Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kramadīpikā with the commentary · Chapter 1

1.1

||śrīḥ||
krama-dīpikā
śrīmad-bhagavat-śrī-kṛṣṇārādhana-nirūpaṇa-pravaṇa āgama-nibandhaḥ vidyā-vinoda-śrī-govinda-bhaṭṭācārya-kṛta-vivaraṇa-sahitā
(1)
prathamaḥ paṭalaḥ
veṇu-vāda-vinoda-lālasaṃ
divya-gandha-parilipta-vakṣasam |
vallavī-hṛdaya-vitta-hāriṇaṃ
bhāvaye kam api gopa-nandanam ||
viśiṣṭa-śiṣṭācārānumita-śruti-bodhita-kartavyatāka-prāripsita-pratibandhaka-durita-nivṛtty-asādhāraṇa-kāraṇam iṣṭa-devatā'nusmaraṇa-pūrvakaṃ maṅgalam āśīr-vyājena kṛtaṃ śiṣya-śikṣārtham ādau nibadhnāti kalāttamāyety ādinā |
kalātta-māyā-lavakātta-mūrtiḥ
kala-kvaṇad-veṇu-nināda-ramyaḥ |
śrito hṛdi vyākulayaṃs trilokīṃ
śriye 'stu gopī-jana-vallabho vaḥ

1.1

gopī-jana-vallabho yuṣmākaṃ śriye sampade 'stu bhūyād iti yojanā | gopījanasya gopāṅganā-janasya vallabhaḥ svāmī | tathā ca gopī-janasyaivāvijñāta-vinaya-prakarasyāpi vallabhaḥ kiṃ punaḥ sādhakasyāśeṣa-pūjā-vidhāna-kovidasyeti bhāvaḥ | yad vā gopī prakṛtir jano mahad-ādir anayor vallabhaḥ preraka ity arthaḥ |
kīdṛśaḥ kalāyāṃ jñāna-svarūpe svasmin āttāyāḥ prāptāyā adhyastāyā māyāyā lavakena leśena vikṣepātma-svabhāvena āttā prāptā mūrtir yena sa tathoktaḥ | etena tasya śarīra-sambandhe 'pi na svarūpānusandhāna-pracyutir āvaraṇa-śakter aprāmāṇyād iti bhāvaḥ |
atha vā kalā bandhane, tathā ca bandhanātmaka-saṃsāra-pravartanārthaṃ svīkṛta-māyā-leśātmaka-jala-tattvātmanāṅgīkṛta-mūrtir iti | toyena jīvān visasarja bhūmyām iti |
athavā, saṃmohana-mantra-rūpakaṃ kāma-bījaṃ sakala-gopāla-mantrāṇāṃ bījam udāharati kaleti | kaś ca laś ca kalau tābhyām attau gṛhītau sambaddhau māyā-lavakau caturtha-svarānusvārau tābhyām āttā svīkṛtā bīja-rūpā mūrtir yena saḥ tathoktaḥ kala ity atrākāra uccāraṇārthaḥ |
punaḥ kīdṛśaḥ | kalam avyaktaṃ madhuraṃ yathā syāt tathā kvaṇan śabdāyamānaḥ veṇur vaṃśaḥ kala-kvaṇaṃś cāsau veṇuś ceti kala-kvaṇad-veṇuḥ | tasya ninādena ramyaḥ sarva-mukha-prada ity arthaḥ |
punaḥ kīdṛśaḥ | hṛdi śritaḥ hṛt-paṅkaje sthitaḥ hṛdi dhyeya ity arthaḥ | yad vā sarva-prāṇināṃ hṛdaye 'ntaryāmi-rūpeṇa sthita ity arthaḥ |
kiṃ kurvan | trayāṇāṃ lokānāṃ samāhāras trilokī | trailokyaṃ vyākulayan kartavyeṣu vicāra-śūnyaṃ kurvan māyayā mohayann ity arthaḥ | tad uktaṃ gītāyāṃ -
īśvaraḥ sarva-bhūteṣu hṛd-deśe 'rjuna tiṣṭhati |
bhrāmayan sarva-bhūtāni yantrārūḍhāni māyayā || iti |
atra laghu-dīpikā-kāraḥ kalātta-māyety-ādinā gopī-jana-vallabha ity anena ca bīja-sahito 'tra daśākṣaraḥ sūcitaḥ | kala-kvaṇad ity ādinā dhyānaṃ sūcitaṃ | trilokīṃ vyākulayann ity anena ca vaśyādi-prayogāḥ sūcitāḥ ity āha

1.2

guru-namaskāra-pūrvakaṃ kartavyaṃ pratijānīte--
guru-caraṇa-saroruha-dvayotthān
mahita-rajaḥ-kaṇakān praṇamya mūrdhnā |
gaditam iha vivicya nāradādyair
yajana-vidhiṃ kathayāmi śārṅga-pāṇeḥ

1.2

iha granthe śārṅga-pāṇeḥ śrī-kṛṣṇasya yajana-vidhiṃ pūjāhomādikaraṇa-prakāraṃ vivicya vivecanaṃ kṛtvā kathayāmi āsamāpter vartamānatvāt | tathā ca, prācīna-granthebhyaḥ sva-granthasyopādeyatā darśitā | kīdṛśam ? nārada-gautama-prabhṛtibhir gaditam | etena svokteḥ svātantryaṃ nirākṛtam iti bhāvaḥ | kiṃ kṛtvā ? mūrdhnā mastakena mahitāḥ pūjitā ye rajaḥ-kaṇakā dhūli-leśās tān praṇamya kīdṛśān guru-caraṇa-dvayam eva padma-dvayaṃ tad-utthān tad-udbhavān | etena guru-bhart-bhatty-atiśayaḥ sūcitaḥ | tathā guru-dhyānaṃ śirasi kartavyam ity api sūcitam

1.3

mantrāntarebhyo gopāla-mantrasyātiśāyitaṃ vaktuṃ bhūmikāṃ racayati-
kṣiti-sura-nṛpa-viṭ-turīyajānāṃ
muni-vanavāsi-gṛhastha-varṇināṃ ca |
japa-huta-yajaādibhir manūnāṃ
phalati hi kaścana kasyacit kathañcit

1.3

hi yataḥ manūnāṃ gopāla-mantra-vyatiriktānāṃ madhye kaścana mantrorāśyādinā śodhitaḥ kṣiti-sura-prabhṛtīnāṃ varṇānāṃ madhye muni-vanavāsi-prabhṛtīnām āśramāṇāṃ cakārāt strīṇāṃ madhye kasyacit kathaṃcij janasya bhāgya-vaśāj japa-homādibhir ādi-śabdena tarpaṇādeḥ parigrahaḥ | phalati phalaṃ dadātīti yojanā | hi śabdo 'trāvadhāraṇa iti kaścit kṣitisuro brāhmaṇaḥ | nṛpaḥ kṣatriyaḥ | viṭ vaiśyaḥ | turīyaḥ śūdraḥ | munir yatiḥ | vanavāsī vānaprasthaḥ | gṛhasthaḥ kṛta-dāra-parigrahaḥ | varṇī brahmacārī

1.4

adhunā gopāla-mantrasya sarveṣu siddhatvam āha-
sarveṣu varṇeṣu tathāśrameṣu
nārīṣu nānāhvaya-janmabheṣu |
dātā phalānām abhivāñchitānāṃ
drāg eva gopālaka-mantra eṣaḥ

1.4

siddhādi-gaṇanānirapekṣa evaiṣa prathopasthito vakṣyamāṇa-daśākṣara-gopāla-mantro na tu gopāla-viṣayako mantra-gaṇo 'tiprasaṅgāt |
svāhā-praṇava-saṃyuktaṃ mantraṃ śūdre dadad dvijaḥ |
śūdro niraya-gāmī syād dvijaḥ śūdro 'bhijāyate ||
ity āgama-virodhāt | lakṣaṇāpatteś ca | vāñchitānāṃ svābhimatānāṃ phalānāṃ drāg eva jhaṭity eva dātā keṣu sarveṣu varṇeṣu brāhmaṇādiṣu sarvāśrameṣu brahmacāri-prabhṛtiṣu nārīṣu nānāhvaya-janmabheṣu nānā-prakāra-nāmasu tahtā nānā-prakāra-janma-nakṣatreṣu stasv apīty arthaḥ

1.5

evaṃ saty api guru-caraṇa-śuśrūṣā-paropasthitāya mantro deya iti vyanakti-
nūnam acyuta-kaṭākṣa-pātena
kāraṇaṃ bhavati bhaktir añjasā |
tac-catuṣṭaya-phalāptaye tato
bhaktimān adhikṛto harau gurau

1.5

yasmān nūnaṃ niścitam acyuta-kaṭākṣa-pātena śrī-kṛṣṇa-kṛpāvalokane bhaktir añjasā tattvataḥ kāraṇaṃ tatas tasmāt kāraṇāt tac catuṣṭaya-phalāptaye prasiddha-dharmādi-puruṣārtha-catuṣṭaya-rūpa-phala-prāpty-arthaṃ harau viṣṇau gurau mantra-dātari ca bhakti-yukta-puruṣo dīkṣādāv adhikṛto 'dhikārī bhavatīty arthaḥ | etena guru-devatayor abhedena dhyānaṃ kartavyam iti sūcitam

1.6

adhunā pūjā-kramam āha-
snāto nirmala-śuddha-sūksma-vasano dhautāṅghri-pāṇyānanaḥ
svācāntaḥ sapavitra-mudrita-karaḥ śvetordhva-puṇḍrojjvalaḥ |
prācī-dig-vadano nibaddhya-sudṛḍhaṃ padmāsanaṃ svastikaṃ
vāsīnaḥ sva-gurūn gaṇādhipam atho vandeta baddhāñjaliḥ

1.6

snātaḥ sva-gṛhyokta-vidhinā āgamokta-vidhināpīti kecit | nirmale viśade prakṣālite sūkṣme vastre yasya sa tathoktaḥ | dhauteti prakṣālita-pāṇi-pāda-vadanaḥ | svācāntaḥ smṛty-ukta-vidhinā kṛtācamanaḥ | sa-pavitreti pavitra-sahitaḥ mudrā-yukta-hastaḥ supavitreti-pāṭhe atiśobhana-pavitreṇa mudritaḥ mudrā-sambaddho tilakenojjvalaḥ | prācī-dig-vadanaḥ pūrvābhimukhaḥ |
atra prāg-vadanasya kaṇṭhoktatvāt prāg-vadanaṃ mukhyaṃ tad-asambhave tūdaṅmukhatvaṃ rātrau tu sarva-pūjāsvedodaṅmukhatvaṃ purāṇe ca tathaivābhidhānāt | anantaraṃ sudṛḍhaṃ yathā syāt tathā padmāsanaṃ svastikaṃ vā kṛtvā | tatra padmāsanaṃ prasiddhaṃ, svastikaṃ lakṣaṇaṃ tu -
jānūrvor antare samyak kṛtvā pāda-tale ubhe |
ṛju-kāya-samāsīnaṃ svastikaṃ tat pracakṣate ||
āsīna upaviṣṭaḥ sva-gurūn gaṇeśaṃ ca vandeta | atho śabdaś cārthe 'nukta-samuccayena tenāgre durgāṃ pṛṣṭhe kṣetra-pālaṃ vandeta tad uktaṃ gautamīye vāme guruṃ dakṣiṇato gaṇeśaṃ durgāṃ puraḥ kṣetrapatiṃ ca paścāt | iti |
prayogaś ca guṃ gurbhyo namaḥ, gaṃ gaṇapataye namaḥ, duṃ durgāyai namaḥ, kṣeṃ kṣetrapālāya namaḥ | baddhāñjaliḥ kṛtāñjali-puṭaḥ sann ity arthaḥ | atra śāradā-tilakokta-krameṇaitad boddhavyaṃ dakṣiṇe pūjā-dravya-sthāpanaṃ vāme jala-kumbha-sthāpanaṃ pṛṣṭhe kara-prakṣālana-pātra-sthāpanaṃ purato dīpa-cāmarādy-upakaraṇa-sthāpanam iti

1.7

bhūta-śuddheḥ pūrvaṃ kṛtyam āha-
tato 'stra-mantreṇa viśodhya pāṇī
tritāla-dig-bandha-hutāśa-śālān |
vidhāya bhūtātmakam etad-aṅgaṃ
viśodhayec chuddha-matiḥ krameṇa

1.7

tatas tad-anantaraṃ bhūtātmakaṃ pṛthivyādi-pañca-mahābhūtamayam etad aṅgaṃ śarīraṃ śuddha-matiḥ viśada-matiḥ viśodhayed devatātmakaṃ kuryād ity arthaḥ | nādevo devam arcayed iti vacanāt | krameṇa vakṣyamāṇa-prakāreṇa | kiṃ kṛtvā ? astra-mantreṇaiva astrāya phaḍ ity anena tan-mantrāṅgāstra-mantreṇaiva vā, gandha-puṣpābhyāṃ hastau saṃśodhya kara-nyāsaṃ kṛtvāstra-mantreṇaivordhvordhvaṃ tāla-trayaṃ kuryāt | tad uktaṃ śāradāyām-kara-nyāsaṃ samāsādya kuryāt tāla-trayaṃ tataḥ iti |
anantaram astra-mantreṇaiva choṭikayā daśa-dig-bandhanaṃ astra-mantreṇaiva vahni-prākāraṃ jalenātmanaḥ pariveṣṭana-rūpaṃ vidhāya kṛtvā | atra sampradāyaḥ hṛt-padma-karṇikā-sthaṃ dīpa-śikhā-nibhaṃ jīvātmānaṃ haṃsa iti mantreṇa suṣumṇā-vartmanā mastakopari sahasra-dala-kamalāvasthita-paramātmani saṃyojya pṛthavy-ādi-pañca-viṃśati-tattvāni tatra vilīnāni vibhāvya bhūta-śuddhiṃ kuryāt

1.8

bhūta-śuddhim āha-
iḍā-vaktre dhūmraṃ satata-gati-bījaṃ salavakaṃ
smaret pūrvaṃ mantro sakala-bhuvanocchoṣaṇa-karam |
svakaṃ dehaṃ tena pratata-vapuṣāpūrya-sakalaṃ
viśoṣya vyāmuñcet pavanam atha mārgaṇa-khamaṇeḥ

1.8

iḍā-vaktre vāma-nāsā-puṭe salavakaṃ bindu-sahitaṃ satata-gati-bījaṃ vāyu-bījaṃ yam iti rūpaṃ pūrvaṃ prathamaṃ mantrī sādhakaḥ smaret | kim bhūtam ? dhūmraṃ kṛṣṇa-varṇaṃ | punaḥ kimbhūtam ? sakaleti | pañca-bhūta-maya-deha-śoṣakaṃ tathā ca vāma-nāsā-puṭena vāyum ākarṣan ṣoḍaś-vāraṃ vāyu-bījaṃ japed iti bhāvaḥ | anantaraṃ sakalaṃ sarvaṃ svakīyaṃ śarīraṃ tena bīja-mayena vāyunā pratata-vapuṣā vistīrṇa-śarīreṇāpūrya pūrayitvā deha-stha-vāyor bāhyenaikyaṃ vicintya viśoṣaṃ nītvā catuḥ-ṣaṣṭhi-vāraṃ vāyu-bījaṃ kumbhakena japtvā khamaṇeḥ sūryasya mārgeṇa piṅgalayā dakṣiṇa-nāsā-puṭena recanenaiva vāyu-bījaṃ dvātriṃśad-vāraṃ japan vāyuṃ vyāmuñcet tyajed ity arthaḥ

1.9

tenaiva mārgeṇa vilīna-mārutaṃ
bījaṃ vicintyāruṇam āśuśukṣaṇe |
āpūrya dehaṃ paridahya vāmato
muñcet samīraṃ saha bhasmanā bahiḥ

1.9

tenaiva kha-maṇeḥ sūryasya mārgeṇa dakṣiṇa-nāsā-puṭena vilīnaḥ sambaddho māruto vāyur yatra tad āśuśukṣaṇer vahner bījaṃ ram iti aruṇam aruṇa-varṇaṃ vicintya vāyunāpūrya tad-bījasya ṣoḍaśa-vāra-japena pūrakaṃ kṛtvānantaraṃ kumbhakena caturguṇaṃ raṃ-bījaṃ japan dehaṃ paridahya tad-ūrdhvaṃ ram iti dvātriṃśad-vāraṃ japan vāmata iḍā-mārgeṇa vāma-nāsā-puṭena bhasmanā saha bahiḥ samīraṃ vāyuṃ muñced ity arthaḥ

1.10

utpattiṃ darśayati-
ṭa-param atīva śuddham amṛtāṃśu-pathena vidhuṃ
nayatu lalāṭa-candram amutaḥ sakalārṇa-mayīm |
la-para-japān nipātya racayec ca tayā sakalaṃ
vapur amṛtaugha-vṛṣṭim atha vaktra-karāṅgam idam

1.10

ṭasya paraṣ ṭa-paraḥ ṭha-kāras tam atīva śuddhaṃ śvetaṃ vidhuṃ candra-bīja-rūpam amṛtāṃśu-pathena vāma-nāsā-puṭena ṣoḍaśa-vāra-japena lalāṭa-candraṃ brahma-randhra-stha-candraṃ nayatu prāpayatu | nanu, sarva-śarīrasya dagdhatvāt katham amṛtāṃśu-pathena candra-bīja-nayanam iti cen, na | pūrvoktasya bhāvanātmakatvāt | athānantaram amutaḥ amṛtāṃśor lalāṭa-candrād brahma-randhra-stha-śaśaṅkāt sakalārṇa-mayīm mātṛkā-mayīm amṛta-samūha-vṛṣṭiṃ la-paro va-kāraḥ varuṇa-bījam iti yāvat taj-japena kumbhakena catuḥ-ṣaṣṭhi-vāra-japena nipātya utpādya tathā mātṛkā-mayyā vṛṣṭyā idaṃ sakalaṃ śarīraṃ racayed āracayet | kīdṛśam ? vapur vaktra-karāṅgaṃ vaktraṃ ca karaś ca aṅgam avayava-rūpaṃ
yatra tat tathā vaktra-karāḍhyam iti pāṭhe vaktrāḍhyaṃ karāḍhyaṃ cety arthaḥ | anantaraṃ dakṣiṇa-nāsā-puṭena vāyuṃ recayet lam iti pṛthvī-bījaṃ pīta-varṇaṃ dvātriṃśad-vāraṃ japan tat śarīraṃ sudṛṣṭaṃ cintayet | tad-anu so 'ham ity ātma-mantreṇa brahma-randhrāj jīvaṃ hṛdayāmbhojam ānayed iti sampradāyaḥ

1.11

adhunā mātṛkā-nyāsaṃ darśayati-
śiro-vadana-vṛtta-dṛk-śravaṇa-ghoṇa-gaṇḍoṣṭhaka-
dvayeṣu sa-śiromukheṣu ca iti kramād vinyaset |
halaś ca kara-pāda-sandhiṣu tad-agrakeṣv ādarāt
sa-pārśva-yuga-pṛṣṭha-nābhy-udarakeṣu yādyān atha

1.12

hṛdaya-kakṣa-kakut-kara-mūla-doḥ-
pada-yugodara-vaktrāgatān budhaḥ |
hṛdaya-pūrvam anena pathānvahaṃ
nyasatu śuddha-kalevara-siddhaye

1.13

atra śiraḥ-śabdo lalāṭasyopalakṣakaḥ lalāṭa-mukham āvṛteti śāradādarśanāt ekatrākṣara-dvayasyāpi nyāsāpātāc ca | vadana-vṛttaṃ mukha-maṇḍalaṃ dṛk-śravaṇa-ghoṇa-gaṇḍoṣṭha-dantānāṃ dvayam iti samāsaḥ | dvayam iti dṛg-ādāv api sarvatra sambadhyate | ghoṇā nāsikā, dad-dvaye danta-paṅkti-dvaye ity ukteṣu sthāneṣu acaḥ ṣoḍaśa-svarān krameṇaikākṣara-krameṇa vinyaset tathā halaś ca kādīni vyañjanāni ca tatra kādīni viṃśaty-akṣarāṇi ādarāt ādara-pūrvakaṃ kara-pāda-sandhiṣu tad-agrakeṣu ca vinyaset | anantaraṃ ya-kārādīni pañcākṣarāṇi sa-pārśva-yuga-pṛṣṭha-nābhy-udarakeṣu pārśva-yugena saha vartate yat pṛṣṭha-nābhy-udaraṃ tatra vinyaset | tathānantaram anena vakṣyamāṇa-mārgeṇa yādyān
varṇān hṛdayādi-sthāna-gatān atrāpi kara-pad-yugayor udara-vaktrayoś ca hṛdaya-pūrvaṃ yathā syāt tathā anvahaṃ pratidinaṃ nyasatu | kara-pad-yugādīnāṃ pūrvaiḥ padaiḥ samastānām api hṛdaya-pūrvam iti kriyā-viśeṣaṇena saha sambandhaḥ sāpekṣatvād atrāsamāsa iti tu tulya-pradhāna-sāpekṣa-viṣayaṃ draṣṭavyam | kim-arthaṃ śuddha-kalevara-siddhaye śuddha-śarīra-sampādanārtham ity arthaḥ || KrdC_1.11-12 ||
ity āracayya vapur arṇa-śatārdhakena
sārdha-kṣapeśa-sa-visargaka-sobhayais taiḥ |
vinyasya keśava-puraḥsara-mūrta-yuktaiḥ
kīrtyādi-śakti-sahitair nyasatu krameṇa

1.14

atha kathayāmy arṇānāṃ mūrtīḥ
śaktīḥ samasta-bhuvana-mayīḥ |
keśava-kīrtī nārāyaṇa-kāntī
mādhavas tathā tuṣṭiḥ

1.15

ity ukta-prakāreṇa vapuḥ śarīram arṇa-śatārdhena pañcāśad-varṇaiḥ āracayya racayitvā anantaraṃ tair eva pañcāśad-varṇaiḥ sārdha-kṣapeśa-sa-visargaka-sobhayaiḥ | ardha-kṣapeśena saha vartanta iti sārdha-kṣapeśāḥ ardha-candra-sahitāḥ taiḥ sānusvārair ity arthaḥ | sa-visargakaiḥ visarga-sahitaiḥ sobhayair anusvāra-visarga-sahitaiḥ vinyasya tathādau śarīra-sampādanārthaṃ śuddher mātṛkākṣarair vinyasya tad-anantaraṃ teṣv eva lalāṭādiṣu mātṛkā-sthāneṣu aṃ nama ity ādīn kṣaṃ nama ity antān, tathā aḥ nama ity ādīn kṣaḥ nama ity antān varṇān vinyased ity arthaḥ | evaṃ caturvidho mātṛkā-nyāsa uktaḥ |
nanu, katham arṇa-śatārdhakenety ukta-varṇānām eka-pañcāśattvād ity ucyate kṣa-kāreṇākṣara-dvayasyaikī-karaṇāt | la-tvena la-kāra-dvayasyaikīkaraṇād vā | loka-prasiddher vā prakaraṇenaika-pañcāśat-saṅkhyāyās tātparye 'dhigate pañcāśad-varṇa eva ka-pañcāśat-saṅkhyā-para iti prapañca-sāra-vivaraṇe śrī-premānanda-bhaṭṭācārya-śiromaṇayaḥ | vastutas tu arṇa-śatārdhaṃ ca ka cārṇa-śatārdhakaṃ tenākṣarāṇām eka-pañcāśattvm āyātam | asama-vibhāge vā ardha-śabdaḥ | keśava-nyāsam āha-vinyasya keśaveti | keśavaḥ puraḥsaraḥ prathamo yāsāṃ mūrtīnāṃ tāḥ tathā ca keśavādi-mūrti-sahitaiḥ kīrtyādi-śakti-yuktaiś ca mātṛkākṣarair lalāṭādiṣūkta-sthāneṣu yathā-kramaṃ nyāsaḥ kāryaḥ || KrdC_1.13-14 ||
govindaḥ puṣṭi-yuto viṣṇu-dhṛtī sūdanaś ca madhvādyaḥ |
śāntis trivikramaś ca kriyā-yuto vāmano dayā-yuktaḥ
sūdanaś ca madhvādyaḥ madhusūdanaḥ ity arthaḥ

1.16

śrīdhara-yutā ca medhā hṛṣīka-nāthaś ca harṣayā yuktaṃ |
ambuja-nābha-śraddhe dāmodara-saṃyutā tathā lajjā

1.16

hṛṣīka-nātho hṛṣīkeśa ity arthaḥ | ambujanābhaḥ padmanābhaḥ

1.17

lakṣmīḥ sa-vāsudevā saṅkarṣaṇakaḥ sarasvatī-yuktaḥ |
prādyo dyumnaḥ prīti-sameto 'niruddhako ratir imāḥ svaropetāḥ

1.17

prādyo dyumnaḥ pradyumnaḥ

1.18

cakrijaye gadidurge śārṅgī prabhayānvitas tathā khaḍgī |
satyā śaṅkhī-caṇḍā halivāṇyau musaliyug-balāsinkiā

1.19

śūlī vijyā pāśī virajā viśānvito 'mbuśīr bhūyaḥ |
vimadā muknda-yuktā nandaja-sunandaje smṛtiś ca nandi-yutā

1.20

nara-ṛddhī naraka-jitāsamṛddhir atha śuddhi-yug ghariḥ kṛṣṇaḥ |
buddhi-yutaḥ satya-yuta-bhaktir mati-yuktaḥ syāt tataḥ śauriḥ

1.21

kṣamayā śūro ramayā janārdano meca-bhū-dharaḥ kledī |
viśvādya-mūrti-yuktā klinnā vaikuṇṭha-yuk tathā vasudā

1.22

kledī kledinīty arthaḥ | chando-bhaṅga-bhayāt tathoktaḥ | viśvādi-mūrtir iti viśva-mūrtir ity arthaḥ || KrdC_1.18-21 ||
puruṣottamaś ca vasudhā balinā ca varā balānujopetā |
bhūyaḥ parāyaṇākhyā bālaḥ sūkṣmā vṛṣaghna-sandhye ca

1.23

savṛṣā prajñā prabhā varāho niśā ca vimalo 'moghā |
narasiṃha-vidyute ca praṇigaditā mūrtayo halāṃ śakti-yutāḥ

1.24

amogheti cchedaḥ || KrdC_1.22-23 ||
pūrvokta-keśavādi-mūrti-kīrtyādi-śakti-nyāsa-prakāraṃ darśayati-
varṇanuktvā sārdha-candrān purastān
mūrtīḥ śaktīr ṅe 'vasānā natiṃ ca |
uktvā nyasyet yādibhi sapta-dhātūn
prāṇaṃ jīvaṃ krodham apy ātmane 'ntān

1.24

purastāt prathamaṃ varṇān a-kārādi-kṣakāraāntān uktvā kathambhūtān varṇān sārdha-candrān sa-bindūn anantaraṃ mūrtīḥ keśavādyāḥ śaktīḥ kīrtyādyāḥ ṅe 'vasānāḥ ity ubhayena sambadhyate tan na hṛdaya-grāhi prayāsatteḥ lāghavāc ca aṃ keśavāya kīrtyai nama iti prayoge keśavāyety atra namaḥ-padasya yogābhāvāc caturthy-anupapattiḥ na hi viṣṇave sūryāya nama iti bhavati | bhavati ca viṣṇave namaḥ sūryāya nama iti (tathā ca keśavāya namaḥ kīrtyai nama iti) prayogāpattiḥ ubhayatra vā ca-kāro deyaḥ samuccaya-khyāpanārthaḥ | sa śriye cāmṛtāya cetivat tathā mātṛkākṣarāṇām api ubhaya-sambandhārthaṃ dviḥ-prayogāpattiḥ | aṃ keśava-kīrtibhyāṃ nama iti prayoge tu naite doṣāḥ patanti tatra dvandva-samāsa-vaśāt
sahitāvasthitayor evopasthitau caturthy-arthānvaya-sambhavāt varnānvaya-sambhavāc ca agnīṣomayor iva sahitāvasthitayor devatātvam | kathaṃ tarhi yādiṣu tvag-ādi-prayogaḥ kāryam ? ity ucyate yaṃ tvag-ātmane puruṣottama-vasudhābhyām namaḥ, raṃ asṛg-ātmane bali-parābhyāṃ nama ity evaṃ rūpa iti | mantram uktāvali-kāreṇa tathaivābhidhānāt | ātmane ity asya sub-anta-pratirūpaka-nipātatvenādoṣād iti tu prapañca-sāra-vivaraṇe paramānanda-bhaṭṭācāryābhyāḥ | tathā ca aṃ keśava-kīrtibhyāṃ nama iti prayogaḥ mantram uktāvalī-kāra-laghu-dīpikā-kāra-tripāṭhi-rudropādhyāya-vidyādharācārya-paramānanda-bhaṭṭācārya-saṃmataḥ | aṃ keśavāya kīrtyai nama iti prayogaḥ padmapādācārya-prabhṛtīnāṃ saṃmata iti | jñātvā yathā-guru-sampradāyaṃ
vyavahartavyam iti | atraiva nyāsa-viśeṣam āha-yādibhir iti ya-kārādyair daśabhir akṣaraiḥ saha sapta dhātūn tvag-asṛṅ-māṃsa-medo 'sthi-majja-śukrākhyān ātmane 'ntān ātmane iti śabdaḥ ante yeṣāṃ te tathā prāṇaṃ jīvaṃ krodhaṃ ca ātmane 'ntaṃ hṛdayādiṣu yathā-sthāneṣu vinyasyed ity arthaḥ | prāṇaṃ śaktim ity api pāṭhāntaram

1.25

keśavādi-nyāse dhyānam āha-udyad iti |
udyat-pradyotana-śata-ruciṃ tapta-hemāvadātaṃ
pārśva-dvandve jaladhi-sutayā viśva-dhātryā ca juṣṭam |
nānā-ratnollasita-vividhākalpam āpīta-vastraṃ
viṣṇuṃ vande dara-kamala-kaumodakī-cakra-pāṇim

1.25

ahaṃ viṣṇuṃ vande | kīdṛśaṃ ? udyann udayaṃ gacchan pradyotanaḥ sūryas tasya yac-chataṃ tasyeva ruci-dīptir yasya taṃ punaḥ tapteti vahni-madhya-nikṣipta-kāñcanavad gauraṃ | punaḥ kīdṛśaṃ pārśva-dvandve iti dakṣiṇa-vāma-pārśva-dvaye jaladhi-sutayā lakṣmyā tathā viśva-dhātryā pṛthivyā juṣṭaṃ sevitam | punaḥ kimbhūtaṃ ? nānā-vidha-ratnena śobhito nānā bahu-prakāra ākalpo bhūṣaṇaṃ yasya | punaḥ kīdṛśaṃ ? āpīteti āsamyak prakāreṇa pīte vastre yasya taṃ | punaḥ kīdṛśaṃ ? daraḥ śaṅkhaḥ padmaṃ kamalaṃ kaumodakī gadā cakram etāni pāṇau yasya tam | atra ūrdhvādhaḥ krameṇa vāma-bhāge śaṅkha-padme dakṣiṇa-bhāge gadā-cakre iti bodhyam

1.26

dhyāna-nyāsayoḥ phalam āha-dhyātvaivam iti |
dhyātvaivaṃ parama-pumāṃsam akṣarair yo
vinyasyoddinam anu keśavādi-yuktaiḥ |
medhāyuḥ-smṛti-dhṛti-kīrit-kānti-lakṣmī
saubhāgyaiś ciram upabṛṃhito bhavet saḥ

1.26

evam ukta-prakāraṃ parama-pumāṃsaṃ viṣṇuṃ dhyātvā yo 'nudinaṃ pratyahaṃ keśavādi-sahitair mātṛkākāair vinyasyet sa puruṣaḥ | medhādibhiś ciraṃ bahu-kālam upabṛṃhita upacito bhavati medhā dhāraṇāvatī buddhiḥ āyur jīvanaṃ smṛtiḥ smaraṇaṃ dhṛtir dhairyaṃ kīrtir utkṛṣṭa-karma-kathā kāntiḥ saundaryaṃ lakṣmīr aiśvaryaṃ saubhāgyaṃ sarva-priyatvam

1.27

nyāsa-viśeṣam āha-amum iti |
amum eva ramā-puraḥ-saraṃ
prabhajed yo manujo vidhiṃ budhaḥ |
samupetya ramāṃ prathīyasīṃ
punar ante haritāṃ vrajaty asau

1.27

yaḥ paṇḍito manuṣyaḥ amum eva vidhiṃ keśavādi-nyāsa-prakāraṃ ramā-puraḥsaraṃ śrī-bījam ādau dattvā prabhajet karoti asau pumān iha loke prathīyasīṃ mahatīṃ ramāṃ lakṣmīṃ samupetya prāpya punar ante avasāne haritāṃ viṣṇutvaṃ vrajati prāpnotīty arthaḥ

1.28

tattva-nyāsaṃ darśayati-ity acyutīty ādi |
ity acyutī-kṛta-tanur vidadhīta tattva-
nyāsaṃ ma-pūrvaka-parākṣara-naty-upetam |
bhūyaḥ parāya ca tad-āhvayam ātmane ca
naty-antam uddharatu tattva-manūn krameṇa

1.28

iti pūrvokta-prakāreṇa acyutīkṛta-tanuḥ sampādita-viṣṇu-śarīraḥ tattva-
nyāsaṃ vakṣyamāṇa-prakāraṃ vidadhīta kuryāt | prakāraṃ darśayati-maḥ pūrvo yasya sa ma-pūrvaḥ | kaḥ paro yasya sa ka-paraḥ | naty-upetaṃ namaḥ-śabda-sahitam | tathā ca ma-kārādi-vyutkrameṇa ka-kāra-paryantam ekaikākṣaraṃ namaḥ-pada-sahitaṃ kṛtvā bhūyo 'nantaraṃ parāyeti-padaṃ dattvā anantaraṃ tad-āhvayaṃ teṣāṃ tattvānām ādvayaṃ vakṣyamāṇaṃ nāma dattvā anantaraṃ ātmane iti padaṃ dattvā anantaraṃ naty-antam namaḥ-padam ante dattvā krameṇa tattva-manūn tattva-mantrān uddharatu

1.29

adhunā tattvānāṃ nāmāni nyāsaṃ sthānaṃ ca darśayati-
sakala-vapuṣi bījaṃ prāṇam āyojya madhye
nyasatu matim ahaṅkāraṃ manaś ceti mantrī |
kamukha-hṛdaya-guhyāṅghriṣv atho śabda-pūrvaṃ
guṇa-gaṇam atha kartādi-sthitaṃ śrotra-pūrvam

1.29

sakala-vapuṣi sarvāṅga-vyāpake jīvaṃ prāṇaṃ ca mantre āyojya tena nyasyatu tathā ca maṃ namaḥ parāya jīvātmane namaḥ bhaṃ namaḥ parāya prāṇātmane namaḥ iti dvayaṃ sarva-śarīre vinyasyed ity arthaḥ | iti tattva-padaṃ dattvā maṃ namaḥ parāya jīva-tattvātmane namaḥ iti kecit tat-prayogān kurvanti tan na pramāṇābhāvāt mūrti-pañjara-nyāse 'pi mūrti-pada-prayogāpatteḥ | atra makarādīnāṃ bindu-sāhityaṃ sampradāyāvagataṃ boddhavyam | madhye hṛdaye matim ahaṅkāraṃ manaś ca mantra āyojya tena mantrī nyasyatu tathā baṃ namaḥ parāya mana ātmane namaḥ phaṃ namaḥ parāya ahaṅkārātmane namaḥ paṃ namaḥ parāya mana ātmane namaḥ iti trayaṃ hṛdi vinyasyed ity arthaḥ | atho 'nantaraṃ kamukha-hṛdaya-guhyāṅghriṣu pañcasu
sthāneṣu śabda-pūrvaṃ guṇa-samudāyaṃ śabda-sparśa-rūpa-rasa-gandhātmakaṃ mantre āyojya tena nyasyatu tathā ca naṃ namaḥ parāya rūpātmane namaḥ iti hṛdaye, thaṃ namaḥ parāya rasātmane namaḥ iti guhye, taṃ namaḥ parāya gandhātmane namaḥ pādayor vinyasyed ity arthaḥ | athānantaraṃ śrotra-tvag-dṛk-jihvā-ghrāṇātmakaṃ karṇādi-sthitaṃ karṇa-tvag-dṛk-jihvā-ghrāṇeṣu sthitaṃ yathā syāt tathā nyasyatu tathā ca ṇaṃ namaḥ parāya śrotrātmane namaḥ iti śrotrayoḥ ḍhaṃ namaḥ parāya tvag-ātmane namaḥ iti tvaci, ḍaṃ namaḥ parāya dṛg-ātmane namaḥ iti netrayoḥ | ṭhaṃ namaḥ parāya jihvātmane namaḥ iti jihvāyāṃ | ṭaṃ namaḥ parāya ghrāṇātmane namaḥ iti ghrāṇayor iti vinyasyet

1.30

vāg-ādīti |
vāg-ādīndriya-vargam ātma-nilayeṣv ākāśa-pūrvaṃ gaṇaṃ
mūrdhyāsye hṛdaye śire caraṇayor hṛt-puṇḍarīkaṃ hṛdi |
bimbāni dviṣaḍ-aṣṭa-yug-daśa-kalā-vyāptāni sūryoḍu-rāḍ
vahnīnāṃ ca yatas tu bhūta-vasum uṣyanty ākṣarair mantravit

1.30

vāg-ādīndriya-vargaṃ vāk-pāṇi-pāda-pāyūpasthātmakaṃ karmendriya-pañcakaṃ mantre āyojya ātma-nilayeṣu mukha-pāṇi-pāda-pāyūpastheṣu nyasyatu | tathā ca aṃ namaḥ parāya vāg-ātmane namaḥ iti mukhe | jhaṃ namaḥ parāya pāṇy-ātmane namaḥ iti pāṇyoḥ | jaṃ namaḥ parāya pādātmane namaḥ iti pādayoḥ | chaṃ namaḥ parāya pāyv-ātmane namaḥ iti pāyau | caṃ namaḥ parāya upasthātmane namaḥ ity upasthe vinyasyed ity arthaḥ | ākāśa-pūrvaṃ gaṇam ākāśa-vāyv-agni-jala-pṛthivy-ātmakaṃ mantre āyojya mūrdhany āsye hṛdaye śive liṅge caraṇayor nyasyatu | tathā ca ṅaṃ namaḥ parāya ākāśātmane namaḥ iti śirasi | dhaṃ namaḥ parāya vāyv-ātmane namaḥ iti mukhe | gaṃ namaḥ parāyāgny-ātmane namaḥ iti hṛdaye
| khaṃ namaḥ parāya jalātmane namaḥ iti liṅge | kaṃ namaḥ parāya pṛthivy-ātmane namaḥ iti pādayor nyasyed ity arthaḥ | hṛt-puṇḍarīkam ity āder ayam arthaḥ | hṛt-puṇḍarīkaṃ tathā sūryoḍḍarād-vahnīnāṃ bimbāni sūrya-candrāgnīnāṃ maṇḍalāni trīṇi dviṣaḍ-aṣṭa-yug-daśa-kalā-vyāptāni dvādaśa-ṣoḍaśa-daśa-kalā-yuktāni yatas tu bhūta-vasu-muny-akṣy-akṣaraiḥ yato ya-kārād yo bhūta-varṇaḥ pañcama-varṇaḥ śa-kāraḥ vasu-varṇo 'ṣtamārṇo ha-kāraḥ muni-varṇaḥ saptamaḥ sa-kāraḥ akṣi-varṇo dvitya-varṇo rephaḥ | etaiś ca sahitāni mantre āyojya hṛdi nyasyatu | tathā ca-śaṃ namaḥ parāya hṛt puṇḍarīkātmane namaḥ | haṃ namaḥ parāya dvādaśa-kalā-vyāpta-sūrya-maṇḍalātmane namaḥ
| saṃ namaḥ parāya ṣoḍaśa-kalā-vyāpta-candra-maṇḍalātmane namaḥ | raṃ namaḥ parāya daśa-kalā-vyāpta-vahni-maṇḍalātmane namaḥ iti catuṣṭayaṃ hṛdaye nyasyatu

1.31

atha parameṣṭhi-pumāṃsau viśva-nivṛttī sarva-haty-upaniṣadaṃ
nyased ākāśādi-sthāna-sthānaṣoya-balavārthiḥ salāvaḥ

1.31

athānantaraṃ parameṣṭhi-pumāṃsau viśva-nivṛttī sarva ity upaniṣado rahasyān ṣopara-balārṇair iti ṣa-kāraḥ rephasya upa samīpaṃ tena repha-samīpa-vartinau ya-kāra-la-kārau lakṣyete va-kāro la-kāraś ca etaiḥ salavakair bindu-sahitaiḥ sahitān ākāśādi-sthāne nyasyed ākāśādi nyāsa-sthāneṣu mūrdhnyāsye hṛdaye liṅge caraṇayor nyasyet

1.32

atraiva viśeṣam āha-vāsudeva iti |
vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnāś cāniruddhakaḥ
nārāyaṇaś ca kramaśah parameṣṭhyādibhir yutaḥ

1.32

kramaśaḥ krameṇa parameṣṭy-ādibhiḥ sahitā vāsudevādayo nyasnīyā tathā ca ṣaṃ namaḥ parāya vāsudevāya parameṣṭhyātmane namaḥ iti śirasi | yaṃ namaḥ parāya saṅkarṣaṇāya puruṣātmane namaḥ iti mukhe, laṃ namaḥ parāya pradyumnāya viśvātmane nama iti hṛdaye | vaṃ namaḥ parāya aniruddhāya nivṛttyātmane nama iti liṅge, laṃ nama iti hṛdaye | vaṃ namaḥ parāya aniruddhāya nivṛty-ātmane nama iti liṅge | laṃ namaḥ parāya nārāyaṇāya sarvātmane nama iti caraṇayoḥ | vinyasyed ity arthaḥ | kecit tu parameṣṭhyāder anantaraṃ vāsudevādeḥ prayogaṃ kurvanti

1.33

tataḥ kopa-tattvaṃ kṣarau vindu-yuktaṃ
nṛsiṃhaṃ nyaset sarva-gātreṣu taj-jñaḥ |
krameṇeti tattvātmako nyāsa uktaḥ
svāsān nikṛd-viśva-mūrty-ādiṣu syāt

1.33

tatas tad-anantaraṃ krameṇa gurūpadeśa-krameṇa taj-jñaḥ nṛsiṃha-bīja-jñaḥ kṣarau kṣa-kāra-repha-au-kāra iti milita-svarūpaṃ bindu-yuktaṃ tathā kopa-tattvaṃ nṛsiṃhaṃ ca mantre āyojya sarva-gātreṣu nyasyet | tathā ca-kṣrauṃ namaḥ parāya nṛsiṃhāya kopātmane namaḥ iti sarva-gātreṣu nyasyed ity arthaḥ | tattva-nyāsam upasaṃharati ity ukta-prakāreṇa tattvātmako nyāsaḥ kathito bhavati | kīdṛśaḥ ? viśva-mūrty-ādiṣu sva-sānnidhya-kṛt kṛṣṇa-sānnidhya-kṛt bimbādiṣv iti kecid bimbaṃ pratimā mūrtiḥ śarīram ādi-padena maṇi-mantrādi-sakalasya parigrahaḥ eteṣu hareḥ sānnidhyaṃ karotīty arthaḥ | kvacin martyādiṣv iti pāṭhaḥ

1.34

etan-nyāsa-prayojanam āha-iti kṛta iti |
iti kṛto 'dhikṛto bhavati dhruvaṃ
sakala-vaiṣṇava-mantra-japādiṣu |
pavana-saṃyavalatattva-manunā caret
tattvam iha japtum asau manucchati

1.34

tattva-nyāse kṛte dhruvaṃ niścitam adhikṛto bhavati na kevalaṃ gopāla-viṣaya-mantra-kathanād atraiva api tu sakala-vaiṣṇava-mantra-japādiṣv apīty arthaḥ | adhunā prāṇāyāma-prakāram āha-pavana-saṃyamanam iti | asau sādhakaḥ yaṃ manum iha vyavahāra-bhūmau japtum icchati amunā mantreṇa pavana-saṃyamanaṃ prāṇāyāmaṃ caratu kuryād ity arthaḥ

1.35

atraiva prakārāntaram āha-athaveti |
athavākhileṣu hari-mantra-
japa-vidhiṣu mūla-mantrataḥ |
saṃyamanam amaladhīr maruto
vidhinābhyasaṃś caratu tattva-saṅkhyayā

1.35

mūla-mantrato mūla-mantreṇa | vakṣyamāṇa-daśākṣareṇeti kecit | vastutas tu saptākṣara-gopī-jana-vallabha-mantreṇa tasyaiva mūla-mantratvenābhidhānāt tad-vacanasya prayojanāntarābhāvāt tattva-saṅkhyayāṣṭāviṃśati-vāraṃ caturviṃśati-vāram iti kecit

1.36

purato japasya parato 'pi
vihitam atha tat-trayaṃ budhaiḥ |
ṣoḍaśa ya iha samācared dineśaḥ
paripūyate sa khalu māsato 'ṃ haṃsaḥ

1.36

purato japādau paścāc ca tat-trayaṃ budhair vihitaṃ prāṇāyāma-trayaṃ, recakādi-trayam iti kecit | etena japāṅgatvāc ca tatrādy-ante 'yaṃ darśitaḥ

1.37

sanātanaḥ: japasya purata ādau parataḥ ante ca iti prāṇāyāmeṣu kālaḥ | tat trayaṃ prāṇāyāma-trayam iti saṅkhyā | yo jano dinaśaḥ pratyahaṃ ṣoḍaśa-prāṇāyāmān ācaret, sa māsataḥ māsenaikena aṃhasaḥ pāpāt paripūyate śuddho bhavatīti sāmānyataḥ phalam | paraṃ ca sarvaṃ purvaṃ likhitam eva || (hari-bhakti-vilāsa 5.132)
atraiva prakārāntaram āha-athaveti |
ayavāṅga-janma-mamunānususaṃyamaṃ
sakaleṣu kṛṣṇamanujāpakarmasu |
sahiaika-sapta-kṛti-vāram abhyaset
tanuyāt samasta-duritāpa-hāriṇā

1.37

kṛtīti kṛti-cchandaso viṃśaty-akṣaratvāt sahitam ekaṃ yatra tādṛśa-sapta-kṛti-vāram | athavā sahitāni militāni eka sapta-kṛtayaḥ ubhayatrāṣṭāviṃśati-vāram ity arthah | sarveṣu kṛṣṇa-manujāpakarmasu aṅga-janma-manunā kāma-bījena prāṇāyāmam abhyasaṃs tanuyāt | prathamam ekaṃ tataḥ sapta tato viṃśati tato 'bhyāsa-pāṭave 'ṣṭāviṃśati-vāram ity arthaḥ | kaścit tu prathamaṃ sapta tato viṃśatis tata ekaṃ tato 'ṣṭāviṃśati-vāram abhyāsa-krameṇeti tātparyam āha tatra pramāṇaṃ sa eva praṣṭavyaḥ

1.38

mantra-viśeṣa-prāṇāyāma-prakāram āha-aṣṭāviṃśatīti |
aṣṭāviṃśati-saṅkhyam iṣṭa-phaladaṃ mantraṃ daśārṇaṃ japan
nāyacchet pavanaṃ susaṃyata-matis tv aṣṭau daśārṇena cet |
abhyasyann avivāram anyam anubhir varṇānurūpaṃ japan
kuryād recaka-pūrvakam anipaṇaḥ prāṇa-prayogaṃ naraḥ

1.38

susaṃśita-matir vimala-buddhiḥ aṣṭāviṃśati-saṃkhyaṃ daśārṇaṃ daśākṣara-mantraṃ japan prāyacchet prāṇāyāmaṃ kuryāt kīdṛśaṃ daśārṇam iṣṭa-phaladaṃ svābhimata-phaladaṃ tatra daśākṣara-mantrasya vāra-catuṣṭayaṃ japena recakam | aṣṭa-vāra-japena pūrakaṃ ṣoḍaśa-vāra-japena kumbhakaṃ kuryād iti guru-sampradāyaḥ | aṣṭādaśārṇe cet prāṇāyāmaḥ kriyata iti śeṣaḥ | tadā ravivāraṃ dvādaśa-vāram abhyasyan prāṇāyāmaṃ kuryād iti guru-sampradāyaḥ | anya-manubhir anya-mantraiś cet prāṇāyāmaḥ kriyate | tadā varṇānurūpaṃ mantra-varṇānāṃ tāratamyena japaṃ kurvan kuryāt | atra svalpākṣarair mantrair bahu-vāram analpākṣarair mantraiḥ svalpa-vāraṃ japed ity arthaḥ | kīdṛśaḥ ? sādhakaḥ
recaka-pūraka-kumbhakākhya-karma-kuśala ity arthaḥ | recakasya tyāgasya pūrvakarmaṇī pūraka-kumbhake tatra nipuṇā iti rudradharaḥ | tac cintyam evam api recake naipuṇyālābhāt prapañca-sārānusāriṇo 'sya granthasya śāradā-granthānuyāyitvāc ca

1.39

adhunā prāṇāyāma-prakāraṃ darśayati-recayen mārutam iti |
recayen mārutaṃ dakṣayā dakṣiṇaḥ
pūrayed vāmayā madhya-nāḍyā punaḥ |
dhārayed īritaṃ recakādi-trayaṃ syāt
kalādanta-vidyākhya-mātrācyukam

1.39

dakṣiṇo vicakṣaṇaḥ puruṣaḥ dakṣayā dakṣiṇa-nāḍyā mārutaṃ vāyuṃ recayet tyajet tathā vāmayā vāma-nāḍyā tyakta-vāyuṃ pūrayed madhyayā suṣumṇayā nāḍyā mārutaṃ vāyuṃ dhārayed ity ukta-prakāreṇa recakādi-trayaṃ recaka-pūraka-kumbhakākhya-tritayam īritaṃ kathitaṃ recakādiṣv avadhi kālam āha-kalād anteti | kalāḥ ṣoḍaśa, dantā dvātriṃśad, vidyāḥ catuḥṣaṣṭhi-rūpā etat-saṅkhyāka-mātrātmakam ity arthaḥ | atra bhairava-tripāṭhino yatra mantra-gaṇanayā prāṇāyāmaḥ | tatra kumbhaka-kāla evoktaḥ śvāsābhyāsa-krameṇa prāṇāyāma-saṅkhyayā mantra-japaḥ kāryo nirgama-prāṇāyāme tu recakādi-gaṇanā kāryety āhuḥ | mātra-śabdena ca vāmāṅguṣṭhe kaniṣṭhādy-aṅgulīnāṃ pratyekaṃ
parva-traya-sparśa-kālaḥ kathyate vāma-hastena vāma-jānu-maṇḍalasya prādakṣiṇyena sparśa-kālaś ca | yad atra rudropādhyāyair uktaṃ yadyapy atra recakaṃ prathamam uktaṃ tad-anantaraṃ pūrakaṃ tathāpi prathamaṃ pūrakam anantaraṃ kumbhakaṃ jñeyaṃ yato gṛhīta-ghṛtasya tyāgo bhavati | yat punar vyatyāsena kathanaṃ tad-gopanāya evaṃ kalā-dantetyādy api vyatyāsena boddhavyam | iḍyotkarṣayed vāyum ity ādi śāradā-darśanāt | evaṃ ca gṛhīta-catur-guṇena dhāraṇaṃ tad-ardhena tyāga ity api darśitaṃ bhavatīti, tan na prapañca-sārānusāriṇo granthasyāsya śāradānuyāyitvāt prapañca-sāre recakāditvasyaivoktatvāt pūrakāditvasyāṣṭāṅgayogāntarbhūta-prāṇāyāma-viṣayatvāt | yad uktaṃ gṛhītasya tyāgo bhavati tatrocyate svābhāvika-vāyu-dhāraṇasyātrāpi
sattvād anyathā śarīra-pātāpatteḥ | yad uktaṃ vyatyāsena gopanārthaṃ kathanam iti tad ayuktam | mantra-bhinnasyānuṣṭhāna-bhāgasya ṛju-mārgeṇaiva vaktuṃ yuktatvāt | yad uktaṃ gṛhīta-caturguṇenaiva dhāraṇaṃ tad-ardhena tyāga iti tad apy ayuktaṃ pramāṇābhāvāt | dakṣiṇāmūrti-saṃhitāyām aṅgulī-niyamo 'pi prāṇāyāme kathito, yathā-
kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhair yan nāsāpuṭa-dhāraṇam |
prāṇāyāmaḥ sa vijñeyas tarjanī-madhyame vinā || iti

1.40

sanātanaḥ: tad eva krama-dīpikoktyā saṃvādayan tatraiva kiṃcid viśeṣaṃ ca darśayati-recayed iti | dakṣayā dakṣiṇa-nāḍyā, dakṣiṇaḥ vidvān janaḥ | madhya-nāḍyā suṣumṇayā dhārayet | evaṃ recaka-pūraka-kumbhakākhyaṃ trayaṃ syāt | recakādiṣu triṣu krameṇāvadhikālam āha-kalāḥ ṣoḍaśa | dantā dvātriṃśat | vidyāś catuḥṣaṣṭhis tat-tat-saṅkhyaka-mātrātmakam ity arthaḥ | mātrā ca-vāmāṅguṣṭhena vāma-kaniṣṭhādy-aṅgulīnāṃ pratyekaṃ parva-traya-samparka-kālaḥ | vāma-hastena vāma-jānu-maṇḍalasya prādakṣiṇyena sparśa-kālo vā | tatrāpy aṅguli-niyamo 'py uktaḥ-
kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhair yan nāsā-puṭa-dhāraṇam |
prāṇāyāmaḥ sa vijñeyas tarjanī-madhyame vinā || iti |
tatra teṣu prāṇāyāmeṣu purvaṃ recakādiṣu saṅkhyoktā | atra ca prāṇāyāmeṣv iti bhedaḥ || [hari-bhakti-vilāse 5.131]
prakṛtam upasaṃharann ātma-yāgārthaṃ dehe pīṭha-kalpanāṃ darśayati-prāṇāyāmam ity ādinā |
prāṇāyāmaṃ vidhāyety atha nija-vapuṣā kalpayed yoga-pīṭham |
nyasyed ādhāra-śakti-prakṛti-kamaṭha-kṣamā-kṣīra-sindhūn |
śvetadvīpaṃ ca ratnojjvala-mahita-mahā-maṇḍapaṃ kalpa-vṛkṣam |
hṛd-deśe 'ṃśa-dvayorū-dvaya-vadana-kaṭī-pārśva-yugmeṣu bhūyaḥ

1.41

dharmādy-adharmādi ca pāda-gātra-
catuṣṭayaṃ hṛdy atha śeṣa-mantram |
sūryendu-vahnīn praṇavaāṃśa-yuktān
svādy-akṣaraiḥ sattva-rajas-tamāṃsi

1.42

iti pūrvokta-prakāreṇa prāṇāyāmaṃ vidhāya kṛtvā athānantaraṃ nija-vapuṣā nija-śarīreṇa yāga-pīthaṃ pūjā-pīṭhaṃ kalpayet kalpanā-prakāram āha-nyasyed iti | hṛd-deśe hṛdi ādhāra-śakty-ādi-kalpa-vṛkṣāntaṃ nyaset | kamaṭhaḥ kūrmaḥ śeṣo 'nantaḥ kṣīra-sindhuḥ kṣīra-samudraḥ ratnena ujjvalaḥ mahito yaḥ mahā-maṇḍapaḥ ratna-maṇḍapaḥ iti yāvat tathā cādhāra-śaktaye namaḥ prakṛtyai nama iti navakaṃ nyased hṛdīty arthah | bhūyo 'anantaraṃ aṃsa-dvayor udvaya-vadana-kaṭī-pārśva-yugmeṣu dharmādy-adharmādi-pāda-gātra-catuṣṭayaṃ vinyasyet | pāda-gātrayoś catuṣṭayaṃ pāda-gātra-catuṣṭayam ity ubhayatra sambadhyate | pāda-catuṣṭayaṃ gātra-catuṣṭayaṃ dharmādi-dharma-jñāna-vairāgyaiśvarya-rūpa-pāda-catuṣṭayam
| aṃsa-dvayor udvaye ca dharmāya namaḥ dakṣiṇorau, ity evaṃ prādakṣiṇya-krameṇa vinyaset | śāradāyāṃ mukha-pārśva-nābhi-pārśveṣv iti krama-darśanāt | etac ca bhairava-tripāṭhino 'pi saṃmatam | eteṣu yathāśruta-krameṇaiveti vidyādharācāryāḥ | athānantaraṃ śeṣam anantam abjaṃ padmaṃ sūryendu-vahnīn sūrya-somāgni-maṇḍalāni | kīdṛśān ? tān praṇavāṃśa-yuktān praṇavasyoṅkārasyāṃśāḥ | avayavā a-kāro-kāra-ma-kārās tair yuktān sahitān tatrādau sa-bindu-praṇavāṃśādi-sāhityaṃ sampradāyato boddhavyam | svādy-akṣaraiḥ sa-bindu-svīya-svīya-prathamākṣaraiḥ sahitāni sattva-rajas-tamāṃsi tathā ca hṛt-padme anantāya namaḥ, padmāya namaḥ, aṃ dvādaśa-kalā-vyāpta-sūrya-maṇḍalātmane namaḥ, uṃ
ṣoḍaśa-kalā-vyāpta-candra-maṇḍalātmane namaḥ, maṃ daśa-kalā-vyāpta-vahni-maṇḍalātmane namaḥ, saṃ sattvāya namaḥ, raṃ rajase namaḥ, taṃ tamase namaḥ || KrdC_1.40-41 ||
ātmādi-trayam ātma-bīja-sahitaṃ vyomāgni-māyā-lavair
jñānātmānam athāṣṭa-dikṣu parito madhye ca śaktīr nava |
nyastvā pīṭham anuṃ ca tatra vidhivat tat-karṇikā-madhyagaṃ
nityānanda-citi-prakāśam amṛtaṃ saṃcintayen nāma tat

1.42

ātmādi-trayam ātmāntarātmā paramātmeti lakṣyam | kīdṛśam ? ādi-bīja-sahitaṃ sa-binduṃ svīya-svīya-prathamākṣara-rūpa-bīja-sahitam iti vidyādharācāryāḥ | ādiḥ praṇavas tat-sahitam iti tripāṭhinaḥ | vyoma ha-kāraḥ | agniḥ rephaḥ | māyā dīrghaḥ īḥ | lavo binduḥ | etaiḥ saha jñānātmānaṃ bhuvaneśvarī-bīja-sahitaṃ hṛt-padme nyased iti pūrveṇānvayaḥ | tathā ca āṃ ātmane namaḥ | aṃ antarātmane namaḥ | paṃ paramātmane namaḥ | hrīṃ jñānātmane namaḥ | iti hṛdi vinyaset | athānantaraṃ aṣṭa-dikṣu paritaḥ prādakṣiṇyena madhye ca karṇikāyāṃ nava-śaktīr vimalotkarṣiṇyādyā nyasyet | padmasya pūrvādi-kesareṣu prādakṣiṇyena vimalāyai namaḥ | utkarṣiṇyai namaḥ | jñānāyai namaḥ | kriyāyai
namaḥ | yogāyai namaḥ | prahvayai namaḥ | satyāyai namaḥ | īśānāyai namaḥ | karṇikāyām anugrahāyai namaḥ | iti nyaset | pīṭha-mantraṃ ca tatra nyasyaḥ | etasyopari vakṣyamāṇaṃ pīṭha-mantraṃ-oṃ namo bhagavate viṣṇave sarva-bhūtātmane vāsudevāya sarvātma-saṃyoga-yaugapadya-pīṭhātmane namaḥ iti mantraṃ nyaset | tad ukta-rūpe pīṭhe vidhivad gurūpadiṣṭa-mārgeṇa tat sarvopaniṣat-prasiddhaṃ dhāma brahma-caitanyaṃ cintayet | kīdṛśam ? tat-karṇikā-madhya-gaṃ hṛt-padma-karṇikā-madhya-stham ity arthaḥ | etad-dhyānopayogi-rūpam uktaṃ svābhāvika-rūpam āha | kīdṛśam ? nityeti avināśi-caitanyaṃ svataḥ-prakāśa-svarūpam | punaḥ kīdṛśam ? amṛtaṃ śuddha-svarūpam ity arthaḥ | tatrādhāra-śattyādayaḥ sarve mantrāḥ
praṇavādi-caturthī namo 'ntāḥ sampradāyato boddhavyāḥ

1.43

pīṭha-śaktīr darśayati-
vimalotkarṣaṇī jñānā kriyā yogeti śaktayaḥ |
prahvī satyā tatheśānā'nugrā navamī tathā

1.43

vimaleti

1.44

pīṭha-mantram uddharati-tāram ity ādinā |
evaṃ hṛdayaṃ bhagavān viṣṇuḥ sarvānvitaś ca bhūtātmā |
ṅe 'ntāḥ sa-vāsudevāḥ sarvātma-yutaṃ ca saṃyogaṃ

1.45

yogāvadhaś ca padmaṃ pīṭhāt ṅe-yuto natiś cānte |
pīṭha-mahā-manur vyaktaḥ paryāpto 'yaṃ saparyāsu

1.46

tāraḥ praṇavaḥ | hṛdayaṃ namaḥ | bhagavān iti ca viṣṇur iti ca sarvānvitaḥ sarva-pada-sahitaḥ bhūtātmā sarva-bhūtātmeti | ete trayaḥ sa-vāsudevāḥ vāsudevena saha catvāraḥ pratyekaṃ ṅe 'ntāś caturthy-antāḥ kāryāḥ | sarvātma-yutaś ca saṃyogaḥ sarvātma-saṃyoga iti svarūpaṃ yogāvadhau yoga-śabdānte padma-padmeti svarūpaṃ ṅe-yutaḥ pīṭhātmā caturthy-antaḥ pīṭhātmā etasyānte natir namaḥ-śabdaḥ | upasaṃharati pīṭheti ayaṃ pīṭha-mahā-manur uktaḥ kathitaḥ | kīdṛśaḥ ? saparyāsu pūjāsu paryāptaḥ samarthaḥ || KrdC_1.44-45 ||
sanātanaḥ: tāraḥ praṇavaḥ | tato hṛdayaṃ nama iti padam | tataś ca bhagavān iti viṣṇur iti ca | sarvānvitaḥ sarva-śabda-yukto bhūtātmā sarva-bhūtātmeti | ete trayaḥ sa-vāsudevā vāsudeva-sahitāḥ pratyekaṃ ṅe 'ntāś caturthy-antāḥ | tataś ca sarvātmanā yutaṃ saṃyogaṃ sarvātma-saṃyogam iti napuṃsakatvam ārṣam | tataś ca yogasyāvadhau ante padmaṃ yoga-padmam iti | tad-ante ṅe-yuktaś caturthy-antaḥ pīṭhātmā | tad-ante ca natiḥ namaḥ-śabdaḥ | evaṃ oṃ namo bhagavate viṣṇave sarva-bhūtātmane vāsudevāya sarvātma-saṃyoga-yoga-padma-pīṭhātmane nama iti siddham | tathā ca śāradā-tilake-
namo bhagavate brūyād viṣṇave ca padaṃ vadet |
sarva-bhūtātmane vāsudevāyeti vadet tataḥ ||
sarvātma-saṃyoga-padād yoga-padma-padaṃ punaḥ |
pīṭhātmane hṛd-anto 'yaṃ mantras tārādir īritaḥ || iti |
sanat-kumāra-kalpe ca-
oṃ namaḥ padam ābhāṣya tathā bhagavate-padam |
vāsudevāya ity uktvā sarvātmeti padaṃ tathā ||
saṃyoga-yogety uktvā ca tathā pīṭhātmane padam |
vahni-patnī-samāyuktaḥ pīṭha-mantra itīritaḥ || iti || [ha.bha.vi. 5.144-5]
kara-śodhanaṃ darśayati-karayor ity ādinā |
karayor yugalaṃ vidhāya
mantrātmakamabhyānabhirāmyamāna-mārgāt |
sakalaṃ vidadhīta mantra-
varṇaiḥ paramaṃ jyotir anuttamaṃ hares tat

1.46

karayor yugalam abhidhāsyamāna-mārgāt | vyāpayyety ārabhya vidhiḥ samīritaḥ kare ity antaṃ vakṣyamāṇa-prakāreṇa mantra-varṇair mantrātmakaṃ mantra-svarūpaṃ vidhāya kṛtvā ābhyāṃ karābhyāṃ sakalaṃ pūrvoktaṃ vakṣyamāṇaṃ ca nyāsa-pūjādikaṃ vidadhīta kuryāt | mantra-varṇa-karaṇa-ka-kāra-śodhane hetum āha-paramam ity ādinā | yasmāt tan-mantra-varṇaṃ hareḥ kṛṣṇasya paramaṃ tejaḥ-svarūpam ity arthaḥ | kīdṛśaṃ ? punaḥ anuttamaṃ nāsty uttamaṃ yasmāt tathety arthaḥ | sakalaṃ vidadhīteti paratrāpi kākākṣi-golaka-nyāyena yojanīyam | tathā ca tad hṛdaya-paṅkaja-sthaṃ harer anuttamaṃ jyotis tejaḥ sakalaṃ vidadhīta ṣaḍ-aṅga-nyāsena sāvayavaṃ kuryād iti laghu-dīpikā-kāraḥ

Original text: Kramadīpikā with the commentary by Govindabhaṭṭācārya · Edition: Sudhakar Malaviya, Benares : Krishnadas Academy, 1989 (Krishnadas Sanskrit Series, 119). · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc