યાસાં તાસ્ તથા તાસામ્ । અઙ્ગજાઙ્ઘ્રિપસ્યેતિ પાઠઃ । પુનઃ કિમ્ભૂતાનામ્ ? મુકુલ-વિસરઃ કલિકા-સમૂહઃ તદ્વદ્ રમ્યો મનોહરો યો રૂઢ ઉપચિતો રોમોદ્ગમો રોમોત્થાનં તેન સમલઙ્કૃતા ગાત્ર-વલ્લરી દેહ-લતા યાસાં તાસ્ તથા તાસામ્

પુનઃ કિમ્ભૂતાનામ્ ?
તદ્-અતિરુચિર-મન્દ-હાસ-ચન્દ્રા-
તપ-પરિજૃમ્ભિત-રાગ-વારિણાશેઃ ।
તરલતર-તરઙ્ગ-ભઙ્ગ-વિપ્રુટ્-
પ્રકર-સમ-શ્રમ-બિન્દુ-સન્તતાનામ્

તસ્ય કૃષ્ણસ્યાતિમનોહરો ય ઈષદ્-ધાસઃ સ એવ ચન્દ્ર-રશ્મિસ્ તેન પરિજૃમ્ભિત ઉચ્છલિતો યો રાગ-સમુદ્રસ્ તસ્યાતિચઞ્ચલો યસ્ તરઙ્ગઃ કલ્લોલઃ તદીયા યે જલ-કણાઃ તેષાં યઃ સમૂહસ્ તેન સમસ્ તુલ્યો યઃ શ્રમ-બિન્દુર્ ઘર્મ-જલ-બિન્દુઃ તેન સન્તતાનાં વ્યાપ્તાનામ્

પુનઃ કિમ્ભૂતાનામ્ ?
તદ્-અતિલલિત-મન્દ-ચિલ્લિ-ચાપ
ચ્યુત-નિશિતેક્ષણ-માર-વાણ-વૃષ્ટ્યા ।
દલિત-સકલ-મર્મ-વિહ્વલાઙ્ગ-
પ્રવિસૃત-દુઃસહ-વેપથુ-વ્યથાનામ્

તસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્યાતિમનોહરો મન્દઃ અનતિદીર્ઘો યશ્ ચિલ્લિ-ચાપો ભ્રૂ-લતા સૈવ ધનુસ્ તસ્માદ્ ઉદ્ગતં તીક્ષ્ણં કટાક્ષઃ સ એવ કામ-બાણસ્ તસ્ય વૃષ્ટ્યાત્યન્ત-પાતેન દલિતં ચૂર્ણિતં યત્ સકલં મર્મ તેનાનાયત્તં યદ્ અઙ્ગં તત્ર પ્રસૃતા વ્યાપ્તા દુઃસહા કમ્પ-વેદના યાસાં તાસ્ તથા તાસામ્

પુનઃ કિમ્ભૂતાનામ્ ?
તદ્-અતિરુચિર-કર્મ-રૂપ-શોભા-
મૃત-રસ-પાન-વિધાન-લાલસાભ્યામ્ ।
પ્રણય-સલિલ-પૂર-વાહિનીનામ્
અલસ-વિલોલ-વિલોચનામ્બુજાભ્યામ્

પ્રણયેનૈવ પ્રેમ્ણૈવ યો જલ-પ્રવાહસ્ તં વહન્તિ યાસ્ તથા તાસામ્ । કાભ્યામ્ ? લજ્જાદિનાર્ધ-નિમીલિત-પદ્મલોચનાભ્યાં સ-વિલાસ-ચઞ્ચલિત-નેત્ર-પદ્માભ્યામ્ ઇત્ય્ અપિ પાઠઃ । કિમ્ભૂતાનામ્ ? તસ્ય પરમેશ્વરસ્યાતિરુચિરં યત્ કર્મ શૃઙ્ગાર-ચેષ્ટા-વિશેષઃ રૂપ-શોભા કામિની-મનો-રઞ્જિકા કાન્તિઃ તે એવામૃત-રસૌ તયોર્ યત્ પાનમ્ અત્યન્ત-ચક્ષુર્-વ્યાપારસ્ તત્-કરણે સાકાઙ્ક્ષાભ્યામ્ । સુભગ-કમ્રેતિ પાઠાન્તરમ્ । સુભગઃ સુન્દરઃ કમ્રઃ કમનીયઃ સુભગ-કમનીયયોર્ એક-પર્યાયયોર્ ગ્રહણમ્ અદ્ભુતત્વાદ્ રૂપસ્યેતિ ત્રિપાઠિનઃ

પુનઃ કિમ્ભૂતાનામ્ ?
વિશ્રંસત્-કવરી-કલાપ-વિગલત્-ફુલ્લ-પ્રસૂન-શ્રવન્-
માધ્વી-લમ્પટ-ચઞ્ચરીક-ઘટયા સંસેવિતાનાં મુહુઃ ।
મારોન્માદ-મદ-સ્ખલન્-મૃદુ-ગિરામ્ આલોલ-કાઞ્ચ્ય્-ઉછ્વસન્-
નીવી-વિશ્લથમાન-ચીન-સિચયાન્તાવિર્નિતમ્બ-ત્વિષામ્

વિશ્રંસન્ સ્ખલન્ યઃ કેશ-પાશસ્ તસ્માત્ પ્રભ્રંશ્યદ્ યદ્ વિકસિતં પુષ્પં તસ્માદ્ ગલન્તી યા માધ્વી પુષ્પ-રસઃ તત્રાત્યન્તાસક્તો યશ્ ચઞ્ચરીકો ભ્રમરસ્ તસ્ય સમૂહેન મુહુર્ વારં વારં સંસેવિતાનામ્ । પુનઃ કિમ્-ભૂતાનાં મારેતિ ।
કામ-કૃતોન્માદેન યા મત્તતા તયા સ્ખલન્તી અસ્પષ્ટા મૃદ્વી કોમલા મનોહરા ગીર્વાણી યાસાં તાસ્ તથા તાસામ્ ઉન્માદ-મદૌ શૃઙ્ગાર-વિશેષૌ । તદ્ ઉક્તં શૃઙ્ગાર-તિલકે-
શ્વાસ-પ્રરોદનોત્કમ્પૈર્ બહુધાલોકનૈર્ અપિ ।
વ્યાપારો જાયતે યત્ર સ ઉન્માદઃ સ્મૃતો યથા ॥
એવં મદસ્યાપિ લક્ષણં બોદ્ધવ્યમ્ ઇતિ કેચિત્ । પુનઃ કીદૃશીનામ્ ? આલોલા ચઞ્ચલા યા કાઞ્ચી-રસના તથા ઉચ્છ્વસન્તી દૃઢા ભવન્તી યા નીવી વસ્ત્ર-ગ્રન્થિઃ । નીવી સ્ત્રી-વસન-ગ્રન્થાવ્ ઇતિ કોષાત્ । તયા વિશ્લથમાનં ચીન-સિચયં ચીન-દેશોત્પન્નં સૂક્ષ્મ-વસ્ત્રં તસ્યાન્તે મધ્યે આવિઃ પ્રકટા નિતમ્બ-ત્વિટ્ નિતમ્બ-કાન્તિર્ યાસાં તાસ્ તથા તાસામ્

પુનઃ કિમ્ભૂતાનામ્ ?
સ્ખલિત-લલિત-પાદામ્ભોજ-મન્દાભિઘાત-
ક્વણિત-મણિ-તુલાકોટ્યાકુલાશા-મુખાનામ્ ।
ચલદ્-અધર-દલાનાં કુડ્મલત્-પક્ષ્મલાક્ષિ-
દ્વય-સરસિ-રુહણામ્ ઉલ્લસત્-કુણ્ડલાનામ્

સ્ખલિતમ્ અનાયત્તં લલિતં મનોહરં યત્ પાદ-પદ્મં તસ્ય યો મન્દ ઈષદ્ અભિઘાતઃ આભિઘાત-ક્વણિત-મણિ-તુલાકોટ્યાકુલાશા-મુખાનામ્ ચલદ્-અધર-દલાનાં કુડ્મલત્-પક્ષ્મલાક્ષિ-દ્વય-સરસિ-રુહણામ્ ઉલ્લસત્-કુણ્ડલાનામ્

પુનઃ કિમ્ભૂતાનામ્ ?
દ્રાઘિષ્ઠ-શ્વસન-સમીરણાભિ-તાપ-
પ્રમ્લાની-ભવદ્-અરુણોષ્ઠ-પલ્લવાનામ્ ।
નાનોપાયન-વિલસત્-કરામ્બુજાનામ્
આલીભિઃ સતત-નિષેવિતં સમન્તાત્

દીર્ઘો યઃ શ્વાસ-વાયુસ્ તેન યો ઽભિતાપઃ તેન પ્રમ્લાની-ભવન્ રક્તૌષ્ઠ-પલ્લવો યાસાં તાસ્ તથા તાસામ્ । પુનઃ કિમ્ભૂતાનામ્ ? વિવિધોપાયનેન શોભમાનાનિ હસ્ત-કમલાનિ યાસાં તાસ્ તથા તાસામ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
તાસામ્ આયત-લોલ-નીલ-નયન-વ્યાકોશ-નીલામ્બુજ-
સ્રગ્ભિઃ સમ્પરિપૂજિતાખિલ-તનું નાના-વિલાસાસ્પદમ્ ।
તન્-મુગ્ધાનન-પઙ્કજ-પ્રવિગલન્-માધ્વી-રસાસ્વાદનીં
બિભ્રાણં પ્રણયોન્મદાક્ષિ-મધુકૃન્-માલાં મનોહારિણીમ્

મુકુન્દં તાસાં ગોપ-સુન્દરીણામ્ આયતં દીર્ઘં લોલં ચઞ્ચલં નીલં શ્યામં યન્ નયનં તદ્ એવ વ્યાકોશં નીલોત્પલં પ્રફુલ્લં નીલામ્બુજં તેષાં સ્રગ્ભિર્ માલાભિઃ સમ્પરિપૂજિતા અધિકતરમ્ અર્ચિતા સકલા તનુર્ યસ્ય સ તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? વિવિધ-વિલાસ-સ્થાનમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? તન્-મુગ્ધાનનેતિ તાસાં યન્ મનોહરં મુખં તદ્ એવ પદ્મ-સમૂહસ્ તસ્માત્ વિગલન્ સ્રવન્ યો માધ્વી-રસો મકરન્દઃ તમ્ આસ્વાદયિતું શીલં યસ્યાઃ તામ્ પ્રણયેન પ્રીત્યા ઉદ્ગત-મદં યદ્ અક્ષિ-યુગલં સૈવ ભ્રમર-માલા પઙ્ક્તિસ્ તાં મનોહારિણીં બિભ્રાણમ્

અધુના પરમેશ્વર-ધ્યાનાનન્તરમ્ ઉપાસકામર-પ્રભૃતીનાં ધ્યાનમ્ આહ-
ગોપી-ગોપ-પશૂનાં બહિઃ
સ્મરેદ્ અગ્રતો ઽસ્ય ગીર્વાણ-ઘટાં ।
વિત્તાર્થિનીં વિરિઞ્ચિ-ત્રિનયન-
શતમન્યુ-પૂર્વિકાં સ્તોત્ર-પરામ્

અસ્ય પરમેશ્વરસ્યાગ્રતો ગોપી-ગો-પશૂનાં બહિર્ ગીર્-વાણ-ઘટ-દેવ-સમૂહં સ્મરેત્ યદ્યપિ બહિઃ-શબ્દ-યોગે પઞ્ચમી જ્ઞાપિતા તથાપિ જ્ઞાપક-સિદ્ધં ન સર્વત્રેતિ ષષ્ઠી-પ્રયોગે ઽપિ ન દોષઃ । કિમ્-ભૂતામ્ ? વિત્તાર્થિનીં જ્ઞાનાર્થિનીં વા ધનાર્થિનીં યદ્ વા પરમેશ્વર-ચિત્તાપહરણ-પરાં યદ્ વા ધર્મ-કામ-મોક્ષાર્થિનીમ્ । પુનઃ કિમ્-ભૂતામ્ ? વિરઞ્ચિર્ બ્રહ્મા ઈશઃ શક્રઃ તત્-પ્રમુખામ્ । પુનઃ કિમ્-ભૂતામ્ ? સ્તવન-પરામ્

તદ્-દક્ષિણતો મુનિ-નિકરં
દૃઢ-ધર્મ-વાઞ્છમ્ આમ્નાય-પરમ્ ।
યોગીન્દ્રાન્ અથ પૃષ્ઠે મુમુક્ષ-
માણાન્ સમાધિના સનકાદ્યાન્

તસ્ય પરમેશ્વરતો દક્ષિણતો દક્ષિણ-વિભાગે તદ્વદ્ ઇતિ પાઠે તેનૈવ પ્રકારેણ મુનિ-નિકરં મુનિ-સમૂહં સ્મરેત્ । કીદૃશમ્ ? આમ્નાય-પરં વેદાધ્યયન-પરમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? નિશ્ચલા ધર્મ-વાઞ્છા યસ્ય તં યત્ તુ મનનાત્ મુનિર્ ઇત્ય્ અભિધાનાત્ એષાં ધર્મ-વાઞ્છા ન યુક્તા તેન મુનિ-શબ્દો ઽત્ર ઋષ્ય્-ઉપલક્ષક ઇતિ તન્ ન, ધર્મ-શબ્દેનાત્રાત્મ-જ્ઞાનાભિધાનાત્ । તદ્ ઉક્તં યાજ્ઞવલ્ક્યેન-અયં તુ પરમો ધર્મઓ યદ્ યોગેનાત્મ-દર્શનમ્ ઇતિ ।
અથાનન્તરં પરમેશ્વરસ્ય પશ્ચાદ્-ભાગે સનકાદ્યાન્ યોગેશ્વરાન્ સ્મરેત્ । કિમ્-ભૂતાન્ ? મોક્ષૈક-પરાન્ । પુનઃ કિમ્-ભૂતાન્ ? સમાધિનોપવિષ્ટાન્

સવ્યે સકાન્તાન્ અથ યક્ષ-સિદ્ધ-
ગન્ધર્વ-વિદ્યાધર-ચારણાંશ્ ચ ।
સકિન્નરાન્ અપ્સરસશ્ ચ મુખ્યાઃ
કામાર્થિનો નર્તન-ગીત-વાદ્યૈઃ

અથાનન્તરં દેવ-વામ-ભાગે સ-સ્ત્રીકાન્ યક્ષાદીન્ સ્મરેત્ । કિમ્-ભૂતાન્ ? કિન્નર-સહિતાન્ । પુનઃ કિમ્-ભૂતાન્ ? સર્વ-નર્તન-ગીત-વાદ્યૈઃ કરણ-ભૂતૈર્ વાઞ્છિતાર્થિનઃ । તથા પ્રધાન-ભૂતા અપ્સરસઃ ઉર્વશી-મુખ્યાઃ સ્મરેત્

શઙ્ખેન્દુ-કુન્દ-ધવલં સકલાગમજ્ઞં
સૌદામની-તતિ-પિશઙ્ગ-જટા-કલાપમ્ ।
તત્-પાદ-પઙ્કજ-ગતામ્ અચલાઞ્ચ ભક્તિં
વાઞ્છન્તમ્ ઉજ્ઝિતતરાન્ય-સમસ્ત-સઙ્ગમ્

નભસિ આકાશે ધાતૃ-સુતં બ્રહ્મ-પુત્રં સ્મરેત્ । કથમ્-ભૂતમ્ ? શઙ્ખાદિવત્ શ્વેતં નિર્મલમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? સમ્પૂર્ણાગમ-વેત્તારમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? સૌદામની વિદ્યુત્ તસ્યાસ્ તતિઃ દીપ્તિસ્ તદ્વત્ પિશઙ્ગા કપિલા યા જટા તસ્યાઃ કલાપઃ સમુદાયો યત્ર તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? ભક્તિમ્ ઇચ્છન્તમ્ । કિમ્-ભૂતામ્ ? સ્થિરામ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? અત્યન્ત-પરિત્યક્ત-પરમેશ્વર-ભિન્ન-સકલ-સમ્બન્ધમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
નાના-વિધ-શ્રુતિ-ગણાન્વિત-સપ્ત-રાગ-
ગ્રામ-ત્રયી-ગત-મનોહર-મૂર્છનાભિઃ ।
સંપ્રીણયન્તમ્ ઉદિતાભિર્ અમું મહત્યા
સઞ્ચિન્તયેન્ નભસિ ધાતૃ-સુતં મુનીન્દ્રમ્

અમું નાના-પ્રકારઃ ષટ્-ત્રિંશદ્-ભેદાત્મકો યઃ શ્રુતિ-ગણઃ નાદ-સમૂહસ્ તેનાન્વિતા યે સપ્ત રાગાઃ નિષાદ-ર્ષભ-ગાન્ધાર-ષડ્જ-મધ્યમ-ધૈવત-પઞ્ચમાખ્યાઃ સ્વરાઃ તત્ર ત્રયાણાં ગ્રામાણાં સમાહારો ગ્રામ-ત્રયી તત્ર ગ્રામ-ત્રય્યાં ગતાઃ પ્રાપ્તાઃ યા મૂર્છના મનોહરા એકત્રિંશતિ-પ્રકારાસ્ તાભિઃ સંપ્રીણયન્તમ્ ।
સપ્ત-સ્વરાસ્ ત્રયો ગ્રામા મૂર્છનાસ્ ત્વ્ એકવિંશતિઃ ।
સંમૂર્છિતઃ સ્વરો યત્ર રાગતાં પ્રતિપદ્યતે ।
મૂર્છનામ્ ઇતિ તાં પ્રાહુઃ કવયો ગ્રામ-સમ્ભવામ્ ॥
કિમ્ભૂતાભિઃ ? મહત્યા સપ્ત-તન્ત્રી-યુક્તયા નારદ-વીણયા ઉદિતાભિર્ ઉદ્ગતાભિઃ

અધુના પ્રકૃતમ્ ઉપસંહરન્ આત્મ-પૂજા-ક્રમમ્ આહ-
ઇતિ ધ્યાત્વાત્માનં પટુ-વિશદ-ધીર્ નન્દ-તનયં
પુરો બુદ્ધ્યૈવાર્ઘ્ય-પ્રભૃતિભિર્ અનિન્દ્યોપહૃતિભિઃ ।
યજેદ્ ભૂયો ભક્ત્યા સ્વ-વપુષિ બહિષ્ઠૈશ્ ચ વિભવૈર્
વિધાનં તદ્ બ્રૂમો વયમ્ અતુલ-સાન્નિધ્ય-કૃદ્ અથ

ઇતિ પૂર્વોક્ત-ધ્યાન-પ્રકારેણ પટુ-વિશદ-ધીઃ સમર્થા વિચાર-ક્ષમા અથ ચ નિર્મલા એવમ્ભૂતા બુદ્ધિર્ યસ્ય સ તથા આત્માનં નન્દ-તનયં ગોપાલ-કૃષ્ણ-રૂપં ધ્યાત્વા આત્મ-નન્દ-તનયયોર્ અભેદં ચિન્તયિત્વા પુરઃ પ્રથમતો બુદ્ધ્યૈવ મનસૈવાર્ઘ્ય-પ્રભૃતિભિર્ અનિન્દ્યોપહૃતિભિઃ અર્ઘ્ય-પાદ્યાદિભિર્ ઉપહૃતિભિર્ અનિન્દિતોપચારૈઃ યથોપદેશં પૂજયેત્ । ત્રિપાઠિનસ્ તુ અભિનન્દ્યેતિ પાઠે ધૃત્વા પૂજયેદ્ ઇત્ય્ અર્થમ્ આહુઃ । ભૂયઃ પુનર્ અપિ સ્વ-શરીરે સાક્ષાદ્ બાહ્યોપચારૈર્ અર્ઘ્યાદિભિઃ પૂજયેત્ । અથાનન્તરં તદ્-વિધાનં બહિષ્ઠ-વિભવાર્ચન-પ્રકારં વયં બ્રુમઃ । કીદૃશમ્ ? પરમેશ્વરાત્યન્ત-સાન્નિધ્ય-દાતારમ્

શઙ્ખ-પૂરણ-વિધિં દર્શયતિ-
આરચય્ય ભુવિ ગોમયામ્ભસા
સ્થણ્ડિલં નિજમ્ અમુત્ર વિષ્ટરમ્ ।
ન્યસ્ય તત્ર વિહિતાસ્પદો ઽમ્ભસા
શઙ્ખમ્ અસ્ત્ર-મનુના વિશોધયેત્

ભુવિ પૃથિવ્યાં સ્થણ્ડિલં પૂજા-સ્થલં ગોમય-સહિતેન જલેનારચય્ય ઉપલિપ્ય અમુત્ર સ્થણ્ડિલે નિજં સ્વીયં વિષ્ટરમ્ આસનં વસ્ત્ર-કમ્બલાદિકં ન્યસ્ય સંસ્થાપ્ય તત્ર વિષ્ટરે વિહિતાસ્પદઃ કૃતાસનો જલેન શઙ્ખમ્ અસ્ત્ર-મનુના મૂલમન્ત્રાસ્ત્ર-મન્ત્રેણ અસ્ત્રાય ફડ્ ઇતિ મન્ત્રેણ વા પ્રલેપયેત્

તત્ર ગન્ધ-સુમનોક્ષતાન્ અથો
નિક્ષિપેદ્ ધૃદય-મન્ત્રમ્ ઉચ્ચરન્ ।
પૂરયેદ્ વિમલ-પાથસા સુધીર્
અક્ષરૈઃ પ્રતિગતૈઃ શિરો ઽન્તકૈઃ

વામ-ભાગ-કૃત-વહ્નિ-મણ્ડલાધારકે શઙ્ખે સુધીઃ સુબુદ્ધિ-સાધકઃ હૃદય-મન્ત્રં મૂલ-મન્ત્રમ્ એવ હૃદય-મન્ત્રમ્ કેવલં હૃદયાય નમ ઇતિ વા ઉચ્ચાર્ય ગન્ધ-પુષ્પ-યવ-તણ્ડુલાન્ નિક્ષિપેત્ । તથા વિમલ-પાથસા નિર્મલ-જલેન પૂરયેત્ । મન્ત્રમ્ આહ-પ્રતિગતૈર્ ઇતિ । પ્રતિલોમ-ગતૈઃ પ્રતિલોમ-પઠિતૈર્ માતૃકાક્ષરૈઃ ક્ષ-કારાદ્યૈર્ અકારાન્તૈઃ શિરો ઽન્તકૈઃ સ-બિન્દુકૈઃ । બિન્દ્વ્-અન્તકૈર્ ઇતિ લઘુ-દીપિકાકારઃ । સ્વાહાન્તૈર્ ઇતિ વિદ્યાધરાચાર્યઃ વિક્રાય સ્વાહેય્ત્ અન્તૈર્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ

પીઠેતિ-
પીઠ-શઙ્ખ-સલિલેષુ મન્ત્ર-વિદ્
વહ્નિ-વાસર-નિશા-કૃતાં ક્રમાત્ ।
મણ્ડલાનિ વિષકશ્રવોક્ષરૈર્
અર્ચયેદ્ વદન-પૂર્વ-દીપિતૈઃ

પીઠે શઙ્ખે સલિલે ચ યથા-ક્રમં વહ્નિ-સૂર્ય-ચન્દ્રાણાં મણ્ડલાનિ વિષં મ-કારઃ કં શિરસ્ તત્ર ન્યસ્યમાનો ઽકારઃ શ્રવઃ શ્રોત્રં તત્ર ન્યસ્યમાનો-કાર એભિર્ અક્ષરૈર્ મન્ત્ર-વિદ્ ઉપાસકઃ ક્રમેણ પૂજયેત્ । કીદૃશૈઃ ? વદન-પૂર્વ-દીપિતૈઃ વદન-પૂર્વે શિરસિ ન્યસ્યમાનમ્ અં બિન્દુર્ ઇતિ યાવત્ તેન દીપિતૈઃ સાનુસ્વારૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રયોગસ્ તુ-મં વહ્નિ-મણ્ડલાય દશ-કલાત્મને નમઃ । અં અર્ક-મણ્ડલાય દ્વાદશ-કલાત્મને નમઃ । ઉં સોમ-મણ્ડલાય ષોડશ-કલાત્મને નમઃ

તત્ર તીર્થ-મનુનભિવાહયેત્
તીર્થમ્ ઉષ્ણ-રુચિ-મણ્ડલાત્ તતઃ ।
સ્વીય-હૃત્-કમલતો હરિં તથા
ગાલિનીં ચ શિખયા પ્રદર્શયેત્

તત્ર શઙ્ખ-જલે વક્ષ્યમાણ-તીર્થ-મન્ત્રેણ સૂર્ય-મણ્ડલ-તીર્થમ્ આવાહયેત્ તથા તતઃ સ્વીય-હૃત્-પદ્માત્ કૃષ્ણમ્ આવાહયેત્ । અનન્તરં શિખા-મન્ત્રેણ વક્ષ્યમાણાં ગાલિનીં મુદ્રાં પ્રદર્શયેત્ ચ-કારાત્ ધેનુ-મુદ્રાં ચ । વામ-હસ્ત-તલે દક્ષિણ-તર્જન્યા તાડનં પ્રબોધનમ્

તજ્-જલં નયન-મન્ત્ર-વીક્ષિતં
વર્મણા સમવગુણ્ઠ્ય દોર્-યુજા ।
મૂલ-મન્ત્ર-સકલીકૃતં ન્યસેદ્
અઙ્ગકૈશ્ ચ કલયોદ્દિશો ઽસ્ત્રતઃ

તજ્-જલં શઙ્ખ-જલં વૌષડ્ ઇતિ નયન-મન્ત્રેણ વીક્ષિતં યત્ર નયન-મન્ત્રઃ સમ્ભવતિ તત્રૈવ નયન-મન્ત્રેણ વીક્ષણમ્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । વર્મણા હુમ્ ઇતિ કવચ-મન્ત્રેણાગુણ્ઠ્ય મૂલ-મન્ત્ર-સકલીકૃતં મૂલ-મન્ત્રાઙ્ગ-સમ્બન્ધમ્ । એતસ્યૈવ વિવરણં ન્યસેદ્ ઇતિ । દેવતાઙ્ગે ષડ્-અઙ્ગાનાં ન્યાસઃ સ્યાત્ સકલી-કૃતિર્ ઇતિ રુદ્રધરઃ । યદ્ વા, મૂલ-મન્ત્ર-ધ્યાનેન સદૈવતમ્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । અઙ્ગકૈશ્ ચ ન્યસેદ્ ઇતિ મૂલ-મન્ત્રસ્ય ષડ્-અઙ્ગ-ન્યાસં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અનન્તરં શઙ્ખસ્ય દશ દિશઃ અસ્ત્ર-મન્ત્રેણ છોટિકયા બધ્નીયાત્

અક્ષતાદિ-યુતમ્ અચ્યુતીકૃતં
સંસ્પૃશન્ જપતુ મન્ત્રમ્ અષ્ટશઃ ।
કિં ચ નિક્ષિપતુ વર્ધની-જલે
પ્રોક્ષયેન્ નિજ-તનું તતો ઽમ્બુના

તજ્-જલમ્ અભગ્ન-તણ્ડુલ-ચન્દન્-પુષ્પ-સહિતં વિષ્ણુ-સ્વરૂપતાં નીતં સ્પૃશન્ મૂલ-મન્ત્રમ્ અષ્ટ-કૃત્વો જપેત્ । અનન્તરમ્ અર્ધ-જલસ્ય કિઞ્ચિત્ સ્વ-દક્ષિણ-ભાગ-સ્થાપિત-વર્ધની-જલે પ્રોક્ષણીય-પાત્ર-જલે નિક્ષિપેત્ । તદ્ ઉક્તમ્-
દક્ષિણે પ્રોક્ષણી-પાત્રમ્ આદાયાદ્ભિઃ પ્રપૂજયેત્ ।
કિઞ્ચિદ્ અર્ઘ્યામ્બુ સઙ્ગૃહ્ય પ્રોક્ષણ્ય્ અમ્ભસિ યોજયેત્ ॥ ઇતિ ।
તદ્-અનન્તરમ્ અર્ગ્ધ-પાત્ર-જલેન વાર-ત્રયં નિજ-શરીરં પ્રોક્ષયેત્ । વર્ધની-ઘટ-જલેનેતિ વિદ્યાધરાચાર્યાઃ

ત્રિઃ કરેણ મનુનાખિલં તથા
સાધનં કુસુમ-ચન્દનાદિકમ્ ।
શઙ્ખ-પૂરણ-વિધિઃ સમીરિતો
ગુપ્ત એષ યજનાગ્રણીર્ ઇહ

તથા મૂલ-મન્ત્રેણ દક્ષ-હસ્તેન પુષ્પ-ચન્દનાદિકં પૂજોપકરણ-દ્રવ્યં વાર-ત્રયં પ્રોક્ષયેત્ । ઉપસંહરતિ શઙ્ખેતિ । એષ શઙ્ખ-પૂરણ-પ્રકારઃ સમીરિતઃ ઉક્તઃ । કીદૃશઃ ? ઇહ આગમ-શાસ્ત્રે યજનાગ્રણીઃ પ્રથમ-વિધાને યઃ શ્રેષ્ઠતરઃ

અધુના તીર્થ-મન્ત્રં દર્શયતિ-
ગઙ્ગે ચ યમુને ચૈવ ગોદાવરિ સરસ્વતિ ।
નર્મદે સિન્ધુ-કાવેરિ જલે ઽસ્મિન્ સન્નિધિં કુરુ

એષ તીર્થમ્ અનુપ્રોક્તો દુરિતૌઘ-નિવારણઃ ।
કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકૌ સક્તૌ કરયોર્ ઇતરેતરમ્

તર્જની-મધ્યમાનામાઃ સંહતા ભુગ્ન-સંજિતાઃ ।
મુદ્રૈષા ગાલિની પ્રોક્તા શઙ્ખસ્યોપરિ ચાલિતા

એષ તીર્થાવાહન-મન્ત્રઃ કથિતઃ દુરિતેતિ પાપ-સમૂહ-વિનાશકઃ । અધુના ગાલિની મુદ્રાયા લક્ષણમ્ આહ-કનિષ્ઠેત્ય્ આદિના । હસ્તયોર્ અન્યોન્ય-કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકૌ સમ્બન્ધૌ તથા તર્જની-મધ્યમાનામિકાઃ સંહતાઃ કૃત્વા ભુગ્નાઃ કિઞ્ચિદ્ આકુઞ્ચિતાઃ પરસ્પર-સંસક્તાઃ કાર્યા ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં ચ સતિ એષા ગાલિની મુદ્રા પ્રોક્તા । શઙ્ખસ્યોપરિ ચાલિતા સતી દેવતા-પ્રીતિં સમ્પાદયતીત્ય્ અર્થઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_3.45-47 ॥
અધુના સ્વ-દેહે પીઠ-પૂજા-ક્રમમ્ આહ-
અથ મૂર્ધનિ મૂલ-ચક્ર-મધ્યે
નિજ-નાથાન્ ગણ-નાયકં સમર્ચ્ય ।
ન્યસન-ક્રમતશ્ ચ પીઠ-મન્ત્રૈર્
જલ-ગન્ધાક્ષત-પુષ્પ-ધૂપ-દીપૈઃ

અથાનન્તરં મૂર્ધનિ સ્વકીય-શિરસિ મૂલ-ચક્ર-મધ્યે મૂલાધાર-ચક્રે યથા-ક્રમં સ્વ-નાથાન્ સ્વ-ગુરૂન્ ગણપતિં ચ પૂજયિત્વા પૂર્વોક્ત-ન્યાસ-ક્રમેણ પીઠ-મન્ત્રૈર્ આધાર-શક્તિમ્ આરભ્ય પીઠ-મન્ત્રાન્તં તત્-તન્-મન્ત્રૈર્ જલ-ગન્ધાક્ષત-પુષ્પ-ધૂપ-દીપૈઃ સ્વ-શરીરે પીઠ-પૂજનં કુર્યાત્

પ્રયજેદ્ અથ મૂલ-મન્ત્ર-તેજો
નિજ-મૂલે હૃદયે ભ્રુવોશ્ ચ મધ્યે ।
ત્રિતયં સ્મરતઃ સ્મરેત્ તદ્-એકી-
કૃતમ્ આનન્દ-ઘનં તડિલ્-લતાભમ્

અથાનન્તરં તન્-મૂલાધાર-હૃદય-ભ્રૂ-મધ્ય-ગત-તેજસ્-ત્રિતયં મૂલ-મન્ત્રાત્મકં પરં જ્યોતિઃ સ્મરતઃ કામ-બીજેન ક્લીમ્ ઇત્ય્ અનેનૈકીભૂતં ચિન્તયેત્ । કીદૃશં ? આનન્દ-ઘનં ચિદ્-આનન્દમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? વિદ્યુત્-પ્રભમ્

તત્-તેજો ઽઙ્ગૈઃ સાવયવી-કૃત્ય વિભૂત્યાદ્ય્-
અઙ્ગાન્તં વિન્યસ્ય યજેદ્ આસન-પૂર્વૈઃ ।
ભૂષાન્તૈર્ ભૂયો જલ-ગન્ધાદિભિર્ અર્ચાં
કુર્યાદ્ ભૂત્ય્-આદ્ય્-અઙ્ગ-વિધાનાવધિ મન્ત્રી

તદ્ એકીકૃતં તેજઃ પઞ્ચાઙ્ગૈઃ સાવયવી-કૃત્ય શરીર-યુક્તં સમ્પાદ્ય તત્ર વિભૂત્યાદ્ય્-અઙ્ગાન્તં વિભૂતિ-પઞ્જરમ્ આરભ્યાઙ્ગ-ન્યાસ-પર્યન્તં સ્વ-શરીરે વિન્યસ્ય આસનાદિ-ભૂષાન્તૈર્ ઉપચારૈર્ દેવં પૂજયેત્ । ભૂયઃ પુનર્ અપિ જલ-ગન્ધાદિભિર્ વિભૂતિ-પઞ્જર-મૂર્તિ-પઞ્જર-કરસ્થ-સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-દશ-પઞ્ચાઙ્ગ-ન્યાસ-સ્થાનેષુ ન્યાસ-ક્રમેણૈવ તન્-મન્ત્રૈર્ એવ પૂજયેત્

ભૂયો વેણું વદન-સ્થં વક્ષો-દેશે વન-માલામ્ ।
વક્ષોજો ઽર્ધં પ્રયજેચ્ ચ શ્રીવત્સં કૌસ્તુભ-રત્નમ્

ભૂયઃ પુનર્ અપિ મુખ-સ્થં વેણું પૂજયેત્ હૃદયે ચ વનમાલાં કણ્ઠમ્ આરભ્ય પાદ-દ્વયમ્ અવલમ્બિનીં પત્ર-પુષ્પ-મયીં માલામ્ । તદ્ ઉક્તમ્-
કણ્ઠમ્ આરભ્ય યા તિષ્ઠેત્ પાદ-દ્વય-વિલમ્બિની ।
પત્ર-પુષ્પ-મયી માલા વન-માલા પ્રકીર્તિતેતિ ।
સ્તનસ્યોપરિ શ્રીવત્સં કૌસ્તુભં ચ પ્રપૂજયેત્

શ્રીખણ્ડ-નિઃસ્યન્દ-વિચર્ચિતાઙ્ગો
મૂલેન ભાલાદિષુ ચિત્રકાણિ ।
લિખ્યાદ્ અથો પઞ્જર-મૂર્તિ-મન્ત્ર-
રનામયા દીપ-શિખાકૃતીનિ

અથાનન્તરં મૂલ-મન્ત્રેણ ચન્દન-પઙ્ક-લિપ્તાઙ્ગઃ પૂજક એવ લલાટાદિષુ મૂર્તિ-પઞ્જર-ન્યાસ-સ્થાનેષુ ચિત્રકાણિ તિલકાનિ દીપ-શિખાકારાણિ અનામિકયા મૂર્તિ-પઞ્જર-મન્ત્રૈઃ અં ઓં કેશવ-ધાતૃભ્યાં નમ ઇત્ય્ આદિના દ્વાદશ-મૂર્તિભિર્ લિખ્યાત્ કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

અધુના પુષ્પાઞ્જલિ-વિધિં દર્શયતિ-
પુષ્પાઞ્જલિં વિતનુયાદ્ અથ પઞ્ચ-કૃત્વો
મૂલેન પાદ-યુગલે તુલસી-દ્વયેન ।
મધ્યે હયારિ-યુગલેન ચ મૂર્ધ્નિ પદ્મ-
દ્વન્દ્વેન ષડ્ભિર્ અપિ સર્વ-તનૌ ચ સર્વૈઃ

અથાનન્તરં પઞ્ચ-કૃત્વઃ પઞ્ચ-વારાન્ મૂલ-મન્ત્રેણ પુષ્પાઞ્જલિં વિતનુયાત્ । તુલસી-દ્વયેન શ્વેત-કૃષ્ણ-તુલસી-દ્વયેન પાદ-યુગલે ક્રમેણ દક્ષિણ-વામ-પાદયોર્ ઇત્ય્ અઞ્જલિ-દ્વયં મધ્યે હૃદિ હયારિ-યુગલેન શ્વેત-રક્ત-કર-વીરાભ્યામ્ ઇત્ય્ એકો ઽઞ્જલિઃ મૂર્ધ્નિ પદ્મ-દ્વયેન શ્વેત-રક્ત-પદ્માભ્યાં ઇત્ય્ અપરો ઽઞ્જલિઃ સર્વતનૌ સર્વૈશ્ ચ ષડ્ભિર્ અપિ તુલસી-દ્વય-કરવીર-દ્વય-પદ્મ-દ્વયૈશ્ ચાઞ્જલિં તનુયાદ્ ઇતિ પઞ્ચમો ઽઞ્જલિઃ

અધુના શ્વેત-કૃષ્ણ-તુલસ્ય્-આદીનાં પ્રદાન-વિભાગં દર્શયતિ-
શ્વેતાનિ દક્ષ-ભાગે સિત-ચન્દન-પઙ્કિલાનિ કુસુમાનિ ।
રક્તાનિ વામ-ભાગે ઽરુણ-ચન્દન-પઙ્ક-સિક્તાનિ

શ્વેતાનિ તુલસ્ય્-આદીનિ પુષ્પાણિ શ્વેત-ચન્દન-પઙ્ક-યુક્તાનિ દક્ષિણ-વિભાગે દેયાનિ રક્તાનિ તુલસ્ય્-આદીનિ રક્ત-ચન્દન-પઙ્ક-યુક્તાનિ વામ-વિભાગે દેયાનિ

ઉપચારં દર્શયતિ-
તદ્વચ્ ચ ધૂપ-દીપૌ સમર્પ્ય ધિનુયાત્ સુધા-રસૈઃ કૃષ્ણમ્ ।
મુખ-વાસાદ્યં દત્ત્વા સમર્ચયેત્ સાધુ-ગન્ધાદ્યૈઃ

ધૂપ-દીપૌ સમર્પ્ય સુધા-રસૈર્ બ્રહ્મ-રન્ધ્ર-સ્થિત-શશાઙ્ક-બિમ્બ-ગલિતામૃત-દ્રવૈર્ ધિનુયાત્ પ્રીણયેત્ । સુધા-રસૈર્ મન્ત્ર-કૃત-જલૈર્ ઇતિ રુદ્રધરઃ । શ્રી-કૃષ્ણમ્ પ્રીણયેત્ । અનન્તરં મુખ-વાસાદ્યં ગન્ધ-વટિકાં દત્ત્વા ગન્ધ-પુષ્પૈઃ પૂજયેત્

તામ્બૂલ-ગીત-નર્તન-વાદ્યૈઃ
સન્તોષ્ય ચુલુક-સલિલેન ।
બ્રહ્માર્પણાખ્ય-મનુના
કુર્યાત્ સ્વાત્માર્પણં મન્ત્રી

તતસ્ તદ્-અનન્તરં મન્ત્રી સાધકઃ ઉપાસકઃ તામ્બૂલ-ગીતાદિભિઃ શ્રી-કૃષ્ણં પરિતોષ્ય ચુલુકોદકેન બ્રહ્માર્પણ-મન્ત્રેણ વક્ષ્યમાણ-સ્વાત્મ-સમર્પણં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિમર્શઃ : બ્રહ્માર્પણ-મન્ત્રો, યથા-
બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મ-હવિર્ બ્રહ્માગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્ ।
બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મ-કર્મ સમાધિના ॥ ઇતિ ॥
અથાશક્તં પ્રત્ય્ આહ-
અથવા સઙ્કુચિત-ધિયામ્ અયં વિધિર્ મૂર્તિ-પઞ્જરારબ્ધઃ ।
યદ્ય્ અષ્ટાદશ-લિપિના સાર્ણ-પદાઙ્ગૈશ્ ચ વેણુ-પૂર્વૈઃ પ્રોક્તઃ

અથવા મન્દમતીનાં પૂજકાનાં પૂજા-પ્રકારો મૂર્તિ-પઞ્જરાદિભિર્ ઉક્ત ઇયં દશાક્ષરેણ પૂજા અષ્ટાદશાક્ષર-પૂજામ્ આહ । યદ્ય્ અષ્ટાદશાક્ષર-મન્ત્રેણ પૂજા તદા કચ-ભુવિ લલાટાદિ-સ્થાનેષુ મન્ત્રાક્ષર-ન્યાસ-પદ-પઞ્ચાઙ્ગ-ન્યાસૈર્ વેણ્વ્-આદિભિશ્ ચ પ્રોક્તઃ

જપ-વિધિં દર્શયતિ-
સુપ્રસન્નમ્ અથ નન્દ-તનૂજં
ભાવયન્ જપતુ મન્ત્રમ્ અનન્યઃ ।
સાર્થ-સંસ્મૃતિ-યથાવિધિ-સઙ્ખ્યા-
પૂરણે ઽસુયમનં વિધધીત

અથાનન્તરં મન્ત્રાર્થ-સ્મરણ-પૂર્વકં મૂલ-મન્ત્રં જપતુ । કિં કુર્વન્ ? સુપ્રસન્નં પૂર્વોક્ત-રૂપમ્ આત્મ-ભિન્નં કૃષ્ણં હૃદિ ભાવયન્ । પુનઃ કિમ્ભૂતઃ ? અનન્યસ્ તત્-પરઃ યથોક્ત-જપ-સઙ્ખ્યા-પૂરણે સતિ અસુયમનં પ્રાણાયામં કુર્યાત્ જપારમ્ભે ચાત્ર વિદ્યાધરાચાર્યઃ બાહ્ય-પૂજા-શક્તૌ આત્મ-પૂજાનન્તરં જપં કુર્યાત્ શક્તૌ તુ પૂજાનન્તરમ્ ઇત્ય્ આહ

પ્રયોગ-પૂર્વ-કૃત્યમ્ આહ-
પ્રણવ-પુટિતં બીજં જપ્ત્વા શતં સહિતાષ્ટકં
નિજ-ગુરુ-મુખાદ્ આત્તાન્ યોગાન્ યુનક્તુ મહામતિઃ ।
સદ્-અમૃત-ચિદ્-આનન્દાત્માથો જપં ચ સમાપયેદ્
ઇતિ જપ-વિધિઃ સમ્યક્ પ્રોક્તો મનુ-દ્વિતયાશ્રિતઃ

કામ-બીજં પ્રણવ-પુટિતં સહિતાષ્ટકં શતમ્ અષ્ટોત્તર-શતં જપ્ત્વા નિજ-ગુરુ-મુખાત્ પ્રાપ્તાન્ યોગાન્ આત્મ-પર-દેવતા-સમાવેશ-લક્ષણાન્ અષ્ટમ-પટલે વક્ષ્યમાણાન્ મહામતિર્ યુનક્તુ કરોતુ । પ્રકૃતમ્ ઉપસંહરતિ-અનન્તરં સદ્-અમૃત-ચિદ્-આનન્દાત્મામું જપં સમાપયેત્ ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણ મનુ-દ્વિતીયાશ્રિતઃ દશાક્ષરાષ્ટાદશાક્ષરાશ્રિતઃ પૂજા-પ્રકારઃ સમ્યક્ પ્રકારેણોક્તઃ

ય ઇમં ભજતે વિધિં નરો
ભવિતાસૌ દયિતઃ શરીરિણામ્ ।
અપિ વાક્-કમલૈક-મન્દિરં
પરમં તે સમુપૈતિ તન્-મહઃ

યો નરો મનુષ્ય ઇમં પૂજા-પ્રકારં સેવતે ઽસૌ શરીરિણામ્ વલ્લભો ભવિષ્યતિ । તદા સરસ્વતી-લક્ષ્મ્યોર્ આવાસો ભવિતા અન્તે દેહ-પાતાનન્તરં તેજઃ સમુપૈતિ તદ્-રૂપો ભવતીત્ય્ અર્થઃ
સનાતનઃ : વિધિં વિધાનં પુરશ્ચરણ-લક્ષણમ્ । અચિરાત્ શીઘ્રં કમલાયાઃ સર્વ-સમ્પત્તેર્ એકં મુખ્યં મન્દિરં ચ ભાજનં ભવતિ । અપિ વાક્-કમલૈક-મન્દિરમ્ ઇતિ પાઠાન્તરે વાચઃ સરસ્વત્યાઃ કમલાયાશ્ ચૈક-મન્દિરમ્ અપિ ભવતિ