Kiratarjuniya · Chapter 2
vihitāṃ priyayā manaḥpriyām atha niścitya giraṃ garīyasīm
upapattimad ūrjitāśrayaṃ nṛpam ūce vacanaṃ vṛkodaraḥ //
yad avocata vīkṣya māninī paritaḥ snehamayena cakṣuṣā
api vāgadhipasya durvacaṃ vacanaṃ tad vidadhīta vismayam //
viṣamo 'pi vigāhyate nayaḥ kṛtatīrthaḥ payasām ivāśayaḥ
sa tu tatra viśeṣadurlabhaḥ sad upanyasyati kṛtyavartma yaḥ //
pariṇāmasukhe garīyasi vyathake 'smin vacasi kṣataujasām
ativīryavatīva bheṣaje bahur alpīyasi dṛśyate guṇaḥ //
iyam iṣṭaguṇāya rocatāṃ rucirārthā bhavate 'pi bhāratī
nanu vaktṛviśeṣaniḥspṛhā guṇagṛhyā vacane vipaścitaḥ //
catasṛṣv api te vivekinī nṛpa vidyāsu nirūḍhim āgatā
katham etya matir viparyayaṃ kariṇī paṅkam ivāvasīdati //
vidhuraṃ kim ataḥ paraṃ parair avagītāṃ gamite daśām imām
avasīdati yat surair api tvayi sambhāvitavṛtti pauruṣam //
dviṣatām udayaḥ sumedhasā gurur asvantataraḥ sumarṣaṇaḥ
na mahān api bhūtim icchatā phalasampatpravaṇaḥ parikṣayaḥ //
acireṇa parasya bhūyasīṃ viparītāṃ vigaṇayya cātmanaḥ
kṣayayuktim upekṣate kṛtī kurute tatpratikāram anyathā //
anupālayatām udeṣyatīṃ prabhuśaktiṃ dviṣatām anīhayā
apayānty acirān mahībhujāṃ jananirvādabhayād iva śriyaḥ //
kṣayayuktam api svabhāvajaṃ dadhataṃ dhāma śivaṃ samṛddhaye
praṇamanty anapāyam utthitaṃ pratipaccandram iva prajā nṛpam //
prabhavaḥ khalu kośadaṇḍayoḥ kṛtapañcāṅgavinirṇayo nayaḥ
sa vidheyapadeṣu dakṣatāṃ niyatiṃ loka ivānurudhyate //
abhimānavato manasvinaḥ priyam uccaiḥ padam ārurukṣataḥ
vinipātanivartanakṣamaṃ matam ālambanam ātmapauruṣam //
vipado 'bhibhavanty avikramaṃ rahayaty āpadupetam āyatiḥ
niyatā laghutā nirāyater agarīyān na padaṃ nṛpaśriyaḥ //
tad alaṃ pratipakṣam unnater avalambya vyavasāyavandhyatām
nivasanti parākramāśrayā na viṣādena samaṃ samṛddhayaḥ //
atha ced avadhiḥ pratīkṣyate katham āviṣkṛtajihmavṛttinā
dhṛtarāṣṭrasutena sutyajyāś ciram āsvādya narendrasampadaḥ //
dviṣatā vihitaṃ tvayāthavā yadi labdhā punar ātmanaḥ padam
jananātha tavānujanmanāṃ kṛtam āviṣkṛtapauruṣair bhujaiḥ //
madasiktamukhair mṛgādhipaḥ karibhir vartayati svayaṃ hataiḥ
laghayan khalu tejasā jagan na mahān icchati bhūtim anyataḥ //
abhimānadhanasya gatvarair asubhiḥ sthāsnu yaśaś cicīṣataḥ
acirāṃśuvilāsacañcalā nanu lakṣmīḥ phalam ānuṣaṅgikam //
jvalitaṃ na hiraṇyaretasaṃ cayam āskandati bhasmanāṃ janaḥ
abhibhūtibhayād asūn ataḥ sukham ujjhanti na dhāma māninaḥ //
kim avekṣya phalaṃ payodharān dhvanataḥ prārthayate mṛgādhipaḥ
prakṛtiḥ khalu sā mahīyasaḥ sahate nānyasamunnatiṃ yayā //
kuru tan matim eva vikrame nṛpa nirdhūya tamaḥ pramādajam
dhruvam etad avehi vidviṣāṃ tvadanutsāhahatā vipattayaḥ //
dviradān iva digvibhāvitāṃś caturas toyanidhīn ivāyataḥ
prasaheta raṇe tavānujān dviṣatāṃ kaḥ śatamanyutejasaḥ //
jvalatas tava jātavedasaḥ satataṃ vairikṛtasya cetasi
vidadhātu śamaṃ śivetarā ripunārīnayanāmbusantatiḥ //
iti darśitavikriyaṃ sutaṃ marutaḥ kopaparītamānasam
upasāntvayituṃ mahīpatir dviradaṃ duṣṭam ivopacakrame //
apavarjitaviplave śucay hṛdayagrāhiṇi maṅgalāspade
vimalā tava vistare girāṃ matir ādarśa ivābhidṛśyate //
sphuṭatā na padair apākṛtā na ca na svīkṛtam arthagauravam
racitā pṛthagarthatā girāṃ na ca sāmarthyam apohitaṃ kvacit //
upapattir udāhṛtā balād anumānena na cāgamaḥ kṣataḥ
idam īdṛg anīdṛgāśayaḥ prasabhaṃ vaktum upakrameta kaḥ //
avitṛptatayā tathāpi me hṛdayaṃ nirṇayam eva dhāvati
avasāyayituṃ kṣamāḥ sukhaṃ na vidheyeṣu viśeṣasampadaḥ //
sahasā vidadhīta na kriyām avivekaḥ param āpadāṃ padam
vṛṇate hi vimṛśyakāriṇaṃ guṇalubdhāḥ svayam eva sampadaḥ //
abhivarṣati yo 'nupālayan vidhibījāni vivekavāriṇā
sa sadā phalaśālinīṃ kriyāṃ śaradaṃ loka ivādhitiṣṭhati //
śuci bhūṣayati śrutaṃ vapuḥ praśamas tasya bhavaty alaṃkriyā
praśamābharaṇaṃ parākramaḥ sa nayāpāditasiddhibhūṣaṇaḥ //
matibhedatamastirohite gahane kṛtyavidhau vivekinām
sukṛtaḥ pariśuddha āgamaḥ kurute dīpa ivārthadarśanam //
spṛhaṇīyaguṇair mahātmabhiś carite vartmani yacchatāṃ manaḥ
vidhihetur ahetur āgasāṃ vinipāto 'pi samaḥ samunnateḥ //
śivam aupayikaṃ garīyasīṃ phalaniṣpattim adūṣitāyatim
vigaṇayya nayanti pauruṣaṃ vijitakrodharayā jigīṣavaḥ //
apaneyam udetum icchatā timiraṃ roṣamayaṃ dhiyā puraḥ
avibhidya niśākṛtaṃ tamaḥ prabhayā nāṃśumatāpy udīyate //
balavān api kopajanmanas tamaso nābhibhavaṃ ruṇaddhi yaḥ
kṣayapakṣa ivaindavīḥ kalāḥ sakalā hanti sa śaktisampadaḥ //
samavṛttir upaiti mārdavaṃ samaye yaś ca tanoti tigmatām
adhitiṣṭhati lokam ojasā sa vivasvān iva medinīpatiḥ //
kva cirāya parigrahaḥ śriyāṃ kva ca duṣṭendriyavājivaśyatā
śaradabhracalāś calendriyair asurakṣā hi bahucchalāḥ śriyaḥ //
kim asāmayikaṃ vitanvatā manasaḥ kṣobham upāttaraṃhasaḥ
kriyate patir uccakair apāṃ bhavatā dhīratayādharīkṛtaḥ //
śrutam apy adhigamya ye ripūn vinayante sma na śarīrajanmanaḥ
janayanty acirāya sampadām ayaśas te khalu cāpalāśrayam //
atipātitakālasādhanā svaśarīrendriyavargatāpanī
janavan na bhavantam akṣamā nayasiddher apanetum arhati //
upakārakam āyater bhṛśaṃ prasavaḥ karmaphalasya bhūriṇaḥ
anapāyi nibarhaṇaṃ dviṣāṃ na titikṣāsamam asti sādhanam //
praṇatipravaṇān vihāya naḥ sahajasnehanibaddhacetasaḥ
praṇamanti sadā suyodhanaṃ prathame mānabhṛtāṃ na vṛṣṇayaḥ //
suhṛdaḥ sahajās tathetare matam eṣāṃ na vilaṅghayanti ye
vinayād iva yāpayanti te dhṛtarāṣṭrātmajam ātmasiddhaye //
abhiyoga imān mahībhujo bhavatā tasya tataḥ kṛtāvadheḥ
pravighāṭayitā samutpatan haridaśvaḥ kamalākarān iva //
upajāpasahān vilaṅghayan sa vidhātā nṛpatīn madoddhataḥ
sahate na jano 'py adhaḥkriyāṃ kim u lokādhikadhāma rājakam //
asamāpitakṛtyasampadāṃ hatavegaṃ vinayena tāvatā
prabhavanty abhimānaśālināṃ madam uttambhayituṃ vibhūtayaḥ //
madamānasamuddhataṃ nṛpaṃ na viyuṅkte niyamena mūḍhatā
atimūḍha udasyate nayān nayahīnād aparajyate janaḥ //
aparāgasamīraṇeritaḥ kramaśīrṇākulamūlasantatiḥ
sukaras taruvat sahiṣṇunā ripur unmūlayituṃ mahān api //
aṇur apy upahanti vigrahaḥ prabhum antaḥprakṛtiprakopajaḥ
akhilaṃ hi hinasti bhūdharaṃ taruśākhāntanigharṣajo 'nalaḥ //
matimān vinayapramāthinaḥ samupekṣeta samunnatiṃ dviṣaḥ
sujayaḥ khalu tādṛg antare vipadantā hy avinītasampadaḥ //
laghuvṛttitayā bhidāṃ gataṃ bahir antaś ca nṛpasya maṇḍalam
abhibhūya haraty anantaraḥ śithilaṃ kūlam ivāpagārayaḥ //
anuśāsatam ity anākulaṃ nayavartmākulam arjunāgrajam
svayam artha ivābhivāñchitas tam abhīyāya parāśarātmajaḥ //
madhurair avaśāni lambhayann api tiryañci śamaṃ nirīkṣitaiḥ
paritaḥ paṭu bibhrad enasāṃ dahanaṃ dhāma vilokanakṣamam //
sahasopagataḥ savismayaṃ tapasāṃ sūtir asūtir enasām
dadṛśe jagatībhujā muniḥ sa vapuṣmān iva puṇyasaṃcayaḥ //
athoccakair āsanataḥ parārdhyād udyan sa dhūtāruṇavalkalāgraḥ
rarāja kīrṇākapiśāṃśujālaḥ śṛṅgāt sumeror iva tigmaraśmiḥ //
avahitahṛdayo vidhāya sa arhām ṛṣivad ṛṣipravare gurūpadiṣṭām
tadanumatam alaṃcakāra paścāt praśama iva śrutam āsanaṃ narendraḥ //
vyaktoditasmitamayūkhavibhāsitoṣṭhas tiṣṭhan muner abhimukhaṃ sa vikīrṇadhāmnaḥ
tanvantam iddham abhito gurum aṃśujālaṃ lakṣmīm uvāha sakalasya śaśāṅkamūrteḥ //
Original text: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0