Kiratarjuniya · Chapter 1
śriyaḥ kurūṇām adhipasya pālanīṃ prajāsu vṛttiṃ yam ayuṅkta veditum
sa varṇiliṅgī viditaḥ samāyayau yudhiṣṭhiraṃ dvaitavane vanecaraḥ //
kṛtapraṇāmasya mahīṃ mahībhuje jitāṃ sapatnena nivedayiṣyataḥ
na vivyathe tasya mano na hi priyaṃ pravaktum icchanti mṛṣā hitaiṣiṇaḥ //
dviṣāṃ vighātāya vidhātum icchato rahasy anujñām adhigamya bhūbhṛtaḥ
sa sauṣṭhavaudāryaviśeṣaśālinīṃ viniścitārthām iti vācam ādadhe //
kriyāsu yuktair nṛpa cāracakṣuṣo na vañcanīyāḥ prabhavo 'nujīvibhiḥ
ato 'rhasi kṣantum asādhu sādhu vā hitaṃ manohāri ca durlabhaṃ vacaḥ //
sa kiṃsakhā sādhu na śāsti yo 'dhipaṃ hitān na yaḥ saṃśṛṇute sa kiṃprabhuḥ
sadānukūleṣu hi kurvate ratiṃ nṛpeṣv amātyeṣu ca sarvasampadaḥ //
nisargadurbodham abodhaviklavāḥ kva bhūpatīnāṃ caritaṃ kva jantavaḥ
tavānubhāvo 'yam abodhi yan mayā nigūḍhatattvaṃ nayavartma vidviṣām //
viśaṅkamāno bhavataḥ parābhavaṃ nṛpāsanastho 'pi vanādhivāsinaḥ
durodaracchadmajitāṃ samīhate nayena jetuṃ jagatīṃ suyodhanaḥ //
tathāpi jihmaḥ sa bhavajjigīṣayā tanoti śubhraṃ guṇasampadā yaśaḥ
samunnayan bhūtim anāryasaṃgamād varaṃ virodho 'pi samaṃ mahātmabhiḥ //
kṛtāriṣaḍvargajayena mānavīm agamyarūpāṃ padavīṃ prapitsunā
vibhajya naktaṃdinam astatandriṇā vitanyate tena nayena pauruṣam //
sakhīn iva prītiyujo 'nujīvinaḥ samānamānān suhṛdaś ca bandhubhiḥ
sa santataṃ darśayate gatasmayaḥ kṛtādhipatyām iva sādhu bandhutām //
asaktam ārādhayato yathāyathaṃ vibhajya bhaktyā samapakṣapātayā
guṇānurāgād iva sakhyam īyivān na bādhate 'sya trigaṇaḥ parasparam //
niratyayaṃ sāma na dānavarjitaṃ na bhūri dānaṃ virahayya satkriyām
pravartate tasya viśeṣaśālinī guṇānurodhena vinā na satkriyā //
vasūni vāñchan na vaśī na manyunā svadharma ity eva nivṛttakāraṇaḥ
gurūpadiṣṭena ripau sute 'pi vā nihanti daṇḍena sa dharmaviplavam //
vidhāya rakṣān paritaḥ paretarān aśaṅkitākāram upaiti śaṅkitaḥ
kriyāpavargeṣv anujīvisātkṛtāḥ kṛtajñatām asya vadanti sampadaḥ //
anārataṃ tena padeṣu lambhitā vibhajya samyag viniyogasatkriyām
phalanty upāyāḥ paribṛṃhitāyatīr upetya saṃgharṣam ivārthasampadaḥ //
anekarājanyarathāśvasaṃkulaṃ tadīyam āsthānaniketanājiram
nayaty ayugmacchadagandhir ārdratāṃ bhṛśaṃ nṛpopāyanadantināṃ madaḥ //
sukhena labhyā dadhataḥ kṛṣīvalair akṛṣṭapacyā iva sasyasampadaḥ
vitanvati kṣemam adevamātṛkāś cirāya tasmin kuravaś cakāsati //
mahaujaso mānadhanā dhanārcitā dhanurbhṛtaḥ saṃyati labdhakīrtayaḥ
na saṃhatās tasya na bhedavṛttayaḥ priyāṇi vāñchanty asubhiḥ samīhitum //
udārakīrter udayaṃ dayāvataḥ praśāntabādhaṃ diśato 'bhirakṣayā
svayaṃ pradugdhe 'sya guṇair upasnutā vasūpamānasya vasūni medinī //
mahībhujāṃ saccaritaiś caraiḥ kriyāḥ sa veda niḥśesam aśeṣitakriyaḥ
mahodayais tasya hitānubandhibhiḥ pratīyate dhātur ivehitaṃ phalaiḥ //
na tena sajyaṃ kvacid udyataṃ dhanur na vā kṛtaṃ kopavijihmam ānanam
guṇānurāgeṇa śirobhir uhyate narādhipair mālyam ivāsya śāsanam //
sa yauvarājye navayauvanoddhataṃ nidhāya duḥśāsanam iddhaśāsanaḥ
makheṣv akhinno 'numataḥ purodhasā dhinoti havyena hiraṇyaretasam //
pralīnabhūpālam api sthirāyati praśāsad āvāridhi maṇḍalaṃ bhuvaḥ
sa cintayaty eva bhiyas tvad eṣyatīr aho durantā balavadvirodhitā //
kathāprasaṅgena janair udāhṛtād anusmṛtākhaṇḍalasūnuvikramaḥ
tavābhidhānād vyathate natānanaḥ sa duḥsahān mantrapadād ivoragaḥ //
tad āśu kartuṃ tvayi jihmam udyate vidhīyatāṃ tatra vidheyam uttaram
parapraṇītāni vacāṃsi cinvatāṃ pravṛttisārāḥ khalu mādṛśāṃ dhiyaḥ //
itīrayitvā giram āttasatkriye gate 'tha patyau vanasaṃnivāsinām
praviśya kṛṣṇā sadanaṃ mahībhujā tad ācacakṣe 'nujasannidhau vacaḥ //
niśamya siddhiṃ dviṣatām apākṛtīs tatas tatastyā viniyantum akṣamā
nṛpasya manyuvyavasāyadīpinīr udājahāra drupadātmajā giraḥ //
bhavādṛśeṣu pramadājanoditaṃ bhavaty adhikṣepa ivānuśāsanam
tathāpi vaktuṃ vyavasāyayanti māṃ nirastanārīsamayā durādhayaḥ //
akhaṇḍam ākhaṇḍalatulyadhāmabhiś ciraṃ dhṛtā bhūpatibhiḥ svavaṃśajaiḥ
tvayā svahastena mahī madacyutā mataṅgajena srag ivāpavarjitā //
vrajanti te mūḍhadhiyaḥ parābhavaṃ bhavanti māyāviṣu ye na māyinaḥ
praviśya hi ghnanti śaṭhās tathāvidhān asaṃvṛtāṅgān niśitā iveṣavaḥ //
guṇānuraktām anuraktasādhanaḥ kulābhimānī kulajāṃ narādhipaḥ
parais tvadanyaḥ ka ivāpahārayen manoramām ātmavadhūm iva śriyam //
bhavantam etarhi manasvigarhite vivartamānaṃ naradeva vartmani
kathaṃ na manyur jvalayaty udīritaḥ śamītaruṃ śuṣkam ivāgnir ucchikhaḥ //
avandhyakopasya nihantur āpadāṃ bhavanti vaśyāḥ svayam eva dehinaḥ
amarṣaśūnyena janasya jantunā na jātahārdena na vidviṣādaraḥ //
paribhramaṃl lohitacandanocitaḥ padātir antargiri reṇurūṣitaḥ
mahārathaḥ satyadhanasya mānasaṃ dunoti te kaccid ayaṃ vṛkodaraḥ //
vijitya yaḥ prājyam ayacchad uttarān kurūn akupyaṃ vasu vāsavopamaḥ
sa valkavāsāṃsi tavādhunāharan karoti manyuṃ na kathaṃ dhanaṃjayaḥ //
vanāntaśayyākaṭhinīkṛtākṛtī kacācitau viṣvag ivāgajau gajau
kathaṃ tvam etau dhṛtisaṃyamau yamau vilokayann utsahase na bādhitum //
imām ahaṃ veda na tāvakīṃ dhiyaṃ vicitrarūpāḥ khalu cittavṛttayaḥ
vicintayantyā bhavadāpadaṃ parāṃ rujanti cetaḥ prasabhaṃ mamādhayaḥ //
purādhirūḍhaḥ śayanaṃ mahādhanaṃ vibodhyase yaḥ stutigītimaṅgalaiḥ
adabhradarbhām adhiśayya sa sthalīṃ jahāsi nidrām aśivaiḥ śivārutaiḥ //
puropanītaṃ nṛpa rāmaṇīyakaṃ dvijātiśeṣeṇa yad etad andhasā
tad adya te vanyaphalāśinaḥ paraṃ paraiti kārśyaṃ yaśasā samaṃ vapuḥ //
anārataṃ yau maṇipīṭhaśāyināv arañjayad rājaśiraḥsrajāṃ rajaḥ
niṣīdatas tau caraṇau vaneṣu te mṛgadvijālūnaśikheṣu barhiṣām //
dviṣannimittā yad iyaṃ daśā tataḥ samūlam unmūlayatīva me manaḥ
parair aparyāsitavīryasampadāṃ parābhavo 'py utsava eva māninām //
vihāya śāntiṃ nṛpa dhāma tat punaḥ prasīda saṃdhehi vadhāya vidviṣām
vrajanti śatrūn avadhūya niḥspṛhāḥ śamena siddhiṃ munayo na bhūbhṛtaḥ //
puraḥsarā dhāmavatāṃ yaśodhanāḥ suduḥsahaṃ prāpya nikāram īdṛśam
bhavādṛśāś ced adhikurvate parān nirāśrayā hanta hatā manasvitā //
atha kṣamām eva nirastasādhanaś cirāya paryeṣi sukhasya sādhanam
vihāya lakṣmīpatilakṣma kārmukaṃ jaṭādharaḥ sañ juhudhīha pāvakam //
na samayaparirakṣaṇaṃ kṣamaṃ te nikṛtipareṣu pareṣu bhūridhāmnaḥ
ariṣu hi vijayārthinaḥ kṣitīśā vidadhati sopadhi saṃdhidūṣaṇāni //
vidhisamayaniyogād dīptisaṃhārajihmaṃ śithilabalam agādhe magnam āpatpayodhau
riputimiram udasyodīyamānaṃ dinādau dinakṛtam iva lakṣmīs tvāṃ samabhyetu bhūyaḥ //
Original text: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0