Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kramadīpikā with the commentary · Chapter 2

2.1

iti śrī-keśavācārya-viracitāyāṃ krama-dīpikāyāṃ prathamaḥ paṭalaḥ ||1||
(2)
dvitīya-paṭalam
karayor yugalaṃ vidhāyety ādinā sūcitaṃ mantram uddhartum ādau gopāla-mantreṣv api maulībhūtau daśākṣarāṣṭādaśākṣarau prathamaṃ saṃstauti-vakṣye manum iti |
vakṣye manuṃ tribhuvana-prathitātma-bhāvam
akṣīṇa-puṇya-nicayair munibhir vimṛgyam |
pakṣīndra-ketu-viṣayaṃ vasu-dharma-kāma-
mokṣa-pradaṃ sakala-karmaṇi karma-dakṣam

2.1

mantraṃ vakṣye uddhariṣyāmi | kīdṛśaṃ ? tribhuvaneti tribhuvane trailokye prathitaḥ khyāto 'nubhāvaḥ prabhāvo yasya tathā tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? munibhir mumukṣubhir vimṛgyam anveṣaṇīyam | kimbhūtair munibhiḥ ? akṣīṇeti akṣīṇaḥ sa-pūrṇaḥ puṇya-nicayaḥ sukṛta-samūho yeṣāṃ tathā taiḥ | punaḥ kīdṛśam ? pakṣīti pakṣīndro garuḍaḥ sa eva ketuḥ cihnaṃ yasya sa pakṣīndra-ketuḥ śrī-kṛṣṇaḥ tad-viṣayaṃ tat-pratipādakam | punaḥ kīdṛśam ? vastv iti vasu dhanaṃ tathā ca puruṣārtha-catuṣṭaya-pradam ity arthaḥ | punaḥ kīdṛśam ? sakaleti aśeṣa-vaśya-karma-kuśalam

2.2

______________________________
atiguhyam abodha-tūla-rāśi-
jvalanaṃ vāg-ādhipatya-daṃ narāṇām |
duritāpaharaṃ viṣāpamṛtyu-
graha-rogādi-nivāraṇaika-hetum

2.2

punaḥ kīdṛśam ? atiguhyam | punaḥ kīdṛśam ? abodheti abodho mithyā-jñāna-rūpaḥ sa eva tūla-pracayaḥ | tatra jvalano vahnir iva taṃ samastājñāna-nāśakam ity arthaḥ ? punaḥ kīdṛśam ? narāṇāṃ sādhakānāṃ vāg-adhipatya-daṃ vāgaiśvarya-pradam | punaḥ kīdṛśam ? duritāpaharaṃ duḥkha-prāpakāniṣṭa-nivārakam | punaḥ kīdṛśam ? viṣaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca apamṛtyur akāla-maraṇaṃ graho nava-graha-janitāniṣṭaṃ rogo vāta-pittādi-janita-śarīra-dausthyam evam ādīnām aśubhādīnāṃ nivāraṇe eko 'dvitīyo hetuḥ kāraṇam

2.3

______________________________
jayadaṃ pradhane 'bhayadaṃ vipine
salila-plavane sukha-tāraṇadam |
nara-sapti-ratha-dvipa-vṛddhi-karaṃ
suta-go-dharaṇī-dhana-dhānya-karam

2.3

punaḥ kīdṛśam ? pradhane saṃgrāme jayadam | vipine 'bhayadaṃ bhaya-haram | salila-plavane toyam antaraṇe sukha-santaraṇa-dātāraṃ saptir hayaḥ tathā ca manuṣyāṇāhayaratha-dvipādīnām upacaya-karaṃ tathā sutādi-pradam

2.4

bala-vīrya-śaurya-nicaya-pratibhā-
svara-varṇa-kānti-subhagatva-karam |
brahmāṇḍa-koṭi-maṇim ādi-guṇā-
ṣṭakadaṃ kim atra bahunākhila-dam

2.4

balaṃ śarīra-sāmarthyaṃ vīryaṃ śukraṃ prabhāvo vā, śauryaṃ parābhibhāvakaṃ tejaḥ, eteṣāṃ nicayaḥ samūhaḥ | pratibhā buddhiḥ sphūrti-rūpā svaro dhvaniḥ | varṇo gauratvādiḥ | kāntir dīptiḥ pratibhā-svara-varṇa-kāntir ity ekapadaṃ tathā ca pratibhā-svara-varṇa-kāntir dedīpyamāna-varṇa-śobheti kaścit subhagatvaṃ samasta-lokādarakatvam eteṣāṃ kartāraṃ dātāram ity arthaḥ | punaḥ kṣubhitā samohitāṇḍa-koṭir brahmāṇḍa-koṭir yena tathā taṃ saṃsāra-mohakam ity arthaḥ | punaḥ aṇimādi-guṇāṣṭaka-dam aṇima-laghima-garima-mahimeśitva-vaśitva-prākāmya-prāpty-ākhya-guṇāṣṭaka-pradam ity arthaḥ | punaḥ kiṃ bahunā, atra jagati akhiladaṃ samastābhīṣṭa-pradam ity arthaḥ

2.5

atha daśākṣara-mantra-rājam uddharati-śārṅgīty ādinā |
śārṅgī so 'tura-dantaḥ paro rāmākṣi-yuk dvitīyārṇam |
śūlī saurir bālo balānuja-dvayam athākṣara-catuṣṭayam

2.6

śūra-turīyaḥ sānana āvṛttaḥ syāt suśobho 'ṣtamo 'gni-sakhaḥ |
tad-dayitākṣara-yugmaṃ tad-uparigas tv evam uddharen mantram

2.7

śārṅgī ga-kāraḥ kīdṛśo 'yaṃ sottaradanta uttara-danta-paṅktau nyasyamānaḥ uttara-danta o-kāras tena sahita etena prathamākṣaram uddhṛtaḥ | śūraḥ pa-kāraḥ | kīdṛśo 'yaṃ vāmākṣi-yuk vāmākṣi caturtha-svaraḥ tena sahita etena dvitīyākṣaram uddhṛtam akṣara-catuṣkaṃ krameṇa punaḥ kathyate śūlī ja-kāraḥ bālo ba-kāraḥ balānuja-dvayaṃ saṃyukta-la-kāra-dvayaṃ lla iti svarūpam ity akṣara-catuṣkam uddhṛtam śūra-turīyaḥ śūrasya pa-kārasya caturthaḥ | kīdṛśo 'yaṃ sānana-vṛttaḥ ānana-vṛttenākāreṇa saha vartate iti sānana-vṛttaḥ ayaṃ ca saptamaḥ syād mantrasya saptamo bhavatīty arthaḥ | aṣṭamo 'gni-sakho vāyuḥ ya-kāra iti yāvat | tathā ca mantrasyāṣṭamo varṇo ya iti boddhavyaḥ | tad-uparigaṃ
pūrvokta-varṇānantary-viśiṣṭaṃ tad-dayitākṣara-yugalaṃ svāheti svarūpam ity akṣara-dvayam uddhṛtam || KrdC_2.5-6 ||
prakāśita iti-
prakāśito daśākṣaro manus tv ayaṃ madhu-dviṣaḥ |
viśeṣataḥ padāravinda-yugmaṃ bhakti-vardhanaḥ

2.7

madhudviṣaḥ śrī-gopāla-kasyāyaṃ daśākṣaro mantra uddhṛtaḥ | kīdṛśo viśeṣato viśeṣeṇa padāravinda-yugma-bhakti-vardhanaḥ śrī-gopāla-kṛṣṇa-caraṇābja-yugale yā bhaktir ārādhyatvena jñānaṃ tat samṛddhikāraka ity arthaḥ

2.8

______________________________
mantrasya ṛṣy-ādikaṃ darśayati-nārada iti |
nārado munir amuṣya kīrtitaś
chanda uktam ṛṣibhir virāḍ iti |
devatā-sakala-loka-maṅgalo
nanda-gopa-tanayaḥ samīritah

2.8

amuṣya pūrvokta-mantrasya muniḥ ṛṣir nāradaḥ kīrtitaḥ kathitaḥ | ṛṣibhir gautamādibhir virāṭ-chanda uktam | devatā nana-gopa-tanayaḥ śrī-gopāla-kṛṣṇa uktaḥ | kīdṛśaḥ ? sakala-loka-maṅgalaḥ sarva-jana-kalyāṇa-hetuḥ | etena ṛṣy-ādīnāṃ śirasi rasanāyāṃ hṛdi krameṇa nyāsaḥ kārya iti sūcitaṃ prapañca-sāre | tathā vidhānāt prayogaś ca daśākṣara-gopāla-mantrasya nārada-ṛsaye namaḥ śirasi | virāṭ-chandase namo mukhe | śrī-gopāla-kṛṣṇāya devatāyai namaḥ hṛdi ity evambhūtaḥ | asya mantrasya nārada-ṛṣiḥ | evaṃ chando-devatayor api yojyam iti kecit

2.9

______________________________
adhunāsya mantrasya pañcāṅgāni darśayati-aṅgānīty ādinā-
aṅgāni pañca huta-bhug dayitā-sametaiś
cakrair amuṣya mukha-vṛtta-viṣūpapannaiḥ |
trailokya-rakṣaṇa-yujāpy asurāntakākhya-
pūrveṇa ceha kathitāni vibhakti-yuktaiḥ

2.10

hṛdaye natiḥ śirasi pāvaka-priyā
sa-vaṣaṭ-śikhāhum iti varmaṇi sthitam |
sa-phaḍ-astram ity uditam aṅga-pañcakaṃ
sa-caturthi-vauṣaḍ-uditaṃ dṛśor yadi

2.11

amuṣya iha śāstre aṅgāni pañca kathitāni | kāni tāni ? tatrāha hṛdaye natir iti | hṛdaye natir namaḥ-padaṃ śirasi pāvaka-priyā svāheti sa-vaṣaṭ vaṣaṭ-pada-sahitā śikhety arthaḥ | hum api varmaṇi sthitaṃ varmaṇi kavace hum api padaṃ sthitam ity arthaḥ | sa-phaḍ astraṃ phaṭ-pada-sahitam astram ity arthaḥ | ity anena prakāreṇa sa-caturthi yathā syāt tathaivam aṅga-pañcakam uditaṃ kathitaṃ caturthyā ca hṛdayādīnāṃ yogaḥ kāryaḥ | kaiḥ saha cakraiś cakra-śabdaiḥ | kīdṛśaiḥ ? mukha-vṛtta-visūpapannair mukha-vṛttam ā-kāraḥ vi iti su iti svarūpam etaiḥ pratyekam upapannaiḥ sambaddhaīh trailokya-rakṣaṇa-yujāpi trailokya-rakṣaṇaṃ yunaktīti tad-yug etādṛśena cakreṇa api-śabdāc cakrair iti vibhidyānvayaḥ kāryaḥ | tathā ca cakreṇeti asurāntakākhya-pūrveṇa
cakreṇety arthaḥ | ca samuccaye | punaḥ kīdṛśaiḥ vibhakti-yuktaiḥ ? caturthī-yuktais tasyā eva prakṛtatvād etasyāpi padasya vibhidyānvayaḥ kāryaḥ dṛśor yadi iti yadi kvacin mantre dṛśor nyāso 'sti tadā tatra vauṣaḍ iti uditaṃ kathitam |
atra jvālā-cakrāyety api yojyam iti laghu-dīpikā-kāraḥ | prayogaś ca-ācakrāya svāhā hṛdayāya namaḥ | vi-cakrāya svāhā śirase svāhā su-cakrāya svāhā śikhāyai vaṣaṭ | trailokya-rakṣaṇa-cakrāya svāhā kavacāya huṃ | jvālā-cakrāya svāhā netra-dvayāya vauṣaṭ asurāntaka-cakrāya svāhā astrāya phaḍ iti aṅgulīṣv aṅga-mantra-nyāse tu tat-tad-aṅga-mantrānte aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ tarjanībhyāṃ svāhā ity ādi yojyam | āgamāntare hrīṃ aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ hrīṃ tarjanībhyāṃ svāhā | tata ity ādi-darśanāt tenāṅguṣṭhādiṣu hṛdayāya namaḥ ity ādi-prayogāś cintyāḥ | asamavetārthakatvād mānābhāvāc ceti kecit | anye tu yathā-śrutāṅga-mantrasyaiva nyāsair aṅgulīṣv atideśān āhur ācyāryāḥ || KrdC_2.9-10
||
______________________________
daśāṅgāni darśayati-
mantrārṇair daśabhir upeta-candra-khaṇḍair
aṅgānāṃ daśakam udīritaṃ namo 'ntam |
hṛd-chīrṣaṃ tad-anu śikhātanutra-mantraṃ
pārśva-dvandva-sakaṭi-pṛṣṭham-mūrdha-yuktam

2.11

mantrārṇair mantrākṣarir namo 'ntaṃ yathā syād evam aṅgānāṃ daśakam udīritaṃ kathitaṃ kīdṛśair upeta-candra-khaṇḍaiḥ sānusvāraiḥ sthānāny āhuḥ-hṛdayaṃ śīrṣaṃ mastakaṃ tat-paścāt śikhā prasiddhā tanutraṃ kavacaṃ astraṃ daśa-dikṣu pārśva-yugala-kaṭi-pṛṣṭha-mūrdha-sahitaṃ pūrvoktam ity arthaḥ | kaṭir nābher adha iti tripāṭhinaḥ | prayogas tu goṃ hṛdayāya nama iti pīṃ śirase svāhā ity ādi

2.12

adhunāsya mantrasya bīja-śakty-adhiṣṭhātṛ-devatā-prakṛti-viniyogān darśayati vakṣya ity ādinā |
vakṣye mantrasyāsya bījaṃ ca śakti-
cakrī śakrī vāma-netra-pradīptaḥ |
sa-pradyumno bījam etat-pradiṣṭaṃ
mantra-prādyumno jagan-mohano 'yam

2.12

asya mantrasya pūrvoktasya sa-śakti-śakty-ādi-sahitaṃ bījaṃ vakṣye bījam āha-cakrīti ka-kāraḥ | kīdṛśo 'yaṃ śakrī śakro la-kāraḥ tad-yuktaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? vāma-netra-pradīptaḥ vāma-netraṃ caturtha-svaras tat-sahitaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? sa-pradyumnaḥ pradyumno binduḥ tat-sahitaḥ tathā cakrīm iti siddhaṃ bhavati | etad asya bījaṃ pradiṣṭaṃ kathitam | ayam eva prādyumno mantra ity arthaḥ | kimbhūtaḥ ? jagan-mohano viśva-vaśya-karaḥ

2.13

______________________________
śaktim āha-haṃsa iti |
haṃso medo vakra-vṛttābhyupetaḥ
potrī netrādy-anvito 'sau yugārṇā |
proktā śaktiḥ sarva-gīr-vāṇa-vṛndair
vandasyāgner vallabhā kāma-deyam

2.13

haṃsaḥ sa-kāraḥ | kimbhūtaḥ ? medo va-kāraḥ vaktra-vṛttam ā-kāraḥ ābhyām upetaḥ sambaddhaḥ tathā pautrī ha-kāraḥ | kimbhūtaḥ ? netrādir ākāras tenānvitaḥ | tathā ca svāheti siddham asau yugārṇo varṇa-dvayātmikā śaktiḥ proktā tatheyaṃ vahner vallabhā kimbhūtā kāmadā ākāṅkṣita-pradā | kathambhūtasya vahner gīrvāṇa-vṛndair vandyasya sarvadeva-samūhaiḥ pūjyasya

2.14

______________________________
viniyogam āha-viniyoga iti |
vinyogasya mantrasya puruṣārtha-catuṣṭaye |
kṛṣṇaṃ prakṛtir ity ukto durgādhiṣṭhātṛ-devatā

2.14

asya mantrasya puruṣārtha-catuṣṭaya-sādhanāya viniyoga ity arthaḥ | prakṛtir mūla-kāraṇaṃ mantrotpādakaḥ mantra-svarūpa ity arthaḥ | adhiṣṭhātṛ-devatām āha-durgādhiṣṭhātṛ-devateti

2.15

______________________________
mantrārtham āha-gopāyatīty ādinā |
gopāyeti sakalam idaṃ gopāyati paraṃ pumāṃsam iti gopī |
prakṛtes tasyā jātaṃ jana iti nadādikaṃ pṛthivy-antam

2.15

idaṃ sakalaṃ nāma-rūpābhyāṃ vyākṛtaṃ jagad gopāyati rakṣati tat-kāraṇatvāt svārthe āyaḥ | tathā paraṃ pumāṃsaṃ nitya-śuddha-buddham uktānandādvayātmakaṃ brahma-svarūpaṃ gopāyati gup gopana-kutsanayoḥ ajñātatvena viṣayīkarotīti vyutpattyā mahad-ādi-pṛthivy-antaṃ mahat-tattvādi-pṛthivī-paryantaṃ sakalaṃ kārya-jātaṃ jana ucyate

2.16

______________________________
anayor gopī-janayoḥ samīraṇād āśrito vyāptyā |
vallabha ity upadiṣṭaṃ sāndrānandaṃ nirañjanaṃ jyotiḥ

2.17

svāhety ātmānaṃ gamayāmīty atejase tasmai |
yaḥ kārya-kāraṇeśaḥ paramātmety acyutaikatāsya manoḥ

2.18

anayoḥ gopī-janayor avidyā tat-kāryayoḥ samīraṇād antaryāmitvena svasya kārye preraṇād niyamanādi iti yāvad āśrayatvato adhiṣṭhātṛtvena vyāptyā vyāpakatvena vallabhaḥ svāmīty upadiṣṭaṃ kathitam | paraṃ jyotir brahma-caitanyam | kīdṛśaṃ jyotiḥ ? sāndrānanda-niratiśayānandaika-svarūpam | punaḥ kīdṛśaṃ ? nirañjanaṃ māyā-kāluṣya-rahitaṃ svāheti tasmai sva-tejase sva-prakāśa-cid-rūpāya paramātmane svātmānaṃ jīvaika-svarūpaṃ gamayāmi samarpayāmi tad-ātmakatāṃ prāpayāmīti svāhā-śabdārthaḥ | prathama iti-śabdaḥ svāhā-śabdopasthāpakaḥ | dvitīyas tu prakāra-pradarśakaḥ | tasmai kasmai tatrāha-ya iti | yaḥ kārya-kāraṇayor jana-prakṛtyor īśaḥ svāmī adhiṣṭhātā tathā paramātmā nirupādhi-caitanyatvāc cety
anena prakāreṇāsyopāsakasyācyutaikatācyutena sahābhinnatā bhavati || KrdC_2.16-17 ||
______________________________
prakārāntareṇārtham āha-athaveti |
athavā gopījana iti samasta-jagad-vana-śakti-samudāyaḥ |
tasya svānanyasya svāmī vallabha iti ha nirdiṣṭaḥ

2.18

athavā gopījana iti śabdena sakala-viśva-rakṣaṇa-śakti-samudāyaḥ kathyate | tatra gopī-padena śaktir ucyate | jana-padena tasyāḥ samūhaḥ | tasya śakti-samūhasya svānanyasya svābhinnasya śakti-śaktimator abheda-vivakṣayā svāmī niyantā āśrayo vallabha iti hasya sphuṭaṃ nirdiṣṭa udita ity arthaḥ | svāhā-śabdārthas tu pūrvokta eva boddhavyaḥ | laghu-dīpikā-kāras tu-avana-śakti-samudāyaḥ avanaṃ sthitiḥ tatra kāraṇa-bhūtānāṃ śaktīnāṃ samudāyaḥ samūhaḥ jagat-pāliny-ādi-gaṇaḥ | uktaṃ ca mahadbhiḥ jagat-pālinīty ādyāḥ proktās tāḥ sthitaye kalā iti tasya svāmī nāyaka ity arthaḥ

2.19

______________________________
prakārāntareṇārtham āha-athaveti |
athavā vraja-yuvatīnāṃ dayitāya juhomi māṃ madīyam
apīty arpayet samastaṃ brahmaṇi sugaṇe samasta-sampattyai

2.19

gopī-jano gopāṅganā-janas tasya vallabho niratiśaya-prema-viṣayaḥ tasmai vraja-yuvatīnāṃ gopa-ramaṇīnāṃ dayitāya hṛdayānanda-dāyine svāhā juhomi | kiṃ māṃ svātmānaṃ madīyam api ātmīya-suhṛd-ādikam api ity anena prakāreṇa sa-guṇe brahmaṇi saṃsāra-pravartake parameśvareśvare sarvaṃ samarpayet | kim artham ? samasta-sampattyai sarvaiśvaryāya

2.20

______________________________
aṣṭādaśākṣara-mantroddhārāya tad-antarbhūtau kṛṣṇa-govinda-śabdau prathamato vivicya darśayati-kṛṣ-śabda iti |
kṛṣ-śabdaḥ sattārtho
ṇaś cānandātmakas tataḥ kṛṣṇaḥ |
bhaktāgha-karṣaṇād api
tad-varṇatvāc ca mantra-maya-vapuṣaḥ

2.21

go-śabda-vācakatvāj jñānaṃ
tenopalabhyate govindaḥ |
vettīti śabda-rāśiṃ govindo
go-vicāranād api ca

2.22

kṛṣ-śabdaḥ sattārthaḥ | tatra śaktaḥ | kṛṣ sattāyām ity atra kvib-antaḥ sattā-vācaka iti kāścit | kṛṭ ṇaś ca ṇa-kāraś ca ānandātmaka ānanda-vācī | nanda ānanda iti dhātor eka-deśa-grahaṇād iti kaścit | tato dvandve kṛte 'trādarśaṃ ādyaci-kṛte ca kṛṣṇaḥ sad-ānanda ity arthaḥ | prakārāntareṇa kṛṣṇa-śabdaṃ vyutpādayati bhakteti bhaktānām agha-karṣaṇāt pāpa-parimārjanāt kṛṣṇa ity arthaḥ | bhaktādi-karṣaṇād iti pāṭhe ādi-śabdenābhakta-grahaṇaṃ bhaktasya karṣaṇaṃ sva-sthāna-nayanam abhaktasya karṣaṇaṃ naraka-nayanam ity arthaḥ | prakārāntareṇa vyutpattim āha-tad-varṇeti | kṛṣṇa-varṇa-śarīratvāt kṛṣṇaḥ mantramaya-śarīrasya vācya-vācakayor abhedena vivakṣayā | go ity ādi | gaur jñānaṃ
go-śabdasya vācakatvāt jñāna-vācakatvāt tena jñānenopalabhyate prāpyate jñāyate iti govindaḥ | vid lābhe ity asya dhātoḥ prakārāntaram āha-vettīti | go-śabdaḥ śabda-vācī | vid jñāne dhātuḥ | gāṃ śabda-rāśiṃ śabda-samudāyaṃ mātṛkāṃ vettīti govindaḥ | prakārāntaram āha-go-vicāraṇād go-śabda-vicāraṇād govindaḥ | athavā gāva indriyāṇi teṣāṃ vicāraṇād viśeṣeṣu prati-niyata-viṣayeṣu pravartanād govindaḥ | athavā gāvaḥ paśu-viśeṣā iti | tathā ca śrutiḥ-paśavo div-pādaś catuṣpādaś ca iti | teṣāṃ viśeṣeṣu puṇya-pāpeṣu cāraṇāt pravartanād govindaḥ | athavā, gāvaḥ paśu-viśeṣāḥ teṣāṃ rakṣanād govindaḥ | api-śabdaś cārthe || KrdC_2.20-21 ||
______________________________
idānīṃ mantram uddharati-
ete 'bhikhye 'nukramatas tūrya-vibhaktyā
mantrāt pūrvaṃ manmatha-bījād atha paścāt |
syātāṃ ced aṣṭādaśa-varṇo manu-varyo
guhyād guhyo vāñchita-cintāmaṇir eṣaḥ

2.22

ete abhikhye nāmanī kṛṣṇa-govindākhye anukrameṇa turya-vibhaktyā pratyekaṃ caturthī-vibhaktyā saha mantrāt pūrvokta-daśākṣara-gopāla-mantrād ādau manmatha-bījāt paścāt kāma-bījānantaram atha ced yadi syātāṃ bhavataḥ tadā eṣo 'ṣṭādaśārṇo mantra-śreṣṭho bhavati | etasya balād eva daśākṣare 'pi kāma-bīja-sāhityaṃ kecid icchanti | kīdṛśaḥ ? guhyād guhyaḥ | guhyād api guhyaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? vāñchitasya cintā-mātreṇābhīṣṭa-prada ity arthaḥ

2.23

______________________________
ṛṣy-ādikam apy āha-pūrveti |
pūrva-pradiṣṭe muni-devate 'sya chandas tu gāyatram uśanti santaḥ |
aṅgāni mantrārṇa-catuṣkair varmāvasānāni yugārṇam astram

2.23

asya mantrasya pūrva-pradiṣṭe prathama-mantra-sambandhitayā kathite muni-devate boddhavye | punaḥ santo gāyatra-chanda uśanti vadanti | aṅgānīti mantrārṇa-catuś catuṣkair mantra-sambandhi-varṇānāṃ caturbhiś caturbhir akṣaraiḥ kṛtvā ṣoḍaśākṣarair varmāvasānāni kavacāntāni catvāry aṅgāni bhavanti | avaśiṣṭaṃ yugārṇam varṇa-dvayam astrākhyam aṅgaṃ bhavati | prayogaś ca-klīṃ kṛṣṇāya hṛdayāya namaḥ govindāya śirase svāhā, gopī-jana-śikhāyai vaṣaṭ, vallabhāya kavacāya huṃ, svāhā astrāya phaṭ

2.24

bījādikam āha-bījam iti |
bījaṃ śaktiḥ prakṛtir viniyogaś cāpi pūrvavad amuṣya |
pūrvatarasya manorathaṃ kathayāmi nyāsam akhila-siddhi-karam

2.24

amuṣyāsya mantrasya bījaṃ śaktiḥ prakṛtir viniyogaḥ pūrva-mantre yāni bījādīni kathitāni tāny atrāpi jñātavyānīty arthaḥ | pūrvatarasyeti athānantaraṃ pūrvatarasya manor daśākṣara-gopāla-mantrasyākhila-siddhi-karaṃ samasta-siddhi-dāyakaṃ nyāsaṃ kathayāmīti pratijñā

2.25

adhunā nyāsa-kramaṃ daśārṇasya kathayati-vyāpayyeti |
vyāpayyārtho hastayor mantram
antar bāhye pārśve tāra-ruddhaṃ budhena |
nyāso varṇais tāra-yugmāntarasthair
bindūttaṃsair hārda-hṛdyair vidheyaḥ

2.25

atho 'nantaraṃ budhena paṇḍitena varṇair mūla-mantrākṣarair nyāso vidheyaḥ kāryaḥ | kiṃ kṛtvā ? mūla-mantraṃ hastayor antar madhye tathā hastayor eva bāhye pṛṣṭhe tathā hastayor eva pārśve vyāpayya vyāpakatayā vinyasyety arthaḥ | kīdṛśaṃ mantram ? tāra-ruddhaṃ praṇava-puṭitam | kīdṛśaiḥ varṇaiḥ tāra-yugmāntarasthaiḥ praṇava-dvaya-madhya-gataiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? bindūttaṃsair binduḥ śiro 'laṅkāro yeṣāṃ te tathā sānusvārair ity arthaḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? hārda-hṛdyair hārdena namaḥ-padena hṛdyair manojñaiḥ sahitair ity arthaḥ | prayogaś ca-oṃ goṃ oṃ namaḥ dakṣāṅguṣṭha-parva-traye oṃ pīṃ oṃ namaḥ tarjanyām ity ādi | oṃ llaṃ oṃ namo vāma-kaniṣṭhikāyām ity ādi

2.26

ukta-varṇa-nyāsa-sthānam āha-śākhāsv ity ādinā |
śākhāsu trīṇi parvāṇy adhi daśasu pṛthag-dakṣiṇāṅguṣṭha-pūrvaṃ
vāmāṅgaṣṭhāvasānaṃ nyasatu vimala-dhīḥ sṛṣṭir uktā karasthā |
aṅguṣṭha-dvandva-pūrvā sthitir ubhaya-kare saṃhṛtir vāma-pūrvā
dakṣāṅguṣṭhāntikaitat trayam api sṛjati sthity-upetaṃ ca kāryam

2.26

daśasu śākhāsu aṅgulīṣu pṛthak kṛtvaikaṃ trīṇi parvāṇi adhi parva-trayaṃ vyāpya, tripāṭhinas tu trīṇi parvāṇi iti parva-traye adhīti upari aṅguly-agre ca pṛthag ekaikaśaḥ | tathā ca prathama-parvaṇi oṃ dvitīye oṃ tṛtīye oṃ aṅguly-agre namaḥ iti evam anyatrāpīty āhuḥ | dakṣiṇāṅguṣṭha-pūrvaṃ prathama-nyāsādau yathā syāt tathā vāmāṅgaṣṭhāvasānaṃ vāmāṅgaṣṭho 'vasāne nyāsānte yathā syād evaṃ viśada-dhīr vimala-buddhīr nyasatu | evaṃ ca karasthā sṛṣṭir uktā kare sṛṣṭi-nyāsa-prakāra ukta ity arthaḥ | aṅguṣṭha-dvandva-pūrvā sthitir ubhaya-kare hasta-dvaye dakṣiṇa-kare 'ṅguṣṭhādika-niṣṭhāsu vinyasya vāma-kare 'py aṅguṣṭhādika-niṣṭhāsv aṅguliṣu nyased ayaṃ sthiti-nyāsa uktaḥ | saṃhṛtir
vāma-pūrvā dakṣeti saṃhṛtiḥ saṃhāraḥ vāmāṅguṣṭha-pūrvā dakṣiṇāṅguṣṭhāvasānā ayaṃ ca saṃhāra-nyāsa uktaḥ | etat trayam api sṛṣṭi-sthiti-saṃhārātmakaṃ trayam api sṛjati sthity-upetaṃ kāryaṃ ca sṛṣṭy-ādi-nyāsa-pañcakaṃ kāryam ity arthaḥ

2.27

tata iti |
tataḥ sthiti-kramād budho daśāṅgakāni vinyaset |
tad-aṅga-pañcakaṃ tathā vidhiḥ samīritaḥ kare

2.27

tatas tad-anantaraṃ sthiti-kramāt sthiti-nyāsa-krameṇa daśasv aṅgulīṣu budhaḥ paṇḍitaḥ daśāṅgakāni pūrvokta-mantra-daśāṅgāni vinyaset | tad-aṅga-pañcakaṃ tatheti tathā tena prakāreṇa sthiti-krameṇa tad-aṅga-pañcakaṃ purvokta-pañcakaṃ pūrvoktāṅga-pañcakaṃ daśasu aṅgulīṣu vinyaset | kara-nyāsa-jātam upasaṃharati vidhir iti | evaṃ cāyaṃ vidhiḥ prakāraḥ kare hasta-dvaye samīritaḥ kathita ity arthaḥ

2.28

mātṛkā-nyāsa-viśeṣaṃ darśayan tattva-nyāsaṃ ca krameṇāha-puṭitair iti |
puṭitair manunātha mātṛārṇair
abhivinyasya sa-bindubhiḥ purovat |
aṇu-saṃhṛti-sṛṣṭi-mārga-bhedād
daśa-tattvvāni ca mantra-varṇa-bhāñji

2.28

athāntara-manunā daśārṇena puṭitair mātṛkākṣaraiḥ sa-bindubhiḥ sānusvāraiḥ purovat pūrvavad yathā pūrvaṃ lalāṭādiṣu nyāsa evam abhivinyasya anu paścān mātṛkā-nyāsa-viśeṣa-karaṇānantaraṃ vakṣyamāṇāni daśa-tattvāni vinyaset | kīdṛśāni mantra-varṇa-bhāñji mantrākṣara-yuktāni | kathaṃ daśa-tattvāni vinyaset ? tatrāha-saṃhṛti-sṛṣṭi-mārga-bhedāt prathamaṃ saṃhāra-krameṇa tad-anantaraṃ sṛṣṭi-krameṇety arthaḥ

2.29

______________________________
saṃhāra-sṛṣṭi-prakāraṃ darśayati-saṃhṛtāv iti |
saṃhṛtāvana-gato manu-varyaḥ
sṛṣṭi-vartmani bhavet pratiyātaḥ |
uddhṛtiḥ khalu puroktavad eṣāṃ
nyāsa-karma kathayāmy adhunāham

2.29

asau manu-varyaḥ manu-śreṣṭhaḥ saṃhṛtau saṃhāra-nyāse anugato yathaivāsti tathaiva sṛṣṭi-mārge sṛṣṭi-kara-nyāse pratiyāto bhavet tad-viparīto bhavet | uddhāra-prakāram āha-uddhṛtir iti | eṣāṃ tattvānāṃ khalu niścayena uddhṛtir uddhāraḥ pūrvoktavad yathā pūrvam ukta-tattva-nyāse | naty-upetaṃ bhūyaḥ parāya ca tad-āhvayam ātmane ca naty-antam uddharatu tattva-manūn krameṇa iti prakāreṇety arthaḥ | adhunā nyāsaṃ kathayāmīti sāmprataṃ nyāsa-sambandhi-tattva-nāma-kathanaṃ tat-sthāna-kathanaṃ ca karomīty arthaḥ

2.30

______________________________
tattva-nāmāny āha-mahīti |
mahī-salila-pāvakānilaviyanti garvo mahān
punaḥ prakṛti-puruṣau para imāni tattvāny atha |
padāndhu-hṛdayāsyakāny adhi tu pañca madhye dvayaṃ
trayaṃ sakala-gaṃ tato nyasatu tad-viparyāsataḥ

2.30

mahī pṛthivī | salilaṃ jalaṃ | pāvakaḥ tejaḥ | anilo vāyuḥ | viyad-ākāśaḥ | garvo 'haṅkāraḥ | mahān mahat-tattvam | prakṛtiḥ puruṣaḥ | paraś ca imāni pṛthivy-ādīni tattvāni tattva-pada-vācyāni | nyāsa-sthānam āha-atheti | athānantaraṃ pañca tattvāni pṛthivy-ādīni nyasatu | kutra padāndhu-hṛdayāsyakāny adhi pādayoḥ | andhau liṅge | hṛdaye | āsye mukhe | ke śirasi | adhi saptamy-arthe madhye hṛdaye tattva-dvayaṃ trayaṃ sakala-gaṃ sakalāṅga-vyāpakaṃ tatas tad-anantaraṃ tad-viparyāsataḥ ukta-saṃhāra-viparīta-rītyā nyasatu | prayogaś ca-oṃ goṃ namaḥ parāya pṛthivy-ātmane namaḥ iti pāda-dvaye ity ārabhya oṃ hāṃ namaḥ parāya paramātmane namaḥ ity antaḥ saṃhāraḥ oṃ hāṃ namaḥ parāya paramātmane namaḥ ity ārabhya oṃ
goṃ namaḥ parāya pṛthivy-ātmane namaḥ pāda-dvaye iti sṛṣṭi-nyāsaḥ | sṛṣṭi-nyāse trayaṃ sarva-śarīre, mahad-ahaṅkārau hṛdi ākāśaḥ śirasi | vāyv-agni-salila-mahyaḥ mukha-hṛdaya-liṅga-pāda-dvayeṣu, jñeyāḥ | kecit tu tattva-padāntar-bhāvena nyāsam icchanti tac cintyam

2.31

guptatamo 'yam iti |
guptatamo 'yaṃ nyāsaḥ samproktas tattva-daśaka-parikptaḥ |
kāryo 'nyṣv api sadbhir gopāla-manuṣu jhaṭiti phala-siddhyai

2.31

ayaṃ proktaḥ kathito nyāsaḥ sadbhiḥ paṇḍitaiḥ anyeṣv api gopāla-mantreṣu uddhṛta-daśākṣara-vyatirikteṣv api kāryaḥ | kīdṛśaḥ ? guhyatamaḥ atiśayena guptaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? tattva-daśaka-parikptaḥ tattvānāṃ daśakaṃ tattva-daśakaṃ tena parikpta udghāṭita ity arthaḥ | kim artham ? jhaṭiti phala-siddhyai śīghra-phala-prāptyai

2.32

nyāsāntaram āha-ākeśād iti |
ākeśād āpādaṃ dorbhyāṃ
dhruva-puṭitam atha manu-varaṃ nyased vapuṣi |
triśo mūrdhany akṣṇoḥ śrutyor ghrāṇe
mukha-hṛdaya-jaṭhara-śiva-jānupatsu tathākṣarāṇi

2.32

athānantaraṃ dorbhyāṃ hastābhyāṃ dhruva-puṭitam praṇava-puṭitaṃ manu-varaṃ mantra-śreṣṭhaṃ daśākṣaraṃ gopāla-mantram ākeśād āpādaṃ keśādi-pāda-paryantaṃ triśaḥ sva-dehe vinyased iti vidyādharācārya-tripāṭhi-prabhṛtayaḥ | eteṣāṃ mata ākeśād āpādad iti pāṭhaḥ | adhunā sṛṣṭi-sthiti-saṃhāra-krameṇa mantrākṣara-nyāsam āha-mūrdhanīty ādi | tathā daśākṣarāṇi praṇava-puṭitāni mūrdhādi-vakṣyamāṇa-sthāneṣu vinyaset | sthānāny āha-mūrdhanīti | mūrdhni cakṣuṣor ubhaya-netre ekam evākṣaraṃ śrutayoḥ karṇayoḥ atrāpy -ekam eva ghrāṇe nāsā-yugme tatrāpy ekam eva mukhaṃ hṛdayaṃ jaṭharaṃ śivaṃ liṅgam jānu-dvaye ekaṃ, pāda-dvaye ekam eteṣu daśasu sthāneṣu daśākṣarāṇi
vinyased ity arthaḥ

2.33

uktā sṛṣṭiḥ śiṣṭair eṣā sthitir api
munibhir abhihitā hṛdādi-mukhāntikā |
saṃhāro 'ṅghry-ādi-mūrdhāntas tritayam iti
viracayec ca sṛṣṭim anu sthitim

2.34

śiṣṭair āgama-jñair eṣā sṛṣṭir uktety arthaḥ | sthitir api sthiti-nyāso 'pi munibhir nāradādibhir hṛdayādi-mukhāntikā abhihitā hṛdayam ārabhya mukha-paryantaṃ kathitā | tatra kramaḥ hṛdaya-jaṭhara-liṅga-jānu-pāda-mūrdhākṣi-śravaṇa-ghrāṇa-mukhānīti saṃhāro 'ṅghry-ādi-mūrdhāntaḥ kāryaḥ | tatra mantrākṣarāṇi pratilomena deyānītīdaṃ tritayaṃ viracayatu anu paścād etat tritaya-karaṇānantaraṃ punaḥ sṛṣṭim sthitim ca viracayatu | tathā ca pañca nyāsāḥ kāryā ity arthaḥ | prayogas tu goṃ namaḥ pīṃ namaḥ ity ādi ||33||
yeṣām āśramiṇāṃ yad-anto nyāsas tad darśayati -nyāsa iti |
nyāsaḥ saṃhārānto maskari-vaikhānaseṣu vihito 'yam |
sthity-anto gṛhamedhiṣu sṛṣṭy-anto varṇinām iti prāhuḥ

2.34

ayaṃ nyāsaḥ maskari-vaikhānaseṣu saṃhārānto vihitaḥ maskarī sannyāsī vaikhānaso vānaprasthaḥ, tathā tābhyāṃ nyāsa-trayaṃ kāryam ity arthaḥ | gṛha-medhiṣu gṛhastheṣu ayaṃ nyāsaḥ sthity-anto vihitaḥ | tathā gṛhasthaiḥ pañca nyāsāḥ kāryā ity arthaḥ | varṇināṃ brahmacāriṇām ayaṃ nyāsaḥ sṛṣṭy-anto vihitaḥ | tathā ca brahmacāribhir nyāsa-catuṣṭayaṃ kāryam ity arthaḥ | iti pūrvoktam artha-jātaṃ prāhuḥ prācīnā āgamajñā iti śeṣaḥ

2.35

vairāgyeti |
vairāgya-yuji gṛhasthe saṃhāraṃ kecid āhur ācāryāḥ |
sahajānau vana-vāsini sthitiṃ ca vidyārthināṃ sṛṣṭim

2.35

kecid ācāryāḥ vairāgya-yukta-gṛhasthe saṃhārāntaṃ nyāsam āhuḥ | kiṃ ca sahajānau vana-vāsini sapatnīke sthitiṃ sthity-antaṃ nyāsam āhuḥ | tathā brahmacāri-bhinnānāṃ vidyārthinām api sṛṣṭim sṛṣṭy-antaṃ nyāsam āhur ity arthaḥ

2.36

uktākṣara-nyāsāṅguli-niyamaṃ darśayati-śirasīty ādinā |
śirasi vihitā madhyā saivākṣṇi tarjanikānvitā
śravasi rahitāṅguṣṭhā jyeṣṭhānvitoṣakaniṣṭhakā |
nasi ca vadane sarvāḥ sajyāyasī hṛdi tarjanī
prathamaja-yutā madhyā nābhau śravo-vihitā śive

2.37

tā evāṅgulayo jānvoḥ sāṅguṣṭhās tu pada-dvaye |
sthānārṇayor vinimayo bhaven nāsty aṅguli-sthānayoḥ

2.38

madhyā madhyāṅguliḥ śirasi mūrdhni vihitā nyāsa-karaṇatvena tathā madhyāṅgulyā nyāsaḥ śirasi kārya ity arthaḥ | saiva madhyā tarjanikānvitākṣṇi nayana-yugale vihitā | tathā ca madhyamā-tarjanībhyām akṣṇor nyāsaḥ kāryaḥ | śravasi śrotra-yugale rahitāṅguṣṭhā aṅguṣṭha-rahitā sarvāṅgulayo vihitāḥ | nasi nāsā-yugale jyeṣṭhānvitā aṅguṣṭha-yuktā upakaniṣṭhakā anāmikā vihitā | vadane sarvāṅgulayo vihitāḥ | hṛdi sajyāyasī jyeṣṭhā-sahitā sāṅguṣṭha-tarjanī vihitā | nābhau jaṭhare nābhi-padena jaṭharam upalakṣitam iti vidyādharaḥ | nābhi-padasya mukhya evārtha iti laghu-dīpikā-prabhṛtayaḥ | prathamaja-yutā aṅguṣṭha-yuktā madhyamā vihitā | śive liṅge tathā vihitā yathā jaṭhare sāṅguṣṭhā madhyā
tathety artha iti kecit | śravo vihitā śiva iti pāṭhe śrotra-yugale yā aṅguṣṭha-rahitās tāḥ śive vihitā ity arthaḥ | jānvos tā evāṅgulayaḥ aṅguṣṭhena rahitāḥ sarvāṅgulaya ity arthaḥ | pada-dvaye sāṅguṣṭhāḥ sarvāṅgulayo vihitāḥ | sthānārṇayor ity ādinā sthānaākṣaraayor vinimayo viparyayo bhavati | yathā-goṃ sṛṣṭau mūrdhni | sthitau hṛdaye | saṃhṛtau pādayor nyāsa iti | evam aṅgulī-sthānayor viparyayo nāsti | kintu sṛṣṭau sthitau saṃhṛtau vā yatra sthāne yāṅgulir vihitā tayaivāṅgulyā tatra stāne nyāsaḥ kārya ity arthaḥ | || KrdC_2.36-37 ||
idānīṃ vibhūti-pañjara-nyāsam āha-vacmīti |
vacmy aparaṃ nyāsa-varaṃ bhūty-abhidhaṃ bhūtikaram |
mantra-daśāvṛtti-mayaṃ guptatamaṃ mantri-varaiḥ

2.38

aparaṃ bhūty-abhidhaṃ bhūtir iti nāma yasya tad bhūti-nāmakaṃ vacmi kathayāmi | kīdṛśam ? nyāsa-varaṃ nyāsa-śreṣṭham ity arthaḥ | punaḥ bhūti-karam aiśvarya-karam | punaḥ mantra-daśāvṛtti-mayaṃ mantrasya daśāvaraṇa-ghaṭitam | punaḥ sādhaka-śreṣṭhair guptatamam atiguhyam

2.39

______________________________
nyāsa-sthānam āha-ādhārety ādinā |
ādhāra-dhvaja-nābhi-hṛd-gala-mukhāṃsoru-dvaye kandharā-
nābhyoḥ kukṣi-hṛdoruroja-yugale pārśvāpara-śroṇiṣu |
kāsyākṣi-śrutinaḥ kapola-kara-pat-sandhy-agra-śākhāsu ke
tat-prācyādi-diśāsu mūrdhni sakale doṣṇoś ca sakthnos tathā

2.40

śiro 'kṣyāsya-kaṇṭhākhya-hṛt-tunda-kandā-
ndhu-jānu-prapatsvitthamarṇānmanūtthān |
nyasec chrotra-gaṇḍāṃsa-vakṣoja-pārśva-
sphig-ūru-sthalī-jānu-jaṅghāṅghri-yukṣu

2.41

ādhāro vṛṣaṇasyādhas trikoṇaṃ mūlādhāra-sthānam | dhvajo liṅgam | nābhiḥ hṛdhayaṃ galaḥ mukhaṃ aṃsoru-dvayam | eteṣv ekāvṛttiḥ | kandharā ghāṭā kandharā kaṇṭha iti laghu-dīpikā-kāraḥ | nābhi-kukṣi-hṛdayam uroja-yugalaṃ stana-dvayam | pārśveti pārśva-yugam | aparaṃ pṛṣṭha-deśaḥ | śroṇir jaghana-deśaḥ | śroṇiḥ kaṭiḥ | aparaṃ śroṇyāḥ aparabhāgaḥ iti tripāṭhinaḥ | eteṣu dvitīyāvṛttiḥ | kaṃ śiraḥ | āsyaṃ mukham | akṣiṇī netra-yugalam | śrutī śravaṇa-dvayam | na iti nāsikā-dvayaṃ kapola-dvayam eteṣu tṛtīyā vṛttiḥ | kara-padeti kara-padayoḥ pratyekaṃ sandhi-catuṣṭayaṃ sandhiṣv aṅguly-agreṣu aṅgulīṣu ca | atra dakṣiṇa-kare caturthā vṛttiḥ | evaṃ vāma-kare pañcamā
vṛttiḥ | iti pakṣa-dvayaṃ ca vidyādharas tu karayor ekā vṛttiḥ, pādayor ekā vṛttir ity āha | tac cintyam | mūla-granthāt tathāpratīteḥ | pādayoḥ sandhiṣv aṅguly-agreṣv aṅgulīṣu ca | atrāpi dakṣiṇa-pāde ṣaṣṭhā vṛttiḥ | vāma-pāde saptamā vṛttiḥ | ata eva hasta-pādayor nyāsa-catuṣṭayam iti tripāṭhinaḥ | ke mastaka-madhye tat-prācyādi-diśāsu mastaka-pūrvādi-caturdikṣu sakale mūrdhni sakale mastake prādakṣiṇyena vyāpakatayā doṣṇoś ca bāhu-yuge tathā sakthnor ūru-mūlasyādhiṣṭhānayor madhya-pradeśayor eteṣv aṣṭamā vṛttiḥ | mastakasya pūrvādi-diśāsv ekā vṛttiḥ | ekā vṛttir mūrdhādiṣv iti vidyādharācāryāḥ | tac cintyam |
tathā pada-svarasāt śiraḥ-prabhṛtiṣv ekāvṛtti-pratīteḥ | śiro mastakam | akṣīti netra-yugalam | āsyaṃ mukham | kaṇṭhaṃ | hṛdayaṃ | tundam udaram | kando mūlādhāraḥ | svādhiṣṭhānam iti tripāṭhinaḥ | andhuṃ liṅgaṃ | jānu | prapad iti pāda-yugalaṃ teṣu, eteṣu navamāvṛttiḥ | śrotra-yugale gaṇḍa-yugale | aṃsa-yugale | stana-yugale | pārśva-yugale | sphig-yugale nitamba-yugale | evam uru-jānu-jaṅghāṅghri-yugale | eteṣu daśamāvṛttiḥ | ittham anena prakāreṇa manūtthān mantra-sambandhino varṇān nyaset | prayogaś ca - goṃ namo mūlādhāre, pīṃ namaḥ liṅge, jaṃ namaḥ nābhau ity ādi || KrdC_2.39-40 ||
______________________________
nyāsa-phalam āha-itīti |
iti kathitaṃ vibhūti-pañjaraṃ
sakala-sukhārtha-dharma-mokṣadam |
nara-taruṇī-mano 'nurañjanaṃ
hari-caraṇābja-bhakti-vardhanam

2.41

anena prakāreṇa vibhūti-pañjaraṃ kathitam | kīdṛśam ? sakala-sukhārtha-dharma-mokṣadaṃ puruṣārtha-catuṣṭaya-pradam | punar nara-taruṇī-mano-rañjanaṃ puruṣa-nārī-cittāhlādakaṃ na kevalaṃ sarvānurañjanam | api tu hari-caraṇābje bhakti-vardhanam

2.42

mūrti-pañjara-nyāsam āha-sphūrtaya iti |
sphūrtaye 'thāsya mantrasya kīrtyate mūrti-pañjaram |
ārti-graha-viṣāri-ghnaṃ kīrti-śrī-kānti-puṣṭidam

2.42

athānantaram asya daśākṣara-mantrasya sphūrtaye uddīpanāya mūrti-pañjaraṃ kīrtyate | kimbhūtam ? ārtiḥ pīḍā | graho graha-janitam aśubhaṃ viṣaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca | ariḥ śatruḥ | tān hantīty arthaḥ | punaḥ kīdṛśam ? kīrty-ādi-dam | kīrtiḥ prakhyātiḥ | śrī-sampattiḥ saundaryaṃ puṣṭir balaṃ pradadātīti tathā

2.43

adhunā nyāsam uddharati-keśavādīti |
keśavādi-yuga-ṣaṭka-mūrtibhir
dhātṛ-pūrva-mihirān namo 'ntakān |
dvādaśākṣara-bhavākṣaraiḥ svaraiḥ
klība-varṇa-rahitaiḥ kramān nyaset

2.43

keśavādibhiḥ pūrvokta-yuga-ṣaṭka-mūrtibhiḥ saha dhātṛ-pūrva-mihirās tān krameṇa nyasatu | kīdṛśān ? namo 'ntakān namaḥ-padāntān | punaḥ kaiḥ saha ? dvādaśākṣara-bhavākṣarair vakṣyamāṇa-dvādaśākṣara-mantra-sambandhibhir dvādaśākṣaraiḥ saha | etad uktaṃ bhavati-ādau svarāḥ | tato namaḥ-padam iti | prayogas tu oṃ aṃ oṃ keśava-dhātṛbhyāṃ namaḥ | oṃ aṃ oṃ keśava-dhātre nama iti tripāṭhinaḥ

2.44

atha mūrti-pañjara-nyāse nyāsa-sthānam āha-bhālodareti |
bhālodara-hṛd-gala-kūpa-tale
vāmetara-pārśva-bhujānta-gale |
vāma-traya-pṛṣṭha-kakutsu tathā
mūrdhany anu ṣaḍ-yuga-varṇa-manum

2.44

bhāle lalāṭe | udare | hṛdaye | gala-kūpa-tale kaṇṭhe | vāmetare vāmād itarad dakṣiṇaṃ dakṣiṇa-pārśve bhujānte gale ceti | vāma-traye vāma-pārśve vāma-bhujānte gale ca | pṛṣṭhe kakudi | athānantaraṃ anv iti pāṭhe 'py ayam eva boddhavyaḥ | tathā tena prakāreṇa mūrdhny ṣaḍ-yuga-varṇa-manuṃ dvādaśākṣara-mantraṃ nyased ity arthaḥ

2.45

mastake sampūrṇa-mantra-nyāsasya prayojanam āha-caitanyeti |
caitanyāmṛta-vapur arka-koṭi-tejā
mūrdhastho vapur akhilaṃ sa vāsudevaḥ |
audhasyaṃ suvimala-pāyasīva siktaṃ
vyāpnoti prakaṭita-mantra-varṇa-kīrṇam

2.45

sa prasiddho vāsudevo mūrdhastho mastaka-sthaḥ san vapur akhilaṃ samastaṃ vapuḥ śarīraṃ vyāpnoti sva-tejasety arthaḥ | kimbhūto vāsudevaḥ ? caitanyāmṛtaṃ tad eva vapur yasya sa tathā | yad vā caitanyaṃ sva-prakāśam amṛtaṃ mokṣas tad eva vapur yasya sa tathā | punaḥ kīdṛśaḥ ? arka-koṭir iva tejo yasya sa tathā | vapur kīdṛśam ? prakaṭita-mantra-varṇa-kīrṇam prakaṭitā ye mantra-varṇā dvādaśākṣarodgatās tair ākīrṇaṃ vyāptam | kim iva ? suvimala-pāyasi sunirmale jale siktaṃ nikṣiptam audhasyaṃ dugdham iva

2.46

śarīra-nyāsa-jātam upasaṃharati-sṛṣṭi-sthitīti |
sṛṣṭi-sthitī daśa-pañcāṅga-yugmaṃ
muny-ādika-tritayaṃ kāsya-hṛtsu |
vinyasyatu grathayitvā ca mudrā-
bhūyo diśāṃ daśakaṃ bandhanīyam

2.46

mūrti-pañjarasya pūrva-kṛtyaṃ darśayati sṛṣṭi-sthitītyādi iti rudradharaḥ | tac cintyam | tatra pramāṇābhāvāt | mūrdhany akṣṇor ity ādinā pūrvam ukte sṛṣṭi-sthitī punaḥ sva-dehe vinyasya tathā daśa-pañcāṅga-yugmaṃ daśāṅgaṃ pañcāṅgaṃ ca vinyasya | ṛṣy-ādi-tritayaṃ kāsya-hṛtsya vinyased ity arthaḥ | vakṣyamāṇa-mudrāṃ grathayitvā baddhvā bhūyaḥ punar api diśāṃ daśakaṃ bandhanīyam | oṃ sudarśanāyāstrāya phaṭ ity anena vakṣyamāṇena mantreṇety arthaḥ

2.47

dvādaśākṣara-mantroddhāram āha-tāram ity ādinā |
tāraṃ hārdaṃ viśva-mūrtiś ca śārṅgī
māṃsāntas te vāya-madhye sudevāḥ |
ṣaḍ-dvandvārṇo mantra-varyaḥ sa uktaḥ
sākṣād dvāraṃ mokṣa-puryāḥ sugamyam

2.47

tāraṃ praṇavam | hārdaṃ hṛdayaṃ namaḥ iti yāvat | viśva-mūrtir bha-kāraḥ | śārṅgī ga-kāraḥ | māṃsānte māṃso la-kāraḥ | tasyānto va-kāra iti | te iti svarūpam | vā iti svarūpam | ya iti svarūpam | tayor vāyayor madhye sudevāḥ su-de-vety-akṣara-trayam | tathā ca oṃ namo bhagavate vāsudevāyeti prasiddhaḥ ṣaḍ-dvandvārṇo mantra-varyo dvādaśākṣaro mantra-śreṣṭha uktaḥ kathitaḥ | kīdṛśaḥ ? mokṣa-puryāḥ sākṣād avyavadhānena sugamyaṃ dvāraṃ sugama upāya ity arthaḥ

2.48

dvādaśākṣarādityān darśayati--dhātr-aryamety ādinā |
dhātr-aryama-mitrākhyā varuṇāṃśubhagā vivasvad-indra-yutāḥ |
pūṣāhvaya-parjanyau tvaṣṭā viṣṇuś ca bhānavaḥ proktāḥ

2.48

dhātā aryamā mitraḥ varuṇaḥ aṃśuḥ bhagaḥ vivasvān indraḥ pūṣāḥ parjanyaḥ tvaṣṭā viṣṇur ete dvādaśa bhānavaḥ kathitāḥ

2.49

adhunāṣṭādaśākṣara-mantra-nyāsam āha-atha tu yugety ādi |
atha tu yuga-randhrārṇasyāhaṃ manor nyasanaṃ bruve
racayatu kara-dvandve pañcāṅgam aṅguli-pañcake |
tanum anu manuṃ vyāpayyātha triśaḥ praṇavaṃ sakṛn
manujalipayo nyāsyā bhūyaḥ padāni ca sādaram

2.49

anantaraṃ punar yuga-randhrārṇasya yuga-randhre rāja-dantatvād randhra-śabdasya para-nipātaḥ | yuga-randhram akṣarāṇāṃ yatra sa yuga-randhrārṇaḥ tasya | randhraṃ nava | tathā cāṣṭādaśākṣarasya manor mantrasyāhaṃ nyasanaṃ nyāsaṃ bruve kathayāmīti pratijñā | kara-dvaye aṅguli-pañcake pañcāṅgaṃ pūrvoktaṃ mantrākṣaraiḥ parikptaṃ kara-nyāsaṃ kuryāt | kaniṣṭhāyām astra-nyāso draṣṭavyaḥ | athānantaraṃ tanum anu lakṣyīkṛtya triśaḥ tri-vāraṃ mantraṃ vyāpayya vyāpakatayā vinyasya punaḥ praṇavaṃ sakṛd eka-vāraṃ vinyasya anantaraṃ manuja-lipayo nyāsyā mantrākṣarāṇi nyasatu | bhūyo 'nantaraṃ sādaraṃ yathā syād evaṃ padāni pañca padāni nyāsyāni

2.50

mantrākṣara-nyāsa-sthānam āha-kaca-bhuvīti |
kaca-bhuvi lalāṭe bhrū-yugmāntare śravaṇākṣiṇor
yugala-vadana-grīvāhṛn-nābhi-kaṭy-ubhayāndhuṣu |
nyasatu śitadhīrjānvaṅghryor akṣarān śirasi dhruvaṃ
nayana-mukha-hṛd-guhyāṅghriṣv arpayet pada-pañcakam

2.50

kacasya keśasya bhūr-utpatti-sthānaṃ śiraḥ tatra | lalāṭe bhrū-yugmāntare bhrū-madhye śravaṇākṣṇor yugale no nāsikā-yugale ca | vadane grīvāyāṃ hṛdi nābhau kaṭy-ubhaye vāma-kaṭir dakṣiṇa-kaṭiś ca | andhau liṅge | eteṣu tathā jāvy-aṅghryoś ca śitadhir nirmala-matiḥ
akṣarāṇi mantra-sambandhīni nyasatu | atra jānvor ekam akṣaraṃ nyaset | aṅghryor ekam akṣaraṃ nyaset | tathā śirasi mastake dhruvaṃ nyaset | pada-pañcaka-nyāsa-sthānāny āha-nayaneti | nayana-yugalaṃ mukhaṃ hṛdayaṃ guhyaṃ aṅghriś ca - eteṣu mantra-sambandhi pada-pañcakaṃ klīm ity ekam, anyāni spaṣṭāni arpayen nyaset

2.51

pañcāṅgānīti |
pañcāṅgāni nyased bhūyo muny-ādīn apy anyat sarvam |
tulyaṃ pūrveṇātho vakṣye mudrā bandhyā manvor yāḥ syuḥ

2.51

pañcāṅgāni bhūyaḥ punar api śarīre nyaset | tathā muny-ādīn ṛṣy-ādīn | anyat sarvaṃ keśavādi-jātaṃ pūrveṇa tulyaṃ samānam eva | atra daśa-tattvādi-nyāseṣu mantrasya dvir āvṛtti-viśeṣa iti laghu-dīpikā-kāraḥ | atho 'nantaraṃ manvor daśākṣarāṣṭādaśākṣarayor yā mudrā bandhyā bandhanīyāḥ syur bhaveyus tā mudrā vakṣye kathayāmi

2.52

hṛdayādy-aṅga-nyāsa-mudrāḥ pradarśayati-anaṅguṣṭhā ity ādi |
anaṅguṣṭhā ṛjavo hasta-śākhā
bhaven mudrā hṛdaye śīrṣake ca |
adho 'ṅguṣṭhā khalu muṣṭiḥ śikhāyāṃ
kara-dvandvāṅgulayo varmaṇi syuḥ

2.53

nārācamuṣṭy-uddhata-bāhu-yugma-
kāṅguṣṭha-tarjany-udito dhvanis tu |
viṣvag-viṣaktaḥ kathitāstra-mudrā
yatrākṣiṇī tarjanī-madhyame tu

2.53

anaṅguṣṭhā aṅguṣṭha-rahitā ṛjavo 'vakrā hasta-śākhā hastāṅgulayo hṛdaye mudrā bhavet | śīrṣake ca śirasi tā eva mudrā jñeyāḥ | khalu niścaye | adho 'ṅguṣṭhā muṣṭiḥ adho 'ṅguṣṭho yasyāṃ muṣṭau evaṃ kṛtā muṣṭiḥ śikhāyāṃ mudrā bhavet | varmaṇi kavace kara-dvandvāṅgulayaḥ syuḥ mudrā-pada-vācyā bhavanti | dhvaniḥ śabdo 'stra-mudrā kathitā | kimbhūto dhvaniḥ ? nārācavad bāṇavad muṣṭyoddhato yo bāhus tasya yugmakaṃ dvayaṃ tasyāṅguṣṭha-tarjanībhyāṃ karaṇābhyām uditaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? viṣvag daśa-dikṣu viṣaktaḥ vistīrṇaḥ yatra mantre 'kṣiṇī bhavataḥ netrāṅgam asti tatra tarjanī-madhyame milite mudrā

2.54

veṇu-mudrām āha-oṣṭha iti |
oṣṭhe vāma-karāṅguṣṭho lagnas tasya kaniṣṭhikā |
dakṣiṇāṅguṣṭha-saṃyuktā tat-kaniṣṭhā prasāritā

2.55

tarjanī-madhyamānāmāḥ kiñcit saṃkucya cālitāḥ |
veṇu-mudreha kathitā suguptā preyasī hareḥ

2.56

vāma-hastāṅguṣṭho 'dhare lagna iti sambandhaḥ kāryaḥ | tasya vāma-hastasya yā kaniṣṭhikā pañcamī aṅgulī sā dakṣiṇāṅguṣṭha-saṃyuktā dakṣiṇa-hastāṅguṣṭhe sambaddhā kāryā | tat-kaniṣṭhikā dakṣiṇa-hasta- kaniṣṭhikā prasāritā akuṭilā kāryā | ubhaya-hasta-tarjanī-madhyamānāmikāḥ kiñcit saṃkucya cālitāś cālanīyā | ittham iha śāstre veṇu-mudrā kathitā suguptā granthāntare 'tyanta-guptā | yato hareḥ parameśvarasya śrī-kṛṣṇasya preyasī vallabhā || KrdC_2.54-55 ||
nocyanta iti |
nocyante 'tra prasiddhatvān mālā-śrī-vatsa-kaustubhāḥ |
ucyate 'cyuta-mudrāṇāṃ mudrā bilva-phalākṛtiḥ

2.56

mālā-śrī-vatsa-kaustubha-mudrāḥ prasiddhatvān nocyante mayā grantha-kartrāprasiddham iha prakāśyata iti śeṣaḥ | ata eva gale vanamālābhinayanaṃ vanamālā-mudrā | uttānita-vāma-tarjanī-kaniṣṭhopari adhomukha-dakṣiṇa-kara-kaniṣṭhikā-tarjanīke saṃyojya dakṣiṇa-karāṇāmikā-madhyamāṅgulī-dvayaṃ vāma-karāṅguṣṭhopari kṛtvā vāma-kara-madhyamopakaniṣṭhike dakṣiṇa-hastāṅguṣṭhasyādhaḥ kuryād eṣā śrīvatsa-mudrā | vāma-kaniṣṭhikayā dakṣiṇa-kaniṣṭhikāṃ niṣpīḍya vāmānāmikayā dakṣiṇa-tarjanīṃ niṣpīḍya śiṣṭa-vāmāṅgulī-trayam upari kṛtvā vāma-tarjanī-sahita-dakṣiṇa-hastāṅguli-traya-mukham ekatra yojayed eṣā kaustubha-mudrā

2.57

bilva-mudrām āha-aṅguṣṭham iti |
aṅguṣṭhaṃ vāmam uddaṇḍitam itara-karāṅguṣṭakenātha baddhvā
tasyāgraṃ pīḍayitvāṅgulibhir api tathā vāma-hastāṅgulibhiḥ |
baddhvā gāḍhaṃ hṛdi sthāpayatu vimala-dhīr vyāharan māra-bījaṃ
bilvākhyā mudrikaiṣā sphuṭam iha kathitā gopanīyā vidhijñaiḥ

2.57

vāmāṅguṣṭhaṃ uddaṇḍitam daṇḍākāram ūrdhvaṃ kṛtvādhaḥ kartavyaṃ tathānantaram itara-karāṅguṣṭena baddhvā tasya ca pīṭhe dakṣiṇa-karāṅguṣṭhas tiraṅ-kārya ity arthaḥ | tasyāgraṃ dakṣiṇa-karāṅguṣṭhāgram aṅgulibhiḥ pīḍayitvā dhṛtvā tā api dakṣiṇa-karāṅgulayo 'pi vāma-hastāṅgulībhir gāḍhaṃ yathā syād evaṃ baddhvā vimala-dhīḥ śuddha-buddhiḥ hṛdi hṛdaye sthāpayet | māra-bījaṃ kāma-bījaṃ vyāharan uccārayan | itthaṃ bilvākhyā eṣā sphuṭam vyaktaṃ yathā syād evam iha-śāstre kathitā vidhijñaiḥ prakāra-jñair gopanīyā

2.58

etasyāḥ phalam āha-mana iti |
mano-vāṇī-dehair yad iha ca purā vāpi vihitaṃ
tvamatyā matyā vā tad akhilam asau duṣkṛti-cayam |
imāṃ mudrāṃ jānan kṣapayati naras taṃ sura-gaṇā
namanty asyādhīnā bhavati satataṃ sarva-janatā

2.59

asau naro manuṣyaḥ imāṃ mudrāṃ jānan tad akhilaṃ sampūrṇaṃ duṣkṛti-cayaṃ pāpa-rāśiṃ kṣapayati dūrīkaroti yan manasā vācā dehenāmatyājñānena matyā jñānena vā divā-rātri-vihitaṃ divase rātrau vā kṛtam | yad iha ca purā vāpi vihitam iti pāṭhe iha janmani janmāntare vā vihitam ity arthaḥ | na kevalaṃ pāpaṃ dūrīkaroti api tu sura-gaṇā devā namanti | tathāsya mudrākartuḥ satataṃ sarvadā sarva-jana-samūho vaśyo bhavatīty arthaḥ || KrdC_2. 58 ||
sanātanaḥ (hari-bhakti-vilāse 6.42) : asau nara imāṃ bilvākhyāṃ mudrāṃ jānan tat-tad-duṣkṛta-nicayaṃ pāpa-samūham akhilaṃ niḥśeṣaṃ kṣapayati vināśayati | kam ? yaṃ mano-vāk-kāyaiḥ iha asmin purā pūrva-janmani ca amatyā ajñānena matyā vā jñānena vihitam | divārātri-vihitam iti pāṭhe dine rātrau ca kṛtam | yat tado napuṃsakatvaṃ mahākavi-svātantryād avyayatvād vā | yad vā, yat yasmāt kṣapayati tat tasmān namantīty anvayaḥ | mudrā-lakṣaṇāni ca guhyatvān na likhitāni | tathā coktam-
guruṃ prakāśayed vidvān mantraṃ naiva prakāśayet |
akṣa-mālāṃ ca mudrāṃ ca guror api na darśayet || iti |
atra ca tad-vijñānārtham uddiśyante | tathā cāgame-
samyak sampuṭitaiḥ puṣpaiḥ karābhyāṃ kalpito 'ñjaliḥ |
āvāhanī samākhyātā mudrā deśika-sattamaiḥ ||
adho-mukhī-kṛtaiḥ sarvaiḥ sthāpanīti nigadyate |
āśliṣṭa-muṣṭi-yugalā pronnatāṅguṣṭha-yugmakā |
sannidhāne samuddiṣṭā mudreyaṃ tantra-vedibhiḥ |
aṅguṣṭha-garbhiṇī saiva saṃnirodhe samīritā ||
aṅgair evāṅga-vinyāsaḥ sakalī-karaṇī matā |
savya-hasta-kṛtā muṣṭir dīrghādhomukha-tarjanī ||
avaguṇṭhana-mudreyam abhitobhrāmitā yadi |
anyonyābhimukhāḥ sarvāḥ kaniṣṭhānāmikāḥ punaḥ ||
tathā tarjanī-madhyāś ca dhenu-mudrā prakīrtitā |
anyonya-grathitāṅguṣṭhā prasārita-karāṅguliḥ |
mahā-mudreyam uditā paramīkaraṇe budhaiḥ ||
vāmāṅguṣṭhaṃ vidhṛtyaivaṃ muṣṭinā dakṣiṇena tu |
tan-muṣṭaiḥ pṛṣṭhato deśe yojayec caturaṅgulīḥ ||
kathitā śaṅkha-mudreyaṃ vaiṣṇavārcana-karmaṇi |
anyonyābhimukhāṅguṣṭha-kaniṣṭha-yugale yadi ||
vistṛtāś cetarāṅgulyas tadāsau darśinī matā |
anyonya-grathitāṅgulya unnatau madhyamau yadi |
saṃlagnau ca tadā mudrā gadeyaṃ parikīrtitā ||
padmākārāv ābhimukhyena pāṇī
madhy'ṅguṣṭhau śāyitau karṇikāvat |
padmākhyeyaṃ sauva saṃlagna-madhyā
spṛṣṭāṅguṣṭhā bilva-saṃjñaiva mudrā ||
agre tu vāma-muṣṭeś ca itarā tu yadā matā |
tadeyaṃ kṛtibhir mudrā jñeyā muṣala-saṃjñitā ||
vāmastha-tarjanī-prāntaṃ madhyamānte niyojayet |
prasārya tu karaṃ vāmaṃ dakṣiṇaṃ karam eva ca ||
niyojya dakṣiṇa-skandhe bāṇa-preraṇavat tataḥ |
tarjany-aṅguṣṭhakābhyāṃ ca kuryād eṣā prakīrtitā ||
śārṅga-mudreti munibhir darśayet kṛṣṇa-pūjane |
kaniṣṭhānāmike dve tu dakṣāṅguṣṭha-nipīḍite |
śeṣe prasārite kṛtvā khaḍga-mudrā prakīrtitā ||
pāśākārāṃ niyojyaiva vāmāṅguṣṭhāṅga-tarjanīm |
dakṣiṇe muṣṭim ādāya tarjanīṃ ca prasārayet ||
tenaiva saṃspṛśen mantrī vāmāṅguṣṭhasya mūlakam |
pāśa-mudreyam uddiṣṭā keśavārcana-karmaṇi ||
tarjanīm īṣad ākuñcya śeṣeṇāpi nipīḍayet |
aṅkuśaṃ darśayet tadvad gṛhītvā dakṣa-muṣṭinā ||
anyonya-pṛṣṭhe saṃyojya kaniṣṭhe ca paramparam |
tarjany-agraṃ samaṃ kṛtvā kaniṣṭhāgraṃ tathaiva ca ||
īṣad ālambitaṃ kṛtvā itarau pakṣavat tataḥ |
prasārya gāruḍī mudrā kṛṣṇa-pūjā-vidhau smṛtā ||
anyonya-sammukhe tatra kaniṣṭhā-tarjanī-yuge |
madhyamānāmike tadvad aṅguṣṭhena nipīḍayet ||
darśayed dhṛdaye mudrāṃ yatnāc chrīvatsa-saṃjñitām |
anyonyābhimukhe tadvat kaniṣṭhe saṃniyojayet |
tarjany-anāmike tadvat karau tv anyonya-pṛṣṭhagau ||
utsiktānyonya-saṃlagnau vakṣaḥ-sthita-karāṅgulīḥ |
vidhāya madhya-deśe tu vāma-madhyama-tarjanī |
saṃyojya maṇibandhe tu dakṣiṇe yojayet tataḥ ||
vāmāṅguṣṭhe tu mudreyaṃ prasiddhā kaustubhāhvayā |
kvacic ca-
anāmā pṛṣṭha-saṃlagnā dakṣiṇasya kaniṣṭhikā |
kaniṣṭhyānyayā baddhā tarjanyā dakṣayā tathā ||
vāmānāṃ ca badhnīyād dakṣāṅguṣṭhasya mūlake |
aṅguṣṭha-madhyame vāme saṃyojya saralāḥ parāḥ ||
catasro 'nyonya-saṃlagnā mudrā kaustubha-saṃjñitā ||
oṣṭhe vāma-karāṅguṣṭho lagnas tasya kaniṣṭhakā |
dakṣiṇāṅguṣṭha-saṃyuktā tat-kaniṣṭhā prasāritā |
tarjanī-madhyamānāmāḥ kiṃcit saṅkucya cālitāḥ ||
veṇu-mudreyam uddiṣṭā suguptā preyasī hareḥ |
aṅgaṃ prasāritaṃ kṛtvā spṛṣṭa-śākhaṃ varānane |
prāṅmukhaṃ tu tataḥ kṛtvā abhayaṃ parikīrtitam ||
dakṣaṃ bhujaṃ prasāritvā jānūpari niveśayet |
prasṛtaṃ darśayed devi varaḥ sarvārtha-sādhakaḥ ||
uttāna-tarjanībhyāṃ tu ūrdhvādhaḥ prakrameṇa tu |
mālāvat krama-vistārā vanamālā prakīrtitā ||
krama-dīpikāyāṃ (2.57)-
aṅguṣṭhaṃ vāmam uddaṇḍitam itara-karāṅguṣṭakenātha vadhvā
tasāgraṃ pīḍayitvāṅgulibhir api tathā vāma-hastāṅgulibhiḥ |
baddhvā gāḍhaṃ hṛdi sthāpayatu vimala-dhīr vyāharan māra-bījaṃ
bilvākhyā mudrikaiṣā sphuṭam iha kathitā gopanīyā vidhijñaiḥ ||
agastya-saṃhitāyāṃ ca-
āvāhinīṃ sthāpanīṃ sannidhīkaraṇīṃ tathā |
susaṃnirodhinīṃ mudrāṃ sammukhī-karaṇīṃ tathā ||
sakalī-karaṇīṃ caiva mahā-mudrān tathaiva ca |
śaṅkha-cakra-gadā-padma-dhenukos tu bhagāruḍāḥ ||
śrīvatsaṃ vana-mālāṃ ca yoni-mudrāṃ ca darśayet ||
mūlādhārād dvādaśāntam ānītaḥ kusumāñjaliḥ |
tri-sthāna-gata-tejobhir vinītaḥ pratimādiṣu ||
āvāhanīyā mudrā syād eṣārcana-vidhau mune |
eṣaivādho-mukhī mudrā sthāpane śayyate punaḥ ||
unnatāṅguṣṭha-yogena muṣṭīkṛta-kara-dvayam |
sannidhī-karaṇaṃ nāma mudrā devārcane vidhau ||
aṅguṣṭha-garbhiṇī saiva mudrā syāt saṃnirodhinī |
uttāna-muṣṭi-yugalā sammukhī-karaṇī matā ||
aṅgair evāṅga-vinyāsaḥ sakalī-karaṇī tathā |
anyonyāṅguṣṭa-saṃlagnā vistārita-kara-dvayī ||
mahā-mudreyam ākhyātā nyūnādhika-samāpanī |
kaniṣṭhānāmikā-madhyāntaḥsthāṅguṣṭhāntare 'grataḥ ||
gopitāṅguli-madhye samantān mukulī-kṛtā |
kara-dvayena mudrā syāc chaṅkākhyeyaṃ surārcane ||
anyonyābhimukha-sparśa-vyatyayena tu veṣṭayet |
aṅgulībhiḥ prayatnena maṇḍalī-karaṇaṃ mune ||
cakra-mudreyam ākhyātā gadā-mudrā tataḥ param |
anyonyābhimukhāśliṣṭāṅguliḥ pronnata-madhyamā ||
athāṅguṣṭha-dvayaṃ madhye dattvāpi paritaḥ karau |
maṇḍalī-karaṇaṃ samyag-aṅgulīnāṃ tapodhana ||
padma-mudrā bhaved eṣā dhenu-mudrā tataḥ param |
anāmikā-kaniṣṭhābhyāṃ tarjanībhyāṃ ca madhyame |
anyonyābhimukhāśliṣṭe tataḥ kaustubha-saṃjñitaḥ ||
kaniṣṭhānyonya-saṃlagne 'bhimukhe 'pi parasparam |
vāmasya tarjanī-madhye madhyānāmikayor api ||

vāmānāmika-saṃspṛṣṭā tarjanī-madhya-śobhitā |
paryāyeṇa natāṅguṣṭha-dvayī kaustubha-lakṣaṇā ||
kaniṣṭhānyonya-saṃlagnā viparītaṃ viyojitā |
adhastāt sthāpitāṅguṣṭhā mudrā garuḍa-saṃjñitā ||
tarjany-aṅguṣṭha-madhyasthā madhymānāmikā-dvayī |
kaniṣṭhānāmikā-madhyā tarjany-agre kara-dvayī ||
mune śrīvatsa-mudreyaṃ vanamālā bhavet tataḥ |
kaniṣṭhānāmikā-madhyā muṣṭir unnīta-tarjanī ||
paribhrāntā śirasy uccais tarjanībhyāṃ divaukasaḥ |
mudrā yoniḥ samākhyātā saṅkocita-kara-dvayī ||
tarjany-aṅguṣṭha-madhyāntaḥ-sthitānāmika-yugmakā |
madhya-mūla-sthitāṅguṣṭhā jñeyā śastārcane mune || iti |
astra-mantram āha-praṇaveti |
praṇava-hṛdor avasāne sa-caturthi-
sudarśanaṃ tathāstra-padaṃ ca |
uktvā phaḍ-antam amunā kalayen
manunāstra-mudrayā daśa-haritaḥ

2.59

praṇava oṃkāraḥ | hṛt namaḥ | etayor avasāne 'nte sa-caturthi-sudarśanaṃ caturthī-vibhakti-sahitaṃ sudarśanam iti padam etasyānte tathāstra-padaṃ caturthy-antam astra-padam | punaḥ kīdṛk ? phaḍ-antam phaṭ-śabdāntam uktvā amunā manunā anena mantreṇa astra-mudrayā daśa-haritaḥ kalpayet daśa-dig-bandhanaṃ kuryād ity arthaḥ

2.60

prāk kṛtaṃ nyāsa-jātam upasaṃharan agnim apaṭale vakṣyamāṇaṃ dhyānaṃ sūcayati-itīti |
iti vidhāya samasta-vidhiṃ jagaj-
jani-vināśa-vidhāna-viśāradam |
śruti-vimṛgyam ajaṃ manu-vigrahaṃ
smaratu gopa-vadhū-jana-vallabham

2.60

ity anena prakāreṇa samasta-vidhiṃ pūrvoktam akhila-nyāsādikaṃ vidhāya nirvartya gopa-vadhū-jana-vallabhaṃ kṛṣṇaṃ smaratu cintayatu | kīdṛśaṃ kṛṣṇam ? jagad-utpatti-sthiti- vināśa-karaṇa-dakṣam | punaḥ kīdṛśam ? śruti-vimṛgyam upaniṣad-gamyam | punaḥ kīdṛśam ? ajam utpatti-rahitam | punaḥ kīdṛśam ? manu-vigrahaṃ manu-śarīram ity arthaḥ

Original text: Kramadīpikā with the commentary by Govindabhaṭṭācārya · Edition: Sudhakar Malaviya, Benares : Krishnadas Academy, 1989 (Krishnadas Sanskrit Series, 119). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc