કિરાતાર્જુનીય · અધ્યાય 13

વપુષાં પરમેણ ભૂધરાણામ્ અથ સમ્ભાવ્યપરાક્રમં વિભેદે
મૃગમ્ આશુ વિલોકયાંચકાર સ્થિરદંષ્ટ્રોગ્રમુખં મહેન્દ્રસૂનુઃ ॥

સ્ફુટબદ્ધસટોન્નતિઃ સ દૂરાદ્ અભિધાવન્ન્ અવધીરિતાન્યકૃત્યઃ
જયમ્ ઇચ્છતિ તસ્ય જાતશઙ્કે મનસીમં મુહુર્ આદદે વિતર્કમ્ ॥

ઘનપોત્રવિદીર્ણશાલમૂલો નિબિડસ્કન્ધનિકાષરુગ્ણવપ્રઃ
અયમ્ એકચરો ઽભિવર્તતે માં સમરાયેવ સમાજુહૂષમાણઃ ॥

ઇહ વીતભયાસ્ તપોનુભાવાજ્ જહતિ વ્યાલમૃગાઃ પરેષુ વૃત્તિમ્
મયિ તાં સુતરામ્ અયં વિધત્તે વિકૃતિઃ કિં નુ ભવેદ્ ઇયં નુ માયા ॥

અથવૈષ કૃતજ્ઞયેવ પૂર્વં ભૃશમ્ આસેવિતયા રુષા ન મુક્તઃ
અવધૂય વિરોધિનીઃ કિમ્ આરાન્ મૃગજાતીર્ અભિયાતિ માં જવેન ॥

ન મૃગઃ ખલુ કો ઽપ્ય્ અયં જિઘાંસુઃ સ્ખલતિ હ્ય્ અત્ર તથા ભૃશં મનો મે
વિમલં કલુષીભવચ્ ચ ચેતઃ કથયત્ય્ એવ હિતૈષિણં રિપું વા ॥

મુનિર્ અસ્મિ નિરાગસઃ કુતો મે ભયમ્ ઇત્ય્ એષ ન ભૂતયે ઽભિમાનઃ
પરવૃદ્ધિષુ બદ્ધમત્સરાણાં કિમ્ ઇવ હ્ય્ અસ્તિ દુરાત્મનામ્ અલઙ્ઘ્યમ્ ॥

દનુજઃ સ્વિદ્ અયં ક્ષપાચરો વા વનજે નેતિ બલં બદ્ અસ્તિ સત્ત્વે
અભિભૂય તથા હિ મેઘનીલઃ સકલં કમ્પયતીવ શૈલરાજમ્ ॥

અયમ્ એવ મૃગવ્યસત્ત્રકામઃ પ્રહરિષ્યન્ મયિ માયયા શમસ્થે
પૃથુભિર્ ધ્વજિનીસ્રવૈર્ અકાર્ષીચ્ ચકિતોદ્ભ્રાન્તમૃગાણિ કાનનાનિ ॥

બહુશઃ કૃતસત્કૃતેર્ વિધાતું પ્રિયમ્ ઇચ્છન્ન્ અથવા સુયોધનસ્ય
ક્ષુભિતં વનગોચરાભિયોગાદ્ ગણમ્ આશિશ્રિયદ્ આકુલં તિરશ્ચામ્ ॥

અવલીઢસનાભિર્ અશ્વસેનઃ પ્રસભં ખાણ્ડવજાતવેદસા વા
પ્રતિકર્તુમ્ ઉપાગતઃ સમન્યુઃ કૃતમન્યુર્ યદિ વા વૃકોદરેણ ॥

બલશાલિતયા યથા તથા વા ધિયમ્ ઉચ્છેદપરામયં દધાનઃ
નિયમેન મયા નિબર્હણીયઃ પરમં લાભમ્ અરાતિભઙ્ગમ્ આહુઃ ॥

કુરુ તાત તપાંસ્ય્ અમાર્ગદાયી વિજયાયેત્ય્ અલમ્ અન્વશાન્ મુનિર્ મામ્
બલિનશ્ ચ વધાદ્ ઋતે ઽસ્ય શક્યં વ્રસંરક્ષણમ્ અન્યથા ન કર્તુમ્ ॥

ઇતિ તેન વિચિન્ત્ય ચાપનામ પ્રથમં પૌરુષચિહ્નમ્ આલલમ્બે
ઉપલબ્ધગુણઃ પરસ્ય ભેદે સચિવઃ શુદ્ધ ઇવાદદે ચ બાણઃ ॥

અનુભાવવતા ગુરુ સ્થિરત્વાદ્ અવિસંવાદિ ધનુર્ ધનંજયેન
સ્વબલવ્યસને ઽપિ પીડ્યમાનં ગુણવન્ મિત્રમ્ ઇવાનતિં પ્રપેદે ॥

પ્રવિકર્ષનિનાદભિન્નરન્ધ્રઃ પદવિષ્ટમ્ભનિપીડિતસ્ તદાનીમ્
અધિરોહતિ ગાણ્ડિવં મહેષૌ સકલઃ સંશયમ્ આરુરોહ શૈલઃ ॥

દદૃશે ઽથ સવિસ્મયં શિવેન સ્થિરપૂર્ણાયતચાપમણ્ડલસ્થઃ
રચિતસ્ તિસૃણાં પુરાં વિધાતું વધમ્ આત્મેવ ભયાનકઃ પરેષામ્ ॥

વિચકર્ષ ચ સંહિતેષુર્ ઉચ્ચૈશ્ ચરણાસ્કન્દનનામિતાચલેન્દ્રઃ
ધનુરાયતભોગવાસુકિજ્યા વદનગ્રન્થિવિમુક્તવહ્નિ શમ્ભુઃ ॥

સ ભવસ્ય ભવક્ષયૈકહેતોઃ સિતસપ્તેશ્ ચ વિધાસ્યતોઃ સહાર્થમ્
રિપુર્ આપ પરાભવાય મધ્યં પ્રકૃતિપ્રત્યયયોર્ ઇવાનુબન્ધઃ ॥

અથ દીપિતવારિવાહવર્ત્મા રવવિત્રાસિતવારણાદ્ અવાર્યઃ
નિપપાત જવાદિષુ પિનાકાન્ મહતો ઽભ્રાદ્ ઇવ વૈદ્યુતઃ કૃશાનુઃ ॥

વ્રજતો ઽસ્ય બૃહત્ પતત્ત્રજન્મા કૃતતાર્ક્ષ્યોપનિપાતવેગશઙ્કઃ
પ્રતિનાદમહાન્ મહોરગાણાં હૃદયશ્રોત્રભિદ્ ઉત્પપાત નાદઃ ॥

નયનાદ્ ઇવ શૂલિનઃ પ્રવૃત્તૈર્ મનસો ઽપ્ય્ આશુતરં યતઃ પિશઙ્ગૈઃ
વિદધે વિલસત્તડિલ્લતાભૈઃ કિરણૈર્ વ્યોમનિ માર્ગણસ્ય માર્ગઃ ॥

અપયન્ ધનુષઃ શિવાન્તિકસ્થૈર્ વિવરેસદ્ભિર્ અભિખ્યયા જિહાનઃ
યુગપદ્ દદૃશે વિશન્ વરાહં તદુપોઢૈશ્ ચ નભશ્ચરૈઃ પૃષત્કઃ ॥

સ તમાલનિભે રિપૌ સુરાણાં ઘનનીહાર ઇવાવિષક્તવેગઃ
ભયવિપ્લુતમ્ ઈક્ષિતો નભઃસ્થૈર્ જગતીં ગ્રાહ ઇવાપગાં જગાહે ॥

સપદિ પ્રિયરૂપપર્વરેખઃ સિતલોહાગ્રનખઃ ખમ્ આસસાદ
કુપિતાન્તકતર્જનાઙ્ગુલિશ્રીર્ વ્યથયન્ પ્રાણભૃતઃ કપિધ્વજેષુ ॥

પરમાસ્ત્રપરિગ્રહોરુતેજઃ સ્ફુરદુલ્કાકૃતિ વિક્ષિપન્ વનેષુ
સ જવેન પતન્ પરઃશતાનાં પતતાં વ્રાત ઇવારવં વિતેને ॥

અવિભાવિતનિષ્ક્રમપ્રયાણઃ શમિતાયામ ઇવાતિરંહસા સઃ
સહ પૂર્વતરં નુ ચિત્તવૃત્તેર્ અપતિત્વા નુ ચકાર લક્ષ્યભેદમ્ ॥

સ વૃષધ્વજસાયકાવભિન્નં જયહેતુઃ પ્રતિકાયમ્ એષણીયમ્
લઘુ સાધયિતું શરઃ પ્રસેહે વિધિનેવાર્થમ્ ઉદીરિતં પ્રયત્નઃ ॥

અવિવેકવૃથાશ્રમાવ્ ઇવાર્થં ક્ષયલોભાવ્ ઇવ સંશ્રિતાનુરાગમ્
વિજિગીષુમ્ ઇવાનયપ્રમાદાવ્ અવસાદં વિશિખૌ વિનિન્યતુસ્ તમ્ ॥

અથ દીર્ઘતમં તમઃ પ્રવેક્ષ્યન્ સહસા રુગ્ણ્રયઃ સ સમ્ભ્રમેણ
નિપતન્તમ્ ઇવોષ્ણરશ્મિમ્ ઉર્વ્યાં વલયીભૂતતરું ધરાં ચ મેને ॥

સ ગતઃ ક્ષિતિમ્ ઉષ્ણશોણિતાર્દ્રઃ ખુરદંષ્ટ્રાગ્રનિપાતદારિતાશ્મા
અસુભિઃ ક્ષણમ્ ઈક્ષિતેન્દ્રસૂનિર્ વિહિતામર્ષગુરુધ્વનિર્ નિરાસે ॥

સ્ફુટપૌરુષમ્ આપપાત પાર્થસ્ તમ્ અથ પ્રાજ્યશરઃ શરં જિઘૃક્ષુઃ
ન તથા કૃતવેદિનાં કરિષ્યન્ પ્રિયતામ્ એતિ યથા કૃતાવદાનઃ ॥

ઉપકાર ઇવાસતિ પ્રયુક્તઃ સ્થિતિમ્ અપ્રાપ્ય મૃગે ગતઃ પ્રણાશમ્
કૃતશક્તિર્ અવાઙ્મુખો ગુરુત્વાજ્ જનિતવ્રીડ ઇવાત્મપૌરુષેણ ॥

સ સમુદ્ધરતા વિચિન્ત્ય તેન સ્વરુચં કીર્તિમ્ ઇવોત્તમાં દધાનઃ
અનુયુક્ત ઇવ સ્વવાર્તમ્ ઉચ્ચૈઃ પરિરેભે નુ ભૃશં વિલોચનાભ્યામ્ ॥

તત્ર કાર્મુકભૃતં મહાભુજઃ પશ્યતિ સ્મ સહસા વનેચરમ્
સંનિકાશયિતુમ્ અગ્રતઃ સ્થિતં શાસનં કુસુમચાપવિદ્વિષઃ ॥

સ પ્રયુજ્ય તનયે મહીપતેર્ આત્મજાતિસદૃશીં કિલાનતિમ્
સાન્ત્વપૂર્વમ્ અભિનીતિહેતુકં વક્તુમ્ ઇત્થમ્ ઉપચક્રમે વચઃ ॥

શાન્તતા વિનયયોગિ માનસં ભૂરિધામ વિમલં તપઃ શ્રુતમ્
પ્રાહ તે નુ સદૃશી દિવૌકસામ્ અન્વવાયમ્ અવદાતમ્ આકૃતિઃ ॥

દીપિતસ્ ત્વમ્ અનુભાવસમ્પદા ગૌરવેણ લઘયન્ મહીભૃતઃ
રાજસે મુનિર્ અપીહ કારયન્ન્ આધિપત્યમ્ ઇવ શાતમન્યવમ્ ॥

તાપસો ઽપિ વિભુતામ્ ઉપેયિવાન્ આસ્પદં ત્વમ્ અસિ સર્વસમ્પદામ્
દૃશ્યતે હિ ભવતો વિના જનૈર્ અન્વિતસ્ય સચિવૈર્ ઇવ દ્યુતિઃ ॥

વિસ્મયઃ ક ઇવ વા જયશ્રિયા નૈવ મુક્તિર્ અપિ તે દવીયસી
ઈપ્સિતસ્ય ન ભવેદ્ ઉપાશ્રયઃ કસ્ય નિર્જિતરજસ્તમોગુણઃ ॥

હ્રેપયન્ન્ અહિમતેજસં ત્વિષા સ ત્વમ્ ઇત્થમ્ ઉપપન્નપૌરુષઃ
હર્તુમ્ અર્હસિ વરાહભેદિનં નૈનમ્ અસ્મદધિપસ્ય સાયકમ્ ॥

સ્મર્યતે તનુભૃતાં સનાતનં ન્યાય્યમ્ આચરિતમ્ ઉત્તમૈર્ નૃભિઃ
ધ્વંસતે યદિ ભવાદૃશસ્ તતઃ કઃ પ્રયાતુ વદ તેન વર્ત્મના ॥

આકુમારમ્ ઉપદેષ્ટુમ્ ઇચ્છવઃ સંનિવૃત્તિમ્ અપથાન્ મહાપદઃ
યોગશક્તિજિતજન્મમૃત્યવઃ શીલયન્તિ યતયઃ સુશીલતામ્ ॥

તિષ્ઠતાં તપસિ પુણ્યમ્ આસજન્ સમ્પદો ઽનુગુણયન્ સુખૈષિણામ્
યોગિનાં પરિણમન્ વિમુક્તયે કેન નાસ્તુ વિનયઃ સતાં પ્રિયઃ ॥

નૂનમ્ અત્રભવતઃ શરાકૃતિં સર્વથાયમ્ અનુયાતિ સાયકઃ
સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અનુપપન્નસંશયઃ કારિતસ્ ત્વમ્ અપથે પદં યયા ॥

અન્યદીયવિશિખે ન કેવલં નિઃસ્પૃહસ્ય ભવિતવ્યમ્ આહૃતે
નિઘ્નતઃ પરનિબર્હિતં મૃગં વ્રીડિતવ્યમ્ અપિ તે સચેતસઃ ॥

સંતતં નિશમયન્ત ઉત્સુકા યૈઃ પ્રયાન્તિ મુદમ્ અસ્ય સૂરયઃ
કીર્તિતાનિ હસિતે ઽપિ તાનિ યં વ્રીડયન્તિ ચરિતાનિ માનિનમ્ ॥

અન્યદોષમ્ ઇવ સઃ સ્વકં ગુણં ખ્યાપયેત્ કથમ્ અધૃષ્ટતાજડઃ
ઉચ્યતે સ ખલુ કાર્યવત્તયા ધિગ્ વિભિન્નબુધસેતુમ્ અર્થિતામ્ ॥

દુર્વચં તદ્ અથ મા સ્મ ભૂન્ મૃગસ્ ત્વાવ્ અસૌ યદ્ અકરિષ્યદ્ ઓજસા
નૈનમ્ આશુ યદિ વાહિનીપતિઃ પ્રત્યપત્સ્યત શિતેન પત્ત્રિણા ॥

કો ન્વ્ ઇમં હરિતુરઙ્ગમ્ આયુધ સ્થેયસીં દધતમ્ અઙ્ગસંહતિમ્
વેગવત્તરમૃતે ચમૂપતેર્ હન્તુમ્ અર્હતિ શરેણ દંષ્ટ્રિણમ્ ॥

મિત્રમ્ ઇષ્ટમ્ ઉપકારિ સંશયે મેદિનીપતિર્ અયં તથા ચ તે
તં વિરોધ્ય ભવતા નિરાસિ મા સજ્જનૈકવસતિઃ કૃતજ્ઞતા ॥

લભ્યમ્ એકસુકૃતેન દુર્લભા રક્ષિતારમ્ અસુરક્ષ્યભૂતયઃ
સ્વન્તમ્ અન્તવિરસા જિગીષતાં મિત્રલાભમ્ અનુ લાભસમ્પદઃ ॥

ચઞ્ચલં વસુ નિતાન્તમ્ ઉન્નતા મેદિનીમ્ અપિ હરન્ત્ય્ અરાતયઃ
ભૂધરસ્થિરમ્ ઉપેયમ્ આગતં માવમંસ્ત સુહૃદં મહીપતિમ્ ॥

જેતુમ્ એવ ભવતા તપસ્યતે નાયુધાનિ દધતે મુમુક્ષવઃ
પ્રાપ્સ્યતે ચ સકલં મહીભૃતા સંગતેન તપસઃ ફલં ત્વયા ॥

વાજિભૂમિર્ ઇભરાજકાનનં સન્તિ રત્નનિચયાશ્ ચ ભૂરિશઃ
કાઞ્ચનેન કિમ્ ઇવાસ્ય પત્ત્રિણા કેવલં ન સહતે વિલઙ્ઘનમ્ ॥

સાવલેપમ્ ઉપલિપ્સતે પરૈર્ અભ્યુપૈતિ વિકૃતિં રજસ્ય્ અપિ
અર્થિતસ્ તુ ન મહાન્ સમીહતે જીવિતં કિમુ ધનં ધનાયિતુમ્ ॥

તત્ તદીયવિશિખાતિસર્જનાદ્ અસ્તુ વાં ગુરુ યદૃચ્છયાગતમ્
રાઘવપ્લવગરાજયોર્ ઇવ પ્રેમ યુક્તમ્ ઇતરેતરાશ્રયમ્ ॥

નાભિયોક્તુમ્ અનૃતં ત્વમ્ ઇષ્યતે કસ્ તપસ્વિવિશિખેષુ ચાદરઃ
સન્તિ ભૂભૃતિ શરા હિ નઃ પરે યે પરાક્રમવસૂનિ વજ્રિણઃ ॥

માર્ગણૈર્ અથ તવ પ્રયોજનં નાથસે કિમુ પતિં ન ભૂભૃતઃ
ત્વદ્વિધં સુહૃદમ્ એત્ય સ અર્થિનં કિં ન યચ્છતિ વિજિત્ય મેદિનીમ્ ॥

તેન સૂરિર્ ઉપકારિતાધનઃ કર્તુમ્ ઇચ્છતિ ન યાચિતં વૃથા
સીદતામ્ અનુભવન્ન્ ઇવાર્થિનાં વેદ યત્ પ્રણયભઙ્ગવેદનામ્ ॥

શક્તિર્ અર્થપતિષુ સ્વયંગ્રહં પ્રેમ કારયતિ વા નિરત્યયમ્
કારણદ્વયમ્ ઇદં નિરસ્યતઃ પ્રાર્થનાધિકબલે વિપત્ફલા ॥

અસ્ત્રવેદમ્ અધિગમ્ય તત્ત્વતઃ કસ્ય ચેહ ભુજવીર્યશાલિનઃ
જામદગ્ન્યમ્ અપહાય ગીયતે તાપસેષુ ચરિતાર્થમ્ આયુધમ્ ॥

અભ્યઘાનિ મુનિચાપલાત્ ત્વયા યન્ મૃગઃ ક્ષિતિપતેઃ પરિગ્રહઃ
અક્ષમિષ્ટ તદ્ અયં પ્રમાદ્યતાં સંવૃણોતિ ખલુ દોષમ્ અજ્ઞતા ॥

જન્મવેષતપસાં વિરોધિનીં મા કૃથાઃ પુનર્ અમૂમ્ અપક્રિયામ્
આપદ્ એત્ય્ ઉભયલોકદૂષણી વર્તમાનમ્ અપથે હિ દુર્મતિમ્ ॥

યષ્ટુમ્ ઇચ્છસિ પિતૄન્ ન સામ્પ્રતં સંવૃતો ઽર્ચિચયિષુર્ દિવૌકસઃ
દાતુમ્ એવ પદવીમ્ અપિ ક્ષમઃ કિં મૃગે ઽઙ્ગ વિશિખં ન્યવીવિશઃ ॥

સજ્જનો ઽસિ વિજહીહિ ચાપલં સર્વદા ક ઇવ વા સહિષ્યતે
વારિધીન્ ઇવ યુગાન્તવાયવઃ ક્ષોભયન્ત્ય્ અનિભૃતા ગુરૂન્ અપિ ॥

અસ્ત્રવેદવિદ્ અયં મહીપતિઃ પર્વતીય ઇતિ માવજીગણઃ
ગોપિતું ભુવમ્ ઇમાં મરુત્વતા શૈલવાસમ્ અનુનીય લમ્ભિતઃ ॥

તત્ તિતિક્ષિતમ્ ઇદં મયા મુનેર્ ઇત્ય્ અવોચત વચશ્ ચમૂપતિઃ
બાણમ્ અત્રભવતે નિજં દિશન્ન્ આપ્નુહિ ત્વમ્ અપિ સર્વસમ્પદઃ ॥

આત્મનીનમ્ ઉપતિષ્ઠતે ગુણાઃ સમ્ભવન્તિ વિરમન્તિ ચાપદઃ
ઇત્ય્ અનેકફલભાજિ મા સ્મ ભૂદ્ અર્થિતા કથમ્ ઇવાર્યસંગમે ॥

દૃશ્યતામ્ અયમ્ અનોકહાન્તરે તિગ્મહેતિપૃતનાભિર્ અન્વિતઃ
સાહિવીચિર્ ઇવ સિન્ધુર્ ઉદ્ધતો ભૂપતિઃ સમયસેતુવારિતઃ ॥

સજ્યં ધનુર્ વહતિ યો ઽહિપતિસ્થવીયઃ સ્થેયાઞ્ જયન્ હરિતુરઙ્ગમકેતુલક્ષ્મીમ્
અસ્યાનુકૂલય મતિં મતિમન્ન્ અનેન સખ્યા સુખં સમભિયાસ્યસિ ચિન્તિતાનિ ॥