ક્રમદીપિકા · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રી-કેશવાચાર્ય-વિરચિતાયાં ક્રમ-દીપિકાયાં પ્રથમઃ પટલઃ ॥1॥
(2)
દ્વિતીય-પટલમ્
કરયોર્ યુગલં વિધાયેત્ય્ આદિના સૂચિતં મન્ત્રમ્ ઉદ્ધર્તુમ્ આદૌ ગોપાલ-મન્ત્રેષ્વ્ અપિ મૌલીભૂતૌ દશાક્ષરાષ્ટાદશાક્ષરૌ પ્રથમં સંસ્તૌતિ-વક્ષ્યે મનુમ્ ઇતિ ।
વક્ષ્યે મનું ત્રિભુવન-પ્રથિતાત્મ-ભાવમ્
અક્ષીણ-પુણ્ય-નિચયૈર્ મુનિભિર્ વિમૃગ્યમ્ ।
પક્ષીન્દ્ર-કેતુ-વિષયં વસુ-ધર્મ-કામ-
મોક્ષ-પ્રદં સકલ-કર્મણિ કર્મ-દક્ષમ્

મન્ત્રં વક્ષ્યે ઉદ્ધરિષ્યામિ । કીદૃશં ? ત્રિભુવનેતિ ત્રિભુવને ત્રૈલોક્યે પ્રથિતઃ ખ્યાતો ઽનુભાવઃ પ્રભાવો યસ્ય તથા તમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? મુનિભિર્ મુમુક્ષુભિર્ વિમૃગ્યમ્ અન્વેષણીયમ્ । કિમ્ભૂતૈર્ મુનિભિઃ ? અક્ષીણેતિ અક્ષીણઃ સ-પૂર્ણઃ પુણ્ય-નિચયઃ સુકૃત-સમૂહો યેષાં તથા તૈઃ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? પક્ષીતિ પક્ષીન્દ્રો ગરુડઃ સ એવ કેતુઃ ચિહ્નં યસ્ય સ પક્ષીન્દ્ર-કેતુઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ તદ્-વિષયં તત્-પ્રતિપાદકમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? વસ્ત્વ્ ઇતિ વસુ ધનં તથા ચ પુરુષાર્થ-ચતુષ્ટય-પ્રદમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? સકલેતિ અશેષ-વશ્ય-કર્મ-કુશલમ્

______________________________
અતિગુહ્યમ્ અબોધ-તૂલ-રાશિ-
જ્વલનં વાગ્-આધિપત્ય-દં નરાણામ્ ।
દુરિતાપહરં વિષાપમૃત્યુ-
ગ્રહ-રોગાદિ-નિવારણૈક-હેતુમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ? અતિગુહ્યમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? અબોધેતિ અબોધો મિથ્યા-જ્ઞાન-રૂપઃ સ એવ તૂલ-પ્રચયઃ । તત્ર જ્વલનો વહ્નિર્ ઇવ તં સમસ્તાજ્ઞાન-નાશકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ? પુનઃ કીદૃશમ્ ? નરાણાં સાધકાનાં વાગ્-અધિપત્ય-દં વાગૈશ્વર્ય-પ્રદમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? દુરિતાપહરં દુઃખ-પ્રાપકાનિષ્ટ-નિવારકમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? વિષં સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ અપમૃત્યુર્ અકાલ-મરણં ગ્રહો નવ-ગ્રહ-જનિતાનિષ્ટં રોગો વાત-પિત્તાદિ-જનિત-શરીર-દૌસ્થ્યમ્ એવમ્ આદીનામ્ અશુભાદીનાં નિવારણે એકો ઽદ્વિતીયો હેતુઃ કારણમ્

______________________________
જયદં પ્રધને ઽભયદં વિપિને
સલિલ-પ્લવને સુખ-તારણદમ્ ।
નર-સપ્તિ-રથ-દ્વિપ-વૃદ્ધિ-કરં
સુત-ગો-ધરણી-ધન-ધાન્ય-કરમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ? પ્રધને સંગ્રામે જયદમ્ । વિપિને ઽભયદં ભય-હરમ્ । સલિલ-પ્લવને તોયમ્ અન્તરણે સુખ-સન્તરણ-દાતારં સપ્તિર્ હયઃ તથા ચ મનુષ્યાણાહયરથ-દ્વિપાદીનામ્ ઉપચય-કરં તથા સુતાદિ-પ્રદમ્

બલ-વીર્ય-શૌર્ય-નિચય-પ્રતિભા-
સ્વર-વર્ણ-કાન્તિ-સુભગત્વ-કરમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડ-કોટિ-મણિમ્ આદિ-ગુણા-
ષ્ટકદં કિમ્ અત્ર બહુનાખિલ-દમ્

બલં શરીર-સામર્થ્યં વીર્યં શુક્રં પ્રભાવો વા, શૌર્યં પરાભિભાવકં તેજઃ, એતેષાં નિચયઃ સમૂહઃ । પ્રતિભા બુદ્ધિઃ સ્ફૂર્તિ-રૂપા સ્વરો ધ્વનિઃ । વર્ણો ગૌરત્વાદિઃ । કાન્તિર્ દીપ્તિઃ પ્રતિભા-સ્વર-વર્ણ-કાન્તિર્ ઇત્ય્ એકપદં તથા ચ પ્રતિભા-સ્વર-વર્ણ-કાન્તિર્ દેદીપ્યમાન-વર્ણ-શોભેતિ કશ્ચિત્ સુભગત્વં સમસ્ત-લોકાદરકત્વમ્ એતેષાં કર્તારં દાતારમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ ક્ષુભિતા સમોહિતાણ્ડ-કોટિર્ બ્રહ્માણ્ડ-કોટિર્ યેન તથા તં સંસાર-મોહકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ અણિમાદિ-ગુણાષ્ટક-દમ્ અણિમ-લઘિમ-ગરિમ-મહિમેશિત્વ-વશિત્વ-પ્રાકામ્ય-પ્રાપ્ત્ય્-આખ્ય-ગુણાષ્ટક-પ્રદમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ કિં બહુના, અત્ર જગતિ અખિલદં સમસ્તાભીષ્ટ-પ્રદમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

અથ દશાક્ષર-મન્ત્ર-રાજમ્ ઉદ્ધરતિ-શાર્ઙ્ગીત્ય્ આદિના ।
શાર્ઙ્ગી સો ઽતુર-દન્તઃ પરો રામાક્ષિ-યુક્ દ્વિતીયાર્ણમ્ ।
શૂલી સૌરિર્ બાલો બલાનુજ-દ્વયમ્ અથાક્ષર-ચતુષ્ટયમ્

શૂર-તુરીયઃ સાનન આવૃત્તઃ સ્યાત્ સુશોભો ઽષ્તમો ઽગ્નિ-સખઃ ।
તદ્-દયિતાક્ષર-યુગ્મં તદ્-ઉપરિગસ્ ત્વ્ એવમ્ ઉદ્ધરેન્ મન્ત્રમ્

શાર્ઙ્ગી ગ-કારઃ કીદૃશો ઽયં સોત્તરદન્ત ઉત્તર-દન્ત-પઙ્ક્તૌ ન્યસ્યમાનઃ ઉત્તર-દન્ત ઓ-કારસ્ તેન સહિત એતેન પ્રથમાક્ષરમ્ ઉદ્ધૃતઃ । શૂરઃ પ-કારઃ । કીદૃશો ઽયં વામાક્ષિ-યુક્ વામાક્ષિ ચતુર્થ-સ્વરઃ તેન સહિત એતેન દ્વિતીયાક્ષરમ્ ઉદ્ધૃતમ્ અક્ષર-ચતુષ્કં ક્રમેણ પુનઃ કથ્યતે શૂલી જ-કારઃ બાલો બ-કારઃ બલાનુજ-દ્વયં સંયુક્ત-લ-કાર-દ્વયં લ્લ ઇતિ સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અક્ષર-ચતુષ્કમ્ ઉદ્ધૃતમ્ શૂર-તુરીયઃ શૂરસ્ય પ-કારસ્ય ચતુર્થઃ । કીદૃશો ઽયં સાનન-વૃત્તઃ આનન-વૃત્તેનાકારેણ સહ વર્તતે ઇતિ સાનન-વૃત્તઃ અયં ચ સપ્તમઃ સ્યાદ્ મન્ત્રસ્ય સપ્તમો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । અષ્ટમો ઽગ્નિ-સખો વાયુઃ ય-કાર ઇતિ યાવત્ । તથા ચ મન્ત્રસ્યાષ્ટમો વર્ણો ય ઇતિ બોદ્ધવ્યઃ । તદ્-ઉપરિગં
પૂર્વોક્ત-વર્ણાનન્તર્ય્-વિશિષ્ટં તદ્-દયિતાક્ષર-યુગલં સ્વાહેતિ સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અક્ષર-દ્વયમ્ ઉદ્ધૃતમ્ ॥ ક્ર્દ્ચ્_2.5-6 ॥
પ્રકાશિત ઇતિ-
પ્રકાશિતો દશાક્ષરો મનુસ્ ત્વ્ અયં મધુ-દ્વિષઃ ।
વિશેષતઃ પદારવિન્દ-યુગ્મં ભક્તિ-વર્ધનઃ

મધુદ્વિષઃ શ્રી-ગોપાલ-કસ્યાયં દશાક્ષરો મન્ત્ર ઉદ્ધૃતઃ । કીદૃશો વિશેષતો વિશેષેણ પદારવિન્દ-યુગ્મ-ભક્તિ-વર્ધનઃ શ્રી-ગોપાલ-કૃષ્ણ-ચરણાબ્જ-યુગલે યા ભક્તિર્ આરાધ્યત્વેન જ્ઞાનં તત્ સમૃદ્ધિકારક ઇત્ય્ અર્થઃ

______________________________
મન્ત્રસ્ય ઋષ્ય્-આદિકં દર્શયતિ-નારદ ઇતિ ।
નારદો મુનિર્ અમુષ્ય કીર્તિતશ્
છન્દ ઉક્તમ્ ઋષિભિર્ વિરાડ્ ઇતિ ।
દેવતા-સકલ-લોક-મઙ્ગલો
નન્દ-ગોપ-તનયઃ સમીરિતહ્

અમુષ્ય પૂર્વોક્ત-મન્ત્રસ્ય મુનિઃ ઋષિર્ નારદઃ કીર્તિતઃ કથિતઃ । ઋષિભિર્ ગૌતમાદિભિર્ વિરાટ્-છન્દ ઉક્તમ્ । દેવતા નન-ગોપ-તનયઃ શ્રી-ગોપાલ-કૃષ્ણ ઉક્તઃ । કીદૃશઃ ? સકલ-લોક-મઙ્ગલઃ સર્વ-જન-કલ્યાણ-હેતુઃ । એતેન ઋષ્ય્-આદીનાં શિરસિ રસનાયાં હૃદિ ક્રમેણ ન્યાસઃ કાર્ય ઇતિ સૂચિતં પ્રપઞ્ચ-સારે । તથા વિધાનાત્ પ્રયોગશ્ ચ દશાક્ષર-ગોપાલ-મન્ત્રસ્ય નારદ-ઋસયે નમઃ શિરસિ । વિરાટ્-છન્દસે નમો મુખે । શ્રી-ગોપાલ-કૃષ્ણાય દેવતાયૈ નમઃ હૃદિ ઇત્ય્ એવમ્ભૂતઃ । અસ્ય મન્ત્રસ્ય નારદ-ઋષિઃ । એવં છન્દો-દેવતયોર્ અપિ યોજ્યમ્ ઇતિ કેચિત્

______________________________
અધુનાસ્ય મન્ત્રસ્ય પઞ્ચાઙ્ગાનિ દર્શયતિ-અઙ્ગાનીત્ય્ આદિના-
અઙ્ગાનિ પઞ્ચ હુત-ભુગ્ દયિતા-સમેતૈશ્
ચક્રૈર્ અમુષ્ય મુખ-વૃત્ત-વિષૂપપન્નૈઃ ।
ત્રૈલોક્ય-રક્ષણ-યુજાપ્ય્ અસુરાન્તકાખ્ય-
પૂર્વેણ ચેહ કથિતાનિ વિભક્તિ-યુક્તૈઃ

હૃદયે નતિઃ શિરસિ પાવક-પ્રિયા
સ-વષટ્-શિખાહુમ્ ઇતિ વર્મણિ સ્થિતમ્ ।
સ-ફડ્-અસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ ઉદિતમ્ અઙ્ગ-પઞ્ચકં
સ-ચતુર્થિ-વૌષડ્-ઉદિતં દૃશોર્ યદિ

અમુષ્ય ઇહ શાસ્ત્રે અઙ્ગાનિ પઞ્ચ કથિતાનિ । કાનિ તાનિ ? તત્રાહ હૃદયે નતિર્ ઇતિ । હૃદયે નતિર્ નમઃ-પદં શિરસિ પાવક-પ્રિયા સ્વાહેતિ સ-વષટ્ વષટ્-પદ-સહિતા શિખેત્ય્ અર્થઃ । હુમ્ અપિ વર્મણિ સ્થિતં વર્મણિ કવચે હુમ્ અપિ પદં સ્થિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ-ફડ્ અસ્ત્રં ફટ્-પદ-સહિતમ્ અસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણ સ-ચતુર્થિ યથા સ્યાત્ તથૈવમ્ અઙ્ગ-પઞ્ચકમ્ ઉદિતં કથિતં ચતુર્થ્યા ચ હૃદયાદીનાં યોગઃ કાર્યઃ । કૈઃ સહ ચક્રૈશ્ ચક્ર-શબ્દૈઃ । કીદૃશૈઃ ? મુખ-વૃત્ત-વિસૂપપન્નૈર્ મુખ-વૃત્તમ્ આ-કારઃ વિ ઇતિ સુ ઇતિ સ્વરૂપમ્ એતૈઃ પ્રત્યેકમ્ ઉપપન્નૈઃ સમ્બદ્ધઈહ્ ત્રૈલોક્ય-રક્ષણ-યુજાપિ ત્રૈલોક્ય-રક્ષણં યુનક્તીતિ તદ્-યુગ્ એતાદૃશેન ચક્રેણ અપિ-શબ્દાચ્ ચક્રૈર્ ઇતિ વિભિદ્યાન્વયઃ કાર્યઃ । તથા ચ ચક્રેણેતિ અસુરાન્તકાખ્ય-પૂર્વેણ
ચક્રેણેત્ય્ અર્થઃ । ચ સમુચ્ચયે । પુનઃ કીદૃશૈઃ વિભક્તિ-યુક્તૈઃ ? ચતુર્થી-યુક્તૈસ્ તસ્યા એવ પ્રકૃતત્વાદ્ એતસ્યાપિ પદસ્ય વિભિદ્યાન્વયઃ કાર્યઃ દૃશોર્ યદિ ઇતિ યદિ ક્વચિન્ મન્ત્રે દૃશોર્ ન્યાસો ઽસ્તિ તદા તત્ર વૌષડ્ ઇતિ ઉદિતં કથિતમ્ ।
અત્ર જ્વાલા-ચક્રાયેત્ય્ અપિ યોજ્યમ્ ઇતિ લઘુ-દીપિકા-કારઃ । પ્રયોગશ્ ચ-આચક્રાય સ્વાહા હૃદયાય નમઃ । વિ-ચક્રાય સ્વાહા શિરસે સ્વાહા સુ-ચક્રાય સ્વાહા શિખાયૈ વષટ્ । ત્રૈલોક્ય-રક્ષણ-ચક્રાય સ્વાહા કવચાય હું । જ્વાલા-ચક્રાય સ્વાહા નેત્ર-દ્વયાય વૌષટ્ અસુરાન્તક-ચક્રાય સ્વાહા અસ્ત્રાય ફડ્ ઇતિ અઙ્ગુલીષ્વ્ અઙ્ગ-મન્ત્ર-ન્યાસે તુ તત્-તદ્-અઙ્ગ-મન્ત્રાન્તે અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં નમઃ તર્જનીભ્યાં સ્વાહા ઇત્ય્ આદિ યોજ્યમ્ । આગમાન્તરે હ્રીં અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં નમઃ હ્રીં તર્જનીભ્યાં સ્વાહા । તત ઇત્ય્ આદિ-દર્શનાત્ તેનાઙ્ગુષ્ઠાદિષુ હૃદયાય નમઃ ઇત્ય્ આદિ-પ્રયોગાશ્ ચિન્ત્યાઃ । અસમવેતાર્થકત્વાદ્ માનાભાવાચ્ ચેતિ કેચિત્ । અન્યે તુ યથા-શ્રુતાઙ્ગ-મન્ત્રસ્યૈવ ન્યાસૈર્ અઙ્ગુલીષ્વ્ અતિદેશાન્ આહુર્ આચ્યાર્યાઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_2.9-10
॥
______________________________
દશાઙ્ગાનિ દર્શયતિ-
મન્ત્રાર્ણૈર્ દશભિર્ ઉપેત-ચન્દ્ર-ખણ્ડૈર્
અઙ્ગાનાં દશકમ્ ઉદીરિતં નમો ઽન્તમ્ ।
હૃદ્-છીર્ષં તદ્-અનુ શિખાતનુત્ર-મન્ત્રં
પાર્શ્વ-દ્વન્દ્વ-સકટિ-પૃષ્ઠમ્-મૂર્ધ-યુક્તમ્

મન્ત્રાર્ણૈર્ મન્ત્રાક્ષરિર્ નમો ઽન્તં યથા સ્યાદ્ એવમ્ અઙ્ગાનાં દશકમ્ ઉદીરિતં કથિતં કીદૃશૈર્ ઉપેત-ચન્દ્ર-ખણ્ડૈઃ સાનુસ્વારૈઃ સ્થાનાન્ય્ આહુઃ-હૃદયં શીર્ષં મસ્તકં તત્-પશ્ચાત્ શિખા પ્રસિદ્ધા તનુત્રં કવચં અસ્ત્રં દશ-દિક્ષુ પાર્શ્વ-યુગલ-કટિ-પૃષ્ઠ-મૂર્ધ-સહિતં પૂર્વોક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કટિર્ નાભેર્ અધ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । પ્રયોગસ્ તુ ગોં હૃદયાય નમ ઇતિ પીં શિરસે સ્વાહા ઇત્ય્ આદિ

અધુનાસ્ય મન્ત્રસ્ય બીજ-શક્ત્ય્-અધિષ્ઠાતૃ-દેવતા-પ્રકૃતિ-વિનિયોગાન્ દર્શયતિ વક્ષ્ય ઇત્ય્ આદિના ।
વક્ષ્યે મન્ત્રસ્યાસ્ય બીજં ચ શક્તિ-
ચક્રી શક્રી વામ-નેત્ર-પ્રદીપ્તઃ ।
સ-પ્રદ્યુમ્નો બીજમ્ એતત્-પ્રદિષ્ટં
મન્ત્ર-પ્રાદ્યુમ્નો જગન્-મોહનો ઽયમ્

અસ્ય મન્ત્રસ્ય પૂર્વોક્તસ્ય સ-શક્તિ-શક્ત્ય્-આદિ-સહિતં બીજં વક્ષ્યે બીજમ્ આહ-ચક્રીતિ ક-કારઃ । કીદૃશો ઽયં શક્રી શક્રો લ-કારઃ તદ્-યુક્તઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? વામ-નેત્ર-પ્રદીપ્તઃ વામ-નેત્રં ચતુર્થ-સ્વરસ્ તત્-સહિતઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? સ-પ્રદ્યુમ્નઃ પ્રદ્યુમ્નો બિન્દુઃ તત્-સહિતઃ તથા ચક્રીમ્ ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ । એતદ્ અસ્ય બીજં પ્રદિષ્ટં કથિતમ્ । અયમ્ એવ પ્રાદ્યુમ્નો મન્ત્ર ઇત્ય્ અર્થઃ । કિમ્ભૂતઃ ? જગન્-મોહનો વિશ્વ-વશ્ય-કરઃ

______________________________
શક્તિમ્ આહ-હંસ ઇતિ ।
હંસો મેદો વક્ર-વૃત્તાભ્યુપેતઃ
પોત્રી નેત્રાદ્ય્-અન્વિતો ઽસૌ યુગાર્ણા ।
પ્રોક્તા શક્તિઃ સર્વ-ગીર્-વાણ-વૃન્દૈર્
વન્દસ્યાગ્નેર્ વલ્લભા કામ-દેયમ્

હંસઃ સ-કારઃ । કિમ્ભૂતઃ ? મેદો વ-કારઃ વક્ત્ર-વૃત્તમ્ આ-કારઃ આભ્યામ્ ઉપેતઃ સમ્બદ્ધઃ તથા પૌત્રી હ-કારઃ । કિમ્ભૂતઃ ? નેત્રાદિર્ આકારસ્ તેનાન્વિતઃ । તથા ચ સ્વાહેતિ સિદ્ધમ્ અસૌ યુગાર્ણો વર્ણ-દ્વયાત્મિકા શક્તિઃ પ્રોક્તા તથેયં વહ્નેર્ વલ્લભા કિમ્ભૂતા કામદા આકાઙ્ક્ષિત-પ્રદા । કથમ્ભૂતસ્ય વહ્નેર્ ગીર્વાણ-વૃન્દૈર્ વન્દ્યસ્ય સર્વદેવ-સમૂહૈઃ પૂજ્યસ્ય

______________________________
વિનિયોગમ્ આહ-વિનિયોગ ઇતિ ।
વિન્યોગસ્ય મન્ત્રસ્ય પુરુષાર્થ-ચતુષ્ટયે ।
કૃષ્ણં પ્રકૃતિર્ ઇત્ય્ ઉક્તો દુર્ગાધિષ્ઠાતૃ-દેવતા

અસ્ય મન્ત્રસ્ય પુરુષાર્થ-ચતુષ્ટય-સાધનાય વિનિયોગ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રકૃતિર્ મૂલ-કારણં મન્ત્રોત્પાદકઃ મન્ત્ર-સ્વરૂપ ઇત્ય્ અર્થઃ । અધિષ્ઠાતૃ-દેવતામ્ આહ-દુર્ગાધિષ્ઠાતૃ-દેવતેતિ

______________________________
મન્ત્રાર્થમ્ આહ-ગોપાયતીત્ય્ આદિના ।
ગોપાયેતિ સકલમ્ ઇદં ગોપાયતિ પરં પુમાંસમ્ ઇતિ ગોપી ।
પ્રકૃતેસ્ તસ્યા જાતં જન ઇતિ નદાદિકં પૃથિવ્ય્-અન્તમ્

ઇદં સકલં નામ-રૂપાભ્યાં વ્યાકૃતં જગદ્ ગોપાયતિ રક્ષતિ તત્-કારણત્વાત્ સ્વાર્થે આયઃ । તથા પરં પુમાંસં નિત્ય-શુદ્ધ-બુદ્ધમ્ ઉક્તાનન્દાદ્વયાત્મકં બ્રહ્મ-સ્વરૂપં ગોપાયતિ ગુપ્ ગોપન-કુત્સનયોઃ અજ્ઞાતત્વેન વિષયીકરોતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા મહદ્-આદિ-પૃથિવ્ય્-અન્તં મહત્-તત્ત્વાદિ-પૃથિવી-પર્યન્તં સકલં કાર્ય-જાતં જન ઉચ્યતે

______________________________
અનયોર્ ગોપી-જનયોઃ સમીરણાદ્ આશ્રિતો વ્યાપ્ત્યા ।
વલ્લભ ઇત્ય્ ઉપદિષ્ટં સાન્દ્રાનન્દં નિરઞ્જનં જ્યોતિઃ

સ્વાહેત્ય્ આત્માનં ગમયામીત્ય્ અતેજસે તસ્મૈ ।
યઃ કાર્ય-કારણેશઃ પરમાત્મેત્ય્ અચ્યુતૈકતાસ્ય મનોઃ

અનયોઃ ગોપી-જનયોર્ અવિદ્યા તત્-કાર્યયોઃ સમીરણાદ્ અન્તર્યામિત્વેન સ્વસ્ય કાર્યે પ્રેરણાદ્ નિયમનાદિ ઇતિ યાવદ્ આશ્રયત્વતો અધિષ્ઠાતૃત્વેન વ્યાપ્ત્યા વ્યાપકત્વેન વલ્લભઃ સ્વામીત્ય્ ઉપદિષ્ટં કથિતમ્ । પરં જ્યોતિર્ બ્રહ્મ-ચૈતન્યમ્ । કીદૃશં જ્યોતિઃ ? સાન્દ્રાનન્દ-નિરતિશયાનન્દૈક-સ્વરૂપમ્ । પુનઃ કીદૃશં ? નિરઞ્જનં માયા-કાલુષ્ય-રહિતં સ્વાહેતિ તસ્મૈ સ્વ-તેજસે સ્વ-પ્રકાશ-ચિદ્-રૂપાય પરમાત્મને સ્વાત્માનં જીવૈક-સ્વરૂપં ગમયામિ સમર્પયામિ તદ્-આત્મકતાં પ્રાપયામીતિ સ્વાહા-શબ્દાર્થઃ । પ્રથમ ઇતિ-શબ્દઃ સ્વાહા-શબ્દોપસ્થાપકઃ । દ્વિતીયસ્ તુ પ્રકાર-પ્રદર્શકઃ । તસ્મૈ કસ્મૈ તત્રાહ-ય ઇતિ । યઃ કાર્ય-કારણયોર્ જન-પ્રકૃત્યોર્ ઈશઃ સ્વામી અધિષ્ઠાતા તથા પરમાત્મા નિરુપાધિ-ચૈતન્યત્વાચ્ ચેત્ય્
અનેન પ્રકારેણાસ્યોપાસકસ્યાચ્યુતૈકતાચ્યુતેન સહાભિન્નતા ભવતિ ॥ ક્ર્દ્ચ્_2.16-17 ॥
______________________________
પ્રકારાન્તરેણાર્થમ્ આહ-અથવેતિ ।
અથવા ગોપીજન ઇતિ સમસ્ત-જગદ્-વન-શક્તિ-સમુદાયઃ ।
તસ્ય સ્વાનન્યસ્ય સ્વામી વલ્લભ ઇતિ હ નિર્દિષ્ટઃ

અથવા ગોપીજન ઇતિ શબ્દેન સકલ-વિશ્વ-રક્ષણ-શક્તિ-સમુદાયઃ કથ્યતે । તત્ર ગોપી-પદેન શક્તિર્ ઉચ્યતે । જન-પદેન તસ્યાઃ સમૂહઃ । તસ્ય શક્તિ-સમૂહસ્ય સ્વાનન્યસ્ય સ્વાભિન્નસ્ય શક્તિ-શક્તિમતોર્ અભેદ-વિવક્ષયા સ્વામી નિયન્તા આશ્રયો વલ્લભ ઇતિ હસ્ય સ્ફુટં નિર્દિષ્ટ ઉદિત ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વાહા-શબ્દાર્થસ્ તુ પૂર્વોક્ત એવ બોદ્ધવ્યઃ । લઘુ-દીપિકા-કારસ્ તુ-અવન-શક્તિ-સમુદાયઃ અવનં સ્થિતિઃ તત્ર કારણ-ભૂતાનાં શક્તીનાં સમુદાયઃ સમૂહઃ જગત્-પાલિન્ય્-આદિ-ગણઃ । ઉક્તં ચ મહદ્ભિઃ જગત્-પાલિનીત્ય્ આદ્યાઃ પ્રોક્તાસ્ તાઃ સ્થિતયે કલા ઇતિ તસ્ય સ્વામી નાયક ઇત્ય્ અર્થઃ

______________________________
પ્રકારાન્તરેણાર્થમ્ આહ-અથવેતિ ।
અથવા વ્રજ-યુવતીનાં દયિતાય જુહોમિ માં મદીયમ્
અપીત્ય્ અર્પયેત્ સમસ્તં બ્રહ્મણિ સુગણે સમસ્ત-સમ્પત્ત્યૈ

ગોપી-જનો ગોપાઙ્ગના-જનસ્ તસ્ય વલ્લભો નિરતિશય-પ્રેમ-વિષયઃ તસ્મૈ વ્રજ-યુવતીનાં ગોપ-રમણીનાં દયિતાય હૃદયાનન્દ-દાયિને સ્વાહા જુહોમિ । કિં માં સ્વાત્માનં મદીયમ્ અપિ આત્મીય-સુહૃદ્-આદિકમ્ અપિ ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણ સ-ગુણે બ્રહ્મણિ સંસાર-પ્રવર્તકે પરમેશ્વરેશ્વરે સર્વં સમર્પયેત્ । કિમ્ અર્થમ્ ? સમસ્ત-સમ્પત્ત્યૈ સર્વૈશ્વર્યાય

______________________________
અષ્ટાદશાક્ષર-મન્ત્રોદ્ધારાય તદ્-અન્તર્ભૂતૌ કૃષ્ણ-ગોવિન્દ-શબ્દૌ પ્રથમતો વિવિચ્ય દર્શયતિ-કૃષ્-શબ્દ ઇતિ ।
કૃષ્-શબ્દઃ સત્તાર્થો
ણશ્ ચાનન્દાત્મકસ્ તતઃ કૃષ્ણઃ ।
ભક્તાઘ-કર્ષણાદ્ અપિ
તદ્-વર્ણત્વાચ્ ચ મન્ત્ર-મય-વપુષઃ

ગો-શબ્દ-વાચકત્વાજ્ જ્ઞાનં
તેનોપલભ્યતે ગોવિન્દઃ ।
વેત્તીતિ શબ્દ-રાશિં ગોવિન્દો
ગો-વિચારનાદ્ અપિ ચ

કૃષ્-શબ્દઃ સત્તાર્થઃ । તત્ર શક્તઃ । કૃષ્ સત્તાયામ્ ઇત્ય્ અત્ર ક્વિબ્-અન્તઃ સત્તા-વાચક ઇતિ કાશ્ચિત્ । કૃટ્ ણશ્ ચ ણ-કારશ્ ચ આનન્દાત્મક આનન્દ-વાચી । નન્દ આનન્દ ઇતિ ધાતોર્ એક-દેશ-ગ્રહણાદ્ ઇતિ કશ્ચિત્ । તતો દ્વન્દ્વે કૃતે ઽત્રાદર્શં આદ્યચિ-કૃતે ચ કૃષ્ણઃ સદ્-આનન્દ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રકારાન્તરેણ કૃષ્ણ-શબ્દં વ્યુત્પાદયતિ ભક્તેતિ ભક્તાનામ્ અઘ-કર્ષણાત્ પાપ-પરિમાર્જનાત્ કૃષ્ણ ઇત્ય્ અર્થઃ । ભક્તાદિ-કર્ષણાદ્ ઇતિ પાઠે આદિ-શબ્દેનાભક્ત-ગ્રહણં ભક્તસ્ય કર્ષણં સ્વ-સ્થાન-નયનમ્ અભક્તસ્ય કર્ષણં નરક-નયનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રકારાન્તરેણ વ્યુત્પત્તિમ્ આહ-તદ્-વર્ણેતિ । કૃષ્ણ-વર્ણ-શરીરત્વાત્ કૃષ્ણઃ મન્ત્રમય-શરીરસ્ય વાચ્ય-વાચકયોર્ અભેદેન વિવક્ષયા । ગો ઇત્ય્ આદિ । ગૌર્ જ્ઞાનં
ગો-શબ્દસ્ય વાચકત્વાત્ જ્ઞાન-વાચકત્વાત્ તેન જ્ઞાનેનોપલભ્યતે પ્રાપ્યતે જ્ઞાયતે ઇતિ ગોવિન્દઃ । વિદ્ લાભે ઇત્ય્ અસ્ય ધાતોઃ પ્રકારાન્તરમ્ આહ-વેત્તીતિ । ગો-શબ્દઃ શબ્દ-વાચી । વિદ્ જ્ઞાને ધાતુઃ । ગાં શબ્દ-રાશિં શબ્દ-સમુદાયં માતૃકાં વેત્તીતિ ગોવિન્દઃ । પ્રકારાન્તરમ્ આહ-ગો-વિચારણાદ્ ગો-શબ્દ-વિચારણાદ્ ગોવિન્દઃ । અથવા ગાવ ઇન્દ્રિયાણિ તેષાં વિચારણાદ્ વિશેષેષુ પ્રતિ-નિયત-વિષયેષુ પ્રવર્તનાદ્ ગોવિન્દઃ । અથવા ગાવઃ પશુ-વિશેષા ઇતિ । તથા ચ શ્રુતિઃ-પશવો દિવ્-પાદશ્ ચતુષ્પાદશ્ ચ ઇતિ । તેષાં વિશેષેષુ પુણ્ય-પાપેષુ ચારણાત્ પ્રવર્તનાદ્ ગોવિન્દઃ । અથવા, ગાવઃ પશુ-વિશેષાઃ તેષાં રક્ષનાદ્ ગોવિન્દઃ । અપિ-શબ્દશ્ ચાર્થે ॥ ક્ર્દ્ચ્_2.20-21 ॥
______________________________
ઇદાનીં મન્ત્રમ્ ઉદ્ધરતિ-
એતે ઽભિખ્યે ઽનુક્રમતસ્ તૂર્ય-વિભક્ત્યા
મન્ત્રાત્ પૂર્વં મન્મથ-બીજાદ્ અથ પશ્ચાત્ ।
સ્યાતાં ચેદ્ અષ્ટાદશ-વર્ણો મનુ-વર્યો
ગુહ્યાદ્ ગુહ્યો વાઞ્છિત-ચિન્તામણિર્ એષઃ

એતે અભિખ્યે નામની કૃષ્ણ-ગોવિન્દાખ્યે અનુક્રમેણ તુર્ય-વિભક્ત્યા પ્રત્યેકં ચતુર્થી-વિભક્ત્યા સહ મન્ત્રાત્ પૂર્વોક્ત-દશાક્ષર-ગોપાલ-મન્ત્રાદ્ આદૌ મન્મથ-બીજાત્ પશ્ચાત્ કામ-બીજાનન્તરમ્ અથ ચેદ્ યદિ સ્યાતાં ભવતઃ તદા એષો ઽષ્ટાદશાર્ણો મન્ત્ર-શ્રેષ્ઠો ભવતિ । એતસ્ય બલાદ્ એવ દશાક્ષરે ઽપિ કામ-બીજ-સાહિત્યં કેચિદ્ ઇચ્છન્તિ । કીદૃશઃ ? ગુહ્યાદ્ ગુહ્યઃ । ગુહ્યાદ્ અપિ ગુહ્યઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? વાઞ્છિતસ્ય ચિન્તા-માત્રેણાભીષ્ટ-પ્રદ ઇત્ય્ અર્થઃ

______________________________
ઋષ્ય્-આદિકમ્ અપ્ય્ આહ-પૂર્વેતિ ।
પૂર્વ-પ્રદિષ્ટે મુનિ-દેવતે ઽસ્ય છન્દસ્ તુ ગાયત્રમ્ ઉશન્તિ સન્તઃ ।
અઙ્ગાનિ મન્ત્રાર્ણ-ચતુષ્કૈર્ વર્માવસાનાનિ યુગાર્ણમ્ અસ્ત્રમ્

અસ્ય મન્ત્રસ્ય પૂર્વ-પ્રદિષ્ટે પ્રથમ-મન્ત્ર-સમ્બન્ધિતયા કથિતે મુનિ-દેવતે બોદ્ધવ્યે । પુનઃ સન્તો ગાયત્ર-છન્દ ઉશન્તિ વદન્તિ । અઙ્ગાનીતિ મન્ત્રાર્ણ-ચતુશ્ ચતુષ્કૈર્ મન્ત્ર-સમ્બન્ધિ-વર્ણાનાં ચતુર્ભિશ્ ચતુર્ભિર્ અક્ષરૈઃ કૃત્વા ષોડશાક્ષરૈર્ વર્માવસાનાનિ કવચાન્તાનિ ચત્વાર્ય્ અઙ્ગાનિ ભવન્તિ । અવશિષ્ટં યુગાર્ણમ્ વર્ણ-દ્વયમ્ અસ્ત્રાખ્યમ્ અઙ્ગં ભવતિ । પ્રયોગશ્ ચ-ક્લીં કૃષ્ણાય હૃદયાય નમઃ ગોવિન્દાય શિરસે સ્વાહા, ગોપી-જન-શિખાયૈ વષટ્, વલ્લભાય કવચાય હું, સ્વાહા અસ્ત્રાય ફટ્

બીજાદિકમ્ આહ-બીજમ્ ઇતિ ।
બીજં શક્તિઃ પ્રકૃતિર્ વિનિયોગશ્ ચાપિ પૂર્વવદ્ અમુષ્ય ।
પૂર્વતરસ્ય મનોરથં કથયામિ ન્યાસમ્ અખિલ-સિદ્ધિ-કરમ્

અમુષ્યાસ્ય મન્ત્રસ્ય બીજં શક્તિઃ પ્રકૃતિર્ વિનિયોગઃ પૂર્વ-મન્ત્રે યાનિ બીજાદીનિ કથિતાનિ તાન્ય્ અત્રાપિ જ્ઞાતવ્યાનીત્ય્ અર્થઃ । પૂર્વતરસ્યેતિ અથાનન્તરં પૂર્વતરસ્ય મનોર્ દશાક્ષર-ગોપાલ-મન્ત્રસ્યાખિલ-સિદ્ધિ-કરં સમસ્ત-સિદ્ધિ-દાયકં ન્યાસં કથયામીતિ પ્રતિજ્ઞા

અધુના ન્યાસ-ક્રમં દશાર્ણસ્ય કથયતિ-વ્યાપય્યેતિ ।
વ્યાપય્યાર્થો હસ્તયોર્ મન્ત્રમ્
અન્તર્ બાહ્યે પાર્શ્વે તાર-રુદ્ધં બુધેન ।
ન્યાસો વર્ણૈસ્ તાર-યુગ્માન્તરસ્થૈર્
બિન્દૂત્તંસૈર્ હાર્દ-હૃદ્યૈર્ વિધેયઃ

અથો ઽનન્તરં બુધેન પણ્ડિતેન વર્ણૈર્ મૂલ-મન્ત્રાક્ષરૈર્ ન્યાસો વિધેયઃ કાર્યઃ । કિં કૃત્વા ? મૂલ-મન્ત્રં હસ્તયોર્ અન્તર્ મધ્યે તથા હસ્તયોર્ એવ બાહ્યે પૃષ્ઠે તથા હસ્તયોર્ એવ પાર્શ્વે વ્યાપય્ય વ્યાપકતયા વિન્યસ્યેત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશં મન્ત્રમ્ ? તાર-રુદ્ધં પ્રણવ-પુટિતમ્ । કીદૃશૈઃ વર્ણૈઃ તાર-યુગ્માન્તરસ્થૈઃ પ્રણવ-દ્વય-મધ્ય-ગતૈઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? બિન્દૂત્તંસૈર્ બિન્દુઃ શિરો ઽલઙ્કારો યેષાં તે તથા સાનુસ્વારૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? હાર્દ-હૃદ્યૈર્ હાર્દેન નમઃ-પદેન હૃદ્યૈર્ મનોજ્ઞૈઃ સહિતૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રયોગશ્ ચ-ઓં ગોં ઓં નમઃ દક્ષાઙ્ગુષ્ઠ-પર્વ-ત્રયે ઓં પીં ઓં નમઃ તર્જન્યામ્ ઇત્ય્ આદિ । ઓં લ્લં ઓં નમો વામ-કનિષ્ઠિકાયામ્ ઇત્ય્ આદિ

ઉક્ત-વર્ણ-ન્યાસ-સ્થાનમ્ આહ-શાખાસ્વ્ ઇત્ય્ આદિના ।
શાખાસુ ત્રીણિ પર્વાણ્ય્ અધિ દશસુ પૃથગ્-દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠ-પૂર્વં
વામાઙ્ગષ્ઠાવસાનં ન્યસતુ વિમલ-ધીઃ સૃષ્ટિર્ ઉક્તા કરસ્થા ।
અઙ્ગુષ્ઠ-દ્વન્દ્વ-પૂર્વા સ્થિતિર્ ઉભય-કરે સંહૃતિર્ વામ-પૂર્વા
દક્ષાઙ્ગુષ્ઠાન્તિકૈતત્ ત્રયમ્ અપિ સૃજતિ સ્થિત્ય્-ઉપેતં ચ કાર્યમ્

દશસુ શાખાસુ અઙ્ગુલીષુ પૃથક્ કૃત્વૈકં ત્રીણિ પર્વાણિ અધિ પર્વ-ત્રયં વ્યાપ્ય, ત્રિપાઠિનસ્ તુ ત્રીણિ પર્વાણિ ઇતિ પર્વ-ત્રયે અધીતિ ઉપરિ અઙ્ગુલ્ય્-અગ્રે ચ પૃથગ્ એકૈકશઃ । તથા ચ પ્રથમ-પર્વણિ ઓં દ્વિતીયે ઓં તૃતીયે ઓં અઙ્ગુલ્ય્-અગ્રે નમઃ ઇતિ એવમ્ અન્યત્રાપીત્ય્ આહુઃ । દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠ-પૂર્વં પ્રથમ-ન્યાસાદૌ યથા સ્યાત્ તથા વામાઙ્ગષ્ઠાવસાનં વામાઙ્ગષ્ઠો ઽવસાને ન્યાસાન્તે યથા સ્યાદ્ એવં વિશદ-ધીર્ વિમલ-બુદ્ધીર્ ન્યસતુ । એવં ચ કરસ્થા સૃષ્ટિર્ ઉક્તા કરે સૃષ્ટિ-ન્યાસ-પ્રકાર ઉક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । અઙ્ગુષ્ઠ-દ્વન્દ્વ-પૂર્વા સ્થિતિર્ ઉભય-કરે હસ્ત-દ્વયે દક્ષિણ-કરે ઽઙ્ગુષ્ઠાદિક-નિષ્ઠાસુ વિન્યસ્ય વામ-કરે ઽપ્ય્ અઙ્ગુષ્ઠાદિક-નિષ્ઠાસ્વ્ અઙ્ગુલિષુ ન્યસેદ્ અયં સ્થિતિ-ન્યાસ ઉક્તઃ । સંહૃતિર્
વામ-પૂર્વા દક્ષેતિ સંહૃતિઃ સંહારઃ વામાઙ્ગુષ્ઠ-પૂર્વા દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠાવસાના અયં ચ સંહાર-ન્યાસ ઉક્તઃ । એતત્ ત્રયમ્ અપિ સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-સંહારાત્મકં ત્રયમ્ અપિ સૃજતિ સ્થિત્ય્-ઉપેતં કાર્યં ચ સૃષ્ટ્ય્-આદિ-ન્યાસ-પઞ્ચકં કાર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

તત ઇતિ ।
તતઃ સ્થિતિ-ક્રમાદ્ બુધો દશાઙ્ગકાનિ વિન્યસેત્ ।
તદ્-અઙ્ગ-પઞ્ચકં તથા વિધિઃ સમીરિતઃ કરે

તતસ્ તદ્-અનન્તરં સ્થિતિ-ક્રમાત્ સ્થિતિ-ન્યાસ-ક્રમેણ દશસ્વ્ અઙ્ગુલીષુ બુધઃ પણ્ડિતઃ દશાઙ્ગકાનિ પૂર્વોક્ત-મન્ત્ર-દશાઙ્ગાનિ વિન્યસેત્ । તદ્-અઙ્ગ-પઞ્ચકં તથેતિ તથા તેન પ્રકારેણ સ્થિતિ-ક્રમેણ તદ્-અઙ્ગ-પઞ્ચકં પુર્વોક્ત-પઞ્ચકં પૂર્વોક્તાઙ્ગ-પઞ્ચકં દશસુ અઙ્ગુલીષુ વિન્યસેત્ । કર-ન્યાસ-જાતમ્ ઉપસંહરતિ વિધિર્ ઇતિ । એવં ચાયં વિધિઃ પ્રકારઃ કરે હસ્ત-દ્વયે સમીરિતઃ કથિત ઇત્ય્ અર્થઃ

માતૃકા-ન્યાસ-વિશેષં દર્શયન્ તત્ત્વ-ન્યાસં ચ ક્રમેણાહ-પુટિતૈર્ ઇતિ ।
પુટિતૈર્ મનુનાથ માતૃઆર્ણૈર્
અભિવિન્યસ્ય સ-બિન્દુભિઃ પુરોવત્ ।
અણુ-સંહૃતિ-સૃષ્ટિ-માર્ગ-ભેદાદ્
દશ-તત્ત્વ્વાનિ ચ મન્ત્ર-વર્ણ-ભાઞ્જિ

અથાન્તર-મનુના દશાર્ણેન પુટિતૈર્ માતૃકાક્ષરૈઃ સ-બિન્દુભિઃ સાનુસ્વારૈઃ પુરોવત્ પૂર્વવદ્ યથા પૂર્વં લલાટાદિષુ ન્યાસ એવમ્ અભિવિન્યસ્ય અનુ પશ્ચાન્ માતૃકા-ન્યાસ-વિશેષ-કરણાનન્તરં વક્ષ્યમાણાનિ દશ-તત્ત્વાનિ વિન્યસેત્ । કીદૃશાનિ મન્ત્ર-વર્ણ-ભાઞ્જિ મન્ત્રાક્ષર-યુક્તાનિ । કથં દશ-તત્ત્વાનિ વિન્યસેત્ ? તત્રાહ-સંહૃતિ-સૃષ્ટિ-માર્ગ-ભેદાત્ પ્રથમં સંહાર-ક્રમેણ તદ્-અનન્તરં સૃષ્ટિ-ક્રમેણેત્ય્ અર્થઃ

______________________________
સંહાર-સૃષ્ટિ-પ્રકારં દર્શયતિ-સંહૃતાવ્ ઇતિ ।
સંહૃતાવન-ગતો મનુ-વર્યઃ
સૃષ્ટિ-વર્ત્મનિ ભવેત્ પ્રતિયાતઃ ।
ઉદ્ધૃતિઃ ખલુ પુરોક્તવદ્ એષાં
ન્યાસ-કર્મ કથયામ્ય્ અધુનાહમ્

અસૌ મનુ-વર્યઃ મનુ-શ્રેષ્ઠઃ સંહૃતૌ સંહાર-ન્યાસે અનુગતો યથૈવાસ્તિ તથૈવ સૃષ્ટિ-માર્ગે સૃષ્ટિ-કર-ન્યાસે પ્રતિયાતો ભવેત્ તદ્-વિપરીતો ભવેત્ । ઉદ્ધાર-પ્રકારમ્ આહ-ઉદ્ધૃતિર્ ઇતિ । એષાં તત્ત્વાનાં ખલુ નિશ્ચયેન ઉદ્ધૃતિર્ ઉદ્ધારઃ પૂર્વોક્તવદ્ યથા પૂર્વમ્ ઉક્ત-તત્ત્વ-ન્યાસે । નત્ય્-ઉપેતં ભૂયઃ પરાય ચ તદ્-આહ્વયમ્ આત્મને ચ નત્ય્-અન્તમ્ ઉદ્ધરતુ તત્ત્વ-મનૂન્ ક્રમેણ ઇતિ પ્રકારેણેત્ય્ અર્થઃ । અધુના ન્યાસં કથયામીતિ સામ્પ્રતં ન્યાસ-સમ્બન્ધિ-તત્ત્વ-નામ-કથનં તત્-સ્થાન-કથનં ચ કરોમીત્ય્ અર્થઃ

______________________________
તત્ત્વ-નામાન્ય્ આહ-મહીતિ ।
મહી-સલિલ-પાવકાનિલવિયન્તિ ગર્વો મહાન્
પુનઃ પ્રકૃતિ-પુરુષૌ પર ઇમાનિ તત્ત્વાન્ય્ અથ ।
પદાન્ધુ-હૃદયાસ્યકાન્ય્ અધિ તુ પઞ્ચ મધ્યે દ્વયં
ત્રયં સકલ-ગં તતો ન્યસતુ તદ્-વિપર્યાસતઃ

મહી પૃથિવી । સલિલં જલં । પાવકઃ તેજઃ । અનિલો વાયુઃ । વિયદ્-આકાશઃ । ગર્વો ઽહઙ્કારઃ । મહાન્ મહત્-તત્ત્વમ્ । પ્રકૃતિઃ પુરુષઃ । પરશ્ ચ ઇમાનિ પૃથિવ્ય્-આદીનિ તત્ત્વાનિ તત્ત્વ-પદ-વાચ્યાનિ । ન્યાસ-સ્થાનમ્ આહ-અથેતિ । અથાનન્તરં પઞ્ચ તત્ત્વાનિ પૃથિવ્ય્-આદીનિ ન્યસતુ । કુત્ર પદાન્ધુ-હૃદયાસ્યકાન્ય્ અધિ પાદયોઃ । અન્ધૌ લિઙ્ગે । હૃદયે । આસ્યે મુખે । કે શિરસિ । અધિ સપ્તમ્ય્-અર્થે મધ્યે હૃદયે તત્ત્વ-દ્વયં ત્રયં સકલ-ગં સકલાઙ્ગ-વ્યાપકં તતસ્ તદ્-અનન્તરં તદ્-વિપર્યાસતઃ ઉક્ત-સંહાર-વિપરીત-રીત્યા ન્યસતુ । પ્રયોગશ્ ચ-ઓં ગોં નમઃ પરાય પૃથિવ્ય્-આત્મને નમઃ ઇતિ પાદ-દ્વયે ઇત્ય્ આરભ્ય ઓં હાં નમઃ પરાય પરમાત્મને નમઃ ઇત્ય્ અન્તઃ સંહારઃ ઓં હાં નમઃ પરાય પરમાત્મને નમઃ ઇત્ય્ આરભ્ય ઓં
ગોં નમઃ પરાય પૃથિવ્ય્-આત્મને નમઃ પાદ-દ્વયે ઇતિ સૃષ્ટિ-ન્યાસઃ । સૃષ્ટિ-ન્યાસે ત્રયં સર્વ-શરીરે, મહદ્-અહઙ્કારૌ હૃદિ આકાશઃ શિરસિ । વાય્વ્-અગ્નિ-સલિલ-મહ્યઃ મુખ-હૃદય-લિઙ્ગ-પાદ-દ્વયેષુ, જ્ઞેયાઃ । કેચિત્ તુ તત્ત્વ-પદાન્તર્-ભાવેન ન્યાસમ્ ઇચ્છન્તિ તચ્ ચિન્ત્યમ્

ગુપ્તતમો ઽયમ્ ઇતિ ।
ગુપ્તતમો ઽયં ન્યાસઃ સમ્પ્રોક્તસ્ તત્ત્વ-દશક-પરિક્પ્તઃ ।
કાર્યો ઽન્ય્ષ્વ્ અપિ સદ્ભિર્ ગોપાલ-મનુષુ ઝટિતિ ફલ-સિદ્ધ્યૈ

અયં પ્રોક્તઃ કથિતો ન્યાસઃ સદ્ભિઃ પણ્ડિતૈઃ અન્યેષ્વ્ અપિ ગોપાલ-મન્ત્રેષુ ઉદ્ધૃત-દશાક્ષર-વ્યતિરિક્તેષ્વ્ અપિ કાર્યઃ । કીદૃશઃ ? ગુહ્યતમઃ અતિશયેન ગુપ્તઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? તત્ત્વ-દશક-પરિક્પ્તઃ તત્ત્વાનાં દશકં તત્ત્વ-દશકં તેન પરિક્પ્ત ઉદ્ઘાટિત ઇત્ય્ અર્થઃ । કિમ્ અર્થમ્ ? ઝટિતિ ફલ-સિદ્ધ્યૈ શીઘ્ર-ફલ-પ્રાપ્ત્યૈ

ન્યાસાન્તરમ્ આહ-આકેશાદ્ ઇતિ ।
આકેશાદ્ આપાદં દોર્ભ્યાં
ધ્રુવ-પુટિતમ્ અથ મનુ-વરં ન્યસેદ્ વપુષિ ।
ત્રિશો મૂર્ધન્ય્ અક્ષ્ણોઃ શ્રુત્યોર્ ઘ્રાણે
મુખ-હૃદય-જઠર-શિવ-જાનુપત્સુ તથાક્ષરાણિ

અથાનન્તરં દોર્ભ્યાં હસ્તાભ્યાં ધ્રુવ-પુટિતમ્ પ્રણવ-પુટિતં મનુ-વરં મન્ત્ર-શ્રેષ્ઠં દશાક્ષરં ગોપાલ-મન્ત્રમ્ આકેશાદ્ આપાદં કેશાદિ-પાદ-પર્યન્તં ત્રિશઃ સ્વ-દેહે વિન્યસેદ્ ઇતિ વિદ્યાધરાચાર્ય-ત્રિપાઠિ-પ્રભૃતયઃ । એતેષાં મત આકેશાદ્ આપાદદ્ ઇતિ પાઠઃ । અધુના સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-સંહાર-ક્રમેણ મન્ત્રાક્ષર-ન્યાસમ્ આહ-મૂર્ધનીત્ય્ આદિ । તથા દશાક્ષરાણિ પ્રણવ-પુટિતાનિ મૂર્ધાદિ-વક્ષ્યમાણ-સ્થાનેષુ વિન્યસેત્ । સ્થાનાન્ય્ આહ-મૂર્ધનીતિ । મૂર્ધ્નિ ચક્ષુષોર્ ઉભય-નેત્રે એકમ્ એવાક્ષરં શ્રુતયોઃ કર્ણયોઃ અત્રાપ્ય્ -એકમ્ એવ ઘ્રાણે નાસા-યુગ્મે તત્રાપ્ય્ એકમ્ એવ મુખં હૃદયં જઠરં શિવં લિઙ્ગમ્ જાનુ-દ્વયે એકં, પાદ-દ્વયે એકમ્ એતેષુ દશસુ સ્થાનેષુ દશાક્ષરાણિ
વિન્યસેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ઉક્તા સૃષ્ટિઃ શિષ્ટૈર્ એષા સ્થિતિર્ અપિ
મુનિભિર્ અભિહિતા હૃદાદિ-મુખાન્તિકા ।
સંહારો ઽઙ્ઘ્ર્ય્-આદિ-મૂર્ધાન્તસ્ ત્રિતયમ્ ઇતિ
વિરચયેચ્ ચ સૃષ્ટિમ્ અનુ સ્થિતિમ્

શિષ્ટૈર્ આગમ-જ્ઞૈર્ એષા સૃષ્ટિર્ ઉક્તેત્ય્ અર્થઃ । સ્થિતિર્ અપિ સ્થિતિ-ન્યાસો ઽપિ મુનિભિર્ નારદાદિભિર્ હૃદયાદિ-મુખાન્તિકા અભિહિતા હૃદયમ્ આરભ્ય મુખ-પર્યન્તં કથિતા । તત્ર ક્રમઃ હૃદય-જઠર-લિઙ્ગ-જાનુ-પાદ-મૂર્ધાક્ષિ-શ્રવણ-ઘ્રાણ-મુખાનીતિ સંહારો ઽઙ્ઘ્ર્ય્-આદિ-મૂર્ધાન્તઃ કાર્યઃ । તત્ર મન્ત્રાક્ષરાણિ પ્રતિલોમેન દેયાનીતીદં ત્રિતયં વિરચયતુ અનુ પશ્ચાદ્ એતત્ ત્રિતય-કરણાનન્તરં પુનઃ સૃષ્ટિમ્ સ્થિતિમ્ ચ વિરચયતુ । તથા ચ પઞ્ચ ન્યાસાઃ કાર્યા ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રયોગસ્ તુ ગોં નમઃ પીં નમઃ ઇત્ય્ આદિ ॥33॥
યેષામ્ આશ્રમિણાં યદ્-અન્તો ન્યાસસ્ તદ્ દર્શયતિ -ન્યાસ ઇતિ ।
ન્યાસઃ સંહારાન્તો મસ્કરિ-વૈખાનસેષુ વિહિતો ઽયમ્ ।
સ્થિત્ય્-અન્તો ગૃહમેધિષુ સૃષ્ટ્ય્-અન્તો વર્ણિનામ્ ઇતિ પ્રાહુઃ

અયં ન્યાસઃ મસ્કરિ-વૈખાનસેષુ સંહારાન્તો વિહિતઃ મસ્કરી સન્ન્યાસી વૈખાનસો વાનપ્રસ્થઃ, તથા તાભ્યાં ન્યાસ-ત્રયં કાર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ગૃહ-મેધિષુ ગૃહસ્થેષુ અયં ન્યાસઃ સ્થિત્ય્-અન્તો વિહિતઃ । તથા ગૃહસ્થૈઃ પઞ્ચ ન્યાસાઃ કાર્યા ઇત્ય્ અર્થઃ । વર્ણિનાં બ્રહ્મચારિણામ્ અયં ન્યાસઃ સૃષ્ટ્ય્-અન્તો વિહિતઃ । તથા ચ બ્રહ્મચારિભિર્ ન્યાસ-ચતુષ્ટયં કાર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇતિ પૂર્વોક્તમ્ અર્થ-જાતં પ્રાહુઃ પ્રાચીના આગમજ્ઞા ઇતિ શેષઃ

વૈરાગ્યેતિ ।
વૈરાગ્ય-યુજિ ગૃહસ્થે સંહારં કેચિદ્ આહુર્ આચાર્યાઃ ।
સહજાનૌ વન-વાસિનિ સ્થિતિં ચ વિદ્યાર્થિનાં સૃષ્ટિમ્

કેચિદ્ આચાર્યાઃ વૈરાગ્ય-યુક્ત-ગૃહસ્થે સંહારાન્તં ન્યાસમ્ આહુઃ । કિં ચ સહજાનૌ વન-વાસિનિ સપત્નીકે સ્થિતિં સ્થિત્ય્-અન્તં ન્યાસમ્ આહુઃ । તથા બ્રહ્મચારિ-ભિન્નાનાં વિદ્યાર્થિનામ્ અપિ સૃષ્ટિમ્ સૃષ્ટ્ય્-અન્તં ન્યાસમ્ આહુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ઉક્તાક્ષર-ન્યાસાઙ્ગુલિ-નિયમં દર્શયતિ-શિરસીત્ય્ આદિના ।
શિરસિ વિહિતા મધ્યા સૈવાક્ષ્ણિ તર્જનિકાન્વિતા
શ્રવસિ રહિતાઙ્ગુષ્ઠા જ્યેષ્ઠાન્વિતોષકનિષ્ઠકા ।
નસિ ચ વદને સર્વાઃ સજ્યાયસી હૃદિ તર્જની
પ્રથમજ-યુતા મધ્યા નાભૌ શ્રવો-વિહિતા શિવે

તા એવાઙ્ગુલયો જાન્વોઃ સાઙ્ગુષ્ઠાસ્ તુ પદ-દ્વયે ।
સ્થાનાર્ણયોર્ વિનિમયો ભવેન્ નાસ્ત્ય્ અઙ્ગુલિ-સ્થાનયોઃ

મધ્યા મધ્યાઙ્ગુલિઃ શિરસિ મૂર્ધ્નિ વિહિતા ન્યાસ-કરણત્વેન તથા મધ્યાઙ્ગુલ્યા ન્યાસઃ શિરસિ કાર્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । સૈવ મધ્યા તર્જનિકાન્વિતાક્ષ્ણિ નયન-યુગલે વિહિતા । તથા ચ મધ્યમા-તર્જનીભ્યામ્ અક્ષ્ણોર્ ન્યાસઃ કાર્યઃ । શ્રવસિ શ્રોત્ર-યુગલે રહિતાઙ્ગુષ્ઠા અઙ્ગુષ્ઠ-રહિતા સર્વાઙ્ગુલયો વિહિતાઃ । નસિ નાસા-યુગલે જ્યેષ્ઠાન્વિતા અઙ્ગુષ્ઠ-યુક્તા ઉપકનિષ્ઠકા અનામિકા વિહિતા । વદને સર્વાઙ્ગુલયો વિહિતાઃ । હૃદિ સજ્યાયસી જ્યેષ્ઠા-સહિતા સાઙ્ગુષ્ઠ-તર્જની વિહિતા । નાભૌ જઠરે નાભિ-પદેન જઠરમ્ ઉપલક્ષિતમ્ ઇતિ વિદ્યાધરઃ । નાભિ-પદસ્ય મુખ્ય એવાર્થ ઇતિ લઘુ-દીપિકા-પ્રભૃતયઃ । પ્રથમજ-યુતા અઙ્ગુષ્ઠ-યુક્તા મધ્યમા વિહિતા । શિવે લિઙ્ગે તથા વિહિતા યથા જઠરે સાઙ્ગુષ્ઠા મધ્યા
તથેત્ય્ અર્થ ઇતિ કેચિત્ । શ્રવો વિહિતા શિવ ઇતિ પાઠે શ્રોત્ર-યુગલે યા અઙ્ગુષ્ઠ-રહિતાસ્ તાઃ શિવે વિહિતા ઇત્ય્ અર્થઃ । જાન્વોસ્ તા એવાઙ્ગુલયઃ અઙ્ગુષ્ઠેન રહિતાઃ સર્વાઙ્ગુલય ઇત્ય્ અર્થઃ । પદ-દ્વયે સાઙ્ગુષ્ઠાઃ સર્વાઙ્ગુલયો વિહિતાઃ । સ્થાનાર્ણયોર્ ઇત્ય્ આદિના સ્થાનઆક્ષરઅયોર્ વિનિમયો વિપર્યયો ભવતિ । યથા-ગોં સૃષ્ટૌ મૂર્ધ્નિ । સ્થિતૌ હૃદયે । સંહૃતૌ પાદયોર્ ન્યાસ ઇતિ । એવમ્ અઙ્ગુલી-સ્થાનયોર્ વિપર્યયો નાસ્તિ । કિન્તુ સૃષ્ટૌ સ્થિતૌ સંહૃતૌ વા યત્ર સ્થાને યાઙ્ગુલિર્ વિહિતા તયૈવાઙ્ગુલ્યા તત્ર સ્તાને ન્યાસઃ કાર્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । ॥ ક્ર્દ્ચ્_2.36-37 ॥
ઇદાનીં વિભૂતિ-પઞ્જર-ન્યાસમ્ આહ-વચ્મીતિ ।
વચ્મ્ય્ અપરં ન્યાસ-વરં ભૂત્ય્-અભિધં ભૂતિકરમ્ ।
મન્ત્ર-દશાવૃત્તિ-મયં ગુપ્તતમં મન્ત્રિ-વરૈઃ

અપરં ભૂત્ય્-અભિધં ભૂતિર્ ઇતિ નામ યસ્ય તદ્ ભૂતિ-નામકં વચ્મિ કથયામિ । કીદૃશમ્ ? ન્યાસ-વરં ન્યાસ-શ્રેષ્ઠમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ ભૂતિ-કરમ્ ઐશ્વર્ય-કરમ્ । પુનઃ મન્ત્ર-દશાવૃત્તિ-મયં મન્ત્રસ્ય દશાવરણ-ઘટિતમ્ । પુનઃ સાધક-શ્રેષ્ઠૈર્ ગુપ્તતમમ્ અતિગુહ્યમ્

______________________________
ન્યાસ-સ્થાનમ્ આહ-આધારેત્ય્ આદિના ।
આધાર-ધ્વજ-નાભિ-હૃદ્-ગલ-મુખાંસોરુ-દ્વયે કન્ધરા-
નાભ્યોઃ કુક્ષિ-હૃદોરુરોજ-યુગલે પાર્શ્વાપર-શ્રોણિષુ ।
કાસ્યાક્ષિ-શ્રુતિનઃ કપોલ-કર-પત્-સન્ધ્ય્-અગ્ર-શાખાસુ કે
તત્-પ્રાચ્યાદિ-દિશાસુ મૂર્ધ્નિ સકલે દોષ્ણોશ્ ચ સક્થ્નોસ્ તથા

શિરો ઽક્ષ્યાસ્ય-કણ્ઠાખ્ય-હૃત્-તુન્દ-કન્દા-
ન્ધુ-જાનુ-પ્રપત્સ્વિત્થમર્ણાન્મનૂત્થાન્ ।
ન્યસેચ્ છ્રોત્ર-ગણ્ડાંસ-વક્ષોજ-પાર્શ્વ-
સ્ફિગ્-ઊરુ-સ્થલી-જાનુ-જઙ્ઘાઙ્ઘ્રિ-યુક્ષુ

આધારો વૃષણસ્યાધસ્ ત્રિકોણં મૂલાધાર-સ્થાનમ્ । ધ્વજો લિઙ્ગમ્ । નાભિઃ હૃધયં ગલઃ મુખં અંસોરુ-દ્વયમ્ । એતેષ્વ્ એકાવૃત્તિઃ । કન્ધરા ઘાટા કન્ધરા કણ્ઠ ઇતિ લઘુ-દીપિકા-કારઃ । નાભિ-કુક્ષિ-હૃદયમ્ ઉરોજ-યુગલં સ્તન-દ્વયમ્ । પાર્શ્વેતિ પાર્શ્વ-યુગમ્ । અપરં પૃષ્ઠ-દેશઃ । શ્રોણિર્ જઘન-દેશઃ । શ્રોણિઃ કટિઃ । અપરં શ્રોણ્યાઃ અપરભાગઃ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । એતેષુ દ્વિતીયાવૃત્તિઃ । કં શિરઃ । આસ્યં મુખમ્ । અક્ષિણી નેત્ર-યુગલમ્ । શ્રુતી શ્રવણ-દ્વયમ્ । ન ઇતિ નાસિકા-દ્વયં કપોલ-દ્વયમ્ એતેષુ તૃતીયા વૃત્તિઃ । કર-પદેતિ કર-પદયોઃ પ્રત્યેકં સન્ધિ-ચતુષ્ટયં સન્ધિષ્વ્ અઙ્ગુલ્ય્-અગ્રેષુ અઙ્ગુલીષુ ચ । અત્ર દક્ષિણ-કરે ચતુર્થા વૃત્તિઃ । એવં વામ-કરે પઞ્ચમા
વૃત્તિઃ । ઇતિ પક્ષ-દ્વયં ચ વિદ્યાધરસ્ તુ કરયોર્ એકા વૃત્તિઃ, પાદયોર્ એકા વૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહ । તચ્ ચિન્ત્યમ્ । મૂલ-ગ્રન્થાત્ તથાપ્રતીતેઃ । પાદયોઃ સન્ધિષ્વ્ અઙ્ગુલ્ય્-અગ્રેષ્વ્ અઙ્ગુલીષુ ચ । અત્રાપિ દક્ષિણ-પાદે ષષ્ઠા વૃત્તિઃ । વામ-પાદે સપ્તમા વૃત્તિઃ । અત એવ હસ્ત-પાદયોર્ ન્યાસ-ચતુષ્ટયમ્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । કે મસ્તક-મધ્યે તત્-પ્રાચ્યાદિ-દિશાસુ મસ્તક-પૂર્વાદિ-ચતુર્દિક્ષુ સકલે મૂર્ધ્નિ સકલે મસ્તકે પ્રાદક્ષિણ્યેન વ્યાપકતયા દોષ્ણોશ્ ચ બાહુ-યુગે તથા સક્થ્નોર્ ઊરુ-મૂલસ્યાધિષ્ઠાનયોર્ મધ્ય-પ્રદેશયોર્ એતેષ્વ્ અષ્ટમા વૃત્તિઃ । મસ્તકસ્ય પૂર્વાદિ-દિશાસ્વ્ એકા વૃત્તિઃ । એકા વૃત્તિર્ મૂર્ધાદિષ્વ્ ઇતિ વિદ્યાધરાચાર્યાઃ । તચ્ ચિન્ત્યમ્ ।
તથા પદ-સ્વરસાત્ શિરઃ-પ્રભૃતિષ્વ્ એકાવૃત્તિ-પ્રતીતેઃ । શિરો મસ્તકમ્ । અક્ષીતિ નેત્ર-યુગલમ્ । આસ્યં મુખમ્ । કણ્ઠં । હૃદયં । તુન્દમ્ ઉદરમ્ । કન્દો મૂલાધારઃ । સ્વાધિષ્ઠાનમ્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । અન્ધું લિઙ્ગં । જાનુ । પ્રપદ્ ઇતિ પાદ-યુગલં તેષુ, એતેષુ નવમાવૃત્તિઃ । શ્રોત્ર-યુગલે ગણ્ડ-યુગલે । અંસ-યુગલે । સ્તન-યુગલે । પાર્શ્વ-યુગલે । સ્ફિગ્-યુગલે નિતમ્બ-યુગલે । એવમ્ ઉરુ-જાનુ-જઙ્ઘાઙ્ઘ્રિ-યુગલે । એતેષુ દશમાવૃત્તિઃ । ઇત્થમ્ અનેન પ્રકારેણ મનૂત્થાન્ મન્ત્ર-સમ્બન્ધિનો વર્ણાન્ ન્યસેત્ । પ્રયોગશ્ ચ - ગોં નમો મૂલાધારે, પીં નમઃ લિઙ્ગે, જં નમઃ નાભૌ ઇત્ય્ આદિ ॥ ક્ર્દ્ચ્_2.39-40 ॥
______________________________
ન્યાસ-ફલમ્ આહ-ઇતીતિ ।
ઇતિ કથિતં વિભૂતિ-પઞ્જરં
સકલ-સુખાર્થ-ધર્મ-મોક્ષદમ્ ।
નર-તરુણી-મનો ઽનુરઞ્જનં
હરિ-ચરણાબ્જ-ભક્તિ-વર્ધનમ્

અનેન પ્રકારેણ વિભૂતિ-પઞ્જરં કથિતમ્ । કીદૃશમ્ ? સકલ-સુખાર્થ-ધર્મ-મોક્ષદં પુરુષાર્થ-ચતુષ્ટય-પ્રદમ્ । પુનર્ નર-તરુણી-મનો-રઞ્જનં પુરુષ-નારી-ચિત્તાહ્લાદકં ન કેવલં સર્વાનુરઞ્જનમ્ । અપિ તુ હરિ-ચરણાબ્જે ભક્તિ-વર્ધનમ્

મૂર્તિ-પઞ્જર-ન્યાસમ્ આહ-સ્ફૂર્તય ઇતિ ।
સ્ફૂર્તયે ઽથાસ્ય મન્ત્રસ્ય કીર્ત્યતે મૂર્તિ-પઞ્જરમ્ ।
આર્તિ-ગ્રહ-વિષારિ-ઘ્નં કીર્તિ-શ્રી-કાન્તિ-પુષ્ટિદમ્

અથાનન્તરમ્ અસ્ય દશાક્ષર-મન્ત્રસ્ય સ્ફૂર્તયે ઉદ્દીપનાય મૂર્તિ-પઞ્જરં કીર્ત્યતે । કિમ્ભૂતમ્ ? આર્તિઃ પીડા । ગ્રહો ગ્રહ-જનિતમ્ અશુભં વિષં સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ । અરિઃ શત્રુઃ । તાન્ હન્તીત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? કીર્ત્ય્-આદિ-દમ્ । કીર્તિઃ પ્રખ્યાતિઃ । શ્રી-સમ્પત્તિઃ સૌન્દર્યં પુષ્ટિર્ બલં પ્રદદાતીતિ તથા

અધુના ન્યાસમ્ ઉદ્ધરતિ-કેશવાદીતિ ।
કેશવાદિ-યુગ-ષટ્ક-મૂર્તિભિર્
ધાતૃ-પૂર્વ-મિહિરાન્ નમો ઽન્તકાન્ ।
દ્વાદશાક્ષર-ભવાક્ષરૈઃ સ્વરૈઃ
ક્લીબ-વર્ણ-રહિતૈઃ ક્રમાન્ ન્યસેત્

કેશવાદિભિઃ પૂર્વોક્ત-યુગ-ષટ્ક-મૂર્તિભિઃ સહ ધાતૃ-પૂર્વ-મિહિરાસ્ તાન્ ક્રમેણ ન્યસતુ । કીદૃશાન્ ? નમો ઽન્તકાન્ નમઃ-પદાન્તાન્ । પુનઃ કૈઃ સહ ? દ્વાદશાક્ષર-ભવાક્ષરૈર્ વક્ષ્યમાણ-દ્વાદશાક્ષર-મન્ત્ર-સમ્બન્ધિભિર્ દ્વાદશાક્ષરૈઃ સહ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ-આદૌ સ્વરાઃ । તતો નમઃ-પદમ્ ઇતિ । પ્રયોગસ્ તુ ઓં અં ઓં કેશવ-ધાતૃભ્યાં નમઃ । ઓં અં ઓં કેશવ-ધાત્રે નમ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ

અથ મૂર્તિ-પઞ્જર-ન્યાસે ન્યાસ-સ્થાનમ્ આહ-ભાલોદરેતિ ।
ભાલોદર-હૃદ્-ગલ-કૂપ-તલે
વામેતર-પાર્શ્વ-ભુજાન્ત-ગલે ।
વામ-ત્રય-પૃષ્ઠ-કકુત્સુ તથા
મૂર્ધન્ય્ અનુ ષડ્-યુગ-વર્ણ-મનુમ્

ભાલે લલાટે । ઉદરે । હૃદયે । ગલ-કૂપ-તલે કણ્ઠે । વામેતરે વામાદ્ ઇતરદ્ દક્ષિણં દક્ષિણ-પાર્શ્વે ભુજાન્તે ગલે ચેતિ । વામ-ત્રયે વામ-પાર્શ્વે વામ-ભુજાન્તે ગલે ચ । પૃષ્ઠે કકુદિ । અથાનન્તરં અન્વ્ ઇતિ પાઠે ઽપ્ય્ અયમ્ એવ બોદ્ધવ્યઃ । તથા તેન પ્રકારેણ મૂર્ધ્ન્ય્ ષડ્-યુગ-વર્ણ-મનું દ્વાદશાક્ષર-મન્ત્રં ન્યસેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મસ્તકે સમ્પૂર્ણ-મન્ત્ર-ન્યાસસ્ય પ્રયોજનમ્ આહ-ચૈતન્યેતિ ।
ચૈતન્યામૃત-વપુર્ અર્ક-કોટિ-તેજા
મૂર્ધસ્થો વપુર્ અખિલં સ વાસુદેવઃ ।
ઔધસ્યં સુવિમલ-પાયસીવ સિક્તં
વ્યાપ્નોતિ પ્રકટિત-મન્ત્ર-વર્ણ-કીર્ણમ્

સ પ્રસિદ્ધો વાસુદેવો મૂર્ધસ્થો મસ્તક-સ્થઃ સન્ વપુર્ અખિલં સમસ્તં વપુઃ શરીરં વ્યાપ્નોતિ સ્વ-તેજસેત્ય્ અર્થઃ । કિમ્ભૂતો વાસુદેવઃ ? ચૈતન્યામૃતં તદ્ એવ વપુર્ યસ્ય સ તથા । યદ્ વા ચૈતન્યં સ્વ-પ્રકાશમ્ અમૃતં મોક્ષસ્ તદ્ એવ વપુર્ યસ્ય સ તથા । પુનઃ કીદૃશઃ ? અર્ક-કોટિર્ ઇવ તેજો યસ્ય સ તથા । વપુર્ કીદૃશમ્ ? પ્રકટિત-મન્ત્ર-વર્ણ-કીર્ણમ્ પ્રકટિતા યે મન્ત્ર-વર્ણા દ્વાદશાક્ષરોદ્ગતાસ્ તૈર્ આકીર્ણં વ્યાપ્તમ્ । કિમ્ ઇવ ? સુવિમલ-પાયસિ સુનિર્મલે જલે સિક્તં નિક્ષિપ્તમ્ ઔધસ્યં દુગ્ધમ્ ઇવ

શરીર-ન્યાસ-જાતમ્ ઉપસંહરતિ-સૃષ્ટિ-સ્થિતીતિ ।
સૃષ્ટિ-સ્થિતી દશ-પઞ્ચાઙ્ગ-યુગ્મં
મુન્ય્-આદિક-ત્રિતયં કાસ્ય-હૃત્સુ ।
વિન્યસ્યતુ ગ્રથયિત્વા ચ મુદ્રા-
ભૂયો દિશાં દશકં બન્ધનીયમ્

મૂર્તિ-પઞ્જરસ્ય પૂર્વ-કૃત્યં દર્શયતિ સૃષ્ટિ-સ્થિતીત્યાદિ ઇતિ રુદ્રધરઃ । તચ્ ચિન્ત્યમ્ । તત્ર પ્રમાણાભાવાત્ । મૂર્ધન્ય્ અક્ષ્ણોર્ ઇત્ય્ આદિના પૂર્વમ્ ઉક્તે સૃષ્ટિ-સ્થિતી પુનઃ સ્વ-દેહે વિન્યસ્ય તથા દશ-પઞ્ચાઙ્ગ-યુગ્મં દશાઙ્ગં પઞ્ચાઙ્ગં ચ વિન્યસ્ય । ઋષ્ય્-આદિ-ત્રિતયં કાસ્ય-હૃત્સ્ય વિન્યસેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વક્ષ્યમાણ-મુદ્રાં ગ્રથયિત્વા બદ્ધ્વા ભૂયઃ પુનર્ અપિ દિશાં દશકં બન્ધનીયમ્ । ઓં સુદર્શનાયાસ્ત્રાય ફટ્ ઇત્ય્ અનેન વક્ષ્યમાણેન મન્ત્રેણેત્ય્ અર્થઃ

દ્વાદશાક્ષર-મન્ત્રોદ્ધારમ્ આહ-તારમ્ ઇત્ય્ આદિના ।
તારં હાર્દં વિશ્વ-મૂર્તિશ્ ચ શાર્ઙ્ગી
માંસાન્તસ્ તે વાય-મધ્યે સુદેવાઃ ।
ષડ્-દ્વન્દ્વાર્ણો મન્ત્ર-વર્યઃ સ ઉક્તઃ
સાક્ષાદ્ દ્વારં મોક્ષ-પુર્યાઃ સુગમ્યમ્

તારં પ્રણવમ્ । હાર્દં હૃદયં નમઃ ઇતિ યાવત્ । વિશ્વ-મૂર્તિર્ ભ-કારઃ । શાર્ઙ્ગી ગ-કારઃ । માંસાન્તે માંસો લ-કારઃ । તસ્યાન્તો વ-કાર ઇતિ । તે ઇતિ સ્વરૂપમ્ । વા ઇતિ સ્વરૂપમ્ । ય ઇતિ સ્વરૂપમ્ । તયોર્ વાયયોર્ મધ્યે સુદેવાઃ સુ-દે-વેત્ય્-અક્ષર-ત્રયમ્ । તથા ચ ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાયેતિ પ્રસિદ્ધઃ ષડ્-દ્વન્દ્વાર્ણો મન્ત્ર-વર્યો દ્વાદશાક્ષરો મન્ત્ર-શ્રેષ્ઠ ઉક્તઃ કથિતઃ । કીદૃશઃ ? મોક્ષ-પુર્યાઃ સાક્ષાદ્ અવ્યવધાનેન સુગમ્યં દ્વારં સુગમ ઉપાય ઇત્ય્ અર્થઃ

દ્વાદશાક્ષરાદિત્યાન્ દર્શયતિ--ધાત્ર્-અર્યમેત્ય્ આદિના ।
ધાત્ર્-અર્યમ-મિત્રાખ્યા વરુણાંશુભગા વિવસ્વદ્-ઇન્દ્ર-યુતાઃ ।
પૂષાહ્વય-પર્જન્યૌ ત્વષ્ટા વિષ્ણુશ્ ચ ભાનવઃ પ્રોક્તાઃ

ધાતા અર્યમા મિત્રઃ વરુણઃ અંશુઃ ભગઃ વિવસ્વાન્ ઇન્દ્રઃ પૂષાઃ પર્જન્યઃ ત્વષ્ટા વિષ્ણુર્ એતે દ્વાદશ ભાનવઃ કથિતાઃ

અધુનાષ્ટાદશાક્ષર-મન્ત્ર-ન્યાસમ્ આહ-અથ તુ યુગેત્ય્ આદિ ।
અથ તુ યુગ-રન્ધ્રાર્ણસ્યાહં મનોર્ ન્યસનં બ્રુવે
રચયતુ કર-દ્વન્દ્વે પઞ્ચાઙ્ગમ્ અઙ્ગુલિ-પઞ્ચકે ।
તનુમ્ અનુ મનું વ્યાપય્યાથ ત્રિશઃ પ્રણવં સકૃન્
મનુજલિપયો ન્યાસ્યા ભૂયઃ પદાનિ ચ સાદરમ્

અનન્તરં પુનર્ યુગ-રન્ધ્રાર્ણસ્ય યુગ-રન્ધ્રે રાજ-દન્તત્વાદ્ રન્ધ્ર-શબ્દસ્ય પર-નિપાતઃ । યુગ-રન્ધ્રમ્ અક્ષરાણાં યત્ર સ યુગ-રન્ધ્રાર્ણઃ તસ્ય । રન્ધ્રં નવ । તથા ચાષ્ટાદશાક્ષરસ્ય મનોર્ મન્ત્રસ્યાહં ન્યસનં ન્યાસં બ્રુવે કથયામીતિ પ્રતિજ્ઞા । કર-દ્વયે અઙ્ગુલિ-પઞ્ચકે પઞ્ચાઙ્ગં પૂર્વોક્તં મન્ત્રાક્ષરૈઃ પરિક્પ્તં કર-ન્યાસં કુર્યાત્ । કનિષ્ઠાયામ્ અસ્ત્ર-ન્યાસો દ્રષ્ટવ્યઃ । અથાનન્તરં તનુમ્ અનુ લક્ષ્યીકૃત્ય ત્રિશઃ ત્રિ-વારં મન્ત્રં વ્યાપય્ય વ્યાપકતયા વિન્યસ્ય પુનઃ પ્રણવં સકૃદ્ એક-વારં વિન્યસ્ય અનન્તરં મનુજ-લિપયો ન્યાસ્યા મન્ત્રાક્ષરાણિ ન્યસતુ । ભૂયો ઽનન્તરં સાદરં યથા સ્યાદ્ એવં પદાનિ પઞ્ચ પદાનિ ન્યાસ્યાનિ

મન્ત્રાક્ષર-ન્યાસ-સ્થાનમ્ આહ-કચ-ભુવીતિ ।
કચ-ભુવિ લલાટે ભ્રૂ-યુગ્માન્તરે શ્રવણાક્ષિણોર્
યુગલ-વદન-ગ્રીવાહૃન્-નાભિ-કટ્ય્-ઉભયાન્ધુષુ ।
ન્યસતુ શિતધીર્જાન્વઙ્ઘ્ર્યોર્ અક્ષરાન્ શિરસિ ધ્રુવં
નયન-મુખ-હૃદ્-ગુહ્યાઙ્ઘ્રિષ્વ્ અર્પયેત્ પદ-પઞ્ચકમ્

કચસ્ય કેશસ્ય ભૂર્-ઉત્પત્તિ-સ્થાનં શિરઃ તત્ર । લલાટે ભ્રૂ-યુગ્માન્તરે ભ્રૂ-મધ્યે શ્રવણાક્ષ્ણોર્ યુગલે નો નાસિકા-યુગલે ચ । વદને ગ્રીવાયાં હૃદિ નાભૌ કટ્ય્-ઉભયે વામ-કટિર્ દક્ષિણ-કટિશ્ ચ । અન્ધૌ લિઙ્ગે । એતેષુ તથા જાવ્ય્-અઙ્ઘ્ર્યોશ્ ચ શિતધિર્ નિર્મલ-મતિઃ
અક્ષરાણિ મન્ત્ર-સમ્બન્ધીનિ ન્યસતુ । અત્ર જાન્વોર્ એકમ્ અક્ષરં ન્યસેત્ । અઙ્ઘ્ર્યોર્ એકમ્ અક્ષરં ન્યસેત્ । તથા શિરસિ મસ્તકે ધ્રુવં ન્યસેત્ । પદ-પઞ્ચક-ન્યાસ-સ્થાનાન્ય્ આહ-નયનેતિ । નયન-યુગલં મુખં હૃદયં ગુહ્યં અઙ્ઘ્રિશ્ ચ - એતેષુ મન્ત્ર-સમ્બન્ધિ પદ-પઞ્ચકં ક્લીમ્ ઇત્ય્ એકમ્, અન્યાનિ સ્પષ્ટાનિ અર્પયેન્ ન્યસેત્

પઞ્ચાઙ્ગાનીતિ ।
પઞ્ચાઙ્ગાનિ ન્યસેદ્ ભૂયો મુન્ય્-આદીન્ અપ્ય્ અન્યત્ સર્વમ્ ।
તુલ્યં પૂર્વેણાથો વક્ષ્યે મુદ્રા બન્ધ્યા મન્વોર્ યાઃ સ્યુઃ

પઞ્ચાઙ્ગાનિ ભૂયઃ પુનર્ અપિ શરીરે ન્યસેત્ । તથા મુન્ય્-આદીન્ ઋષ્ય્-આદીન્ । અન્યત્ સર્વં કેશવાદિ-જાતં પૂર્વેણ તુલ્યં સમાનમ્ એવ । અત્ર દશ-તત્ત્વાદિ-ન્યાસેષુ મન્ત્રસ્ય દ્વિર્ આવૃત્તિ-વિશેષ ઇતિ લઘુ-દીપિકા-કારઃ । અથો ઽનન્તરં મન્વોર્ દશાક્ષરાષ્ટાદશાક્ષરયોર્ યા મુદ્રા બન્ધ્યા બન્ધનીયાઃ સ્યુર્ ભવેયુસ્ તા મુદ્રા વક્ષ્યે કથયામિ

હૃદયાદ્ય્-અઙ્ગ-ન્યાસ-મુદ્રાઃ પ્રદર્શયતિ-અનઙ્ગુષ્ઠા ઇત્ય્ આદિ ।
અનઙ્ગુષ્ઠા ઋજવો હસ્ત-શાખા
ભવેન્ મુદ્રા હૃદયે શીર્ષકે ચ ।
અધો ઽઙ્ગુષ્ઠા ખલુ મુષ્ટિઃ શિખાયાં
કર-દ્વન્દ્વાઙ્ગુલયો વર્મણિ સ્યુઃ

નારાચમુષ્ટ્ય્-ઉદ્ધત-બાહુ-યુગ્મ-
કાઙ્ગુષ્ઠ-તર્જન્ય્-ઉદિતો ધ્વનિસ્ તુ ।
વિષ્વગ્-વિષક્તઃ કથિતાસ્ત્ર-મુદ્રા
યત્રાક્ષિણી તર્જની-મધ્યમે તુ

અનઙ્ગુષ્ઠા અઙ્ગુષ્ઠ-રહિતા ઋજવો ઽવક્રા હસ્ત-શાખા હસ્તાઙ્ગુલયો હૃદયે મુદ્રા ભવેત્ । શીર્ષકે ચ શિરસિ તા એવ મુદ્રા જ્ઞેયાઃ । ખલુ નિશ્ચયે । અધો ઽઙ્ગુષ્ઠા મુષ્ટિઃ અધો ઽઙ્ગુષ્ઠો યસ્યાં મુષ્ટૌ એવં કૃતા મુષ્ટિઃ શિખાયાં મુદ્રા ભવેત્ । વર્મણિ કવચે કર-દ્વન્દ્વાઙ્ગુલયઃ સ્યુઃ મુદ્રા-પદ-વાચ્યા ભવન્તિ । ધ્વનિઃ શબ્દો ઽસ્ત્ર-મુદ્રા કથિતા । કિમ્ભૂતો ધ્વનિઃ ? નારાચવદ્ બાણવદ્ મુષ્ટ્યોદ્ધતો યો બાહુસ્ તસ્ય યુગ્મકં દ્વયં તસ્યાઙ્ગુષ્ઠ-તર્જનીભ્યાં કરણાભ્યામ્ ઉદિતઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? વિષ્વગ્ દશ-દિક્ષુ વિષક્તઃ વિસ્તીર્ણઃ યત્ર મન્ત્રે ઽક્ષિણી ભવતઃ નેત્રાઙ્ગમ્ અસ્તિ તત્ર તર્જની-મધ્યમે મિલિતે મુદ્રા

વેણુ-મુદ્રામ્ આહ-ઓષ્ઠ ઇતિ ।
ઓષ્ઠે વામ-કરાઙ્ગુષ્ઠો લગ્નસ્ તસ્ય કનિષ્ઠિકા ।
દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠ-સંયુક્તા તત્-કનિષ્ઠા પ્રસારિતા

તર્જની-મધ્યમાનામાઃ કિઞ્ચિત્ સંકુચ્ય ચાલિતાઃ ।
વેણુ-મુદ્રેહ કથિતા સુગુપ્તા પ્રેયસી હરેઃ

વામ-હસ્તાઙ્ગુષ્ઠો ઽધરે લગ્ન ઇતિ સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ । તસ્ય વામ-હસ્તસ્ય યા કનિષ્ઠિકા પઞ્ચમી અઙ્ગુલી સા દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠ-સંયુક્તા દક્ષિણ-હસ્તાઙ્ગુષ્ઠે સમ્બદ્ધા કાર્યા । તત્-કનિષ્ઠિકા દક્ષિણ-હસ્ત- કનિષ્ઠિકા પ્રસારિતા અકુટિલા કાર્યા । ઉભય-હસ્ત-તર્જની-મધ્યમાનામિકાઃ કિઞ્ચિત્ સંકુચ્ય ચાલિતાશ્ ચાલનીયા । ઇત્થમ્ ઇહ શાસ્ત્રે વેણુ-મુદ્રા કથિતા સુગુપ્તા ગ્રન્થાન્તરે ઽત્યન્ત-ગુપ્તા । યતો હરેઃ પરમેશ્વરસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય પ્રેયસી વલ્લભા ॥ ક્ર્દ્ચ્_2.54-55 ॥
નોચ્યન્ત ઇતિ ।
નોચ્યન્તે ઽત્ર પ્રસિદ્ધત્વાન્ માલા-શ્રી-વત્સ-કૌસ્તુભાઃ ।
ઉચ્યતે ઽચ્યુત-મુદ્રાણાં મુદ્રા બિલ્વ-ફલાકૃતિઃ

માલા-શ્રી-વત્સ-કૌસ્તુભ-મુદ્રાઃ પ્રસિદ્ધત્વાન્ નોચ્યન્તે મયા ગ્રન્થ-કર્ત્રાપ્રસિદ્ધમ્ ઇહ પ્રકાશ્યત ઇતિ શેષઃ । અત એવ ગલે વનમાલાભિનયનં વનમાલા-મુદ્રા । ઉત્તાનિત-વામ-તર્જની-કનિષ્ઠોપરિ અધોમુખ-દક્ષિણ-કર-કનિષ્ઠિકા-તર્જનીકે સંયોજ્ય દક્ષિણ-કરાણામિકા-મધ્યમાઙ્ગુલી-દ્વયં વામ-કરાઙ્ગુષ્ઠોપરિ કૃત્વા વામ-કર-મધ્યમોપકનિષ્ઠિકે દક્ષિણ-હસ્તાઙ્ગુષ્ઠસ્યાધઃ કુર્યાદ્ એષા શ્રીવત્સ-મુદ્રા । વામ-કનિષ્ઠિકયા દક્ષિણ-કનિષ્ઠિકાં નિષ્પીડ્ય વામાનામિકયા દક્ષિણ-તર્જનીં નિષ્પીડ્ય શિષ્ટ-વામાઙ્ગુલી-ત્રયમ્ ઉપરિ કૃત્વા વામ-તર્જની-સહિત-દક્ષિણ-હસ્તાઙ્ગુલિ-ત્રય-મુખમ્ એકત્ર યોજયેદ્ એષા કૌસ્તુભ-મુદ્રા

બિલ્વ-મુદ્રામ્ આહ-અઙ્ગુષ્ઠમ્ ઇતિ ।
અઙ્ગુષ્ઠં વામમ્ ઉદ્દણ્ડિતમ્ ઇતર-કરાઙ્ગુષ્ટકેનાથ બદ્ધ્વા
તસ્યાગ્રં પીડયિત્વાઙ્ગુલિભિર્ અપિ તથા વામ-હસ્તાઙ્ગુલિભિઃ ।
બદ્ધ્વા ગાઢં હૃદિ સ્થાપયતુ વિમલ-ધીર્ વ્યાહરન્ માર-બીજં
બિલ્વાખ્યા મુદ્રિકૈષા સ્ફુટમ્ ઇહ કથિતા ગોપનીયા વિધિજ્ઞૈઃ

વામાઙ્ગુષ્ઠં ઉદ્દણ્ડિતમ્ દણ્ડાકારમ્ ઊર્ધ્વં કૃત્વાધઃ કર્તવ્યં તથાનન્તરમ્ ઇતર-કરાઙ્ગુષ્ટેન બદ્ધ્વા તસ્ય ચ પીઠે દક્ષિણ-કરાઙ્ગુષ્ઠસ્ તિરઙ્-કાર્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્યાગ્રં દક્ષિણ-કરાઙ્ગુષ્ઠાગ્રમ્ અઙ્ગુલિભિઃ પીડયિત્વા ધૃત્વા તા અપિ દક્ષિણ-કરાઙ્ગુલયો ઽપિ વામ-હસ્તાઙ્ગુલીભિર્ ગાઢં યથા સ્યાદ્ એવં બદ્ધ્વા વિમલ-ધીઃ શુદ્ધ-બુદ્ધિઃ હૃદિ હૃદયે સ્થાપયેત્ । માર-બીજં કામ-બીજં વ્યાહરન્ ઉચ્ચારયન્ । ઇત્થં બિલ્વાખ્યા એષા સ્ફુટમ્ વ્યક્તં યથા સ્યાદ્ એવમ્ ઇહ-શાસ્ત્રે કથિતા વિધિજ્ઞૈઃ પ્રકાર-જ્ઞૈર્ ગોપનીયા

એતસ્યાઃ ફલમ્ આહ-મન ઇતિ ।
મનો-વાણી-દેહૈર્ યદ્ ઇહ ચ પુરા વાપિ વિહિતં
ત્વમત્યા મત્યા વા તદ્ અખિલમ્ અસૌ દુષ્કૃતિ-ચયમ્ ।
ઇમાં મુદ્રાં જાનન્ ક્ષપયતિ નરસ્ તં સુર-ગણા
નમન્ત્ય્ અસ્યાધીના ભવતિ સતતં સર્વ-જનતા

અસૌ નરો મનુષ્યઃ ઇમાં મુદ્રાં જાનન્ તદ્ અખિલં સમ્પૂર્ણં દુષ્કૃતિ-ચયં પાપ-રાશિં ક્ષપયતિ દૂરીકરોતિ યન્ મનસા વાચા દેહેનામત્યાજ્ઞાનેન મત્યા જ્ઞાનેન વા દિવા-રાત્રિ-વિહિતં દિવસે રાત્રૌ વા કૃતમ્ । યદ્ ઇહ ચ પુરા વાપિ વિહિતમ્ ઇતિ પાઠે ઇહ જન્મનિ જન્માન્તરે વા વિહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન કેવલં પાપં દૂરીકરોતિ અપિ તુ સુર-ગણા દેવા નમન્તિ । તથાસ્ય મુદ્રાકર્તુઃ સતતં સર્વદા સર્વ-જન-સમૂહો વશ્યો ભવતીત્ય્ અર્થઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_2. 58 ॥
સનાતનઃ (હરિ-ભક્તિ-વિલાસે 6.42) : અસૌ નર ઇમાં બિલ્વાખ્યાં મુદ્રાં જાનન્ તત્-તદ્-દુષ્કૃત-નિચયં પાપ-સમૂહમ્ અખિલં નિઃશેષં ક્ષપયતિ વિનાશયતિ । કમ્ ? યં મનો-વાક્-કાયૈઃ ઇહ અસ્મિન્ પુરા પૂર્વ-જન્મનિ ચ અમત્યા અજ્ઞાનેન મત્યા વા જ્ઞાનેન વિહિતમ્ । દિવારાત્રિ-વિહિતમ્ ઇતિ પાઠે દિને રાત્રૌ ચ કૃતમ્ । યત્ તદો નપુંસકત્વં મહાકવિ-સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ અવ્યયત્વાદ્ વા । યદ્ વા, યત્ યસ્માત્ ક્ષપયતિ તત્ તસ્માન્ નમન્તીત્ય્ અન્વયઃ । મુદ્રા-લક્ષણાનિ ચ ગુહ્યત્વાન્ ન લિખિતાનિ । તથા ચોક્તમ્-
ગુરું પ્રકાશયેદ્ વિદ્વાન્ મન્ત્રં નૈવ પ્રકાશયેત્ ।
અક્ષ-માલાં ચ મુદ્રાં ચ ગુરોર્ અપિ ન દર્શયેત્ ॥ ઇતિ ।
અત્ર ચ તદ્-વિજ્ઞાનાર્થમ્ ઉદ્દિશ્યન્તે । તથા ચાગમે-
સમ્યક્ સમ્પુટિતૈઃ પુષ્પૈઃ કરાભ્યાં કલ્પિતો ઽઞ્જલિઃ ।
આવાહની સમાખ્યાતા મુદ્રા દેશિક-સત્તમૈઃ ॥
અધો-મુખી-કૃતૈઃ સર્વૈઃ સ્થાપનીતિ નિગદ્યતે ।
આશ્લિષ્ટ-મુષ્ટિ-યુગલા પ્રોન્નતાઙ્ગુષ્ઠ-યુગ્મકા ।
સન્નિધાને સમુદ્દિષ્ટા મુદ્રેયં તન્ત્ર-વેદિભિઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠ-ગર્ભિણી સૈવ સંનિરોધે સમીરિતા ॥
અઙ્ગૈર્ એવાઙ્ગ-વિન્યાસઃ સકલી-કરણી મતા ।
સવ્ય-હસ્ત-કૃતા મુષ્ટિર્ દીર્ઘાધોમુખ-તર્જની ॥
અવગુણ્ઠન-મુદ્રેયમ્ અભિતોભ્રામિતા યદિ ।
અન્યોન્યાભિમુખાઃ સર્વાઃ કનિષ્ઠાનામિકાઃ પુનઃ ॥
તથા તર્જની-મધ્યાશ્ ચ ધેનુ-મુદ્રા પ્રકીર્તિતા ।
અન્યોન્ય-ગ્રથિતાઙ્ગુષ્ઠા પ્રસારિત-કરાઙ્ગુલિઃ ।
મહા-મુદ્રેયમ્ ઉદિતા પરમીકરણે બુધૈઃ ॥
વામાઙ્ગુષ્ઠં વિધૃત્યૈવં મુષ્ટિના દક્ષિણેન તુ ।
તન્-મુષ્ટૈઃ પૃષ્ઠતો દેશે યોજયેચ્ ચતુરઙ્ગુલીઃ ॥
કથિતા શઙ્ખ-મુદ્રેયં વૈષ્ણવાર્ચન-કર્મણિ ।
અન્યોન્યાભિમુખાઙ્ગુષ્ઠ-કનિષ્ઠ-યુગલે યદિ ॥
વિસ્તૃતાશ્ ચેતરાઙ્ગુલ્યસ્ તદાસૌ દર્શિની મતા ।
અન્યોન્ય-ગ્રથિતાઙ્ગુલ્ય ઉન્નતૌ મધ્યમૌ યદિ ।
સંલગ્નૌ ચ તદા મુદ્રા ગદેયં પરિકીર્તિતા ॥
પદ્માકારાવ્ આભિમુખ્યેન પાણી
મધ્ય્ઽઙ્ગુષ્ઠૌ શાયિતૌ કર્ણિકાવત્ ।
પદ્માખ્યેયં સૌવ સંલગ્ન-મધ્યા
સ્પૃષ્ટાઙ્ગુષ્ઠા બિલ્વ-સંજ્ઞૈવ મુદ્રા ॥
અગ્રે તુ વામ-મુષ્ટેશ્ ચ ઇતરા તુ યદા મતા ।
તદેયં કૃતિભિર્ મુદ્રા જ્ઞેયા મુષલ-સંજ્ઞિતા ॥
વામસ્થ-તર્જની-પ્રાન્તં મધ્યમાન્તે નિયોજયેત્ ।
પ્રસાર્ય તુ કરં વામં દક્ષિણં કરમ્ એવ ચ ॥
નિયોજ્ય દક્ષિણ-સ્કન્ધે બાણ-પ્રેરણવત્ તતઃ ।
તર્જન્ય્-અઙ્ગુષ્ઠકાભ્યાં ચ કુર્યાદ્ એષા પ્રકીર્તિતા ॥
શાર્ઙ્ગ-મુદ્રેતિ મુનિભિર્ દર્શયેત્ કૃષ્ણ-પૂજને ।
કનિષ્ઠાનામિકે દ્વે તુ દક્ષાઙ્ગુષ્ઠ-નિપીડિતે ।
શેષે પ્રસારિતે કૃત્વા ખડ્ગ-મુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
પાશાકારાં નિયોજ્યૈવ વામાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગ-તર્જનીમ્ ।
દક્ષિણે મુષ્ટિમ્ આદાય તર્જનીં ચ પ્રસારયેત્ ॥
તેનૈવ સંસ્પૃશેન્ મન્ત્રી વામાઙ્ગુષ્ઠસ્ય મૂલકમ્ ।
પાશ-મુદ્રેયમ્ ઉદ્દિષ્ટા કેશવાર્ચન-કર્મણિ ॥
તર્જનીમ્ ઈષદ્ આકુઞ્ચ્ય શેષેણાપિ નિપીડયેત્ ।
અઙ્કુશં દર્શયેત્ તદ્વદ્ ગૃહીત્વા દક્ષ-મુષ્ટિના ॥
અન્યોન્ય-પૃષ્ઠે સંયોજ્ય કનિષ્ઠે ચ પરમ્પરમ્ ।
તર્જન્ય્-અગ્રં સમં કૃત્વા કનિષ્ઠાગ્રં તથૈવ ચ ॥
ઈષદ્ આલમ્બિતં કૃત્વા ઇતરૌ પક્ષવત્ તતઃ ।
પ્રસાર્ય ગારુડી મુદ્રા કૃષ્ણ-પૂજા-વિધૌ સ્મૃતા ॥
અન્યોન્ય-સમ્મુખે તત્ર કનિષ્ઠા-તર્જની-યુગે ।
મધ્યમાનામિકે તદ્વદ્ અઙ્ગુષ્ઠેન નિપીડયેત્ ॥
દર્શયેદ્ ધૃદયે મુદ્રાં યત્નાચ્ છ્રીવત્સ-સંજ્ઞિતામ્ ।
અન્યોન્યાભિમુખે તદ્વત્ કનિષ્ઠે સંનિયોજયેત્ ।
તર્જન્ય્-અનામિકે તદ્વત્ કરૌ ત્વ્ અન્યોન્ય-પૃષ્ઠગૌ ॥
ઉત્સિક્તાન્યોન્ય-સંલગ્નૌ વક્ષઃ-સ્થિત-કરાઙ્ગુલીઃ ।
વિધાય મધ્ય-દેશે તુ વામ-મધ્યમ-તર્જની ।
સંયોજ્ય મણિબન્ધે તુ દક્ષિણે યોજયેત્ તતઃ ॥
વામાઙ્ગુષ્ઠે તુ મુદ્રેયં પ્રસિદ્ધા કૌસ્તુભાહ્વયા ।
ક્વચિચ્ ચ-
અનામા પૃષ્ઠ-સંલગ્ના દક્ષિણસ્ય કનિષ્ઠિકા ।
કનિષ્ઠ્યાન્યયા બદ્ધા તર્જન્યા દક્ષયા તથા ॥
વામાનાં ચ બધ્નીયાદ્ દક્ષાઙ્ગુષ્ઠસ્ય મૂલકે ।
અઙ્ગુષ્ઠ-મધ્યમે વામે સંયોજ્ય સરલાઃ પરાઃ ॥
ચતસ્રો ઽન્યોન્ય-સંલગ્ના મુદ્રા કૌસ્તુભ-સંજ્ઞિતા ॥
ઓષ્ઠે વામ-કરાઙ્ગુષ્ઠો લગ્નસ્ તસ્ય કનિષ્ઠકા ।
દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠ-સંયુક્તા તત્-કનિષ્ઠા પ્રસારિતા ।
તર્જની-મધ્યમાનામાઃ કિંચિત્ સઙ્કુચ્ય ચાલિતાઃ ॥
વેણુ-મુદ્રેયમ્ ઉદ્દિષ્ટા સુગુપ્તા પ્રેયસી હરેઃ ।
અઙ્ગં પ્રસારિતં કૃત્વા સ્પૃષ્ટ-શાખં વરાનને ।
પ્રાઙ્મુખં તુ તતઃ કૃત્વા અભયં પરિકીર્તિતમ્ ॥
દક્ષં ભુજં પ્રસારિત્વા જાનૂપરિ નિવેશયેત્ ।
પ્રસૃતં દર્શયેદ્ દેવિ વરઃ સર્વાર્થ-સાધકઃ ॥
ઉત્તાન-તર્જનીભ્યાં તુ ઊર્ધ્વાધઃ પ્રક્રમેણ તુ ।
માલાવત્ ક્રમ-વિસ્તારા વનમાલા પ્રકીર્તિતા ॥
ક્રમ-દીપિકાયાં (2.57)-
અઙ્ગુષ્ઠં વામમ્ ઉદ્દણ્ડિતમ્ ઇતર-કરાઙ્ગુષ્ટકેનાથ વધ્વા
તસાગ્રં પીડયિત્વાઙ્ગુલિભિર્ અપિ તથા વામ-હસ્તાઙ્ગુલિભિઃ ।
બદ્ધ્વા ગાઢં હૃદિ સ્થાપયતુ વિમલ-ધીર્ વ્યાહરન્ માર-બીજં
બિલ્વાખ્યા મુદ્રિકૈષા સ્ફુટમ્ ઇહ કથિતા ગોપનીયા વિધિજ્ઞૈઃ ॥
અગસ્ત્ય-સંહિતાયાં ચ-
આવાહિનીં સ્થાપનીં સન્નિધીકરણીં તથા ।
સુસંનિરોધિનીં મુદ્રાં સમ્મુખી-કરણીં તથા ॥
સકલી-કરણીં ચૈવ મહા-મુદ્રાન્ તથૈવ ચ ।
શઙ્ખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મ-ધેનુકોસ્ તુ ભગારુડાઃ ॥
શ્રીવત્સં વન-માલાં ચ યોનિ-મુદ્રાં ચ દર્શયેત્ ॥
મૂલાધારાદ્ દ્વાદશાન્તમ્ આનીતઃ કુસુમાઞ્જલિઃ ।
ત્રિ-સ્થાન-ગત-તેજોભિર્ વિનીતઃ પ્રતિમાદિષુ ॥
આવાહનીયા મુદ્રા સ્યાદ્ એષાર્ચન-વિધૌ મુને ।
એષૈવાધો-મુખી મુદ્રા સ્થાપને શય્યતે પુનઃ ॥
ઉન્નતાઙ્ગુષ્ઠ-યોગેન મુષ્ટીકૃત-કર-દ્વયમ્ ।
સન્નિધી-કરણં નામ મુદ્રા દેવાર્ચને વિધૌ ॥
અઙ્ગુષ્ઠ-ગર્ભિણી સૈવ મુદ્રા સ્યાત્ સંનિરોધિની ।
ઉત્તાન-મુષ્ટિ-યુગલા સમ્મુખી-કરણી મતા ॥
અઙ્ગૈર્ એવાઙ્ગ-વિન્યાસઃ સકલી-કરણી તથા ।
અન્યોન્યાઙ્ગુષ્ટ-સંલગ્ના વિસ્તારિત-કર-દ્વયી ॥
મહા-મુદ્રેયમ્ આખ્યાતા ન્યૂનાધિક-સમાપની ।
કનિષ્ઠાનામિકા-મધ્યાન્તઃસ્થાઙ્ગુષ્ઠાન્તરે ઽગ્રતઃ ॥
ગોપિતાઙ્ગુલિ-મધ્યે સમન્તાન્ મુકુલી-કૃતા ।
કર-દ્વયેન મુદ્રા સ્યાચ્ છઙ્કાખ્યેયં સુરાર્ચને ॥
અન્યોન્યાભિમુખ-સ્પર્શ-વ્યત્યયેન તુ વેષ્ટયેત્ ।
અઙ્ગુલીભિઃ પ્રયત્નેન મણ્ડલી-કરણં મુને ॥
ચક્ર-મુદ્રેયમ્ આખ્યાતા ગદા-મુદ્રા તતઃ પરમ્ ।
અન્યોન્યાભિમુખાશ્લિષ્ટાઙ્ગુલિઃ પ્રોન્નત-મધ્યમા ॥
અથાઙ્ગુષ્ઠ-દ્વયં મધ્યે દત્ત્વાપિ પરિતઃ કરૌ ।
મણ્ડલી-કરણં સમ્યગ્-અઙ્ગુલીનાં તપોધન ॥
પદ્મ-મુદ્રા ભવેદ્ એષા ધેનુ-મુદ્રા તતઃ પરમ્ ।
અનામિકા-કનિષ્ઠાભ્યાં તર્જનીભ્યાં ચ મધ્યમે ।
અન્યોન્યાભિમુખાશ્લિષ્ટે તતઃ કૌસ્તુભ-સંજ્ઞિતઃ ॥
કનિષ્ઠાન્યોન્ય-સંલગ્ને ઽભિમુખે ઽપિ પરસ્પરમ્ ।
વામસ્ય તર્જની-મધ્યે મધ્યાનામિકયોર્ અપિ ॥

વામાનામિક-સંસ્પૃષ્ટા તર્જની-મધ્ય-શોભિતા ।
પર્યાયેણ નતાઙ્ગુષ્ઠ-દ્વયી કૌસ્તુભ-લક્ષણા ॥
કનિષ્ઠાન્યોન્ય-સંલગ્ના વિપરીતં વિયોજિતા ।
અધસ્તાત્ સ્થાપિતાઙ્ગુષ્ઠા મુદ્રા ગરુડ-સંજ્ઞિતા ॥
તર્જન્ય્-અઙ્ગુષ્ઠ-મધ્યસ્થા મધ્ય્માનામિકા-દ્વયી ।
કનિષ્ઠાનામિકા-મધ્યા તર્જન્ય્-અગ્રે કર-દ્વયી ॥
મુને શ્રીવત્સ-મુદ્રેયં વનમાલા ભવેત્ તતઃ ।
કનિષ્ઠાનામિકા-મધ્યા મુષ્ટિર્ ઉન્નીત-તર્જની ॥
પરિભ્રાન્તા શિરસ્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તર્જનીભ્યાં દિવૌકસઃ ।
મુદ્રા યોનિઃ સમાખ્યાતા સઙ્કોચિત-કર-દ્વયી ॥
તર્જન્ય્-અઙ્ગુષ્ઠ-મધ્યાન્તઃ-સ્થિતાનામિક-યુગ્મકા ।
મધ્ય-મૂલ-સ્થિતાઙ્ગુષ્ઠા જ્ઞેયા શસ્તાર્ચને મુને ॥ ઇતિ ।
અસ્ત્ર-મન્ત્રમ્ આહ-પ્રણવેતિ ।
પ્રણવ-હૃદોર્ અવસાને સ-ચતુર્થિ-
સુદર્શનં તથાસ્ત્ર-પદં ચ ।
ઉક્ત્વા ફડ્-અન્તમ્ અમુના કલયેન્
મનુનાસ્ત્ર-મુદ્રયા દશ-હરિતઃ

પ્રણવ ઓંકારઃ । હૃત્ નમઃ । એતયોર્ અવસાને ઽન્તે સ-ચતુર્થિ-સુદર્શનં ચતુર્થી-વિભક્તિ-સહિતં સુદર્શનમ્ ઇતિ પદમ્ એતસ્યાન્તે તથાસ્ત્ર-પદં ચતુર્થ્ય્-અન્તમ્ અસ્ત્ર-પદમ્ । પુનઃ કીદૃક્ ? ફડ્-અન્તમ્ ફટ્-શબ્દાન્તમ્ ઉક્ત્વા અમુના મનુના અનેન મન્ત્રેણ અસ્ત્ર-મુદ્રયા દશ-હરિતઃ કલ્પયેત્ દશ-દિગ્-બન્ધનં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

પ્રાક્ કૃતં ન્યાસ-જાતમ્ ઉપસંહરન્ અગ્નિમ્ અપટલે વક્ષ્યમાણં ધ્યાનં સૂચયતિ-ઇતીતિ ।
ઇતિ વિધાય સમસ્ત-વિધિં જગજ્-
જનિ-વિનાશ-વિધાન-વિશારદમ્ ।
શ્રુતિ-વિમૃગ્યમ્ અજં મનુ-વિગ્રહં
સ્મરતુ ગોપ-વધૂ-જન-વલ્લભમ્

ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણ સમસ્ત-વિધિં પૂર્વોક્તમ્ અખિલ-ન્યાસાદિકં વિધાય નિર્વર્ત્ય ગોપ-વધૂ-જન-વલ્લભં કૃષ્ણં સ્મરતુ ચિન્તયતુ । કીદૃશં કૃષ્ણમ્ ? જગદ્-ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ- વિનાશ-કરણ-દક્ષમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? શ્રુતિ-વિમૃગ્યમ્ ઉપનિષદ્-ગમ્યમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? અજમ્ ઉત્પત્તિ-રહિતમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? મનુ-વિગ્રહં મનુ-શરીરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ