ગ્રંથ પાઠ

કિરાતાર્જુનીય · અધ્યાય 2

2.1

વિહિતાં પ્રિયયા મનઃપ્રિયામ્ અથ નિશ્ચિત્ય ગિરં ગરીયસીમ્
ઉપપત્તિમદ્ ઊર્જિતાશ્રયં નૃપમ્ ઊચે વચનં વૃકોદરઃ ॥

2.2

યદ્ અવોચત વીક્ષ્ય માનિની પરિતઃ સ્નેહમયેન ચક્ષુષા
અપિ વાગધિપસ્ય દુર્વચં વચનં તદ્ વિદધીત વિસ્મયમ્ ॥

2.3

વિષમો ઽપિ વિગાહ્યતે નયઃ કૃતતીર્થઃ પયસામ્ ઇવાશયઃ
સ તુ તત્ર વિશેષદુર્લભઃ સદ્ ઉપન્યસ્યતિ કૃત્યવર્ત્મ યઃ ॥

2.4

પરિણામસુખે ગરીયસિ વ્યથકે ઽસ્મિન્ વચસિ ક્ષતૌજસામ્
અતિવીર્યવતીવ ભેષજે બહુર્ અલ્પીયસિ દૃશ્યતે ગુણઃ ॥

2.5

ઇયમ્ ઇષ્ટગુણાય રોચતાં રુચિરાર્થા ભવતે ઽપિ ભારતી
નનુ વક્તૃવિશેષનિઃસ્પૃહા ગુણગૃહ્યા વચને વિપશ્ચિતઃ ॥

2.6

ચતસૃષ્વ્ અપિ તે વિવેકિની નૃપ વિદ્યાસુ નિરૂઢિમ્ આગતા
કથમ્ એત્ય મતિર્ વિપર્યયં કરિણી પઙ્કમ્ ઇવાવસીદતિ ॥

2.7

વિધુરં કિમ્ અતઃ પરં પરૈર્ અવગીતાં ગમિતે દશામ્ ઇમામ્
અવસીદતિ યત્ સુરૈર્ અપિ ત્વયિ સમ્ભાવિતવૃત્તિ પૌરુષમ્ ॥

2.8

દ્વિષતામ્ ઉદયઃ સુમેધસા ગુરુર્ અસ્વન્તતરઃ સુમર્ષણઃ
ન મહાન્ અપિ ભૂતિમ્ ઇચ્છતા ફલસમ્પત્પ્રવણઃ પરિક્ષયઃ ॥

2.9

અચિરેણ પરસ્ય ભૂયસીં વિપરીતાં વિગણય્ય ચાત્મનઃ
ક્ષયયુક્તિમ્ ઉપેક્ષતે કૃતી કુરુતે તત્પ્રતિકારમ્ અન્યથા ॥

2.10

અનુપાલયતામ્ ઉદેષ્યતીં પ્રભુશક્તિં દ્વિષતામ્ અનીહયા
અપયાન્ત્ય્ અચિરાન્ મહીભુજાં જનનિર્વાદભયાદ્ ઇવ શ્રિયઃ ॥

2.11

ક્ષયયુક્તમ્ અપિ સ્વભાવજં દધતં ધામ શિવં સમૃદ્ધયે
પ્રણમન્ત્ય્ અનપાયમ્ ઉત્થિતં પ્રતિપચ્ચન્દ્રમ્ ઇવ પ્રજા નૃપમ્ ॥

2.12

પ્રભવઃ ખલુ કોશદણ્ડયોઃ કૃતપઞ્ચાઙ્ગવિનિર્ણયો નયઃ
સ વિધેયપદેષુ દક્ષતાં નિયતિં લોક ઇવાનુરુધ્યતે ॥

2.13

અભિમાનવતો મનસ્વિનઃ પ્રિયમ્ ઉચ્ચૈઃ પદમ્ આરુરુક્ષતઃ
વિનિપાતનિવર્તનક્ષમં મતમ્ આલમ્બનમ્ આત્મપૌરુષમ્ ॥

2.14

વિપદો ઽભિભવન્ત્ય્ અવિક્રમં રહયત્ય્ આપદુપેતમ્ આયતિઃ
નિયતા લઘુતા નિરાયતેર્ અગરીયાન્ ન પદં નૃપશ્રિયઃ ॥

2.15

તદ્ અલં પ્રતિપક્ષમ્ ઉન્નતેર્ અવલમ્બ્ય વ્યવસાયવન્ધ્યતામ્
નિવસન્તિ પરાક્રમાશ્રયા ન વિષાદેન સમં સમૃદ્ધયઃ ॥

2.16

અથ ચેદ્ અવધિઃ પ્રતીક્ષ્યતે કથમ્ આવિષ્કૃતજિહ્મવૃત્તિના
ધૃતરાષ્ટ્રસુતેન સુત્યજ્યાશ્ ચિરમ્ આસ્વાદ્ય નરેન્દ્રસમ્પદઃ ॥

2.17

દ્વિષતા વિહિતં ત્વયાથવા યદિ લબ્ધા પુનર્ આત્મનઃ પદમ્
જનનાથ તવાનુજન્મનાં કૃતમ્ આવિષ્કૃતપૌરુષૈર્ ભુજૈઃ ॥

2.18

મદસિક્તમુખૈર્ મૃગાધિપઃ કરિભિર્ વર્તયતિ સ્વયં હતૈઃ
લઘયન્ ખલુ તેજસા જગન્ ન મહાન્ ઇચ્છતિ ભૂતિમ્ અન્યતઃ ॥

2.19

અભિમાનધનસ્ય ગત્વરૈર્ અસુભિઃ સ્થાસ્નુ યશશ્ ચિચીષતઃ
અચિરાંશુવિલાસચઞ્ચલા નનુ લક્ષ્મીઃ ફલમ્ આનુષઙ્ગિકમ્ ॥

2.20

જ્વલિતં ન હિરણ્યરેતસં ચયમ્ આસ્કન્દતિ ભસ્મનાં જનઃ
અભિભૂતિભયાદ્ અસૂન્ અતઃ સુખમ્ ઉજ્ઝન્તિ ન ધામ માનિનઃ ॥

2.21

કિમ્ અવેક્ષ્ય ફલં પયોધરાન્ ધ્વનતઃ પ્રાર્થયતે મૃગાધિપઃ
પ્રકૃતિઃ ખલુ સા મહીયસઃ સહતે નાન્યસમુન્નતિં યયા ॥

2.22

કુરુ તન્ મતિમ્ એવ વિક્રમે નૃપ નિર્ધૂય તમઃ પ્રમાદજમ્
ધ્રુવમ્ એતદ્ અવેહિ વિદ્વિષાં ત્વદનુત્સાહહતા વિપત્તયઃ ॥

2.23

દ્વિરદાન્ ઇવ દિગ્વિભાવિતાંશ્ ચતુરસ્ તોયનિધીન્ ઇવાયતઃ
પ્રસહેત રણે તવાનુજાન્ દ્વિષતાં કઃ શતમન્યુતેજસઃ ॥

2.24

જ્વલતસ્ તવ જાતવેદસઃ સતતં વૈરિકૃતસ્ય ચેતસિ
વિદધાતુ શમં શિવેતરા રિપુનારીનયનામ્બુસન્તતિઃ ॥

2.25

ઇતિ દર્શિતવિક્રિયં સુતં મરુતઃ કોપપરીતમાનસમ્
ઉપસાન્ત્વયિતું મહીપતિર્ દ્વિરદં દુષ્ટમ્ ઇવોપચક્રમે ॥

2.26

અપવર્જિતવિપ્લવે શુચય્ હૃદયગ્રાહિણિ મઙ્ગલાસ્પદે
વિમલા તવ વિસ્તરે ગિરાં મતિર્ આદર્શ ઇવાભિદૃશ્યતે ॥

2.27

સ્ફુટતા ન પદૈર્ અપાકૃતા ન ચ ન સ્વીકૃતમ્ અર્થગૌરવમ્
રચિતા પૃથગર્થતા ગિરાં ન ચ સામર્થ્યમ્ અપોહિતં ક્વચિત્ ॥

2.28

ઉપપત્તિર્ ઉદાહૃતા બલાદ્ અનુમાનેન ન ચાગમઃ ક્ષતઃ
ઇદમ્ ઈદૃગ્ અનીદૃગાશયઃ પ્રસભં વક્તુમ્ ઉપક્રમેત કઃ ॥

2.29

અવિતૃપ્તતયા તથાપિ મે હૃદયં નિર્ણયમ્ એવ ધાવતિ
અવસાયયિતું ક્ષમાઃ સુખં ન વિધેયેષુ વિશેષસમ્પદઃ ॥

2.30

સહસા વિદધીત ન ક્રિયામ્ અવિવેકઃ પરમ્ આપદાં પદમ્
વૃણતે હિ વિમૃશ્યકારિણં ગુણલુબ્ધાઃ સ્વયમ્ એવ સમ્પદઃ ॥

2.31

અભિવર્ષતિ યો ઽનુપાલયન્ વિધિબીજાનિ વિવેકવારિણા
સ સદા ફલશાલિનીં ક્રિયાં શરદં લોક ઇવાધિતિષ્ઠતિ ॥

2.32

શુચિ ભૂષયતિ શ્રુતં વપુઃ પ્રશમસ્ તસ્ય ભવત્ય્ અલંક્રિયા
પ્રશમાભરણં પરાક્રમઃ સ નયાપાદિતસિદ્ધિભૂષણઃ ॥

2.33

મતિભેદતમસ્તિરોહિતે ગહને કૃત્યવિધૌ વિવેકિનામ્
સુકૃતઃ પરિશુદ્ધ આગમઃ કુરુતે દીપ ઇવાર્થદર્શનમ્ ॥

2.34

સ્પૃહણીયગુણૈર્ મહાત્મભિશ્ ચરિતે વર્ત્મનિ યચ્છતાં મનઃ
વિધિહેતુર્ અહેતુર્ આગસાં વિનિપાતો ઽપિ સમઃ સમુન્નતેઃ ॥

2.35

શિવમ્ ઔપયિકં ગરીયસીં ફલનિષ્પત્તિમ્ અદૂષિતાયતિમ્
વિગણય્ય નયન્તિ પૌરુષં વિજિતક્રોધરયા જિગીષવઃ ॥

2.36

અપનેયમ્ ઉદેતુમ્ ઇચ્છતા તિમિરં રોષમયં ધિયા પુરઃ
અવિભિદ્ય નિશાકૃતં તમઃ પ્રભયા નાંશુમતાપ્ય્ ઉદીયતે ॥

2.37

બલવાન્ અપિ કોપજન્મનસ્ તમસો નાભિભવં રુણદ્ધિ યઃ
ક્ષયપક્ષ ઇવૈન્દવીઃ કલાઃ સકલા હન્તિ સ શક્તિસમ્પદઃ ॥

2.38

સમવૃત્તિર્ ઉપૈતિ માર્દવં સમયે યશ્ ચ તનોતિ તિગ્મતામ્
અધિતિષ્ઠતિ લોકમ્ ઓજસા સ વિવસ્વાન્ ઇવ મેદિનીપતિઃ ॥

2.39

ક્વ ચિરાય પરિગ્રહઃ શ્રિયાં ક્વ ચ દુષ્ટેન્દ્રિયવાજિવશ્યતા
શરદભ્રચલાશ્ ચલેન્દ્રિયૈર્ અસુરક્ષા હિ બહુચ્છલાઃ શ્રિયઃ ॥

2.40

કિમ્ અસામયિકં વિતન્વતા મનસઃ ક્ષોભમ્ ઉપાત્તરંહસઃ
ક્રિયતે પતિર્ ઉચ્ચકૈર્ અપાં ભવતા ધીરતયાધરીકૃતઃ ॥

2.41

શ્રુતમ્ અપ્ય્ અધિગમ્ય યે રિપૂન્ વિનયન્તે સ્મ ન શરીરજન્મનઃ
જનયન્ત્ય્ અચિરાય સમ્પદામ્ અયશસ્ તે ખલુ ચાપલાશ્રયમ્ ॥

2.42

અતિપાતિતકાલસાધના સ્વશરીરેન્દ્રિયવર્ગતાપની
જનવન્ ન ભવન્તમ્ અક્ષમા નયસિદ્ધેર્ અપનેતુમ્ અર્હતિ ॥

2.43

ઉપકારકમ્ આયતેર્ ભૃશં પ્રસવઃ કર્મફલસ્ય ભૂરિણઃ
અનપાયિ નિબર્હણં દ્વિષાં ન તિતિક્ષાસમમ્ અસ્તિ સાધનમ્ ॥

2.44

પ્રણતિપ્રવણાન્ વિહાય નઃ સહજસ્નેહનિબદ્ધચેતસઃ
પ્રણમન્તિ સદા સુયોધનં પ્રથમે માનભૃતાં ન વૃષ્ણયઃ ॥

2.45

સુહૃદઃ સહજાસ્ તથેતરે મતમ્ એષાં ન વિલઙ્ઘયન્તિ યે
વિનયાદ્ ઇવ યાપયન્તિ તે ધૃતરાષ્ટ્રાત્મજમ્ આત્મસિદ્ધયે ॥

2.46

અભિયોગ ઇમાન્ મહીભુજો ભવતા તસ્ય તતઃ કૃતાવધેઃ
પ્રવિઘાટયિતા સમુત્પતન્ હરિદશ્વઃ કમલાકરાન્ ઇવ ॥

2.47

ઉપજાપસહાન્ વિલઙ્ઘયન્ સ વિધાતા નૃપતીન્ મદોદ્ધતઃ
સહતે ન જનો ઽપ્ય્ અધઃક્રિયાં કિમ્ ઉ લોકાધિકધામ રાજકમ્ ॥

2.48

અસમાપિતકૃત્યસમ્પદાં હતવેગં વિનયેન તાવતા
પ્રભવન્ત્ય્ અભિમાનશાલિનાં મદમ્ ઉત્તમ્ભયિતું વિભૂતયઃ ॥

2.49

મદમાનસમુદ્ધતં નૃપં ન વિયુઙ્ક્તે નિયમેન મૂઢતા
અતિમૂઢ ઉદસ્યતે નયાન્ નયહીનાદ્ અપરજ્યતે જનઃ ॥

2.50

અપરાગસમીરણેરિતઃ ક્રમશીર્ણાકુલમૂલસન્તતિઃ
સુકરસ્ તરુવત્ સહિષ્ણુના રિપુર્ ઉન્મૂલયિતું મહાન્ અપિ ॥

2.51

અણુર્ અપ્ય્ ઉપહન્તિ વિગ્રહઃ પ્રભુમ્ અન્તઃપ્રકૃતિપ્રકોપજઃ
અખિલં હિ હિનસ્તિ ભૂધરં તરુશાખાન્તનિઘર્ષજો ઽનલઃ ॥

2.52

મતિમાન્ વિનયપ્રમાથિનઃ સમુપેક્ષેત સમુન્નતિં દ્વિષઃ
સુજયઃ ખલુ તાદૃગ્ અન્તરે વિપદન્તા હ્ય્ અવિનીતસમ્પદઃ ॥

2.53

લઘુવૃત્તિતયા ભિદાં ગતં બહિર્ અન્તશ્ ચ નૃપસ્ય મણ્ડલમ્
અભિભૂય હરત્ય્ અનન્તરઃ શિથિલં કૂલમ્ ઇવાપગારયઃ ॥

2.54

અનુશાસતમ્ ઇત્ય્ અનાકુલં નયવર્ત્માકુલમ્ અર્જુનાગ્રજમ્
સ્વયમ્ અર્થ ઇવાભિવાઞ્છિતસ્ તમ્ અભીયાય પરાશરાત્મજઃ ॥

2.55

મધુરૈર્ અવશાનિ લમ્ભયન્ન્ અપિ તિર્યઞ્ચિ શમં નિરીક્ષિતૈઃ
પરિતઃ પટુ બિભ્રદ્ એનસાં દહનં ધામ વિલોકનક્ષમમ્ ॥

2.56

સહસોપગતઃ સવિસ્મયં તપસાં સૂતિર્ અસૂતિર્ એનસામ્
દદૃશે જગતીભુજા મુનિઃ સ વપુષ્માન્ ઇવ પુણ્યસંચયઃ ॥

2.57

અથોચ્ચકૈર્ આસનતઃ પરાર્ધ્યાદ્ ઉદ્યન્ સ ધૂતારુણવલ્કલાગ્રઃ
રરાજ કીર્ણાકપિશાંશુજાલઃ શૃઙ્ગાત્ સુમેરોર્ ઇવ તિગ્મરશ્મિઃ ॥

2.58

અવહિતહૃદયો વિધાય સ અર્હામ્ ઋષિવદ્ ઋષિપ્રવરે ગુરૂપદિષ્ટામ્
તદનુમતમ્ અલંચકાર પશ્ચાત્ પ્રશમ ઇવ શ્રુતમ્ આસનં નરેન્દ્રઃ ॥

2.59

વ્યક્તોદિતસ્મિતમયૂખવિભાસિતોષ્ઠસ્ તિષ્ઠન્ મુનેર્ અભિમુખં સ વિકીર્ણધામ્નઃ
તન્વન્તમ્ ઇદ્ધમ્ અભિતો ગુરુમ્ અંશુજાલં લક્ષ્મીમ્ ઉવાહ સકલસ્ય શશાઙ્કમૂર્તેઃ ॥

મૂળ પાઠ: Kirātārjunīya · Edition: the text commented on by Mallinātha, also as regards e.g. word-division; note that there are often other possible word-divisions (especially in the citra-verses of sarga 15) and quite a few variants in the texts of other commentators. · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0