Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kiratarjuniya · Chapter 2

2.1

vihitāṃ priyayā manaḥpriyām atha niścitya giraṃ garīyasīm
upapattimad ūrjitāśrayaṃ nṛpam ūce vacanaṃ vṛkodaraḥ //

2.2

yad avocata vīkṣya māninī paritaḥ snehamayena cakṣuṣā
api vāgadhipasya durvacaṃ vacanaṃ tad vidadhīta vismayam //

2.3

viṣamo 'pi vigāhyate nayaḥ kṛtatīrthaḥ payasām ivāśayaḥ
sa tu tatra viśeṣadurlabhaḥ sad upanyasyati kṛtyavartma yaḥ //

2.4

pariṇāmasukhe garīyasi vyathake 'smin vacasi kṣataujasām
ativīryavatīva bheṣaje bahur alpīyasi dṛśyate guṇaḥ //

2.5

iyam iṣṭaguṇāya rocatāṃ rucirārthā bhavate 'pi bhāratī
nanu vaktṛviśeṣaniḥspṛhā guṇagṛhyā vacane vipaścitaḥ //

2.6

catasṛṣv api te vivekinī nṛpa vidyāsu nirūḍhim āgatā
katham etya matir viparyayaṃ kariṇī paṅkam ivāvasīdati //

2.7

vidhuraṃ kim ataḥ paraṃ parair avagītāṃ gamite daśām imām
avasīdati yat surair api tvayi sambhāvitavṛtti pauruṣam //

2.8

dviṣatām udayaḥ sumedhasā gurur asvantataraḥ sumarṣaṇaḥ
na mahān api bhūtim icchatā phalasampatpravaṇaḥ parikṣayaḥ //

2.9

acireṇa parasya bhūyasīṃ viparītāṃ vigaṇayya cātmanaḥ
kṣayayuktim upekṣate kṛtī kurute tatpratikāram anyathā //

2.10

anupālayatām udeṣyatīṃ prabhuśaktiṃ dviṣatām anīhayā
apayānty acirān mahībhujāṃ jananirvādabhayād iva śriyaḥ //

2.11

kṣayayuktam api svabhāvajaṃ dadhataṃ dhāma śivaṃ samṛddhaye
praṇamanty anapāyam utthitaṃ pratipaccandram iva prajā nṛpam //

2.12

prabhavaḥ khalu kośadaṇḍayoḥ kṛtapañcāṅgavinirṇayo nayaḥ
sa vidheyapadeṣu dakṣatāṃ niyatiṃ loka ivānurudhyate //

2.13

abhimānavato manasvinaḥ priyam uccaiḥ padam ārurukṣataḥ
vinipātanivartanakṣamaṃ matam ālambanam ātmapauruṣam //

2.14

vipado 'bhibhavanty avikramaṃ rahayaty āpadupetam āyatiḥ
niyatā laghutā nirāyater agarīyān na padaṃ nṛpaśriyaḥ //

2.15

tad alaṃ pratipakṣam unnater avalambya vyavasāyavandhyatām
nivasanti parākramāśrayā na viṣādena samaṃ samṛddhayaḥ //

2.16

atha ced avadhiḥ pratīkṣyate katham āviṣkṛtajihmavṛttinā
dhṛtarāṣṭrasutena sutyajyāś ciram āsvādya narendrasampadaḥ //

2.17

dviṣatā vihitaṃ tvayāthavā yadi labdhā punar ātmanaḥ padam
jananātha tavānujanmanāṃ kṛtam āviṣkṛtapauruṣair bhujaiḥ //

2.18

madasiktamukhair mṛgādhipaḥ karibhir vartayati svayaṃ hataiḥ
laghayan khalu tejasā jagan na mahān icchati bhūtim anyataḥ //

2.19

abhimānadhanasya gatvarair asubhiḥ sthāsnu yaśaś cicīṣataḥ
acirāṃśuvilāsacañcalā nanu lakṣmīḥ phalam ānuṣaṅgikam //

2.20

jvalitaṃ na hiraṇyaretasaṃ cayam āskandati bhasmanāṃ janaḥ
abhibhūtibhayād asūn ataḥ sukham ujjhanti na dhāma māninaḥ //

2.21

kim avekṣya phalaṃ payodharān dhvanataḥ prārthayate mṛgādhipaḥ
prakṛtiḥ khalu sā mahīyasaḥ sahate nānyasamunnatiṃ yayā //

2.22

kuru tan matim eva vikrame nṛpa nirdhūya tamaḥ pramādajam
dhruvam etad avehi vidviṣāṃ tvadanutsāhahatā vipattayaḥ //

2.23

dviradān iva digvibhāvitāṃś caturas toyanidhīn ivāyataḥ
prasaheta raṇe tavānujān dviṣatāṃ kaḥ śatamanyutejasaḥ //

2.24

jvalatas tava jātavedasaḥ satataṃ vairikṛtasya cetasi
vidadhātu śamaṃ śivetarā ripunārīnayanāmbusantatiḥ //

2.25

iti darśitavikriyaṃ sutaṃ marutaḥ kopaparītamānasam
upasāntvayituṃ mahīpatir dviradaṃ duṣṭam ivopacakrame //

2.26

apavarjitaviplave śucay hṛdayagrāhiṇi maṅgalāspade
vimalā tava vistare girāṃ matir ādarśa ivābhidṛśyate //

2.27

sphuṭatā na padair apākṛtā na ca na svīkṛtam arthagauravam
racitā pṛthagarthatā girāṃ na ca sāmarthyam apohitaṃ kvacit //

2.28

upapattir udāhṛtā balād anumānena na cāgamaḥ kṣataḥ
idam īdṛg anīdṛgāśayaḥ prasabhaṃ vaktum upakrameta kaḥ //

2.29

avitṛptatayā tathāpi me hṛdayaṃ nirṇayam eva dhāvati
avasāyayituṃ kṣamāḥ sukhaṃ na vidheyeṣu viśeṣasampadaḥ //

2.30

sahasā vidadhīta na kriyām avivekaḥ param āpadāṃ padam
vṛṇate hi vimṛśyakāriṇaṃ guṇalubdhāḥ svayam eva sampadaḥ //

2.31

abhivarṣati yo 'nupālayan vidhibījāni vivekavāriṇā
sa sadā phalaśālinīṃ kriyāṃ śaradaṃ loka ivādhitiṣṭhati //

2.32

śuci bhūṣayati śrutaṃ vapuḥ praśamas tasya bhavaty alaṃkriyā
praśamābharaṇaṃ parākramaḥ sa nayāpāditasiddhibhūṣaṇaḥ //

2.33

matibhedatamastirohite gahane kṛtyavidhau vivekinām
sukṛtaḥ pariśuddha āgamaḥ kurute dīpa ivārthadarśanam //

2.34

spṛhaṇīyaguṇair mahātmabhiś carite vartmani yacchatāṃ manaḥ
vidhihetur ahetur āgasāṃ vinipāto 'pi samaḥ samunnateḥ //

2.35

śivam aupayikaṃ garīyasīṃ phalaniṣpattim adūṣitāyatim
vigaṇayya nayanti pauruṣaṃ vijitakrodharayā jigīṣavaḥ //

2.36

apaneyam udetum icchatā timiraṃ roṣamayaṃ dhiyā puraḥ
avibhidya niśākṛtaṃ tamaḥ prabhayā nāṃśumatāpy udīyate //

2.37

balavān api kopajanmanas tamaso nābhibhavaṃ ruṇaddhi yaḥ
kṣayapakṣa ivaindavīḥ kalāḥ sakalā hanti sa śaktisampadaḥ //

2.38

samavṛttir upaiti mārdavaṃ samaye yaś ca tanoti tigmatām
adhitiṣṭhati lokam ojasā sa vivasvān iva medinīpatiḥ //

2.39

kva cirāya parigrahaḥ śriyāṃ kva ca duṣṭendriyavājivaśyatā
śaradabhracalāś calendriyair asurakṣā hi bahucchalāḥ śriyaḥ //

2.40

kim asāmayikaṃ vitanvatā manasaḥ kṣobham upāttaraṃhasaḥ
kriyate patir uccakair apāṃ bhavatā dhīratayādharīkṛtaḥ //

2.41

śrutam apy adhigamya ye ripūn vinayante sma na śarīrajanmanaḥ
janayanty acirāya sampadām ayaśas te khalu cāpalāśrayam //

2.42

atipātitakālasādhanā svaśarīrendriyavargatāpanī
janavan na bhavantam akṣamā nayasiddher apanetum arhati //

2.43

upakārakam āyater bhṛśaṃ prasavaḥ karmaphalasya bhūriṇaḥ
anapāyi nibarhaṇaṃ dviṣāṃ na titikṣāsamam asti sādhanam //

2.44

praṇatipravaṇān vihāya naḥ sahajasnehanibaddhacetasaḥ
praṇamanti sadā suyodhanaṃ prathame mānabhṛtāṃ na vṛṣṇayaḥ //

2.45

suhṛdaḥ sahajās tathetare matam eṣāṃ na vilaṅghayanti ye
vinayād iva yāpayanti te dhṛtarāṣṭrātmajam ātmasiddhaye //

2.46

abhiyoga imān mahībhujo bhavatā tasya tataḥ kṛtāvadheḥ
pravighāṭayitā samutpatan haridaśvaḥ kamalākarān iva //

2.47

upajāpasahān vilaṅghayan sa vidhātā nṛpatīn madoddhataḥ
sahate na jano 'py adhaḥkriyāṃ kim u lokādhikadhāma rājakam //

2.48

asamāpitakṛtyasampadāṃ hatavegaṃ vinayena tāvatā
prabhavanty abhimānaśālināṃ madam uttambhayituṃ vibhūtayaḥ //

2.49

madamānasamuddhataṃ nṛpaṃ na viyuṅkte niyamena mūḍhatā
atimūḍha udasyate nayān nayahīnād aparajyate janaḥ //

2.50

aparāgasamīraṇeritaḥ kramaśīrṇākulamūlasantatiḥ
sukaras taruvat sahiṣṇunā ripur unmūlayituṃ mahān api //

2.51

aṇur apy upahanti vigrahaḥ prabhum antaḥprakṛtiprakopajaḥ
akhilaṃ hi hinasti bhūdharaṃ taruśākhāntanigharṣajo 'nalaḥ //

2.52

matimān vinayapramāthinaḥ samupekṣeta samunnatiṃ dviṣaḥ
sujayaḥ khalu tādṛg antare vipadantā hy avinītasampadaḥ //

2.53

laghuvṛttitayā bhidāṃ gataṃ bahir antaś ca nṛpasya maṇḍalam
abhibhūya haraty anantaraḥ śithilaṃ kūlam ivāpagārayaḥ //

2.54

anuśāsatam ity anākulaṃ nayavartmākulam arjunāgrajam
svayam artha ivābhivāñchitas tam abhīyāya parāśarātmajaḥ //

2.55

madhurair avaśāni lambhayann api tiryañci śamaṃ nirīkṣitaiḥ
paritaḥ paṭu bibhrad enasāṃ dahanaṃ dhāma vilokanakṣamam //

2.56

sahasopagataḥ savismayaṃ tapasāṃ sūtir asūtir enasām
dadṛśe jagatībhujā muniḥ sa vapuṣmān iva puṇyasaṃcayaḥ //

2.57

athoccakair āsanataḥ parārdhyād udyan sa dhūtāruṇavalkalāgraḥ
rarāja kīrṇākapiśāṃśujālaḥ śṛṅgāt sumeror iva tigmaraśmiḥ //

2.58

avahitahṛdayo vidhāya sa arhām ṛṣivad ṛṣipravare gurūpadiṣṭām
tadanumatam alaṃcakāra paścāt praśama iva śrutam āsanaṃ narendraḥ //

2.59

vyaktoditasmitamayūkhavibhāsitoṣṭhas tiṣṭhan muner abhimukhaṃ sa vikīrṇadhāmnaḥ
tanvantam iddham abhito gurum aṃśujālaṃ lakṣmīm uvāha sakalasya śaśāṅkamūrteḥ //

Original text: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc