કાવ્યપ્રકાશ · અધ્યાય 5

(8)}
[વાનીરકુઞ્જોડ્ડીનશકુનિકોલાહલં શૃણ્વન્ત્યાઃ ।
ગૃહકર્મવ્યાપૃતાયા વધ્વાઃ સીદન્ત્યઙ્ગાનિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 876)
અત્ર દત્તસંકેતઃ કશ્ચિલ્લતાગહનં પ્રવિષ્ટ ઇતિ વ્યઙ્ગ્યાત્ સીદન્ત્યઙ્ગાનીતિ વાચ્યં સચમત્કારમ્ ॥
એષાં ભેદા યથાયોગં વેદિતવ્યાશ્ચ પૂર્વવત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
યથાયોગમિતિ
{વ્યજ્યન્તે વસ્તુમાત્રેણ યદાલઙ્કૃતયસ્તદા ।
ધ્રુવં ધ્વન્યઙ્ગતા તાસાં કાવ્યવૃત્તેસ્તદાશ્રયાત્ ॥}
ઇતિ ધ્વનિકારોક્તદિશા વસ્તુમાત્રેણ યત્રાલઙ્કારો વ્યજ્યતે ન તત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વમ્ ।
સાલઙ્કારૈર્ધ્વનેસ્તૈશ્ચ યોગઃ સંસૃષ્ટિસઙ્કરૈઃ ।
સાલઙ્કારૈરિતિ તૈરેવાલઙ્કારૈઃ અલઙ્કારયુક્તૈશ્ચ તૈઃ । તદુક્તં ધ્વનિકૃતા
{સ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યૈઃ સાલઙ્કારૈઃ સહ પ્રભેદૈઃ સ્વૈઃ ।
સંકરસંસૃષ્ટિભ્યાં પુનરપ્યુદ્દ્યોતતે બહુધા ॥}
ઇતિ ।
અન્યોન્યયોગાદેવં સ્યાદ્ભેદસંખ્યાતિભૂયસી ॥ મ્ક્પ્ર્-
એવમનેન પ્રકારેણ અવાન્તરભેદગણનેતિપ્રભૂતતરા ગણના । તથાહિ--શૃઙ્ગસ્યૈવ ભેદપ્રભેદગણનાયામાનન્ત્યમ્ । કા ગણના તુ સર્વેષામ્ ।
સંકલનેન પુનરસ્ય ધ્વનેસ્ત્રયો ભેદાઃ । વ્યઙ્ગ્યસ્ય ત્રિરૂપત્વાત્ । તથાહિ--કિઞ્ચિદ્વાચ્યતાં સહતે કિઞ્ચિત્ત્વન્યથા । તત્ર વાચ્યતાસહમ્ અવિચિત્રં વિચિત્રં ચેતિ । અવિચિત્રં વસ્તુમાત્રં વિચિત્રં ત્વલઙ્કારરૂપમ્ ।
યદ્યપિ પ્રાધાન્યેન તદલઙ્કાર્યં તથાપિ બ્રાહ્મણશ્રમણન્યાયેન તથોચ્યતે । રસાદિલક્ષણસ્ત્વર્થઃ સ્વપ્ને ઽપિ ન વાચ્યઃ । સ હિ રસાદિશબ્દેન શૃઙ્ગારાદિશબ્દેન વાભિધીયેત । ન ચાભિધીયતે તત્પ્રયોગે ઽપિ વિભાવાદ્યપ્રયોગે તસ્યાપ્રતિપત્તેસ્તદપ્રયોગે ઽપિ વિભાવાદિપ્રયોગે તસ્ય પ્રતિપત્તેશ્ચેત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વિભાવાદ્યભિધાનદ્વારેણૈવ પ્રતીયતે ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
તેનાસૌ વ્યઙ્ગ્ય એવ । મુખ્યાર્થબાધાદ્યભાવાન્ન પુનર્લક્ષણીયઃ । અર્થાન્તરસંક્રમિતાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યયોર્વસ્તુમાત્રરૂપં વ્યઙ્ગ્યં વિના લક્ષણૈવ ન ભવતીતિ પ્રાક્ પ્રતિપાદિતમ્ । શબ્દશક્તિમૂલે તુ અભિધાયા નિયન્ત્રણેનાનભિધેયસ્યાર્થાન્તરસ્ય તેન સહોપમાદેર[રં]લઙ્કારસ્ય ચ નિર્વિવાદં વ્યઙ્ગત્વમ્ । ([રં] ઇસ્ નેએદ્લેસ્સ્)
અર્થશક્તિમૂલે ઽપિ વિશેષે સંકેતઃ કર્તુ[ં] ન યુજ્યતે ઇતિ સામાન્યરૂપાણાં પદાર્થાનામાકાઙ્ક્ષા-સંનિધિ-યોગ્યતાવશાત્પરસ્પરસંસર્ગો યત્રાપદાર્થો ઽપિ વિશેષરૂપો વાક્યાર્થસ્તત્રાભિહિતાન્વયવાદે
કા વાર્ત્[ત્]આ વ્યઙ્ગ્યસ્યાભિધેયતાયામ્ ।
યંઅપ્યાહુઃ
{શબ્દવૃદ્ધાભિધેયાંશ્ચ પ્રત્યક્ષેણાત્ર પશ્યતિ ।
શ્રોતુશ્ચ પ્રતિપન્નત્વમનુમાનેન ચેષ્ટયા

અન્યથાનુપપત્ત્યા તુ બોધેચ્છક્તિં દ્વયાત્મિકામ્ ।
અર્થાપત્ત્યાવબોધેત સંબન્ધં ત્રિપ્રમાણકમ્

}
([કુમારિલભટ્ટ,શ્લોકવાર્તિક141])
ઇતિ પ્રતિપાદિતદિશા દેવદત્ત ગામાનય ઇત્યાદ્યુત્તમવૃદ્ધવાક્યપ્રયોગાદ્દેશાન્તરં સાસ્નાદિમન્તમર્થં મધ્યમવૃદ્ધે નયતિ સતિ અનેનાસ્માદ્વાક્યાદેવંવિધો ઽર્થઃ પ્રતિપન્નઃ ઇતિ તચ્ચેષ્ટયાનુમાય તયોરખણ્ડવાક્યવાક્યાર્થયોરર્થાપત્ત્યા વાચ્યવાચકભાવલક્ષણં સંબન્ધમવધાર્ય બાલસ્તત્ર વ્યુત્પદ્યતે । પરતઃ ચૈત્ર ગામાનય દેવદત્ત અશ્વમાનય દેવદત્ત ગાં નય ઇત્યાદિવાક્યપ્રયોગે તસ્ય તસ્ય
શબ્દસ્ય તં તમર્થમવધારયતીતિ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિકારિ વાક્યમેવ પ્રયોગયોગ્યમિતિ વાક્યસ્થિતાનામેવ પદાનામન્વિતૈઃ પદા[ર્]થૈરન્વિતાનામેવ સંકેતો ગૃહ્યતે ઇતિ વિશિષ્ટા એવ પદાર્થા વાક્યાર્થાઃ ।
ન તુ પદાર્થાનાં વૈશિષ્ટ્યમ્ ।
યદ્યપિ વાક્યાન્તરપ્રયુજ્યમાનાન્યપિ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયેન તાન્યેવૈતાનિ પદાનિ નિશ્ચીયન્ત ઇતિ પદાર્થાન્તરમાત્રેણાન્વિતઃ પદાર્થઃ સંકેતગોચરઃ । તથાપિ સામાન્યાવચ્છાદિતો વિશેષરૂપ એવાસૌ
પ્રતિપદ્યતે વ્યતિષક્તાનાં પદાર્થાનાં તથાભૂતત્વાદિત્યન્વિતાભિધાનવાદિનઃ ।
તેષામપિ મતે સામાન્યવિશેષરૂપઃ પદાર્હઃ સંકેતવિષય ઇત્યતિવિશેષભૂતો વાક્યાર્થાન્તર્ગતોસંકેતિતત્વાદવાચ્ય એવ યત્ર પદાર્થઃ પ્રતિપદ્યતે તત્ર દૂરે અર્થાન્તરભૂતસ્ય નિઃશેષચ્યુતેત્યાદૌ વિધ્યાદેશ્ચર્ચા ।
અનન્વિતો ઽર્થો ઽભિહિતાન્વયે પદાર્થાન્તરમાત્રેણાન્વિતસ્ત્વન્વિતાભિધાને અન્વિતવિશેષસ્ત્વવાચ્ય એવ ઇત્યુભયનયે ઽપ્યપદાર્થ એવ વાક્યાર્થઃ ।
યદપ્યુચ્યતે નૈમિત્તિકાનુસારેણ નિમિત્તાનિ કલ્પ્યન્તે ઇતિ ।
તત્ર નિમિત્તત્વં કારકત્વં જ્ઞાપકત્વં વા શબ્દસ્ય । પ્રકાશકત્વાન્ન કારકત્વમ્ । જ્ઞાપકત્વં તુ અજ્ઞાતસ્ય કથમ્ । જ્ઞાતત્વઞ્ચ સંકેતેનૈવ સ ચાન્વિતમાત્રે એવં ચ નિમિત્તસ્ય નિયતનિમિત્તત્વં
યાવન્ન નિશ્ચિતં તાવન્નૈમિત્તિકસ્ય પ્રતીતિરેવ કથમ્ ઇતિ ઽનૈમિત્તિકાનુસારેણ નિમિત્તાનિ કલ્પ્યન્તે ઽ; ઇત્યવિચારિતાભિધાનમ્ ।
યે ત્વભિદધતિ સો ઽયમિષોરિવ દીર્ઘદીર્ઘતરો વ્યાપારઃ ઇતિ યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃ ઇતિ વિધિરેવાત્ર વાચ્ય ઇતિ । તે ઽપ્યતાત્પર્યજ્ઞાસ્તાત્પર્યવાચોયુક્તેર્દેવાનાંપ્રિયાઃ । તથાહિ {ભૂતવ્યસમુચ્ચારણે ભૂતં ભવ્યાયોપદિશ્યતે} ઇતિ કારકપદાર્થાઃ ક્રિયાભિસણ્બન્ધાત્ સાધ્યામાનતાં પ્રાપ્નુવન્તિ । તતશ્ચાદગ્ધદહનન્યાયેન યાવદપ્રાપ્તં તાવદ્વિધીયતે । યથા ઋત્વિક્પ્રચરણે પ્રમાણાન્તરાત્ સિદ્ધે
{લોહિતોષ્ણીષા ઋત્વિજઃ પ્રચરન્તિ} ઇત્યત્ર લોહિતોષ્ણીષત્વમાત્રં વિધેયં હવનસ્યાન્યતઃ સિદ્ધેઃ {દધ્ના જુહોતિ} ઇત્યાદૌ દધ્યાદેઃ કરણત્વમાત્રં વિધેયમ્ ॥
ક્વચિદુભયવિધિઃ ક્વચિત્ત્રિવિધિરપિ યથા {રક્તં પટં વયઃ} ઇત્યાદૌ એકવિધિર્દ્વિવિધિસ્ત્રિવિધિર્વા । તતશ્ચ {યદેવ વિધેયં તત્રૈવ તાત્પર્યમ્} ઇત્યુપાત્તસ્યવ શબ્દસ્યાર્થે તાત્પર્ય ન તુ પ્રતીતમાત્રે એવં હિ {પૂર્વો ધાવતિ} ઇત્યાદાવપરાદ્યથપિ ક્વચિત્તાત્પર્યં સ્યાત્ ।
યત્તુ {વિષં ભક્ષય મા ચાન્ય ગૃહે ભુઙ્ક્થાઃ} ઇત્યત્ર {એતદ્ગૃહે ન ભોક્તવ્યમ્} ઇત્યત્ર તાત્પર્યમિતિ સ એવ વાક્યાર્થ ઇતિ, ઉચ્યતે તત્ર ચકાર એકવાક્યતાસૂચનાર્થઃ ન ચાખ્યાતવાક્યયોર્ દ્વયોરઙ્ગાઙ્ગિભાવ ઇતિ વિષભક્ષણવાક્યસ્ય સુહૃદ્વાક્યત્વેનાઙ્ગતા કલ્પનીયેતિ {વિષભક્ષણાદપિ દુષ્ટમેતદ્ગૃહે ભોજનમિતિ સર્વથા માસ્ય ગૃહે ભુઙ્ક્થાઃ} ઇતિ, ઉપાત્તશબ્દાર્થે એવ તાત્પર્યમ્ ।
યદિ શબ્દશ્રુતેરન્તરં યાવાનર્થો લભ્યતે તાવતિ શબ્દસ્યાભિધૈવ વ્યાપારઃ તતઃ કથં ઽબ્રાહ્મણ પુત્રસ્તે જાતઃ બ્રાહ્મણ કન્યા તે ગર્ભિણીઽ; ઇત્યાદૌ હર્ષશોકાદીનામપિ ન વાચ્યત્વમ્ । કસ્માચ્ચ લક્ષણા લક્ષણીયે ઽપ્યર્થે દીર્ઘદીર્ઘતરાભિધાવ્યઆપારેણૈવ પ્રતીતિસિદ્ધેઃ । કિમિતિ ચ શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાનાં પૂર્વપૂર્વબલીયસ્ત્વમ્ ઇત્યન્વિતાભિધાનવાદે ઽપિ વિધેરપિ સિદ્ધં વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ ॥
કિં ચ {કુરુ રુચિમ્} ઇતિ પદયોર્વૈપરીત્યે કાવ્યાન્તર્વર્તિનિ કથં દુષ્ટત્વમ્ । ન હ્મત્રાસભ્યો ઽર્થઃ પદાર્થાન્તરૈરન્વિતઃ ઇત્યનભિધેય એવેતિ એવમાદિ અપરિત્યાજ્યં સ્યાત્ ।
યદિ ચ વાચ્યવાચકત્વવ્યતિરેકેણ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવો નાભ્યુપેયતે તદાસાધુત્વાદીનાં નિત્યદોષત્વં કષ્ટત્વાદીનામનિત્યદોષત્વમિતિ
વિભાગકરણમનુપપન્નં સ્યાત્ । ન ચાનુપપન્નં સર્વસ્યૈવ વિભક્તતયા પ્રતિભાસાત્ । વાચ્યવાચકભાવવ્યતિરેકેણ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકતાશ્રયણે તુ વ્યઙ્ગ્યસ્ય બહુવિધત્વાત્ ક્વચિદેવ કસ્યચિદેવૌચિત્યેનોપપદ્યત એવ વિભાગવ્યવસ્થા ॥
{દ્વયં ગતં સંપ્રતિ શોચનીયતાં સમાગમપ્રાર્થનયા કપાલિનઃ ।}
ઇત્યાદૌ પિનાક્યાદિપદવૈલક્ષણ્યેન કિમિતિ કપાલ્યાદિપદાનાં કાવ્યાનુગુણત્વમ્ ।
અપિ ચ વાચ્યો ઽર્થઃ સર્વાન્ પ્રતિપત્તૄન્ પ્રતિ એકરૂપ એવેતિ નિયતો ઽસૌ । ન હિ {ગતોસ્તમર્કઃ} ઇત્યાદૌ વાચ્યો ઽર્થઃ ક્વચિદન્યથા ભવતિ । પ્રતીયમાનસ્તુ તત્તત્પ્રકરણવક્તૃપ્રતિપત્ત્રાદિવિશેષસહાયતયા નાનાત્વં
ભજતે । તથા ચ {ગતો ઽસ્તમર્કઃ} ઇત્યતઃ સપત્નં પ્રત્યવસ્કન્દનાવસર ઇતિ અભિસરણમુપક્રમ્યતામિતિ પ્રાપ્તપ્રાયસ્તે પ્રેયાનિતિ કર્મકરણાન્નિવર્તામહ ઇતિ સાંધ્યો વિધિરુપક્રમ્યતામિતિ દૂરં મા ગા ઇતિ સુરભયો ગૃહં પ્રવેશ્યન્તામિતિ સંતાપોધુના ન ભવતીતિ વિક્રેયવસ્તૂનિ સંહ્રિયન્તામિતિ નાગતોદ્યાપિ પ્રેયાનિત્યાદિરનવધિર્વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થઃ તત્ર તત્ર પ્રતિભાતિ ।
વાચ્તવ્તઞ્જ્યયોઃ નિઃશેષેત્યાદૌ નિષેધવિધ્યાત્મના
{માત્સર્યમુત્સાર્ય વિચાર્ય કાર્યમાર્યાઃ સમર્યાદમુદાહરન્તુ ।
સેવ્યાનિતમ્બાઃ કિમુભૂધરાણામુતસ્મરસ્મેરવિલાસિનીનામ્

}
(ભર્તૃહરિઽસ્ શૃઙ્ગારશતક 36)
ઇત્યાદૌ સંશયશાન્તશૃઙ્ગાર્યન્તરગતનિશ્ચયરૂપેણ,
{કથમવનિપ દર્પો યન્નિશાતાસિધારા-
દલનગલિતમૂર્ધ્ના વિદ્વિષાં સ્વીકૃતા શ્રીઃ ।
નનુ તવ નિહતારેરપ્યસૌ કિં ન નીતા
ત્રિદિવમપગતાઙ્ગૈર્વલ્લભા કીર્તિરેભિઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ઇત્યાદૌ નિન્દાસ્તુતિવપુષા સ્વરૂપસ્ય ।
પૂર્વપશ્ચાદ્ભાવેન પ્રતીતેઃ કાલસ્ય શબ્દાશ્રયત્વેન શબ્દતદેકદેશતદર્થવર્ણઘટનાશ્રયત્વેન ચ આશ્રયસ્ય શબ્દાનુશાસબજ્ઞાનેન પ્રકરણાદિસહાયપ્રતિભાનૈર્મલ્યસહિતેન તેન ચાવગમ ઇતિ નિમિત્તસ્ય બોદ્ધૃમાત્રવિદગ્ધવ્યપદેશયોઃ પ્રતીતિમાત્રચમત્કૃત્યોશ્ચ કરણાત્ કાર્યસ્ય "ગતો ઽસ્તમર્કઃ" ઇત્યાદૌ પ્રદર્શિતનયેન સંખ્યાયાઃ
{કસ્સ વ ણ હો-ઇ રોસો દટ્ઠૂણ પિ-આ-ઇ સવ્વણં અહરં ।
સભમરપડમગ્ધા-ઇણિ વારિ-અવામે સહસુ એણ્હિં

}
[કસ્ય વા ન ભવતિ રોષો દૃષ્ટ્વા પ્રિયાયા સવ્રણમષરમ્ ।
સભ્રમરપદ્માઘ્રાયિણિ વારિતવાસે સહસ્વેદાનીમ્ ॥]
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન)
ઇત્યાદૌ સખીતત્કાન્તાદિગતત્વેન વિષયસ્ય ચ ભેદે ઽપિ યદ્યેકત્વમ્ તત્ ક્વચિદપિ નીલપીતાદૌ ભેદો ન સ્યાત્ ।
ઉક્તં હિ {અયમેવ હિ ભેદો ભેદહેતુર્વા યદ્વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ કારણભેદશ્ચ} ઇતિ ।
([જ્ઞાનશ્રીમિત્રનિબન્ધાવલૌ,ક્ષણભઙ્ગાધ્યાયઃ])
વાચકાનામર્થાપેક્ષા વ્યઞ્જકાનાં તુ ન તદપેક્ષત્વમિતિ ન વાચકત્વમેવ વ્યઞ્જકત્વમ્ । કિં ચ {વાણીરકુડઙ્ગુ} -- ઇત્યાદૌ પ્રતીયમાનમર્થમભિવ્યજ્ય વાચ્યં સ્વરૂપ એવ યત્ર વિશ્રામ્યતિ તત્ર
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યેતાત્પર્ય્ભૂતો ઽપ્યર્થઃ સ્વશબ્દાનભિધેયઃ પ્રતીતિપથમવતરન્ કસ્ય વ્યાપારસ્ય વિષયતામવલમ્બતામિતિ ।
નનુ {રામો ઽસ્મિ સર્વં સહે} ઇતિ {રામેણ પ્રિયજીવિતેન તુ કૃતં
પ્રેમ્ણઃ પ્રિયે નોચિતમ્} ઇતિ {રામો ઽસૌ ભુવનેષુ વિક્રમગુણૈઃ પ્રાપ્તઃ પ્રસિદ્ધિં પરામ્} ઇત્યાદૌ લક્ષણીયો ઽપ્યર્થો નાનાત્વં ભજતે વિશેષવ્યપદેશહેતુશ્ચ ભવતિ । તદવગમશ્ચ શબ્દાર્થાયત્તઃ
પ્રકરણાદિસવ્યપેક્ષશ્ચ ઇતિ કો ઽયં નૂતનઃ પ્રતીયમાનો નામ ।
ઉચ્યતે ---- લક્ષણીયસ્યાર્થસ્ય નાનાત્વે ઽપિ અનેકાર્થશબ્દાભિધેયવન્નિયતત્વમેવ । ન ખલુ મુખ્યેનાર્થેનાનિયતસંબન્ધો લક્ષયિતું શક્યતે । પ્રતીયમાનસ્તુ પ્રકરણાદિવિશેષવશેન નિયત સંબન્ધઃ અનિયતસંબન્ધઃ સંબદ્ધસંબન્ધશ્ચ દ્યોત્યતે ।
ન ચ
{અત્તા એત્થ ણિમજ્જ-ઇ એત્થ અહં દિ-અહ-એ પલો-એહિ ।
મા પહિ-અ રત્તિ-અન્ધ-અ સેજ્જા-એ મહ ણિમજ્જહિસિ

}
[શ્વશ્રૂતત્ર નિમજ્જતિ અત્રાહં દિવસકે પ્રલોકય ।
મા પથિક રાત્ર્યન્ધક શય્યાયામાવયોર્નિમઙ્ક્ષ્યસિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 7.67)
ઇત્યાદુ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યે ધ્વનૌ મુખ્યાર્થબાધઃ । તત્કથમત્ર લક્ષણા । લક્ષણાયામપિ વ્યઞ્જનમવશ્યમાશ્રયિતવ્યમિતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
યથા ચ સમયસવ્યપેક્ષા અભિધા તથા મુખ્યાર્થબાધાદિત્રયસમયવિશેષસવ્યપેક્ષા લક્ષણા । અત એવાભિધાપુચ્છભૂતા સેત્યાહુઃ ।
ન ચ લક્ષણાત્મકમેવ ધ્વનનં તદનુગમેન તસ્ય દર્શનાત્ । ન ચ તદનુગતમેવ અભિધાવલમ્બનેનાપિ તસ્ય ભાવાત્ । ન ચોભયાનુસાર્યેવ અવાચકવર્ણાનુસારેણાપિ તસ્ય દૃષ્ટેઃ । ન ચ શબ્દાનુસાર્યેવ અશબ્દાત્મકનેત્રત્રિભાગાવલોકનાદિગતત્વેનાપિ તસ્ય પ્રસિદ્ધેઃ ઇતિ અભિધાતાત્પર્યલક્ષણાત્મકવ્યાપારત્રયાતિવર્તી ધ્વનનાદિપર્યાયો વ્યાપારોનપહ્નવનીય એવ ॥
તત્ર {અત્તા એત્થ} ઇત્યાદૌ નિયતસંબન્ધઃ {કસ્ય વ ણ હો-ઇ રોસો} ઇત્યાદૌ, અનિયતસંબન્ધઃ ।
{વિપરી-અર-એ લચ્છી બમ્હં દટઠૂણ ણાહિકમલટ્ઠં ।
હરિણો દાહિણણ-અણં રસા-ઉલા ઝત્તિ ઢક્કે-ઇ

}
[વિપરીતરતે લક્ષ્મીર્વ્રહ્માણં દૃષ્ટ્વા નાભિકમલસ્થમ્ ।
હરેર્દક્ષિણનયનં રસાકુલા ઝટિતિ સ્થગયતિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 816)
ઇત્યાદૌ સંબદ્ધસંબન્ધઃ । અત્ર હિ હરિપદેન દક્ષિણનયનસ્ય સૂર્યાત્મકતા વ્યજ્યતે . તન્નિમીલનેન સૂર્યાસ્તમયઃ । તેન પદ્મસ્ય સંકોચઃ । તતો બ્રહ્મણઃ સ્થગનમ્ । તત્ર સતિ ગો ઽપ્યાઙ્ગસ્યાદર્શનેન અનિર્યન્ત્રણં નિધુવનવિલસિતમિતિ ।
{અખણ્ડબુદ્ધિનિર્ગ્રાહ્યો વાક્યાર્થ એવ વાચ્યઃ વાક્યમેવ ચ વાચકમ્} ॥
([બૃહદ્દેવી])
ઇતિ યે ઽપ્યાહુઃ તૈરપ્યવિદ્યાપદપતિતૈઃ પદપદાર્થકલ્પના કર્તવ્યૈવેતિ તત્પક્ષે ઽપ્યવશ્યમુક્તોદાહરણાદૌ વિધ્યાદિર્વ્યઙ્ગ્ય એવ ।
નનુ વાચ્યાદસંબદ્ધં તાવન્ન પ્રતીયતે યતઃ કુતશ્ચિત્ યસ્ય કસ્યચિદર્થસ્ય પ્રતીતેઃ પ્રસઙ્ગાત્ । એવં ચ સંબન્ધાત્ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવોપ્રતિબન્ધેવશ્યં ન ભવતીતિ વ્યાપ્તત્વેન નિયતધર્મિનિષ્ઠત્વેન ચ ત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગાલ્લિઙ્ગિજ્ઞાનમનુમાનં યત્ તદ્રૂપઃ પર્યવસ્યતિ । તથાહિ----
{ભમ ધમ્મિ-અ વીસદ્ધો સો સુણ-ઓ અજ્જ મારિ-ઓ તેણ ।
ગોલાણ-ઇકચ્છકુડઙ્ગવાસિણા દરિ-અસીહેણ

}
[ભ્રમ ધાર્મિક વિશ્રબ્ધઃ સ શૂનકો ઽદ્ય મારિતસ્તેન ।
ગોદાનદીકચ્છકુઞ્જવાસિના દૃપ્તસિંહેન ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 175(2.75))
અત્ર ગૃહે શ્વનિવૃત્ત્યા ભ્રમણં વિહિતં ગોદાવરીતીરે સિંહોપલબ્ધેરભ્રમણમનુમાપયતિ । યત્ યત ભીરુભ્રમણં તત્તદ્ભયકારણનિવૃત્ત્યુપલબ્ધિપૂર્વકં ગોદાવરીતીરે ચ સિંહોપલબ્ધિરિતિ વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ ।
અત્રોચ્યતે ---- ભીરુરપિ ગુરોઃ પ્રભોર્વા નિદેશેન પ્રિયાનુરાગેણ અન્યેન ચૈવંભૂતેન હેતુના સત્યપિ ભયકારણે ભ્રમતીત્યનૈકાન્તિકો હેતુઃશુનો બિભ્યદપિ બીરત્વેન સિંહાન્ન બિભેતીતિ વિરુદ્ધો ઽપિ ગોદાવરીતીરે
સિંહસદ્ભાવઃ પ્રત્યક્ષાદનુમાનાદ્વા ન નિશ્ચિતઃ । અપિ તુ વચનાત્ । ન ચ વચનસ્ય પ્રામાણ્યમસ્તિ ।
અર્થેનાપ્રતિબન્ધાદિત્યઅસિદ્ધશ્ચ તત્કથમેવંવિધાદ્ધેયોઃ સાધ્યસિદ્ધિઃ ।
તથા {નિઃશેષચ્યુત- } ઇત્યાદૌ ગમકતયા યાનિ ચન્દનચ્યવનાદીન્યુપાત્તાનિ તાનિ કારણાન્તરતો ઽપિ ભવન્તિ । અતશ્ચાત્રૈવ સ્નાનકાર્યત્વેનોક્તાનીતિ નોપભોગે એવ પ્રતિબદ્ધાનીત્યનૈકાન્તિકાનિ ।
વ્યક્તિવાદિના ચાધમપદસહાયાનામેષાં વ્યઞ્જકત્વમુક્તમ્ । ન ચાત્રાધમત્વં પ્રમાણપ્રતિપન્નમિતિ કથમનુમાનમ્ । એવંવિધાદર્થાદેવંવિધો ઽર્થ ઉપપત્ત્યનપેક્ષત્વે ઽપિ પ્રકાશતે ઇતિ વ્યક્તિવાદિનઃ પુનસ્તત્ અદૂષણમ્ ॥
ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસંકીર્ણભેદનિર્ણયો નામ પઞ્ચમ ઉલ્લાસઃ

=============================================================
અથ ષષ્ઠ ઉલ્લાસઃ
શબ્દાર્થચિત્રં યત્પૂર્વં કાવ્યદ્વયમુદાહૃતમ્ ।
ગુણપ્રાધાન્યતસ્તત્ર સ્થિતિશ્ચિત્રાર્થશબ્દયોઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ન તુ શબ્દચિત્રે અર્થસ્યાચિત્રત્વમર્થચિત્રે વા શબ્દસ્ય । તથા ચોક્તમ્
{રૂપકાદિરલઙ્કારસ્તસ્યાન્યૈર્બહુધોદિતઃ ।
ન કાન્તમપિ નિર્ભૂષં વિભાતિ વનિતાનનમ્ ॥
રૂપકાદિમલઙ્કારં બાહ્યમાચક્ષતે પરે ।
સુપાં તિઙાં ચ વ્યુત્પત્તિં વાચાં વાઞ્છન્ત્યલઙ્કૃતિમ્ ॥
તદેતદાહુઃ સૌશબ્દ્યં નાર્થવ્યુત્પત્તિરીદૃશી ।
શબ્દાભિધેયાલઙ્કારભેદાદિષ્ટં દ્વયં તુ નઃ ॥}
ઇતિ ॥
શબ્દચિત્રં યથા
{પ્રથમમરુણચ્છાયસ્તાવત્તતઃ કનકપ્રભ-
સ્તદનુ વિરહોત્તામ્યત્તન્વીકપોલતલદ્યુતિઃ ।
ઉદયતિ તતો ધ્વાન્તધ્વંસક્ષમઃ ક્ષણદામુખે
સરસબિસિનીકન્દચ્છેદચ્છવિર્મૃગલાઞ્છનઃ

}
([ભવભૂતિ,માલિનીમાધવ)
અર્થચિત્રં યથા
{તે દૃષ્ટિમાત્રપતિતા અપિ કસ્ય નાત્ર
ક્ષોભાય પક્ષ્મલદૃશામલકાઃ ખલાશ્ચ ।
નીચાઃ સદૈવ સવિલાસમલીકલગ્ના
યે કાલતાં કુટિલતામિવ ન ત્યજન્તિ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
યદ્યપિ સર્વત્ર કાવ્યેન્તતઃ વિભાવાદિરૂપતયૈવ પર્યવસાનં તથાપિ સ્ફુટસ્ય રસસ્યાનુપલમ્ભાદવ્યઙ્ગ્યમેતત્કાવ્યદ્વયમુક્તમ્ । અત્ર ચ શબ્દાર્થાલઙ્કારભેદાદ્બહવો ભેદાઃ તે ચાલઙ્કારનિર્ણયે નિર્ણેષ્યન્તે ॥
ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે શબ્દાર્થચિત્રનિરૂપણં નામ ષષ્ઠ ઉલ્લાસઃ

=============================================================
અથ સપ્તમ ઉલ્લાસઃ
કાવ્યસ્વરૂપં નિરૂપ્ય દોષાણાં સામાન્યલક્ષણમાહ
મુખ્યાર્થહતિર્દોષો રસશ્ચ મુખ્યસ્તદાશ્રયાદ્વાચ્યઃ ।
ઉભયોપયોગિનઃ સ્યુઃ શબ્દાદ્યાસ્તેન તેષ્વપિ સઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
હતિરપકર્ષઃ । શબ્દાદ્યાઃ ઇત્યાદ્યગ્રહણાદ્વર્ણરચને ।
વિશેષલક્ષણમાહ
દુષ્ટં પદં શ્રુતિકટુ ચ્યુતસંસ્કૃત્યપ્રયુક્તમસમર્થમ્ ।
નિહતાર્થમનુચિતાર્થં નિરર્થકમવાચકં ત્રિધાશ્લીલમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સન્દિગ્ધમપ્રતીતં ગ્રામ્યં નેયાર્થમથ ભવેત્ ક્લિષ્ટમ્ ।
અવિમૃષ્ટવિધેયાંશં વિરુદ્ધમતિકૃત્સમાસગતમેવ ॥ મ્ક્પ્ર્-
(1) {શ્રુતિકટુ} પરુષવર્ણરૂપં દુષ્ટમ્ । યથા
{અનઙ્ગમન્ગલગૃહાપાઙ્ગભઙ્ગિતરઙ્ગિતૈઃ ।
આલિઙ્ગિતઃ સ તન્વઙ્ગ્યા કાર્તાર્થ્યં લભતે કદા

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા)
અત્ર કાર્તાર્થ્યમિતિ ॥
(2) {ચ્યુતસંસ્કૃતિ} વ્યાકરણલક્ષણહીનમ્
યથા
{એતન્મન્દવિપક્વતિન્દુકફલશ્યામોદરાપાણ્ડર-
પ્રાન્તં હન્ત પુલિન્દસુન્દરકરસ્પર્શક્ષમં લભ્યતે ।
તત્ પલ્લીપતિપુત્રિ કુઞ્જરકુલં કુમ્ભાભયાભ્યર્થના-
દીનં ત્વામનુનાથતે કુચયુગં પત્રાવૃતં મા કૃથાઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રાનુનાથતે ઇતિ । {સર્પિષો નાથતે} ઇત્યાદાવાશિષ્યેવ નાથતેરાત્મનેપદં વિહિતમ્ । {આશિષિ નાથઃ} ઇતિ ।
અત્ર તુ યાચનમર્થઃ । તસ્માત્ {અનુનાથતિ સ્તનયુગમ્} ઇતિ પઠનીયમ્ ।
(3) {અપ્રયુક્તં} તથા આમ્નાતમપિ કવિભિર્નાદૃતમ્ । યથા
{યથાયં દારુણાચારઃ સર્વદૈવ વિભાવ્યતે ।
તથા મન્યે દૈવતો ઽસ્ય પિશાચો રાક્ષસો ઽથ વા

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર દૈવતશબ્દો {દૈવતાનિ પુંસિ વા} ઇતિ પુંસ્યામ્નાતો ઽપિ ન કેનચિત્પ્રયુજ્યતે ॥
(4) {અસમર્થં} યત્તદર્થં પઠ્યતે ન ચ તત્રાસ્ય શક્તિઃ । યથા
{તીર્થાન્તરેષુ સ્નાનેન સમુપાર્જિતસત્કૃતિઃ ।
સુરસ્રોતસ્વિનીમેષ હન્તિ સંપ્રતિ સાદરમ્

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
અત્ર હન્તીતિ ગમનાર્થમ્ ॥
(5) {નિહતાર્થં} યદુભયાર્થમપ્રસિદ્ધે ઽર્થે પ્રયુક્તમ્ । યથા
{યાવકરસાર્દ્રપાદપ્રહારશોણિતકચેન દયિતેન ।
મુગ્ધા સાધ્વસતરલા વિલોક્ય પરિચુમ્બિતા સહસા

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 77)
અત્ર શોણિતશબ્દસ્ય રુધિરલક્ષણેનાર્થેનોજ્જ્વલીકૃતત્વરૂપો ઽર્થો વ્યવધીયતે ॥
(6) {અનુચિતાર્થં} યથા
{તપસ્વિભિર્યા સુચિરેણ લભ્યતે પ્રયત્નતઃ સત્ત્રિભિરિષ્યતે ચ યા ।
પ્રયાન્તિ તામાશુ ગતિં યશસ્વિનો રણાશ્વમેધેપશુતામુપાગતાઃ

}
(મહિમભટ્ટઽસ્ વ્યક્તિવિવેક)
અત્ર પશુપદં કાતરતામભિવ્યનક્તીત્યનુચિતાર્થમ્ ॥
(7) {નિરર્થકં} પાદપૂરણમાત્રપ્રયોજનં ચાદિપદમ્ । યથા
{ઉત્ફુલ્લકમલકેસરપરાગગૌરદ્યુતે મમ હિ ગૌરિ ।
અભિવાઞ્છિતં પ્રસિદ્ધ્યતુ ભગવતિ યુષ્મત્પ્રસાદેન

}
(હર્ષઽસ્ નાગાનન્દ 1.14)
અત્ર હિશબ્દઃ ॥
(8) {અવાચકં} યથા
{અવન્ધ્યકોપસ્ય વિહન્તુરાપદાં ભવન્તિ વશ્યાઃ સ્વયમેવ દેહિનઃ ।
અમર્ષશૂન્યેન જનસ્ય જન્તુના ન જાતહાર્દેન ન વિદ્વિષાદરઃ

}
(ભારવિઽસ્ કિરાતાર્જુનીય 1.33)
અત્ર જન્તુપદમદાતર્યર્થે વિવક્ષિતં તત્ર ચ નાભિધાયકમ્ । યથા વા
{હાધિક સા કિલ તામસી શશિમુખી દૃષ્ટા મયા યત્ર સા
તદ્વિચ્છેદરુજાન્ધકારિતમિદં દગ્ધં દિનં કલ્પિતમ્ ।
કિં કુર્મઃ કુશલે સદૈવ વિધુરો ધાતા ન ચેત્તત્કથં
તાદૃગ્યામવતીમયો ભવતિ મે નો જીવલોકોધુના

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર દિનમિતિ પ્રકાશમયમિત્યર્થે વાચકમ્ ।
યચ્ચોપસર્ગસંસર્ગાદર્થાન્તરગતમ્
યથા
{જઙ્ઘાકાણ્ડોરુનાલો નખકિરણલસત્જેસરાલીકરાલઃ
પ્રત્યગ્રાલક્તકાભાપ્રસરકિસકયો મઞ્જુમઞ્જીરભૃઙ્ગ ।
ભર્તુર્નૃત્તાનુકારે જયતિ નિજતનુસ્વચ્છલાવણ્યવાપી-
સંભૂતામ્ભોજશોભાં વિદધદભિબવો દણ્ડપાદો ભવાન્યાઃ

}
(મહિમભટ્ટઽસ્ વ્યક્તિવિવેક)
અત્ર દધદિત્યર્થે વિદધદિતિ ॥
(9) {અશ્લીલમ્} ત્રૈધેતિ વ્રીડાજુગુપ્સામઙ્ગલવ્યઞ્જકત્વાત્ । યથા
{સાધનં સુમહદ્યસ્ય યન્નાન્યસ્ય વિલોક્યતે ।
તસ્ય ધીશાલિનઃ કો ઽન્યઃ સહતારાલિતાં ભ્રુવમ્

(1)}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા)
{લીલાતામરસાહતો ઽન્યવનિતાનિઃશઙ્કદષ્ટાધરઃ
કશ્ચ્વિત્કેસરદૂષિતેક્ષણ ઇવ વ્યામીલ્ય નેત્રે સ્થિતઃ ।
મુગ્ધા કુડ્મલિતાનનેન દદતી વાયું સ્થિતા તત્ર સા
ભ્રાન્ત્યા ધૂર્તતયાથ વાનતિમૃતેતેનાનિશઞ્ચુમ્બિતા

(2)}
([અમરુશતક 72(ઓર્ 70),ઓર્ 88)])
{મૃદુપવનવિભિન્નો મત્પ્ત્રિયાયા વિનાશાદ્
ઘનરુચિરકલાપો નિઃસપત્નો ઽદ્ય જાતઃ ।
રતિવિગલિતબન્ધે કેશપાશે સુકેશ્યાઃ
સતિ કુસુમસનાથે કં હરેદેષ બર્હી

(3)}
(કાલિદાસઽસ્ વિક્રમોર્વશીય 4.22)
એષુ સાધનવાયુવિનાશશબ્દાઃ વ્રીડાદિવ્યઞ્જકાઃ ॥
(10) {સંદિગ્ધં} યથા
{આલિઙ્ગિતસ્તત્રભવાન્ સંપરાયે જયશ્રિયા ।
આશીઃપરંપરાં વન્દ્યાં કર્ણે કૃત્વા કૃપાં કુરુ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા)
અત્ર વન્દ્યાં કિં હઠહૃતમહિલાયાં કિં વા નમસ્યામિતિ સંદેહઃ ॥
(11) {અપ્રતીતં} યત્કેવલે શાસ્ત્રે પ્રસિદ્ધમ્ । યથા
{સમ્યગ્જ્ઞાનમહાજ્યોતિર્દલિતાશયતાજુષઃ ।
વિધીયમાનમપ્યેતન્ન ભવેત્કર્મબન્ધનમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
(12) {ગ્રામ્યં} યત્કેવલે લોકે સ્થિતમ્ । યથા
{રાકાવિભાવરીકાન્તસંક્રાન્તદ્યુતિ તે મુખમ્ ।
તપનીયશિલાશોભા કટિશ્ચ હરતે મનઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 86)
અત્ર કટિરિતિ ॥
(13) {નેયાર્થમ્}
{નિરૂઢા લક્ષણાઃ કાશ્ચિત્ સામર્થ્યાત્ અભિધાનવત્ ।
ક્રિયન્તે સાંપ્રતં કાશ્ચિત્ કાશ્ચિન્નૈવ ત્વશક્તિતઃ ॥}
(કુમારિલ,તન્ત્રવાર્તિકપૂર્વ 700)
ઇતિ
યન્નિષિદ્ધં લાક્ષણિકમ્ । યથા
{શરત્કાલસમુલ્લાસિપૂર્ણિમાશર્વરીપ્રિયમ્ ।
કરોતિ તે મુખં તન્વિ ચપેટાપાતનાતિથિમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર ચપેટાપાતનેન નિર્જિતત્વં લક્ષ્યતે ।
અથ સમાસગતમેવ દુષ્ટમિતિ સંબન્ધઃ, અન્યત્ કેવલં સમાસગતં ચ ॥
(14) {ક્લિષ્ટં} યતઃ અર્થપ્રતિપત્તિર્વ્યવહિતા । યથા
{અત્રિલોચનસંભૂતજ્યોતિરુદ્ગમભાસિભિઃ ।
સદૃશં શોભતેત્યર્થં ભૂપાલ તવ ચેષ્ટિતમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રાત્રિલોચનસંભૂતસ્ય ચન્દ્રસ્ય જ્યોતિરુદ્ગમેન ભાસિભિઃ કુમુદૈરિત્યર્થઃ ॥
(15) {અવિમૃષ્ટવિધેયાંશમ્} અવિમૃષ્ટઃ પ્રાધાન્યેનાનિર્દિષ્ટો વિધેયાંશો યત્ર તત્ । યથા
{મૂર્દ્ધ્નામુદ્વૃત્તકૃત્તાવિરલગલગલદ્રક્તસંસક્તધારા-
ધૌતેશાઙ્ઘ્રિપ્રસાદોપનતજયજગજ્જાતમિથ્યામહિમ્નામ્ ।
કૈલાસોલ્લાસનેચ્છાવ્યતિકરપિશુનોત્સર્પિદર્પોદ્ધુરાણાં
દોષ્ણાં ચૈષાં કિમેતત્ ફલમિહ નગરીરક્ષણે યત્ પ્રયાસઃ

}
(હર્ષઽસ્ નાગાનન્દ 8)
અત્ર મિથ્યામહિમત્વં નાનુવાદ્યમ્ અપિ તુ વિધેયમ્ । યથા વા
{સ્રસ્તાં નિતમ્બાદવરોપયન્તી પુનઃ પુનઃ કેસરદામકાઞ્ચીમ્ ।
ન્યાસીકૃતાં સ્થાનવિદા સ્મરેણ દ્વિતીયમૌર્વીમિવ કાર્મુકસ્ય

}
(કાલિદાસઽસ્ કુમારસંભવ 3.55)
અત્ર દ્વિતીયત્વમાત્રમુત્પ્રેક્ષ્યમ્ । મૌર્વીં દ્વિતીયામિતિ યુક્તઃ પાઠઃ । યથા વા
{વપુર્વિરૂપાક્ષમલક્ષ્યજન્મતા દિગમ્બરત્વેન નિવેદિતં વસુ ।
વરેષુ યદ્બાલમૃગાક્ષિ મૃગ્યતે તદસ્તિ કિં વ્યસ્તમપિ ત્રિલોચને

}
(કાલિદાસઽસ્ કુમારસંભવ 5.12)
અત્ર {અલક્ષિતા જનિઃ} ઇતિ વાચ્યમ્ । યથા વા
{આનન્દસિન્ધુરતિચાપલશાલિચિત્ત-
સંદાનનૈકસદનં ક્ષણમપ્યમુક્તા ।
યા સર્વદૈવ ભવતા તદુદન્તચિન્તા
તાન્તિં તનોતિ તવ સંપ્રતિ ધિગ્ધિગસ્માન્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર {ન મુક્તા} ઇતિ સંનદ્ધો ઽયં વિધેયઃ । યથા
{નવજલધરઃ સંનદ્ધો ઽયં ન દૃપ્તનિશાચરઃ
સુરધનુરિદં દૂરાકૃષ્ટં ન તસ્ય શરાસનમ્ ।
અયમપિ પટુર્ધારાસારો ન બાણપરંપરા
કનકનિકષસ્નિગ્ધા વિદ્યુત્ પ્રિયા ન મમોર્વશી

}
(કાલિદાસઽસ્ વિક્રમોર્વશીય 4.7)
ઇત્યત્ર । ન ત્વમુક્તતાનુવાદેનાન્યદત્ર કિઞ્ચિદ્વિહિતમ્ । યથા
{જુગોપાત્માનમત્રસ્તો ભેજે ધર્મમનાતુરઃ ।
અગૃધ્નુરાદદે સો ઽર્થાનસક્તઃ સુખમન્વભૂત્

}
(કાલિદાસઽસ્ રઘુવંશ 1.21)
ઇત્યત્ર અત્રસ્તત્વાદ્યનુવાદેનાત્મનો ગોપનાદિ ॥
(16) {વિરુદ્ધમતિકૃત્} યથા
{સુધાકરકરાકારવિશારદવિચેષ્ટિતઃ ।
અકાર્યમિત્રમેકો ઽસૌ તસ્ય કિં વર્ણયામહે

}
(શાર્ઙ્ગધરપદ્ધતિ)
અત્ર {કાર્યં વિના મિત્રમ્} ઇતિ વિવક્ષિતમ્ {અકાર્યે મિત્રમ્ ઇતિ} તુ પ્રતીતિઃ । યથા વા
{ચિરકાલપરિપ્રાપ્તલોચનાનન્દદાયિનઃ ।
કાન્તા કાન્તસ્ય સહસા વિદધાતિ ગલગ્રહમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર {કણ્ઠગ્રહમ્} ઇતિ વાચ્યમ્ । યથા વા
{ન ત્રસ્તં યદિ નામ ભૂતકરુણાસંતાનશાન્તાત્મનઃ
તેન વ્યારુજતા ધનુર્ભગવતો દેવાદ્ભવાનીપતેઃ ।
તત્પુત્રસ્તુ મદાન્ધતારકવધાદ્વિશ્વસ્ય દત્તોત્સવઃ
સ્કન્દઃ સ્કન્દ ઇવ પ્રિયો ઽહમથ વા શિષ્યઃ કથં વિસ્મૃતઃ

}
(ભવભ્તૂતિઽસ્ મહાવીરચરિત 2.28)
અત્ર ભવાનીપતિસબ્દો ભવાન્યાઃ પત્યન્તરે પ્રતીતિં કરોતિ । યથા વા
{ગોરપિ યદ્વાહનતાં પ્રાપ્તવતઃ સો ઽપિ ગિરિસુતાસિંહઃ ।
સવિધે નિરહઙ્કારઃ પાયાદ્વઃ સો ઽમ્બિકારમણઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રામ્બિકારમણ ઇતિ વિરુદ્ધાં ધિયમુત્પાદયતિ ॥
{શ્રુતિકટુ} સસાસગતં યથા
{સા દૂરે ચ સુધાસાન્દ્રતરઙ્ગિતવિલોચના ।
બહિર્નિર્હ્રાદનાર્હો ઽયં કાલશ્ચ સમુપાગતઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 93)
એવમન્યદપિ જ્ઞેયમ્ ॥
અપાસ્ય ચ્યુતસંસ્કારમસમર્થં નિરર્થકમ્ ।
વાક્યે ઽપિ દોષાઃ સન્ત્યેતે પદસ્યાંશે ઽપિ કેચન ॥ મ્ક્પ્ર્-
કેચન ન પુનઃ સર્વે । ક્રમેણોદાહરણમ્
[(1) શ્રુતિકટુ]
{સો ઽધ્યૌષ્ટ વેદાંસ્ત્રિદશાનયષ્ટ પિતૃનતાર્પ્સીત્સમમંસ્ત બન્ધૂન્ ।
વ્યજેષ્ટ ષડવર્ગમરંસ્ત નીતૌ સમૂલઘાતં ન્યવધીદરીંશ્ચ

}
(ભટ્ટિકાવ્ય 1.2)
[(2) અપ્રયુક્તમ્)]
{સ રાતુ વો દુશ્ચ્યવનો ભાવુકાનાં પરંપરામ્ ।
અનેડમૂકતાદ્યૈશ્ચ દ્યતુ દોષૈરસંમતાન્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર દુશ્ચ્યવન ઇન્દ્રઃ અનેડમૂકો મૂકબધિરઃ ॥
[(3) નિહત-અર્થમ્]
{સાયકસહાયબાહોર્મકરધ્વજનિયમિતક્ષમાધિપતેઃ ।
અબ્જરુચિભાસ્વરસ્તે ભાતિતરામવનિપ શ્લોકઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર સાયકાદયઃ શબ્દઃ ખડ્ગાબ્ધિભૂચન્દ્રયશઃપર્યાયાઃ શરાદ્યર્થતયા પ્રસિદ્ધઃ ॥
[(4) અનુચિત-અર્થમ્]
{કુવિન્દસ્ત્વં તાવત્પટયસિ ગુણગ્રામમભિતો
યશો ગાયન્ત્યેતે દિશિ દિશિ ચ નગ્નાસ્તવ વિભો ।
શરજ્જ્યોત્સ્નાગૌરસ્ફુટવિકટસર્વાઙ્ગસુભગા
તથાપિ ત્વત્કીર્તિર્ભ્રમતિ વિગતાચ્છાદનમિહ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર કુવિન્દાદિશબ્દો ઽર્થાન્તરં પ્રતિપાદયન્નુપશ્લોક્યમાનસ્ય તિરસ્કારં વ્યનક્તીત્યનુચિતાર્થઃ ।
[(5) નિરર્થકમ્]
{પ્રાભ્રભ્રાડ્વિષ્ણુધામાપ્ય વિષમાશ્વઃ કરોત્યયમ્ ।
નિદ્રાં સહસ્રપર્ણાનાં પલાયનપરાયણામ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર પ્રાભ્રભ્રાડ્વિષ્ણુધામચ્વિષમાશ્વનિદ્રાપર્ણશબ્દાઃ પ્રકુષ્ટજલદગગનસપ્તાશ્વસંકોચદલાનામવાચકાઃ ॥
[(6) અશ્લીલમ્, વ્રીડ]
{ભૂપતેરુપસર્પન્તી કમ્પના વામલોચના ।
તત્તત્પ્રહરણોત્સાહવતી મોહનમાદધૌ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રોપસર્પણપ્રહરણમોહનશબ્દા વ્રીડાદાયિત્વાદશ્લીલાઃ ।
[જુગુપ્સા]
{તેન્યૈર્વાન્તં સમશ્નન્તિ પરોત્સર્ગં ચ ભુઞ્જતે ।
ઇતરાર્થગ્રહે યેષાં કવીનાં સ્યાત્પ્રવર્તનમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર વાન્તોત્સર્ગપ્રવર્તનશબ્દા જુગુપ્સાદાયિનઃ ।
[અમઙ્ગલ]
{પિતૃવસતિમહં વ્રજામિ તાં સહ પરિવારજનેન યત્ર મે ।
ભવતિ સપદિ પાવકાન્વયે હૃદયમશેષિતશોકશલ્યકમ્

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 83)
અત્ર પિતૃગૃહમિત્યાદૌ વિવક્ષિતે શ્મશાનાદિપ્રતીતાવમઙ્ગલાર્થત્વમ્ ।
[(7) સંદિગ્ધમ્]
{સુરાલયોલ્લાસપરઃ પ્રાપ્તપર્યાપ્તકમ્પનઃ ।
માર્ગણપ્રવણો ભાસ્વદ્ભૂતિરેષ વિલોક્યતામ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર કિં સુરાદિશબ્દા દેવસેનાશરવિભૂત્યર્થાઃ કિં મદિરાદ્યર્થાઃ ઇતિ સંદેહઃ ॥
[(8) અપ્રતીતમ્]
{તસ્યાધિમાત્રોપાયસ્ય તીવ્રસંવેગતાજુષઃ ।
દૃઢભૂમિઃ પ્રિયપ્રાપ્તૌ યત્નઃ સ ફલિતઃ સખે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રાધિમાત્રોપાયાદયઃ શબ્દા યોગશાસ્ત્રમાત્રપ્રયુક્તત્વાદપ્રતીતાઃ ॥
[(9)વુલ્ગર્ (ગ્રામ્યમ્)]
{તામ્બૂલભૃતગલ્લોયં ભલ્લં જલ્પતિ માનુષઃ ।
કરોતિ ખાદનં પાદં સદૈવ તુ યથા તથા

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર ગલ્લાદયઃ શબ્દાઃ ગ્રામ્યાઃ ॥
[(10) નેયાર્થમ્]
{વસ્ત્રવૈદૂર્યચરણૈઃ ક્ષતસત્ત્વરજઃપરા ।
નિષ્કમ્પા રચિતા નેત્રયુદ્ધં વેદય સાંપ્રતમ્

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 37)
અત્રામ્બરરત્નપાદૈઃ ક્ષતતમા અચલા ભૂઃ કૃતા નેત્રદ્વન્દ્વં બોધયેતિ નેયાર્થતા ॥
[(11) ક્લિષ્ટમ્]
{ધમ્મિલ્લસ્ય ન કસ્ય પ્રેક્ષ્ય નિકામં કુરઙ્ગશાવાક્ષ્યાઃ ।
રજ્યત્યપૂર્વબન્ધવ્યુત્પત્તેર્માનસં શોભામ્

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 2,1.22)
અત્ર ધમ્મિલ્લસ્ય શોભાં પ્રેક્ષ્ય કસ્ય માનસં ન રજ્યતીતિ સંબન્ધે ક્લિષ્ટત્વમ્ ॥
[(12) અવિમૃષ્ટવિધેયાંશમ્]
{ન્યક્કારો હ્યયમેવ મે યદરયસ્તત્રાપ્યસૌ તાપસઃ
સો ઽપ્યત્રૈવ નિહન્તિ રાક્ષસકુલં જીવત્યહો રાવણઃ ।
ધિગ્ધિક્ શક્રજિતં પ્રબોધિતવતા કિં કુમ્ભકર્ણેન વા
સ્વર્ગગામટિકાવિલુણ્ઠનવૃથોચ્છૂનૈઃ કિમેભિર્ભુજૈઃ

}
(હર્ષઽસ્ નાગાનન્દ 9.55 ; અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન)
અત્ર ઽઅયમેવ ન્યક્કારઃઽ; ઇતિ વાચ્યમ્ । ઉચ્છૂનત્વમાત્રં ચાનુવાદ્યમ્, ન વૃથાત્વવિશેષિતમ્ । અત્ર ચ શબ્દરચના વિપરીતા કૃતેતિ વાક્યસ્યૈવ દોષો ન વાક્યાર્થસ્ય । યથા વા
{અપાઙ્ગસંસર્ગિ તરઙ્ગિતં દૃશોર્ભ્રુવોરરાલાન્તવિલાસિ વેલ્લિતમ્ ।
વિસારિ રોમાઞ્ચનકઞ્ચુકં તનોસ્તનોતિ યો ઽસૌ સુભગે તવાગતઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર યો ઽસાવિતિ પદદ્વયમનુવાદ્યમાત્રપ્રતીતિકૃત્ ।
તથાહિ ---- પ્રક્રાન્તપ્રસિદ્ધાનુભૂતાર્થવિષયસ્તચ્છબ્દો યચ્છબ્દોપાદાનં નાપેક્ષતે । ક્રમેણોદાહરણમ્ ।
{કાતર્યં કેવલા નીતિઃ શૌર્યં શ્વાપદચેષ્ટિતમ્ ।
અતઃ સિદ્ધિં સમેતાભ્યામુભાભ્યામન્વિયેષ સઃ

}
(કાલિદાસઽસ્ રઘુવંશ 17.47)
{દ્વયં ગતં સંપ્રતિ શોચનીયતાં સમાગમપ્રાર્થનયા કપાલિનઃ ।
કલા ચ સા કાન્તિમતી કલાવતસ્ત્વમસ્ય લોકસ્ય ચ નેત્રકૌમુદી ॥186[=252]॥}
(કાલિદાસઽસ્ કુમારસંભવ 5.71)
{ઉત્કમ્પિની ભયપરિસ્ખલિતાંશુકાન્તા
તે લોચને પ્રતિદિશં વિધુરે ક્ષિપન્તી ।
ક્રૂરેણ દારુણતયા સહસૈવ દગ્ધા
ધૂમાન્ધિતેન દહનેન ન વીક્ષિતાસિ

}
(હર્ષઽસ્ રત્નાવલિ ; આનન્દવર્દનઽસ્ ધ્વન્યાલોક)
યચ્છબ્દસ્તૂત્તરવાક્યાનુગતત્વેનોપાત્તઃ સામર્થ્યાત્પૂર્વવાક્યાનુગતસ્ય તચ્છબ્દસ્યોપાદાનં નાપેક્ષતે । યથા
{સાધુ ચન્દ્રમસિ પુષ્કરૈઃ કૃતં મીલિતં યદભિરામતાધિકે ।
ઉદ્યતા જયનિ કામિનીમુખે તેન સાહસમનુષ્ઠિતં પુનઃ

}
(અભિનન્દઽસ્ રામચરિત 2.95)
પ્રાગુપાત્તસ્તુ યચ્છબ્દસ્તચ્છબ્દોપાદાનં વિના સાકાઙ્ક્ષઃ । યથા અત્રૈવ શ્લોકે આદ્યપાદયોર્વ્યત્યાસે । દ્વયોરુપાદાને તુ નિરાકાઙ્ક્ષત્વં પ્રસિદ્ધમ્ । અનુપાદાને ઽપિ સામર્થ્યાત્કુત્રચિદ્દ્વયમપિ ગમ્યતે । યથા
{યે નામ કેચિદિહ નઃ પ્રથયન્ત્યવજ્ઞાં
જાનન્તિ તે કિમપિ તાન્ પ્રતિ નૈષ યત્નઃ ।
ઉત્પત્સ્યતેસ્તિ મમ કો ઽપિ સમાનધર્મા
કાલો હ્યયં નિરવધિર્વિપુલા ચ પૃથ્વી

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ 1.7)
અત્ર ય ઉત્પત્સ્યતે તં પ્રતીતિ । એવં ચ તચ્છબ્દાનુપાદાને ઽત્ર સાકાઙ્ક્ષત્વમ્ । ન ચાસાવિતિ
તચ્છબ્દાર્થમાહ ।
{અસૌ મરુચ્ચુમ્બિતચારુકેસરઃ પ્રસન્નતારાધિપમણ્ડલાગ્રણીઃ ।
વિયુક્તરામાતુરદૃષ્ટિવીક્ષિતો વસન્તકાલો હનુમાનિવાગતઃ

}
(હર્ષઽસ્ નાગાનન્દ 6.4)
અત્ર હિ ન તચ્છબ્દાર્થપ્રતીતિઃ ।
પ્રતીતૌ વા
{કરબાલકરાલદોઃ સહાયો યુધિ યોસૌ વિજયાર્જુનૈકમલ્લઃ ।
યદિ ભૂપતિના સ તત્ર કાર્યે વિનિયુજ્યેત તતઃ કૃતં કૃતં સ્યાત્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર સ ઇત્યસ્યાનર્થક્યં સ્યાત્ ।
અથ
{યોવિકલ્પમિદમર્થમણ્ડલં પશ્યતીશ નિખિલં ભવદ્વપુઃ ।
આત્મપક્ષપરિપૂરિતે જગત્યસ્ય નિત્યસુખિનઃ કુતો ભયમ્

}
(મહિમભટ્ટઽસ્ વ્યક્તિવિવેક)
ઇતીદંશબ્દવદદઃશબ્દસ્તચ્છબ્દાર્થમભિધત્તે ઇતિ ઉચ્યતે । તર્હ્યત્રૈવ વાક્યાન્તરે ઉપાદાનમર્હતિ ન તત્રૈવ । યચ્છબ્દસ્ય હિ નિકટે સ્થિતઃ પ્રસિદ્ધિં પરામૃશતિ । યથા
{યત્તદૂર્જિતમત્યુગ્રં ક્ષાત્રં તેજોસ્ય ભૂપતેઃ ।
દીવ્યતાક્ષૈસ્તદાનેન નૂનં તદપિં હારિતમ્

}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 1.13)
ઇત્યત્ર તચ્છબ્દઃ ।
નનુ કથમ્
{કલ્યાણાનાં ત્વમસિ મહસાં ભાજનં વિશ્વમૂર્તે
ધુર્યાં લક્ષ્મીમથ મયિ ભૃશં ધેહિ દેવ પ્રસીદ ।
યદ્યત્પાપં પ્રતિજહિ જગન્નાથ નમ્રસ્ય તન્મે
ભદ્રં ભદ્રં વિતર ભગવન્ ભૂયસે મઙ્ગલાય

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ 1.4)
અત્ર યદ્યદિત્યુક્ત્વા તન્મે ઇત્યુક્તમ્ । ઉચ્યતે ---- યદ્યદિતિ યેન કેનચિદ્રૂપેણ સ્થિતં સર્વાત્મકં વસ્ત્વાક્ષિપ્તં તથાભૂતમેવ તચ્છબ્દેન પરામૃશ્યતે ।
યથા વા
{કિં લોભેબ વિલઙ્ઘિતઃ સ ભરતો યેનતદેવં કૃતં
માત્રા સ્ત્રીલઘુતાં ગતા કિમથ વા માતૈવ મધ્યમા ।
મિથ્યૈતન્મમ ચિન્તિતં દ્વિતયમપ્યાર્યાનુજોસૌ ગુરુ-
ર્માતા તાતકલત્રમિત્યનુચિતં મન્યે વિધાત્રા કૃતં

}
(ધનઞ્જયઽસ્ દશરૂપક 3.29 ; ભવભૂતિઽસ્ ઉત્તરરામચરિત)
અત્રાર્યસ્યેતિ તાતસ્યેતિ ચ વાચ્યમ્ । ન ત્વનયોઃ સમાસે ગુણીભાવઃ કાર્યઃ । એવં સમાસાન્તરે ઽપ્યુદાહાર્યમ્ ॥
વિરુદ્ધમતિકૃદ્યથા
[(13) વિરુદ્ધમતિકૃત્)]
{શ્રિતક્ષમા રક્તભુવઃ શિવાલિઙ્ગિતમૂર્તયઃ ।
વિગ્રહક્ષપણેનાદ્ય શેરતે તે ગતાસુખાઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 97)
અત્ર ક્ષમાદિગુણયુક્તાઃ સુખમાસતે ઇતિ વિવક્ષિતે હતા ઇતિ વિરુદ્ધા પ્રતીતિઃ ॥
પદૈકદેશે યથાસંભવં ક્રમેણોદાહરણમ્
[(1) શ્રુતિકટુ]
{અલમતિચપલત્વાત્સ્વપ્નમાયોપમત્વાત્
પરિણતિવિરસત્વાત્સંગમેનાઙ્ગનાયાઃ ।
ઇતિ યદિ શતકૃત્વસ્તત્ત્વમાલોચયામ-
સ્તદપિ ન હરિણાક્ષીં વિસ્મરત્યન્તરાત્મા

}
(બિલ્હણચરિત[ઓર્ બિલ્હણકાવ્ય] 58)
અત્ર ત્વાદિતિ । યથા વા
{તદ્ગચ્છ સિદ્ધ્યૈ કુરુ દેવકાર્યમર્થો ઽયમર્થાન્તરલભ્ય એવ ।
અપેક્ષતે પ્રત્યયમઙ્ગલબ્ધ્યૈ બીજાઙ્કુરઃ પ્રાગુદયાદિવામ્ભઃ

}
(કાલિદાસઽસ્ કુમારસંભવ 3.18)
અત્ર દ્ધ્યૈ વ્ધ્યૈ, ઇતિ કટુ ॥
[(2)]
{યશ્ચાપ્સરોવિભ્રમમણ્ડનાનાં સંપાદયિત્રીં શિખરૈર્બિભર્તિ ।
બલાહકચ્છેદવિભક્તરાગામ્કાલસંધ્યામિવ ધાતુમત્તામ્

}
(કાલિદાસઽસ્ કુમારસંભવ 1.4)
અત્ર મત્તાશબ્દઃ ક્ષીબાર્થે નિહતાર્થઃ ॥
[(3)]
{આદાવઞ્જનપુઞ્જલિપ્તવપુષાં શ્વાસાનિલ્લોલ્લાસિત-
પ્રોત્સર્પદ્ધિરહાનલેન ચ તતઃ સંતાપિતાનાં દૃશામ્ ।
સંપ્રત્યેવ નિષેકમશ્રુપયસા દેવસ્ય ચેત્તોભુવો
ભલ્લીનામિવ પાનકર્મ કુરુતે કામં કુરઙ્ગેક્ષણા

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર દૃશામિતિ બહુવચનં નિરર્થકમ્ કુરઙ્ગેક્ષણાયા એકસ્યા એવોપાદાનાત્ । ન ચાલસવલિતૈરિત્યાદિવત્ વ્યાપારભેદાદ્બહુત્વમ્ વ્યાપારાણામનુપાત્તત્વાત્ । ન ચ વ્યાપારેત્ર દૃક્શબ્દો વર્તતે । અત્રૈવ ઽકુરુતે ઽ; ઇત્યાત્મનેપદમપ્યનર્થકમ્ । પ્રધાનક્રિયાફલસ્ય કર્ત્રસંબન્ધે કર્ત્રભિપ્રાયક્રિયાફલાભાવાત્ ॥
[(4)]
{ચાપાચાર્યસ્ત્રિપુરવિજયી કાર્તિકેયો વિજેયઃ
શસ્ત્રવ્યસ્તઃ સદનમુદધિર્ભૂરિયં હન્તકારઃ ।
અસ્ત્યેવૈતત્ કિમુ કૃતવતા રેણુકાકણ્ઠબાધાં
બદ્ધસ્પર્ધસ્તવ પરશુના લજ્જતે ચન્દ્રહાસઃ

}
(રાજશેખરઽસ્ બાલરામાયણ 2.37)
અત્ર વિજેય ઇતિ કૃત્યપ્રત્યયઃ ક્તપ્રત્યયાર્થવાચકઃ ॥
[(5)]
{અતિપેલવમતિપરિમિતવર્ણં લઘુતરમુદાહરતિ શઠઃ ।
પરમાર્થતઃ સ હૃદયં વહતિ પુનઃ કાલકૂટઘટિતમિવ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા)
અત્ર પેલવશબ્દઃ ॥
{યઃ પૂયતે સુરસરિન્મુખતીર્થસાર્થ-
સ્નાનેન શાસ્ત્રપરિશીલનકીલનેન ।
સૌજન્ત્યમાન્યજનિરૂર્જિતમૂર્જિતાનાં
યો ઽયં દૃશોઃ પતતિ કસ્યચિદેવ પુંસઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર પૂયશબ્દઃ ॥
{વિનયપ્રણઐકકેતનં સતતં યોભવદઙ્ગ તાદૃશઃ ।
કથમદ્ય સ તદ્વદીક્ષ્યતઆં તદભિપ્રેતપદં સમાગતઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 104)
અથ પ્રેતશબ્દઃ ॥
[(6)]
{કસ્મિન્ કર્મણિ સામર્થ્યમસ્ય નોત્તપતેતરામ્ ।
અયં સાધ્ય્ચરસ્તસ્માદઞ્જલિર્બધ્યતામિહ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા)
અત્ર કિં પૂર્વં સાધુઃ ઉત સાધુષુ ચરતીતિ સંદેહઃ ॥
[(7)]
{કિમુચ્યતે ઽસ્ય ભૂપાલમૌલિમાલામહામણેઃ ।
સુદુર્લભં વચોબાણૈસ્તેજો યસ્ય વિભાવ્યતે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર વચઃશબ્દેન ગીઃશબ્દો લક્ષ્યતે । અત્ર ખલુ ન કેવલં પૂર્વપદમ્ યાવદુત્તરપદમપિ પર્યાયપરિવર્તનં ન ક્ષમતે । જલધ્યાદાવુત્તરપદમેવ વડવાનલાદૌ પૂર્વપદમેવ ॥
યદ્યપ્યસમર્થસ્યૈવાપ્રયુક્તાદયઃ કેચન ભેદાઃ તથાપ્યન્યૈરાલઙ્કારિકૈર્વિભાગેન પ્રદર્શિતા ઇતિ ભેદપ્રદર્શનેનોદાહર્તવ્યા ઇતિ ચ વિભજ્યોક્તાઃ

[વાક્યદોષ]
પ્રતિકૂલવર્ણમુપહતલુપ્તવિસર્ગં વિસન્ધિ હતવૃત્તમ્ ।
ન્યૂનાધિકકથિતપદં પતત્પ્રકર્ષં સમાપ્તપુનરાત્તમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અર્ધાન્તરૈકવાચકમભવન્મતયોગમનભિહિતવાચ્યમ્ ।
અપદસ્થપદસમાસં સંકીર્ણં ગર્ભિતં પ્રસિદ્ધિહતમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ભગ્નપ્રક્રમમક્રમમમતપરાર્થં ચ વાક્યમેવ તથા ।
(1) રસાનુગુણત્વં વર્ણાનાં વક્ષ્યતે । તદ્વિપરીતં પ્રતિકૂલવર્ણમ્ । યથા શૃઙ્ગારે
{અકુણ્ઠોત્કણ્ઠયા પૂર્ણમાકણ્ઠં કલકણ્ઠિ મામ્ ।
કમ્બુકણ્ઠ્યાઃ ક્ષણં કણ્ઠે કુરુ કણ્ઠાર્તિમુદ્ધર

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 107,325)
રૌદ્રે યથા
{દેશઃ સો ઽયમરાતિશોણિતજલૈર્યસ્મિન્ હ્રદાઃ પૂરિતાઃ
ક્ષત્રાદેવ તથાવિધઃ પરિભવસ્તાતસ્ય કેશગ્રહઃ ।
તાન્યેવાહિતહેતિઘસ્મરગુરૂણ્યસ્ત્રાણિ ભાસ્વન્તિ મે
યદ્રામેણ કૃતં તદેવ કુરુતે દ્રોણાત્મજઃ ક્રોધનઃ

}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 3.33)
અત્ર હિ વિકટવર્ણત્વં દીર્ઘસમાસત્વં ચોચિતમ્ । યથા
{પ્રાગ્પ્રાપ્તનિશુમ્ભશાંભવધનુર્દ્વેધાવિધાવિર્ભવત્-
ક્રોધપ્રેરિતભીમભાર્ગવભુજસ્તમ્ભાપવિદ્ધઃ ક્સ્.અણાત્ ।
ઉજ્જ્વાલઃ પરશુર્ભવત્વશિથિલસ્ત્વત્કણ્ઠપીઠાતિથિ-
ર્યેનાનેન જગત્સુ ખણ્ડપરશુર્દેવો હરઃ ખ્યાપ્યતે

}
(ભવભ્તૂતિઽસ્ મહાવીરચરિત 2.33)
યત્ર તુ ન ક્રોધસ્તત્ર ચતુર્થપાદાભિધાને તથૈવ શબ્દપ્રયોગઃ ॥
(2) ઉપહત ઉત્વં પ્રાપ્તો (3) લુપ્તો વા વિસર્ગો યત્ર તત્ । યથા
{ધીરો વિનીતો નિપુણો વરાકારો નૃપો ઽત્ર સઃ ।
યસ્ય ભૃત્યા બલોત્સિક્તા ભક્તા બુદ્ધિપ્રભાવિતાઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
(4) વિસંધિ સંધેર્વૈરૂપ્યમ્ વિશ્લેષોશ્લીલત્વં કષ્ટત્વં ચ । તત્રાદ્યં યહ્તા
{રાજન્વિભાન્તિ ભવતશ્ચરિતાનિ તાનિ
ઇન્દોર્દ્યુતિં દધતિ યાનિ રસાતલેન્તઃ ।
ધીદોર્બલે અતિતતે ઉચિતાનુવૃત્તી
આતન્વતી વિજયસંપદમેત્ય ભાતઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 109)
યથા વા
{તત ઉદિત ઉદારહારહારિદ્યુતિરુચ્ચૈરુદયાચલાદિવેન્દુઃ ।
નિજવંશ ઉદાત્તકાન્તકાન્તિર્બત મુક્તામણિવચ્ચકાસ્ત્યનર્ઘઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
સંહિતાં ન કરોમીતિ સ્વચ્છયા સકૃદપિ દોષઃ પ્રગૃહ્યાદિહેતુકત્વે ત્વસકૃત્ ॥
{વેગાદુડ્ડીય ગગને ચલણ્ડામરચેષ્ટિતઃ ।
અયમુત્તપતે પસ્ત્રી તતો ઽત્રૈવ રુચિઙ્કુરુ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર સંધાવશ્લીલતા ॥
{ઉર્વ્યસાવત્ર તર્વાલી મર્વન્તે ચાર્વવસ્થિતિઃ ।
માત્રર્જુ યુજ્યતે ગન્તું શિરો નમય તન્મનાક્

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 2.10)
(5) હતં લક્ષણાનુસરણે ઽપ્યશ્રવ્યમ્ । અપ્રાપ્તગુરુભાવાન્તલઘુ રસાનનુગુણં ચ વૃત્તં યત્ર તત્ હતવૃત્તમ્ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{અમૃતમમૃતં કઃ સંદેહો મધૂન્યપિ નાન્યથા
મધુરમધિકં ચૂતસ્યાપિ પ્રસન્નરસં ફલમ્ ।
સકૃદપિ પુનર્મધ્યસ્થઃ સન્ રસાન્તરવિજ્જનો
વદતુ યદિહાન્યત્સ્વાદુ સ્યાત્પ્રિયાદશનચ્છદાત્

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 3,2.10)
અત્ર ઽયદિહાન્યત્સ્વાદુ સ્યાત્ઽ; ઇત્યશ્રવ્યમ્ । યથા વા
{જં પરિહરિ_ઉં તીર_ઇ મણ_અંપિ ણ સુન્દરત્તણગુણેણ ।
અહ ણવરં જસ્સ દોસો પડિપક્ખેહિં પિ પડિવણ્ણો

}
[યત્ પરિહર્તું તીર્યતે મનાગપિ ન સુન્દરત્વગુણેન ।
અથ કેવલં યસ્ય દોષઃ પ્રતિપક્ષૈરપિ પ્રતિપન્નઃ ॥]
(આનન્દવર્ધનઽસ્ વિષમબાણલીલા ; હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી)
અત્ર દ્વિતીયતતીયગણૌ સકારભકારૌ ।
{વિકસિતસહકારતારહારિપરિમલગુઞ્જિતપુઞ્જિતદ્વિરેફઃ ।
નવકિસલયચારુચામરશ્રીહરતિ મુનેરપિ માનસં વસન્તઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર હારિશબ્દઃ । હારિપ્રમુદિતસૌરભેતિ પાઠો યુક્તઃ । યથા વા
{અન્યાસ્તા ગુણરત્નરોહણભુવો ધન્યા મૃદન્યૈવ સા
સંભારાઃ ખલુ તેન્ય એવ વિધિના યૈરેષ સૃષ્ટો યુવા ।
શ્રીમત્કાન્તિજુષાં દ્વિષાં કરતલાત્ સ્ત્રીણાં નિતમ્બસ્થલાત્
દૃષ્ટે યત્ર પતન્તિ મૂઢમનસામસ્ત્રાણિ વસ્ત્રાણિ ચ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર ઽવસ્ત્રાણ્યપિઽ; ઇતિ પાઠે લઘુરપિ ગુરુતાં ભજતે ॥
{હા નૃપ હા બુધ હા કવિબન્ધો વિપ્રસહસ્રસમાશ્રય દેવ ।
મુગ્ધવિદગ્ધસભાન્તરરત્ન ક્વાસિ ગતઃ ક્વ વયં ચ તવૈતે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
હાસ્યરસવ્યઞ્જકમેતદ્વૃત્તમ્
(6) ન્યૂનપદં યથા
{તથાભૂતાં દૃષ્ટ્વા નૃપસદસિ પાઞ્ચાલતનયાં
વને વ્યાધૈઃ સાર્ધં સુચિરમુષિતં વલ્કલધરૈઃ ।
વિરાટસ્યાવાસે સ્થિતમનુચિતારમ્ભનિભૃતં
ગુરુઃ ખેદં ખિન્ને મયિ ભજતિ નાદ્યાપિ કુરુષુ ॥220[= 15]॥}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 1.11)
અત્રાસ્માભિરિતિ "ખિન્ન" ઇત્યસ્માત્પૂર્વમિત્થમિતિ ચ ॥
(7) અધિકં યથા
{સ્ફટિકાકૃતિનિર્મલઃ પ્રકામં પ્રતિસંક્રાન્તનિશાતશાસ્ત્રતત્ત્વઃ ।
અવિરુદ્ધસમન્વિતોક્તિયુક્તિઃ પ્રતિમલ્લાસ્તમયોદયઃ સ કો ઽપિ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર આકૃતિશબ્દઃ । યથા વા
{ઇદમનુચિતમક્રમશ્ચ પુંસાં યદિહ જરાસ્વપિ માન્મથા વિકારાઃ ।
યદપિ ચ ન કૃતં નિતમ્બિનીનાં સ્તનપતનાવધિ જીવિતં રતં વા

}
(ભર્તૃહરિઽસ્ શૃઙ્ગારશતક 27)
અત્ર કૃતમિતિ । કૃતં પ્રત્યુત પ્રક્રમભઙ્ગમાવહતિ । તથા ચ ઽયદપિ ચ ન કુરઙ્ગલોચનાનામ્ઽ; ઇતિ પાઠે નિરાકાઙ્ક્ષૈવ પ્રતીતિઃ ॥
(8) કથિતપદં યથા
{અધિકરતલતલ્પં કલ્પિતસ્વાપલીલા-
પરિમિલનનિમીલત્પાણ્ડિમા ગણ્ડપાલી ।
સુતનુ કથય કસ્ય વ્યઞ્જયત્યઞ્જસૈવ
સ્મરનરપતિલીલાયૌવરાજ્યાભિષેકમ્

}
(કુન્તક, વક્રોક્તિજીવિત 1.109)
અત્ર લીલેતિ ॥
(9) પતત્પ્રકર્ષં યથા
{કઃ કઃ કુત્ર ન ઘુર્ઘુરાયિતઘુરીઘોરો ઘુરેત્સૂકરઃ
કઃ કઃ કં કમલાકરં વિકમકં કર્તું કરી નોદ્યતઃ ।
કે કે કાનિ વનાન્યરણ્યમહિષા નોન્મૂલયેયુર્યતઃ
સિંહીસ્નેહવિલાસબદ્ધવસતિઃ પઞ્ચાનનો વર્તતે

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 115)
(10) સમાપ્તપુનરાત્તં યથા
{ક્રેઙ્કારઃ સ્મરકાર્મુકસ્ય સુરતક્રીડાપિકીનાં રવઃ
ઝઙ્કારો રતિમઞ્કરીમધુલિહાં લીલાચકોરીધ્વનિઃ ।
તન્વ્યાઃ કઞ્ચુલિકાપસારણભુજાક્ષેપસ્ખલત્કઙ્કણ-
ક્વાણઃ પ્રેમ તનોતુ વો નવવયોલાસ્યાય વેણુસ્વનઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 116)
(11) દ્વિતીયાર્ધગતૈકવાચકશેષપ્રથમાર્ધં યથા
{મસૃણચરણપાતં ગમ્યતાં ભૂઃ સદર્ભા
વિરચય સિચયાન્તં મૂર્ધ્નિ ઘર્મઃ કઠોરઃ ।
તદિતિ જનકપુત્રી લોચનૈરશ્રુપૂર્ણૈઃ
પથિ પથિકવધૂભિર્વીક્ષિતા શિક્ષિતા ચ

}
(રાજશેખરઽસ્ બાલરામાયણ 6.36)
(12) અભવન્ મતઃ (ઇષ્ટઃ) યોગઃ (સંબન્ધઃ) યત્ર તત્ । યથા
{યેષાં તાસ્ત્રિદશેભદાનસરિતઃ પીતાઃ પ્રતાપોષ્મભિ-
ર્લીલાપાનભુવશ્ચ નન્દનવનચ્છાયાસુ યૈઃ કલ્પિતાઃ ।
યેષાં હુઙ્કૃતયઃ કૃતામરપતિક્ષોભાઃ ક્ષપાચારિણાં
કિં તૈસ્ત્વત્પરિતોષકારિ વિહિતં કિઞ્ચિત્પ્રવાદોચિતમ્

}
(મહિમભટ્ટઽસ્ વ્યક્તિવિવેક)
અત્ર {ગુણાનાં ચ પરાર્થત્વાદસંબન્ધઃ સમત્વાત્સ્યાત્} ઇત્યુક્તનયેન યચ્છબ્દનિદશ્યાનામર્થાનાં પરસ્પરસમન્વયેન યૈર્ ઇત્યત્ર વિશેષસ્યાપ્રતીતિરિતિ । {ક્ષપાચારિભિઃ} ઇતિ પાઠે યુજ્યતે સમન્વયઃ । યથા વા
{ત્વમેવંસૌન્દર્યા સ ચ રુચિરતાયાઃ પરિચિતઃ
કલાનાં સીમાનં પરમિહ યુવામેવ ભજથઃ ।
અપિ દ્વન્દ્વં દિષ્ટ્યા તદિતિ સુભગે સંવદતિ વામ્
અતઃ શેષં યત્સ્યાજ્જિતમિહ તદાનીં ગુણિતયા

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ)
અત્ર યદિત્યત્ર તદિતિ તદાનીમિત્યત્ર યદેતિ વચનં નાસ્તિ । {ચેત્સ્યાત્} ઇતિ યુક્તઃ પાઠઃ । યથા વા
{સંગ્રામાઙ્ગણમાગતેન ભવતા ચાપે સમારોપિતે
દેવાકર્ણય યેન યેન સહસા યદ્યત્સમાસાદિતમ્ ।
કોદણ્ડેન શરાઃ શરૈરરિશિરસ્તેનાપિ ભૂમણ્ડલં
તેન ત્વં ભવતા ચ કીર્તિરતુલા કીર્ત્યા ચ લોકત્રયમ્

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
અત્રાકર્ણનક્રિયાકર્મત્વે કોદણ્ડં શરાનિત્યાદિ વાક્યાર્થસ્ય
કર્મત્વે કોદણ્ડઃ શરા ઇતિ પ્રાપ્તમ્ । ન ચ યચ્છબ્દાર્થસ્તદ્વિશેષણં
વા કોદણ્ડાદિ । ન ચ કેન કેનેત્યાદિ પ્રશ્નઃ । યથા વા
{"ચાપાચાર્યસ્ત્રિપુરવિજયી કાર્તિકેયો વિજેયઃ
શસ્ત્રવ્યસ્તઃ સદનમુદધિર્ભૂરિયં હન્તકારઃ ।
અસ્ત્યેવૈતત્ કિમુ કૃતવતા રેણુકાકણ્ઠબાધાં
બદ્ધસ્પર્દ્ધસ્તવ પરશુના લજ્જતે ચન્દ્રહાસઃ"

}
(રાજશેખરઽસ્ બાલરામાયણ 2.37)
ઇત્યાદૌ ભાર્ગવસ્ય નિન્દાયાં તાત્પર્યમ્ । કૃતવતેતિ પરશૌ સા પ્રતીયતે । ઽકૃતવતઃઽ; ઇતિ તુ પાઠે મતયોગો ભવતિ । યથા વા
{ચત્વારો વયમૃત્વિજઃ સ ભગવાન્ કર્મોપદેષ્ટા હરિઃ
સંગ્રામાધ્વરદીક્ષિતો નરપતિઃ પત્ની ગૃહીતવ્રતા ।
કૌરવ્યાઃ પશવઃ પ્રિયાપરિરભવક્લેશોપશાન્તિઃ ફલં
રાજ્યન્યોપનિમન્ત્રણાય રસતિ સ્ફીતં હતો દુન્દુભિઃ

}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 1.25)
અત્રાધ્વરશબ્દઃસમાસે ગુણીભૂત ઇતિ ન તદર્થઃ સર્વૈઃ સંયુજ્યતે । યથા વા
{જઙ્ઘાકાણ્ડોરુનાલો નખકિરણલસત્લેસરાલીકરાલઃ
પ્રત્યગ્રાલક્તકાભાપ્રસરકિસલયો મઞ્જુમઞ્જીરભૃઙ્ગઃ ।
ભર્તુર્નૃત્તાનુકાર જયતિ નિજતનુસ્વચ્છલાવણ્યવાપી-
સંભૂતામ્ભોજશોભાં વિદધવભિનવો દણ્ડપાદો ભવાન્યાઃ ॥232[=150]॥}
(મહિમભટ્ટઽસ્ વ્યક્તિવિવેક)
અત્ર દણ્ડપાદગતા નિજતનુઃપ્રતીયતે ભવાન્યાઃ સંબન્ધિની તુ વિવક્ષિતા ॥
(13) અવશ્યવક્તવ્યમનુક્તં યત્ર । યથા
{અપ્રાકૃતસ્ય ચરિતાતિશયૈશ્ચ દૃષ્ટૈ-
રત્યદ્ભુતૈરપહૃતસ્ય તથાપિ નાસ્થા ।
કો ઽપ્યેષ વીરશિશુકાકૃતિરપ્રમેય-
સૌન્દર્યસારસમુદાયમયઃ પદાર્થઃ

}
(ભવભ્તૂતિઽસ્ મહાવીરચરિત 2.39)
અત્ર ઽઅપહૃતો ઽસ્મિઽ; ઇત્યપહૃતત્વસ્ય વિધિર્વાચ્યઃ તથાપીત્યસ્ય દ્વિતીયવાક્યગતત્વેનૈવોપપત્તેઃ । યથા વા
{એષો ઽહમદ્રિતનયામુખપદ્મજન્મા
પ્રાપ્તઃ સુરાસુરમનોરથદૂરવર્તી ।
સ્વપ્નેનિરુદ્ધઘટનાધિગતાભિરૂપ-
લક્ષ્મીફલામસુરરાજસુતાં વિધાય

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર મનોરથાનામપિ દૂરવર્તીત્યપ્યર્થો વાચ્યઃ । યથા વા
{ત્વયિ નિબદ્ધરતેઃ પ્રિયવાદિનઃ પ્રણયભઙ્ગપરાઙ્મુખચેતસઃ ।
કમપરાધલવં મમ પશ્યસિ ત્યજસિ માનિનિ દાસજનં યતઃ

}
(કાલિદાસઽસ્ વિક્રમોર્વશીય 4.55)
અત્ર ઽઅપરાધસ્ય લવમપિઽ; ઇતિ વાચ્યમ્ ॥
(14) અસ્થાનસ્થપદં યથા
{પ્રિયેણ સંગ્રથ્ય વિપક્ષસંનિધા-
વુપાહિતાં વક્ષસિ પીવરસ્તને ।
સ્રજં ન કાચિદ્વિજહૌ જલાવિલાં
વસન્તિ હિ પ્રેમ્ણિ ગુણા ન વસ્તુષુ

}
(ભારવિઽસ્ કિરાતાર્જુનીય 8.37)
અત્ર ઽકાચિન્ન વિજહૌઽ; ઇતિ વાચ્યમ્ । યથા વા
{લગ્નઃ કેલિકચગ્રહશ્લથજટાલમ્બેન નિદ્રાન્તરે
મુદ્રાઙ્કઃ શિતિકન્ધરેન્દુશકલેનાન્ત.ગ્કપ્પોલસ્થલમ્ ।
પાર્વત્યા નખલક્ષ્મશઙ્કિતસખીનર્મસ્મિતહ્રીતયા
પ્રોન્મૃષ્ટઃ કરપલ્લવેન કુટિલાતામ્રચ્છવિઃ પાતુ વઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર નખલક્ષ્મેત્યતઃ પૂર્વં ઽકુટિલતામ્ર ...ઽ; ઇતિ વાચ્યમ્ ॥
(15) અસ્થાનસ્થસમાસં યથા
{અદ્યાપિ સ્તનશૈલદુર્ગવિષમે સીમન્તિનીનાં હૃદિ
સ્થાતું વાઞ્છતિ માન એષ ધિગિતિ ક્રોધાદિવાલોહિતઃ ।
પ્રોદ્યદ્દૂરતરપ્રસારિતકરઃ કર્ષત્યસૌ તત્ક્ષણાત્
ફુલ્લત્કૈરવકોશનિઃસરદલિશ્રેણીકૃપાણં શશી

}
(હર્ષઽસ્ નાગાનન્દ 2.41)
અત્ર ક્રુદ્ધસ્યોક્તૌ સમાસો ન કૃતઃ કવેરુક્તૌ તુ કૃતઃ ॥
(16) સંકીર્ણમ્ યત્ર વાક્યાન્તરસ્ય પદાનિ વાક્યાન્તરમનુપ્રવિશન્તિ । યથા
{કિમિતિ ન પશ્યસિ કોપં પાદગતં બહુગુણં ગૃહાણેમમ્ ।
નનુ મુઞ્ચ હૃદયનાથં કણ્ઠે મનસસ્તમોરૂપમ્

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 6.42)
અત્ર પાદગતં બહુગુણં હૃદયનાર્થં કિમિતિ ન પશ્યસિ । ઇમં કણ્ઠે ગૃહાણ મનસસ્તમોરૂપં કોપં મુઞ્ચેતિ । એકવાક્યતાયાં તુ ક્લિષ્ટમિતિ ભેદઃ ॥
(17) ગર્ભિતમ્ યત્ર વાક્યસ્ય મધ્યે વાક્યાન્તરમનુપ્રવિશતિ । યથા
{પરાપકારનિરતૈર્દુર્જનૈઃ સહ સંગતિઃ ।
વદામિ ભવતસ્તત્ત્વં ન વિધેયા કથઞ્ચન

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર તૃતીયપાદો વાક્યાન્તરમધ્યે પ્રવિષ્ટઃ । યથા વા
{લગ્નં રાગાવૃતાઙ્ગ્યા સુદૃઢમિહ યયૈવાસિયષ્ટ્યારિકણ્ઠે
માતઙ્ગાનામપીહોપરિ પરપુરુષૈર્યા ચ દૃષ્ટા પતન્તી ।
તત્સક્તો ઽયં ન કિઞ્ચિદ્ગણયતિ વિદિતં તે ઽસ્તુ તેનાસ્મિ દત્તા
ભૃત્યેભ્યઃ શ્રીનિયોગાદ્ગદિતુમિવ ગતેત્યમ્બુધિં યસ્ય કીર્તિઃ

}
(વેણિદત્તઽસ્ પદ્યવેણી 2)
અત્ર {વિદિતં તેસ્તુ} ઇતિ એતત્કૃતમ્ । પ્રત્યુત લક્ષ્મીસ્તતોપસરતીતિ વિરુદ્ધમતિકૃત્ ॥
(18)
{મઞ્જીરાદિષુ રણિતપ્રાયં પક્ષિષુ ચ કૂજિતપ્રભૃતિ ।
સ્તનિતમણિતાદિ સુરતે મેઘાદિષુ ગર્જિતપ્રમુખમ્ ॥}
ઇતિ પ્રસિદ્ધિમતિક્રાન્તમ્ । યથા
{મહાપ્રલયમારુતક્ષુભિતપુષ્કરાવર્તક-
પ્રચણ્ડઘનગર્જિતપ્રતિરુતાનુકારી મુહુઃ ।
રવઃ શ્રવણભૈરવઃ સ્થગિતરોદસીકન્દરઃ
કુતો ઽદ્ય સમરોદધેરયમ્ભૂતપૂર્વઃ પુરઃ

}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 3.4)
અત્ર રવો મણ્ડૂકાદિષુ પ્રસિદ્ધો ન તૂક્તવિશેષે સિંહનાદે ॥
(19) ભગ્નઃ પ્રક્રમઃ પ્રસ્તાવઃ યત્ર । યથા
{નાથે નિશાયા નિયતેર્નિયોગાદસ્તં ગતે હન્ત નિશાપિ યાતા ।
કુલાઙ્ગનાનાં હિ દશાનુરૂપં નાતઃપરં ભદ્રતરં સમસ્તિ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 122)
અત્ર {ગતે} ઇતિ પ્રક્રાન્તે {યાતા} ઇતિ પ્રકૃતેઃ । {ગતા નિશાપિ} ઇતિ તુ યુક્તમ્ ।
નનુ {નૈકં પદં દ્વિઃ પ્રયોજ્યં પ્રાયેણ} ઇત્યન્યત્ર કથિતપદં દુષ્ટમિતિ ચેહૈવોક્તમ્ । તત્કથમેકસ્ય પદસ્ય દ્વિઃપ્રયોગઃ । ઉચ્યતે । ઉદ્દેશ્યપ્રતિનિર્દેશ્યવ્યતિરિક્તો વિષય એકપદપ્રયોગનિષેધસ્ય । તદ્વતિ વિષયે પ્રત્યુત તસ્યૈવ પદસ્ય સર્વનામ્રો વા પ્રયોગં વિના દોષઃ । તથાહિ ----
{ઉદેતિ સવિતા તામ્રસ્તામ્ર એવાસ્તમેતિ ચ ।
સંપત્તૌ ચ વિપત્તૌ ચ મહતામેકરૂપતા

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 123)
અત્ર રક્ત એવાસ્તમેતીતિ યદિ ક્રિયેત તદા પદાન્તરપ્રતિપાદિતઃ સ એવાર્થો ઽર્થાન્તરતયેવ પ્રતિભાસમાનઃ પ્રતીતિં સ્થગયતિ ॥ યથા વા
{યશોધિગન્તું સુખલિપ્સયા વા મનુષ્યસંખ્યામતિવર્તિતું વા ।
નિરુત્સુકાનામભિયોગભાજાં સમુત્સુકેવાઙ્કમુપૈતિ સિદ્ધિઃ

}
(ભારવિઽસ્ કિરાતાર્જુનીય 3.40)
અત્ર પ્રત્યયસ્ય । ઽસુખમીહિતું વાઽ; ઇતિ યુક્તઃ પાઠઃ ।
{તે હિમાલયમામન્ત્ર્ય પુનઃ પ્રેક્ષ્ય ચ શૂલિનમ્ ।
સિદ્ધં ચાસ્મૈ નિવેદ્યાર્થં તદ્ધિસૃષ્ટા ક્ખમુદ્યયુઃ

}
(કાલિદાસઽસ્ કુમારસંભવ 6.94)
અત્ર સર્વનામ્નઃ । ઽઅનેન વિસૃષ્ટાઃઽ; ઇતિ તુ વાચ્યમ્ ।
{મહીભૃતઃ પુત્રવતો ઽપિ દૃષ્ટિસ્તસ્મિન્નપત્યે ન જગામ તૃપ્તિમ્ ।
અનન્તપુષ્પસ્ય મધોર્હિ ચૂતે દ્વિરેફમાલા સવિશેષસઙ્ગા

}
(કાલિદાસઽસ્ કુમારસંભવ 1.27)
અત્ર પર્યાયસ્ય । {મહીભૃતોપત્યવતો ઽપિ} ઇતિ યુક્તમ્ । {અત્ર સત્યપિ પુત્રે કન્યારૂપે ઽપ્યપત્યે સ્નેહો ઽભૂત્} ઇતિ કેચિત્સમર્થયન્તે ।
{વિપદો ઽભિભવન્ત્યવિક્રમં રહયત્યાપદુપેતમાયતિઃ ।
નિયતા લઘુતા નિરાયતેરગરીયાન્ન પદં નૃપશ્રિયઃ

}
(ભારવિઽસ્ કિરાતાર્જુનીય 2.14)
અત્રોપસર્ગસ્ય પર્યાયસ્ય ચ । {તદભિભવઃ કુરુતે નિરાયતિમ્} । લઘુતાં ભજતે નિરાયતિર્લઘુતાવાન્ન પદં નૃપશ્રિયઃ ॥ ઇતિ યુક્તમ્ ।
{કાચિત્કીર્ણા રજોભિર્દિવમનુવિદધૌ મન્દવજ્ત્રેન્દુલક્ષ્મી-
રશ્રીકાઃ કાશ્ચિદન્તર્દિશ ઇવ દધિરે દાહમુદ્ભ્રાન્તસત્ત્વાઃ ।
ભ્રેમુર્વાત્યા ઇવાન્યાઃ પ્રતિપદમપરા ભૂમિવત્કમ્પમાનાઃ
પ્રસ્થાને પાર્થિવાનામશિવમિતિ પુરો ભાવિ નાર્યઃ શશંસુઃ

}
(માઘઽસ્ સિશુપાલવધ 15.96)
અત્ર વચનસ્ય । ઽકાશિચિત્કીર્ણા રજોભિર્દિવમનુવિદધુર્મન્દવક્ત્રેન્દુશોભા નિઃશ્રીકાઃઽ; ઇતિ ઽકમ્પમાનાઃઽ; ઇત્યત્ર ઽકમ્પમાપુઃઽ; ઇતિ ચ પઠનીયમ્ ।
{ગાહન્તાં મહિષા નિપાનસલિલં શૃઙ્ગૈર્મુહુસ્તાડિતં
છાયાબદ્ધકદમ્બકં મૃગકુલં રોમન્થમભ્યસ્યતાં ।
વિશ્રબ્ધૈઃ ક્રિયતાં વરાહપતિભિર્મુસ્તાક્ષતિઃ પલ્વલે
વિશ્રાન્તિં લભતામિદં ચ શિથિલજ્યાબન્ધમસ્મદ્ધનુઃ

}
(કાલિદાસઽસ્ અભિજ્ઞાનશકુન્તલમ્ 2.6)
અત્ર કારકસ્ય । {વિશ્રબ્ધા રચયન્તુ શૂકરવરા મુસ્તાક્ષતિમ્} ઇત્યદુષ્ટમ્ ।
{અકલિતતપસ્તેજોવીર્યપ્રથિમ્નિ યશોનિધા-
વવિતથમદાધ્માતે રોષાન્મુનાવભિગચ્છતિ ।
અભિનવધનુર્વિદ્યાદર્પક્ષમાય ચ કર્મણે
સ્ફુરતિ રભસાત્પાણિઃ પાદોપસંગ્રહણાય ચ

}
(ભવભ્તૂતિઽસ્ મહાવીરચરિત 2.30)
અત્ર ક્રમસ્ય । પાદોપસંગ્રહણાયતિ પૂર્વં વાચ્યમ્ । એવમન્યદપ્યનુસર્તવ્યમ્ ॥
(20) અવિદ્યમાનઃ ક્રમો યત્ર । યથા
{દ્વયં ગતં સંપ્રતિ શોચનીયતાં
સમાગમપ્રાર્થનયા કપાલિનઃ ।
કલા ચ સા કાન્તિમતી કલાવતઃ
ત્વમસ્ય લોકસ્ય ચ નેત્રકૌમુદી ॥252[=186]॥}
(કાલિદાસઽસ્ કુમારસંભવ 5.71)
અત્ર ત્વંશબ્દાનન્તરં ચકારો યુક્તઃ । યથા વા
{શક્તિર્નિસ્ત્રિંશજેયં તવ ભુજયુગલે નાથ દોષાકરશ્રી-
ર્વક્ત્રે પાર્શ્વે તથૈષા પ્રતિવસતિ મહાકુટ્ટની ખડ્ગયષ્ટિઃ ।
આજ્ઞેયં સર્વગા તે વિલસતિ ચ પુરઃ કિં મયા વૃદ્ધયા તે
પ્રોચ્યેવેત્થં પ્રકોપાચ્છશિકરસિતયા યસ્ય કીર્ત્યા પ્રયાતમ્

}
(વેણિદત્તઽસ્ પદ્યવેણી 2)
અત્ર {ઇત્થં પ્રોચ્યેવ} ઇતિ ન્યાય્યમ્ । તથા
{લગ્નં રાગાવૃતાઙ્ગ્યા- ...... ॥253 (ક) ॥}
ઇત્યદૌ {ઇતિ શ્રીનિયોગાત્} ઇતિ વાચ્યમ્ ॥
(21) અમતઃ પ્રકૃતવિરુદ્ધઃ પરાર્થો યત્ર । યથા
{રામમન્મથશરેણ તાડિતા દુઃસહેન હૃદયે નિશાચરી ।
ગન્ધવદ્રુધિરચન્દનોક્ષિતા જીવિતેશવસતિં જગામ સા

}
(કાલિદાસઽસ્ રઘુવંશ 11.20)
અત્ર પ્રકૃતે રસે વિરુદ્ધસ્ય શૃઙ્ગારસ્ય વ્યઞ્જકોપરો ઽર્થઃ

અર્થદોષાનાહ
અર્થો ઽપુષ્ટઃ કષ્ટો વ્યાહતપુનરુક્તદુષ્ક્રમગ્રામ્યાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સંદિગ્ધો નિર્હેતુઃ પ્રસિદ્ધિવિદ્યાવિરુદ્ધશ્ચ ।
અનવીકૃતઃ સનિયમાનિયમવિશેષા વિશેષપરિવૃત્તાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સાકાઙ્ક્ષો ઽપદયુક્તઃ સહચરભિન્નઃ પ્રકાશિતવિરુદ્ધઃ ।
વિધ્યનુવાદાયુક્તસ્ત્યક્તપુનઃસ્વીકૃતો ઽશ્લીલઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
દુષ્ટ ઇતિ સંબધ્યતે । ક્રંએણોદાહરણમ્ ----
(1) [અપુષ્ટ]
{અતિવિતતગગનસરણિપ્રસરણપરિમુક્તવિશ્રમાનન્દઃ ।
મરુદુલ્લાસિતસૌરભકમલાકરહાસકૃદ્રવિર્જયતિ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 126)
અત્રાતિવિતતત્વાદયો ઽનુપાદાને ઽપિ પ્રતિપાદ્યમાનમર્થં ન બાધન્ત ઇત્યપુષ્ટાઃ ન ત્વસંગતાઃ પુનરુક્તા વા ॥
(2) [કષ્ટ-અર્થ]
{સદા મધ્યે યાસામિયમમૃતનિ[ઃ]સ્યન્દમધુરા
સરસ્વત્યુદ્દામા વહતિ બહુમાર્ગા પરિમલમ્ ।
પ્રસાદં તા એતા ઘનપરિચિતાઃ કેન મહતાં
મહાકાવ્યવ્યોમ્નિ સ્ફુરિતમધુરા યાન્તુ રુચયઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 127)
અત્ર યાસાં કવિરુચીનાં મધ્યે સુકુમારવિચિત્રમધ્યમાત્મકત્રિમાર્ગા ભારતી ચમત્કારં વહતિ તાઃ ગમ્ભીરકાવ્યપરિચિતાઃ કથમિતરકાવ્યવત્ પ્રસન્ના ભવન્તુ । યાસામાદિત્યપ્રભાણાં મધ્યે ત્રિપથગા વહતિ તા મેઘપરિચિતાઃ કથં પ્રસન્ના ભવન્તીતિ સંક્ષેપાર્થઃ ॥
(3) [વ્યાહત-અર્થ]
{જગતિ જયિનસ્તે તે ભાવા નવેન્દુકલાદયઃ
પ્રકૃતિમધુરાઃ સન્ત્યેવાન્યે મનો મદયન્તિ યે ।
મમ તુ યદિયં યાતા લોકે વિલોચનચન્દ્રિકા
નયનવિષયં જન્મન્યેકઃ સ એવ મહોત્સવઃ

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ 1.36)
અત્રેન્દુકલાદયો યં પ્રતિ પસ્પશપ્રાયાઃ સ એવ ચન્દ્રિકાત્વમ્ ઉત્કર્ષાર્થમારોપયતીતિ વ્યાહતત્વમ્ ॥
(4) [પુનરુક્તઃ]
{કૃતમનુમતમિત્યાદિ ॥258[=39]॥}
[કૃતમનુમતં દૃષ્ટં વા યૈરિદં ગુરુપાતકં
મનુજપશુભિર્નિર્મર્યાદૈર્ભવદ્ભિરુદાયુધૈઃ ।
નરકરિપુણા સાર્ધ તેષાં સભીમકિરીટિના-
મયમહ[મ]સૃઙ્મેદોમાંસૈઃ કરોમિ દિશાં બલિમ્

]
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 3.24)
અત્રાર્જુનાર્જુનેતિ ભવદ્ભિરિતિ ચોક્તે સભીમકિરીટિનામિતિ કિરીટિપદાર્થઃ પુનરુક્તઃ । યથા વા
{અસ્ત્રજ્વાલાવલીઢપ્રતિબલજલધેરન્તરૌર્વાયમાણે
સેનાનાથે સ્થિતેસ્મિન્મમ પિતરિ ગુરૌ સર્વધન્વીશ્વરાણામ્ ।
કર્ણાલં સંભ્રમેણ વ્રજ કૃપ સમરં મુઞ્ચ હાર્દિક્ય શઙ્કાં
તાતે ચાપદ્ધિતીયે વહતિ રણધુરં કો ભયસ્યાવકાશઃ

}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 3.7)
અત્ર ચતુર્થપાદવાક્યાર્થઃ પુનરુક્તઃ ॥
(5) [દુષ્ક્રમઃ]
{ભૂપાલરત્ન નિર્દૈન્યપ્રદાનપ્રથિતોત્સવ ।
વિશ્રાણય તુરઙ્ગં મે માતઙ્ગં વા મદાલસમ્

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 126)
અત્ર માતઙ્ગસ્ય પ્રાઙ્નિર્દેશો યુક્તઃ ।
(6) [ગ્રામ્યઃ]
{સ્વપિતિ યાવદયં નિકટે જનઃ સ્વપિમિ તાવદહં કિમપૈતિ તે ।
તદપિ સાંપ્રતમાહર કૂર્પરં ત્વરિતમૂરુમુદઞ્ચય કુઞ્ચિતમ્

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા)
એષો ઽવિદગ્ધઃ ॥
(7) [સન્દિગ્ધઃ]
{માત્સર્યમુત્સાર્યેત્યાદિ ॥262[=133]॥}
[માત્સર્યમુત્સાર્ય વિચાર્ય કાર્યમાર્યાઃ સમર્યાદમુદાહરન્તુ ।
સેવ્યા નિતમ્બાઃ કિમુ ભૂધરાણામ્ ઉત સ્મરસ્મેરવિલાસિનીનામ્

]
(ભર્તૃહરિઽસ્ શૃઙ્ગારશતક, સુભાષિતત્રિશતી 36)
અત્ર પ્રકરણાદ્યભાવે સંદેહઃ શાન્તશૃઙ્ગાર્યન્યતરાભિધાને તુ નિશ્ચયઃ ॥
(8) [નિર્હેતુઃ]
{ગૃહીતં યેનાસીઃ પરિભવભયાન્નોચિતમપિ
પ્રભાવાદ્યસ્યાભૂન્ન ખલુ તવ કશ્ચિન્ન વિષયઃ ।
પરિત્યક્તં તેન ત્વમસિ સુતશોકાન્ન તુ ભયા-
દ્વિમોક્ષ્યે શસ્ત્ર ત્વામહમપિ યતઃ સ્વસ્તિ ભવતે

}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 3.19)
અત્ર [દ્વિતીય]શસ્ત્રમોચને હેતુર્નોપાત્તઃ ॥
(9) [પ્રસિદ્ધિવિરોધઃ]
{ઇદં તે કેનોક્તં કથય કમલાતઙ્કવદને
યદેતસ્મિન્ હેમ્નઃ કટકમિતિ ધત્સે ખલુ ધિયમ્ ।
ઇદં તદ્ દુઃસાધાક્રમણપરમાસ્ત્રં સ્મૃતિભુવા
તવ પ્રીત્યા ચક્રં કરકમલમૂલે વિનિહિતમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર કામસ્ય ચક્રં લોકે ઽપ્રસિદ્ધમ્ । યથા વા
(9અ)
{ઉપપરિસરં ગોદાવર્યાઃ પરિત્યજતાધ્વગાઃ
સરણિમપરો માર્ગસ્ત્વદ્ભવદ્ભિરિહેક્ષ્યતામ્ ।
ઇહ હિ વિહિતો રક્તાશોકઃ કયાપિ હતાશયા
ચરણલિનન્યાસોદઞ્ચન્નવાઙ્કુરકઞ્ચુકઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર પાદાઘાતેનાશોકસ્ય પુષ્પોદ્ગમઃ કવિષુ પ્રસિદ્ધો ન પુનરઙ્કુરોદ્ગમઃ ।
({સુસિતવસનાલઙ્કારાયાં કદાચન કૌમુદી-
મહસિ સુદૃશિ સ્વૈરં યાન્ત્યાં ગતોસ્તમભૂદ્ચિધુઃ ।
તદનુ ભવતઃ કીર્તિઃ કેનાપ્યગીયત યેન સા
પ્રિયગૃહમગાન્મુક્તાશઙ્કા ક્વ નાસિ શુભપ્રદઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 121)
અત્રામૂર્તાપિ કીર્તિઃ જ્યોત્સ્નાવત્પ્રકાશરૂપા કથિતેતિ લોકવિરુદ્ધમપિ કવિપ્રસિદ્ધેર્ન દુષ્ટમ્ ॥)
(10) [વિદ્યાવિરોધઃ]
{સદા સ્નાત્વા નિશીથિન્યાં સકલં વાસરં બુધઃ ।
નાનાવિધાનિ શાસ્ત્રાણિ વ્યાચષ્ટે ચ શૃણોતિ ચ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 132)
ગ્રહોપરાગાદિકં વિના રાત્રૌ સ્નાનં ધર્મશાસ્ત્રણ વિરુદ્ધમ્ ।
(10 અ)
{અનન્યસદૃશં યસ્ય બલં બાહ્વોઃ સમીક્ષ્યતે ।
ષાડગુણ્યાનુસૃતિસ્તસ્ય સત્યં સા નિષ્પ્રયોજના

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ 240)
એતત્ અર્થશાસ્ત્રેણ ।
(10 આ)
{વિધાય દૂરે કેયૂરમનઙ્ગાઙ્ગણમઙ્ગના ।
બભાર કાન્તેન કૃતાં કરજોલ્લેખમાલિકામ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર કેયૂરપદે નખક્સટં ન વિહિતમિતિ । એતત્કામશાસ્ત્રેણ ।
(10 ઇ)
{કષ્ટાઙ્ગયોગપરિશીલનકીલનેન
દુઃસાધસિદ્ધિસવિધં વિદધદ્વિદૂરે ।
આસાદયન્નભિમતામધુના વિવેક-
ખ્યાતિં સમાધિધનમૌલિમર્ણિર્વિમુક્તઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર વિવેકખ્યાતિસ્તતઃ સંપ્રજ્ઞાતસમાધિઃ પશ્ચાદસંપ્રજ્ઞાતસ્તતો મુક્તિર્ન તુ વિવેકખ્યાતૌ । એતત્ યોગશાસ્ત્રેણ ॥
એવં વિદ્યાન્તરૈરપિ વિરુદ્ધમુદાહાર્યમ્ ॥
(11) [અનવીકૃતઃ]
{પ્રાપ્તાઃ શ્રિયઃ સકલકામદુઘાસ્તતઃ કિમ્
દત્તં પદં શિરસિ વિદ્વિષતાં તતઃ કિમ્ ।
સંતર્પિતાઃ પ્રણયિનો વિભવૈસ્તતઃ કિમ્
કલ્પં સ્થિતં તનુભૃતાં તનુભિસ્તતઃ કિમ્

}
(ભર્તૃહરિઽસ્ વૈરાગ્યશતક 67)
અત્ર તતઃ કિમિતિ ન નવીકૃતમ્ । તત્તુ યથા
{યદિ દહત્યનલોત્ર કિમદ્ભુતં યદિ ચ ગૌરવમદ્રિષુ કિં તતઃ ।
લવણમમ્બુ સદૈવ મહોદધેઃ પ્રકૃતિરેવ સતામવિષાદિતા

}
(આનન્દવર્ધનઽસ્ દેવિશતક)
(12) [સનિયમપરિવૃત્તઃ]
{યત્રાનુલ્લિખિતાર્થમેવ નિખિલં નિર્માણમેતદ્વિધેર્-
ઉત્કર્ષપ્રતિયોગિકલ્પનમપિ ન્યક્કારકોટિઃ પરા ।
યાતાઃ પ્રાણભૃતાં મનોરથગતીરુલ્લઙ્ઘ્ય યત્સંપદસ્
તસ્યાભાસમણીકૃતાશ્મસુમણેરશ્મત્વમેવોચિતમ્

}
(કુન્તકઽસ્ વક્રોક્તિજીવિત [1.29])
અત્ર {છાયામાત્રમણીકૃતાશ્મસુ મણેસ્તસ્યાશ્મતૈવોચિતા} ઇતિ સનિયમત્વં વાચ્યમ્ ॥
(13) [અનિયમપરિવૃત્તઃ]
{વક્ત્રામ્ભોજં સરસ્વત્યધિવસતિ સદા શોણ એવાધરસ્તે
બાહુઃ કાકુત્સ્થવીર્યસ્મૃતિકરણપટુર્દક્ષિણસ્તે સમુદ્રઃ ।
વાહિન્યઃ પાર્શ્વમેતાઃ ક્ષણમપિ ભવતો નૈવ મુઞ્ચન્ત્યભીક્ષણં
સ્વચ્છેન્તર્માનસેસ્મિન્ કથમવનિપતે તેમ્બુપાનાભિલાષઃ

}
(બલ્લાલઽસ્ ભોજપ્રબન્ધ 230)
અત્ર {શોણ એવ} ઇતિ નિયમો ન વાચ્યઃ ॥
(14) [વિશેષપરિવૃત્તઃ]
{શ્યામાં શ્યામલિમાનમાનયત ભોઃ સાન્દ્રૈર્મષીકૂર્ચકૈર્
મન્ત્રં તન્ત્રમથ પ્રયુજ્ય હરત શ્વેતોત્પલાનાં શ્રિયમ્ ।
ચન્દ્રં ચર્ણયત ક્ષણાચ્ચ કણશઃ કૃત્વા શિલાપટ્ટકે
યેન દ્રષ્ટુમહં ક્ષમે દશ દિશસ્તદ્વક્ત્રમુદ્રાઙ્કિતાઃ

}
(રાજશેખરઽસ્ વિદ્ધશાલભઞ્જિકા 3.1)
અત્ર ઽજ્યૌત્સ્નીમ્ઽ; ઇતિ શ્યામાવિશેષો વાચ્યઃ ॥
(15) [અવિશેષપરિવૃત્તઃ]
{કલ્લોલવેલ્લિતદૃષત્પરુષપ્રહારૈ
રત્નાન્યમૂનિ મકરાલય માવમંસ્થાઃ ।
કિં કૌસ્તુભેન વિહિતો ભવતો ન નામ
યા[ઞ્ચ્]આપ્રસારિતકરઃ પુરુષોત્તમે ઽપિ

}
(ભલ્લટશતક 62)
અત્ર {એકેન કિં ન વિહિતો ભવતઃ સ નામ} ઇતિ સામાન્યં વાચ્યમ્ ।
(16) [સાકાઙ્ક્ષઃ]
{અર્થિત્વે પ્રકટીકૃતે ઽપિ ન ફલપ્રાપ્તિઃ પ્રભોઃ પ્રત્યુત
દ્રુહ્યન્ દાશરથિર્વિરુદ્ધચરિતો યુક્તસ્તયા કન્યયા ।
ઉત્કર્ષં ચ પરસ્ય માનયશસોર્વિસ્રંસનં ચાત્મનઃ
સ્ત્રીરત્નં ચ જગત્પતિર્દશમુખો દેવઃ કથં મૃષ્યતે

}
(ભવભ્તૂતિઽસ્ મહાવીરચરિત 2.9)
અત્ર સ્ત્રીરત્નમ્ ઽઉપેક્સ્.ઇતુમ્ઽ; ઇત્યાકાઙ્ક્ષતિ । નહિ પરસ્યેત્યનેન સંબન્ધો યોગ્યઃ ॥
(17) [અપદયુક્તઃ]
{આજ્ઞા શક્રશિખામણિપ્રણયિની શાસ્ત્રાણિ ચક્ષુર્નવં
ભક્તિર્ભૂતપતૌ પિનાકિનિ પદં લઙ્કેતિ દિવ્યા પુરી ।
ઉત્પત્તિર્દ્રુહિણાન્વયે ચ તદહો નેદૃગ્વરો લભ્યતે
સ્યાચ્ચેદેષ ન રાવણઃ ક્વ નુ પુનઃ સર્વત્ર સર્વે ગુણાઃ

}
(રાજશેખરઽસ્ બાલરામાયણ 1.36)
અત્ર ઽસ્યાચ્ચેદેષ ન રાવણઃઽ; ઇત્યત્ર એવ સમાપ્યમ્ ॥
(18) [સહચરભિન્નઃ]
{શ્રુતેન બુદ્ધિર્વ્યસનેન મૂર્ખતા મદેન નારી સલિલેન નિમ્નગા ।
નિશા શશાઙ્કેન ધૃતિઃસમાધિના નયેન ચાલઙ્ક્રિયતે નરેન્દ્રતા

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 140)
અત્ર શ્રુતાદિભિરુત્કૃષ્ટૈઃ સહચરિતૈર્વ્યસનમૂર્ખતયોર્નિકૃષ્ટયોર્ભિન્નત્વમ્ ।
(19) [પ્રકાશિતવિરુદ્ધઃ]
{લગ્નં રાગાવૃતાઙ્ગ્યા- ....... ॥280[=241]॥}
[લગ્નં રાગાવૃતાઙ્ગ્યા સુદૃઢમિહ યયૈવાસિયષ્ટ્યારિકણ્ઠે
માતઙ્ગાનામપીહોપરિ પરપુરુષૈર્યા ચ દૃષ્ટા પતન્તી ।
તત્સક્તો ઽયં ન કિઞ્ચિદ્ગણયતિ વિદિતં તેસ્તુ તેનાસ્મિ દત્તા
ભૃત્યેભ્યઃ શ્રીનિયોગાદ્ગદિતુમિવ ગતેત્યમ્બુધિં યસ્ય કીર્તિઃ

]
(વેણિદત્તઽસ્ પદ્યવેણી 2)
ઇત્યત્ર વિદિતં તેસ્ત્વિત્યનેન શ્રીસ્તસ્માદપસરતીતિ વિરુદ્ધં પ્રકાશ્યતે ॥
(20) [વિધ્યયુક્તઃ]
{પ્રયત્નપરિબોધિતઃ સ્તુતિભિરદ્ય શેષે નિશા-
મકેશવમપાણ્ડવં ભુવનમદ્ય નિઃસોમકમ્ ।
ઇયં પરિસમાપ્યતે રણકથાદ્ય દોઃશાલિના-
મપૈતુ રિપુકાનનાતિગુરુરદ્ય ભારો ભુવઃ

}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 3.34)
અત્ર {શયિતઃ પ્રયત્નેન બોધ્યસે} ઇતિ વિધેયમ્ । યથા વા
{વાતાહારતયા જગદ્વિષધરૈરાશ્વાસ્ય નિઃશષિતં
તે ગ્રસ્તાઃ પુનરભ્રતોયકણિકાતીવ્રવ્રતૈર્બર્હિભિઃ ।
તે ઽપિ ક્રુરચમૂરુચર્મવસનૈર્નીતાઃ ક્ષયં લુબ્ધકૈર્-
દમ્ભસ્ય સ્ફુરિતં વિદન્નપિ જનો જાલ્મો ગુણાનીહતે

}
(ભલ્લટશતક 87)
અત્ર વાતાહારાદિત્રયં વ્યુત્ક્રમેણ વાચ્યમ્ ॥
(21) [અનુવાદાયુક્તઃ]
{અરે રામાહસ્તાભરણ ભસલશ્રેણિશરણ
સ્મરક્રીડાવ્રીડાશમન વિરહિપ્રાણદમન ।
સરોહંસોત્તંસ પ્રચલદલ નીલોત્પલ સખે
સખેદો ઽહં મોહં શ્લથય કથય ક્વેન્દુવદના

}
(કાલિદાસઽસ્ વિક્રમોર્વશીય)
અત્ર ઽવિહહિપ્રાણદમનઽ; ઇતિ નાનુવાદ્યમ્ ॥
(22) [ત્યક્તપુનઃસ્વીકૃતઃ]
{લગ્નં રાગાવૃતાઙ્ગ્યેત્યાદિ ॥284=41॥}
[લગ્નં રાગાવૃતાઙ્ગ્યા સુદૃઢમિહ યયૈવાસિયષ્ટ્યારિકણ્ઠે
માતઙ્ગાનામપીહોપરિ પરપુરુષૈર્યા ચ દૃષ્ટા પતન્તી ।
તત્સક્તો ઽયં ન કિઞ્ચિદ્ગણયતિ વિદિતં તેસ્તુ તેનાસ્મિ દત્તા
ભૃત્યેભ્યઃ શ્રીનિયોગાદ્ગદિતુમિવ ગતેત્યમ્બુધિં યસ્ય કીર્તિઃ

]
(વેણિદત્તઽસ્ પદ્યવેણી 2)
અત્ર {વિદિતં તેસ્તુ} ઇત્યુપસંહૃતો ઽપિ તેનેત્યાદિના પુનરુપાત્તઃ ॥
(23) [અશ્લીલઃ]
{હન્તુમેવ પ્રવૃત્તસ્ય સ્તબ્ધસ્ય વિવરૈષિણઃ ।
યથાસ્ય જાયતે પાતો ન તથા પુનરુન્નતિઃ

}
(ભામહઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 1.51)
અત્ર પુંવ્યઞ્જનસ્યાપિ પ્રતીતિઃ ॥
યત્રૈકો દોષઃ પ્રદર્શિતસ્તત્ર દોષાન્તરાણ્યપિ સન્તિ તથાપિ તેષાં તત્રાપ્રકૃતત્વાત્પ્રકાશનં ન કૃતમ્ ॥55-57॥
કર્ણાવતંસાદિપદે કર્ણાદિધ્વનિનિર્મિતિઃ ।
સંનિધાનાદિબોધાર્થં ...
અવતંસાદીનિ કર્ણાદ્યાભરણાન્યેવોચ્યન્તે । તત્ર કર્ણાદિશબ્દાઃ કર્ણાદિસ્થિતિપ્રતિપત્તયે । યથા
{અસ્યાઃ કર્ણાવતંસેન જિતં સર્વં વિભૂષણમ્ ।
તથૈવ શોભતેત્યર્થમસ્યાઃ શ્રવણકુણ્ડલમ્

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 2,2.14)
{અપૂર્વમધુરામોદપ્રમોદિતદિશસ્તતઃ ।
આયયુર્ભૃઙ્ગમુખરાઃ શિરઃશેખરશાલિનઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર કર્ણશ્રવણશિરઃશબ્દાઃ સંનિધાનપ્રતીત્યર્થાઃ ॥
{વિદીર્ણાભિમુખારાતિકરાલે સંગરાન્તરે ।
ધનુર્જ્યાકિણચિહ્નેન દોષ્ણા વિસ્ફુરિતં તવ

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 2,2.13)
અત્ર ધનુઃશબ્દ આરૂઠત્વાવગતયે ॥
અન્યત્ર તુ
{જ્યાબન્ધનિષ્પન્દભુજેન યસ્ય વિનિશ્વમદ્વક્ત્રપરંપરેણ ।
કારાગૃહે નિર્જિતવાસવને લઙ્કેશ્વરેણોષિતમા પ્રસાદાત્

}
(કાલિદાસઽસ્ રઘુવંશ 6.20)
ઇત્યત્ર કેવલો જ્યાશબ્દઃ ।
{પ્રાણેશ્વરપરિષ્વઙ્ગવિભ્રમપ્રતિપત્તિભિઃ ।
મુક્તાહારેણ લસતા હસતીવ સ્તનદ્વયમ્

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 2,2.15)
અત્ર મુક્તાનામન્યરત્નામિશ્રિતત્વબોધનાય મુક્તાશબ્દઃ ।
{સૌન્દર્યસંપત્ તારુણ્યં યસ્યાસ્તે તે ચ વિભ્રમાઃ ।
ષટ્પદાન્ પુષ્પમાલેવ કાન્ નાકર્ષતિ સા સખે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રોત્કૃષ્ટપુષ્પવિષયે પુષ્પશબ્દઃ । નિરુપપદો હિ માલાશબ્દઃ પુષ્પસ્રજમેવાભિધત્તે ॥
... સ્થિતેષ્વેતત્સમર્થનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
{ન ખલુ કર્ણાવતંસાદિવજ્જઘનકાઞ્ચીત્યાદિ ક્રિયતે ।
જગાદ મધુરાં વાચં વિશદાક્ષરશાલિનીમ્

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 2,2.18)
ઇત્યાદૌ ક્રિયાવિશેષણત્વે ઽપિ વિવક્ષિતાર્થપ્રતીતિસિદ્ધૌ {ગતાર્થસ્યાપિ વિશેષ્યસ્ય વિશેષણદાનાર્થં ક્વચિત્પ્રયોગઃ કાર્યઃ} ઇતિ ન યુક્તમ્ । યુક્તત્વે વા
{ચરણત્રપરિત્રાણરહિતાભ્યામપિ દ્રુતમ્ ।
પાદાભ્યાં દૂરમધ્વાનં વ્રજન્નેષ ન ખિદ્યતે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ઇત્યુદાહાર્યમ્

ખ્યાતે ઽર્થે નિર્હેતોરદુષ્ટતા- ...
યથા
{ચન્દ્રં ગતા પદ્મગુણાન્ન ભુઙ્ક્તે પદ્માશ્રિતા ચાન્દ્રમસીમભિખ્યામ્ ।
ઉમામુખં તુ પ્રતિપદ્ય લોલા દ્વિસંશ્રયાં પ્રીતિમવાપ લક્ષ્મીઃ

}
(કાલિદાસઽસ્ કુમારસંભવ 1.43)
અત્ર રાત્રૌ પદ્મસ્ય સંકોચઃ દિવા ચન્દ્રમસશ્ચ નિષ્પ્રભત્વં લોકપ્રસિદ્ધમિતિ ઽન ભુઙ્ક્તે ઽ; ઇતિ હેતું નાપેક્ષતે ॥
... અનુકરણે તુ સર્વેષામ્ ।
સર્વેષાં શ્રુતિકટુપ્રભૃતીનાં દોષાણામ્ । યથા
{મૃગચક્ષુષમદ્રાક્ષમિત્યાદિ કથયત્યયમ્ ।
પશ્યૈષ ચ ગવિત્યાહ સૂત્રામાણં યજેત ચ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 147)
વક્ત્રાદ્યૌચિત્યવશાદ્દોષો ઽપિ ગુણઃ ક્વચિત્ક્વચિન્નોભૌ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વકૃપ્રતિપાદ્યવ્યઙ્ગવાચ્યપ્રકરણાદીનાં મહિમ્ના દોષો ઽપિ ક્વચિદગુણઃ ક્વચિન્ન દોષો ન ગુણઃ । તત્ર વ્યાકરણાદૌ વક્તરિ પ્રતિપાદ્યે ચ રૌદ્રાદૌ ચ રસે વ્યઙ્ગે કષ્ટત્વં ગુણઃ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{દીર્ઘીઙ્વેવીઙ્સમઃ કશ્ચિદ્ગુણવૃદ્ધ્યોરભાજનમ્ ।
ક્વિપ્પ્રત્યયનિભઃ કશ્ચિદ્યત્ર સંનિહિતે ન તે

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 43)
{યદા ત્વામહમદ્રાક્ષં પદવિદ્યાવિશારદમ્ ।
ઉપાધ્યાયં તદાસ્માર્ષં સમસ્પ્રાક્ષં ચ સંમદમ્

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 149)
{અન્ત્રપ્રોતબૃહત્કપાલનલકક્રૂરક્વણત્કઙ્કણ-
પ્રાયપ્રેઙ્ખિતભૂરિભૂષણરવૈરાઘોષયન્ત્યમ્બરમ્ ।
પીતચ્છર્દિતરક્તકર્દમઘનપ્રાગ્ભારઘોરોલ્લસ-
દ્વ્યાલોલસ્તનભારભૈરવવપુર્દર્પોદ્ધતં ધાવતિ

}
(ભવભ્તૂતિઽસ્ મહાવીરચરિત 1.35)
વાચ્યવશાદ્યથા
{માતઙ્ગાઃ કિમુ વિલ્ગિતૈઃ કિમફલૈરાડમ્બરૈર્જમ્બુકાઃ
સારઙ્ગા મહિષા મદં વ્રજથ કિં શૂન્યેષુ શરા ન કે ।
કોપાટોપસમુદ્ભટોત્કટસટાકોટેરિભારેઃ પુરઃ
સિન્ધુધ્વાનિનિ હુઙ્કૃતે સ્ફુરતિ યત્ તદ્ગર્જિતં ગર્જિતમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર સિંહે વાચ્યે પરુષાઃ શબ્દાઃ ॥
પ્રકરણવશાદ્યથા
{રક્તાશોક કૃશોદરી ક્ક નુ ગતા ત્યક્ત્વાનુરક્તં જનં
નો દૃષ્ટેતિ મુધૈવ ચાલયસિ કિં વાતાવધૂતં શિરઃ ।
ઉત્કણ્ઠાઘટમાનષડ્પદઘટાસંઘટ્ટદષ્.ટચ્છદ-
સ્તત્પાદાહતિમન્તરેણ ભવતઃ પુષ્પોદ્ગમો ઽયં કુતઃ

}
(કાલિદાસઽસ્ વિક્રમોર્વશીય 4)
અત્ર શિરોધૂનનેન કુપિતસ્ય વચસિ ॥
ક્વચિન્નીરસે ન ગુણો ન દોષઃ । યથા
{શીર્ણઘ્રાણાઙ્ઘ્રપાણીન્ વ્રણિભિરપઘનૈર્ઘરાવ્યક્તઘોષાન્
દીર્ઘાઘ્રાતાનઘૌઘૈઃ પુનરપિ ઘટયત્યેક ઉલ્લાઘયન્ યઃ ।
ઘર્માંશોસ્તસ્ય વોન્તર્દ્વિગુણઘનઘૃણાનિઘ્નનિર્વિઘ્નવૃત્તેર્
દત્તાર્ઘાઃ સિદ્ધસંઘૈર્વિદધતુ ઘૃણયઃ શીઘ્રમંહોવિઘાતમ્

}
(મયૂરઽસ્ સૂર્યશતક 6)
અપ્રયુક્તનિહતાર્થૌ શ્લેષાદાવદુષ્ટૌ । યથા
{યેન ધ્વસ્તમનોભવેન બલિજિત્કાયઃ પુરા સ્ત્રીકૃતો
યશ્ચોદ્ધૃત્તભુજઙ્ગહારવલયોગઙ્ગાં ચ યોધારયત્ ।
યસ્યાહુઃ શશિમચ્છિરોહર ઇતિ સ્યુત્યં ચ નામામરાઃ
પાયાત્સ સ્વયમન્ધકક્ષયકરસ્ત્વાં સર્વદોમાધવઃ

}
(વલ્લભદેવઽસ્ સુભાષિતાવલિ ; અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન [2.21,22])
અત્ર માધવપક્ષે શશિમદન્ધકક્ષયશબ્દાપ્રયુક્તનિહતાર્થૌ ॥
અશ્લીલં ક્વચિદ્ગુણઃ । યથા સુરતારમ્ભગોષ્ઠ્યામ્ {દ્વ્યર્થેઃ
પદૈઃ પિશુનયેચ્ચ રહસ્યવસ્તુ} ઇતિ કામશાસ્ત્રસ્થિતૌ
{કરિહસ્તેન સંબાધે પ્રવિશ્યાન્તર્વિલોડિતે ।
ઉપસર્પન્ ધ્વજઃ પુંસઃ સાધનાન્તર્વિરાજતે

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 154)
શમકથાસુ
{ઉત્તાનોચ્છનમણ્ડૂકપાટિતોદરસંનિભે ।
ક્લેદિનિ સ્ત્રીવ્રણે સક્તિરકૃમેઃ કસ્ય જાયતે

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 155)
{નિર્વાણવૈરદહનાઃ પ્રશમાદરીણાં
નન્દન્તુ પાણ્ડુતનયા સહ માધવેન ।
રક્તપ્રસાધિતભુવઃ ક્ષતવિગ્રહાશ્ચ
સ્વસ્થા ભવન્તુ કુરુરાજસુતાઃ સભૃત્યાઃ

}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 1.7)
અત્ર ભાવ્યમઙ્ગકસૂચકમ્ ॥
સંદિગ્ધમપિ વાચ્યમહિમ્ના ક્વચિન્નિયતાર્થપ્રતીતિકૃત્ત્વેન વ્યાજસ્તુતિપર્યવસાયિત્વે ગુણઃ । યથા
{પૃથુકાર્તસ્વરપાત્રં ભૂષિતનિઃશેષપરિજનં દેવ ।
વિલસત્કરેણુગહનં સંપ્રતિ સમમાવયોઃ સદનમ્

}
(સુભાષિતરત્નાકર 1644)
પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકયોર્જ્ઞત્વે સત્યપ્રતીતં ગુણઃ । યથા
{આત્મારામા વિહિતરતયો નિર્વિકલ્પે સમાદૌ
જ્ઞાનોદ્રેકાદ્વિઘટિતતમોગ્રન્થયઃ સત્ત્વનિષ્ઠાઃ ।
યં વીક્ષન્તે કમપિ તમસાં જ્યોતિષાં વા પરસ્તાત્
તં મોહાન્ધઃ કથમયમમું વેત્તિ દેવં પુરાણં

}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 1.23)
સ્વયં વા પરામર્શે । યથા
{ષડધિકદશનાડીચક્રમધ્યસ્થિતાત્મા
હૃદિ વિનિહિતરૂપઃ સિદ્ધિદસ્તદ્ધિતાં યઃ ।
અવિચલિતમનોભિઃ સાધકૈર્મૃગ્યમાણઃ
સ જયતિ પરિણદ્ધઃ શક્તિભિઃ શક્તિનાથઃ

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ 5.1)
અધમપ્રકૃત્યુક્તિષુ ગ્રામ્યો ગુણઃ । યથા
{ફુલ્લુક્કરં કલમકૂરણિહં વહન્તિ
જે સિન્ધુવારવિડવા મહ વલ્લહા દે ।
જે ગાલિદસ્સ મહિસીદહિણો સરિચ્છા
દે કિં ચ મુદ્ધવિ_અ_ઇલ્લપસૂણપુઞ્જા

}
[પુષ્પોત્કરં કલમભક્તનિભં વહન્તિ
યે સિન્ધુવારવિટપા મમ વલ્લભાસ્તે ।
યે ગાલિતસ્ય મહિષીદઘ્નઃ સદૃક્ષા
સ્તેકિં ચ મુગ્ધવિચકિલપ્રસૂનપુઞ્જાઃ ॥]
(રાજશેખરઽસ્ કર્પૂરમઞ્જરી 1.19)
અત્ર કલમભક્તમહિષીદધિશબ્દા ગ્રામ્યા અપિ વિદૂષકોક્તૌ ॥
ન્યૂનપદં ક્વચિદ્ગુણઃ । યથા
{ગાઢાલિઙ્ગનવામનીકૃતકુચપ્રોદ્ભૂતરોમોદ્ગમા
સાન્દ્રસ્નેહરસાતિરેકવિગલચ્છ્રીમન્નિતમ્બામ્બરા ।
મા મા માનદ માતિ મામલમિતિ ક્ષામાક્ષરોલ્લાપિની
સુપ્તા કિં નુ મૃતા નુ કિં મનસિ મે લીના વિલીના નુ કિમ્

}
(અમરુશતક 36)
ક્વચિન્ન ગુણો ન દોષઃ । યથા
{તિષ્ઠેત્કોપવશાત્પ્રભાવપિહિતા દીર્ઘં ન સા કુપ્યતિ
સ્વર્ગાયોત્પતિતા ભવેન્મયિ પુનર્ભાવાદ્રમસ્યા મનઃ ।
તાં હર્તું વિબુધદ્વિષો ઽપિ ન ચ મે શક્તાઃ પુરોવર્તિનીં
સા ચાત્યન્તમગોચરં નયનયોર્યાતેતિ કો ઽયં વિધિઃ

}
(કાલિદાસઽસ્ વિક્રમોર્વશીય 4.9)
અત્ર પિહિતા ઇત્યતોનન્તરં ઽનૈતદ્યતઃઽ; ઇત્યેતૈર્ન્યૂનૈઃ પદૈર્વિશેષબુદ્ધેરકરણાન્ન ગુણઃ । ઉત્તરા પ્રતિપત્તિઃ પૂર્વાં પ્રતિપત્તિં બાધતે ઇતિ ન દોષઃ ॥
અધિકપદં ક્વચિદ્ગુણઃ । યથા
{યદ્વઞ્ચનાહિતમતિર્બહુચાટુગર્ભં
કાર્યોન્મુખઃ ખલજનઃ ક્ર્ટકં બ્રવીતિ ।
તત્સાધવો ન ન વિદન્તિ વિદન્તિ કિન્તુ
કર્તું વૃથા પ્રણયમસ્ય ન પારયન્તિ

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન 3.16)
અત્ર {વિદન્તિ} ઇતિ દ્વિતીયમન્યયોગવ્યવચ્છેદપરમ્ । યથા વા
{વદ વદ જિતઃ સ શત્રુર્ન હતો જલ્પંશ્ચ તવ તવાસ્મીતિ ।
ચિત્રં ચિત્રમરોદીદ્ધા હેતિ પરં મૃતે પુત્રે

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 6.30)
ઇત્યેવમાદૌ હર્ષભયાદિયુક્તે વક્તરિ ॥
કથિતપદં ક્વચિદ્ગુણઃ લાટાનુપ્રાસે અર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યે વિહિતસ્યાનુવાદ્યત્વે ચ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{સિતકરકરરુચિરવિભા વિભાકરાકાર ધરણિધર કીર્તિઃ ।
પૌરુષકમલા કમલા સાપિ તવૈવાસ્તિ નાન્યસ્ય ॥314(ચ્f.359)॥}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 195)
{તાલા જા_અન્તિ ગુણા જાલા દે સહિ_અ_એંહિ ઘેપ્પન્તિ ।
ર_ઇકિરણાણુગ્ગહિ_આ_ઇં હોન્તિ કમલા_ઇં કમલા_ઇં

}
[તદા જાયન્તે ગુણાઃ યદા તે સહૃદયૈર્ગૃહ્યન્તે ।
રવિકિરણાનુગૃહીતાનિ ભવન્તિ કમલાનિ કમલાનિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 989 ; અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન; આનન્દવર્ધનઽસ્ વિષમબાણલીલા)
{જિતેન્દ્રિયત્વં વિનયસ્ય કારણં ગુણપ્રકર્ષો વિનયાદવાપ્યતે ।
ગુણપ્રકર્ષેણ જનોનુરજ્યતે જનાનુરાગપ્રભવા હિ સંપદઃ

}
(વલ્લભદેવઽસ્ સુભાષિતાવલિ)
{પતત્પ્રકર્ષમપિ ક્વચિદ્ગુણઃ । યથા ઉદાહૃતે પ્રાગપ્રાપ્ત-ઇત્યાદૌ

}
(ભવભ્તૂતિઽસ્ મહાવીરચરિત 2.33)
સમાપ્તપુનરાત્તં ક્વચિન્ન ગુણો ન દોષઃ । યત્ર ન વિશેષણમાત્રદાનાર્થઃ પુનર્ગ્રહણમ્ અપિ તુ વાક્યાન્તરમેવ ક્રિયતે । યથા
{અત્રૈવ પ્રાગપ્રાપ્ત ઇત્યાદૌ

}
અપદસ્થસમાસં ક્વચિદ્ ગુણઃ । યથા
{ઉદાહૃતે રક્તાશોકૈત્યાદૌ

}
ગર્ભિતં તથૈવ । યથા ----
{હુમિ અવહત્થિ_અરેહો ણિરઙ્કુસો અહ વિવે_અરહિ_ઓ વિ ।
સિવિણે વિ તુમમ્મિ પુણો પત્તિહિ ભત્તિં ણ પસુમરામિ

}
[ભવામ્યપહસ્તિતરેખો નિરઙ્ગુશો ઽથ વિવેકરહિતો ઽપિ ।
સ્વપ્ને ઽપિ ત્વયિ પુનઃ પ્રતીહિ ભક્તિં ન પ્રસ્મરામિ ॥]
(આનન્દવર્ધનઽસ્ વિષમબાણલીલા ; અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન)
અત્ર પ્રતીહીતિ મધ્યે દૃઢપ્રત્યયોત્પાદનાય । એવમન્યદપિ લક્ષ્યાલ્લક્ષ્યમ્

વ્યભિચારિરસસ્થાયિભાવાનાં શબ્દવાચ્યતા ।
કષ્ટકલ્પનયા વ્યક્તિરનુભાવવિભાવયોઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રતિકૂલવિભાવાદિગ્રહો દીપ્તિઃ પુનઃ પુનઃ ।
અકાણ્ડે પ્રથનચ્છેદાવઙ્ગસ્યાપ્યતિવિસ્તૃતિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અઙ્ગિનો ઽનનુસંધાનં પ્રકૃતીનાં વિપર્યયઃ ।
અનઙ્ગસ્યાભિધાનં ચ રસે દોષાઃ સ્યુરીદૃશાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
(1) સ્વશબ્દોપાદાનં વ્યભિચારિણો યથા
{સવ્રીડા દયિતાનને સકરુણા માતઙ્ગચર્મામ્બરે
સત્રાસા ભુજગે સવિસ્મયરસા ચન્દ્રે ઽમૃતસ્યન્દિનિ ।
સેર્ષ્યા જહ્નુસુતાવલોકનવિધૌ દીના કપાલોદરે
પાર્વત્યા નવસંગમપ્રણયિની દૃષ્ટિઃ શિવાયાસ્તુ વઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 164)
અત્ર વ્રીડાદીનામ્ ।
{વ્યાનમ્રા દયિતાનને મુકુલિતા માતઙ્ગચર્મામ્બરે
સોત્કમ્પા ભુજગે નિમેષરહિતા ચન્દ્રેમૃતસ્યન્દિનિ ।
મીલદ્ભૂઃ સુરસિન્ધુદર્શનવિધૌ મ્લાના કપાલોદરે}
ઇત્યાદિ તુ યુક્તમ્ ॥
(2) રસસ્ય સ્વશબ્દેન શૃઙ્ગારાદિશબ્દેન વા વાચ્યત્વમ્ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{તામનઙ્ગજયમઙ્ગલશ્રિયં કિઞ્ચિદુચ્ચભુજમૂલલોકિતામ્ ।
નેત્રયોઃ કૃતવતો ઽસ્ય ગોચરે કો ઽપ્યજાયત રસો નિરન્તરઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 166)
{આલોક્ય કોમલકપોલતલાભિષિક્ત
વ્યક્તાનુરાગસુભગામભિરામમૂર્તિમ્ ।
પશ્યૈષ બાલ્યમતિવૃત્ય વિવર્તમાનઃ
શૃઙ્ગારસીમનિ તરઙ્ગિતમાતનોતિ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
(3) સ્થાયિનો યથા
{સંપ્રહારે પ્રહરણૈઃ પ્રહારાણાં પરસ્પરમ્ ।
ઠણત્કારૈઃ શ્રુતિગતૈરુત્સાહસ્તસ્ય કો ઽપ્યભૂત્

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 167)
અત્રોત્સાહસ્ય ॥
(4)
{કર્પૂરધૂલિધવલદ્યુતિપૂરધૌત-
દિઙ્મણ્ડલે શિશિરરોચિષિ તસ્ય યૂનઃ ।
લીલાશિરો ઽંશુકનિવેશવિશેષકૢ.પ્તિ-
વ્યક્તસ્તનોન્નતિરભૂન્નયનાવનૌ સા

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રોદ્દીપનાલમ્બનરૂપાઃ શૃઙ્ગારયોગ્યા વિભાવા અનુભાવપર્યવસાયિનઃ સ્થિતા ઇતિ કષ્ટકલ્પના ॥
(5)
{પરિહરતિ રતિં મતિં લુનીતે સ્ખલતિ ભૃશં પરિવર્તતે ચ ભૂયઃ ।
ઇતિ બત વિષમા દશાસ્ય દેહં પરિભવતિ પ્રસભં કિમત્ર કુર્મઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર રતિપરિહારાદીનામનુભાવાનાં કરુણાદાવપિ સંભવાત્કામિનીરૂપો વિભાવો યત્નતઃ પ્રતિપાદ્યઃ ॥
(6)
{પ્રસાદે વર્તસ્વ પ્રકટય મુદં સંત્યજ રુષં
પ્રિયે શુષ્યન્ત્યઙ્ગાન્યમૃતમિવ તે સિઞ્ચતુ વચઃ ।
નિધાનં સૌખ્યાનાં ક્ષણમભિમુખં સ્થાપય મુખં
ન મુગ્ધે પ્રત્યેતું પ્રભવતિ ગતઃ કાલહરિણઃ

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન ; શાર્ઙ્ગધરપદ્ધતિ)
અત્ર શૃઙ્ગારે પ્રતિકૂલસ્ય શાન્તસ્યાનિત્યતાપ્રકાશનરૂપો વિભાવસ્તત્પ્રકાશિતો નિર્વેદશ્ચ વ્યભિચારી ઉપાત્તઃ ॥
{ણિહુ_અરમણમ્મિ લો_અણપહમ્મિ પડિ_એ ગુરુ_અણમજ્ઝમ્મિ ।
સ_અલપરિહારહિ_અ_આ વણગમણં એવ્વ મહ_ઇ વહૂ

}
[નિભૃતરમણે લોચનપથે પતિતે ગુરુજનમધ્યે ।
સકલપરિહારહૃદયા વનમનમેવેચ્છતિ વધૂઃ ॥]
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર સકલપરિહારવનગમને શાન્તાનુભાવૌ । ઇન્ધનાદ્યાનયનવ્યાજેનોપભોગાર્થં વનગમનં ચેત્ ન દોષઃ ॥
(7) દીપ્તિઃ પુનઃ પુનર્યથા કુમારસંભવે રતિવિલાપે ॥
(8) અકાણ્ડે પ્રથનં યથા વેણીસંહારે દ્વિતીયેઙ્કેનેકવીરક્ષયે પ્રવૃત્તે ભાનુમત્યા સહ દુર્યોધનસ્ય શૃઙ્ગારવર્ણનમ્ ।
(9) અકાણ્ડે છેદો યથા વીરચરિતે દ્વિતીયેઙ્કે રાઘવભાર્ગવયોર્ધારાધિરૂઢે વીરરસે {કઙ્કણમોચનાય ગચ્છામિ} ઇતિ રાઘવસ્યોક્તૌ ॥
(10) અઙ્ગસ્યાપ્રધાનસ્યાતિવિસ્તરેણ વર્ણનમ્ । યથા હયગ્રીવવધે હયગ્રીવસ્ય ॥
(11) અઙ્ગિનો ઽનનુસંધાનમ્ । યથા રત્નાવલ્યાં ચતુર્થેઙ્કે બાભ્રવ્યાગમને સાગરિકાયા વિસ્મૃતિઃ ॥
(12) પ્રકૃતયો દિવ્યા અદિવ્યા દિવ્યાદિવ્યાશ્ચ વીરરૌદ્રશૃઙ્ગારશાન્તરસપ્રધાના
ધીરોદાત્તધીરોદ્ધતધીરલલિતધીરપ્રશાન્તાઃ ઉત્તમાધમમધ્યમાશ્ચ । તત્ર રતિહાસશોકાદ્ભુતાનિ અદિવ્યોત્તમપ્રકૃતિવત્ દિવ્યેષ્વપિ । કિં તુ રતિઃ સંભોગશૃઙ્ગારરૂપા ઉત્તમદેવતાવિષયા ન વર્ણનીયા । તદ્વર્ણનં હિ પિત્રોઃ સંભોગવર્ણનમિવાત્યન્તમનુચિતમ્ ।
{ક્રોધં પ્રભો સંહર સંહરેતિ યાવદ્ ગિરઃ ખે મરુતાં ચરન્તિ ।
તાવત્સ વહ્નિર્ભવનેત્રજન્મા ભસ્માવશેષં મદનં ચકાર

}
(કાલિદાસઽસ્ કુમારસંભવ 3.32)
ઇત્યુક્તવત્ ભ્રુકુટ્યાદિવિકારવર્જિતઃ ક્રોધઃ સદ્યઃફલદઃ સ્વર્ગપાતાલગગસમુદ્રોલ્લઙ્ઘનાદ્યુત્સાહશ્ચ દિવ્યેષ્યેવ । અધિકં તુ નિબધ્યમાનમસત્યપ્રતિભાસેન ઽનાયકવદ્વર્તિતવ્યં ન પ્રતિનાયકવત્ઽ; ઇત્યુપદેશે ન પર્યવસ્યેત્ । દિવ્યાદિવ્યેષુ ઉભયથાપિ । એવમુક્તસ્યૌચિત્યસ્ય દિવ્યાદીનામિવ ધીરોદાત્તાદીનામપ્યન્યથાવર્ણનં વિપર્યયઃ । તત્રભવન્ ભગવન્નિત્યુત્તમેન ન અધમેન મુનિપ્રભૃતૌ ન રાજાદૌ ભટ્ટારક-ઇતિ નોત્તમેન રાજાદૌ પ્રકૃતિવિપર્યયાપત્તેર્વાચ્યમ્ । એવં દેશકાલવયોજાત્યાદીનાં વેષવ્યવહારાદિકમુચિતમેવોપનિબન્દ્ધવ્યમ્ ॥
(13) અનઙ્ગસ્ય રસાનુપકારકસ્ય વર્ણનમ્ । યથા કર્પૂરમઞ્જર્યા નાયિકયા સ્વાત્મના ચ કૃતં વસન્તવર્ણનમનાદૃત્ય બન્દિવર્ણિતસ્ય રાજ્ઞા પ્રશંસનમ્ ॥
{ઈદૃશાઃ} ઇતિ । નાયિકાપાદપ્રહારાદિના નાયકકોપાદિવર્ણનમ્ । ઉક્તં હિ ધ્વનિકૃતા
{અનૌચિત્યાદૃત્તે નાન્યદ્ રસભઙ્ગસ્ય કારણમ્ ।
ઔચિત્યોપનિબન્ધસ્તુ રસસ્યોપનિષત્પરા ॥} ઇતિ ॥60-62॥
ઇદાનીં ક્વચિદદોષા અપ્યેતે ઇત્યુચ્યન્તે ।
ન દોષઃ સ્વપદેનોક્તાવપિ સંચારિણઃ ક્વચિદ્ ।
યથા
{ઔત્સુક્યેન કૃતત્વરા સહભુવા વ્યાવર્તમાના હ્રિયા
તૈસ્તૈર્બન્ધુવધૂજનસ્ય વચનૈર્નીતાભિમુખ્યં પુનઃ ।
દૃષ્ટ્વાગ્રે વરમાત્તસાધ્વસરસા ગૌરી નવે સંગમે
સંરોહત્પુલકા હરેણ હસતા શ્લિષ્ટા શિવાયાસ્તુ વઃ

}
(હર્ષઽસ્ રત્નાવલિ 1.2)
અત્રૌત્સુક્યશબ્દ ઇવ તદનુભાવો ન તથા પ્રતીતિકૃત્ । અત એવ ઽદૂરાદુત્સુકમ્ઽ; ઇત્યાદૌ વ્રીડાપ્રેમાદ્યનુભાવાનાં । વિવલિતત્વાદીનામિવોત્સુકત્વાનુભાવસ્ય સહસા પ્રસરણાદિરૂપસ્ય તથા પ્રતિપત્તિકારિત્વાભાવાદુત્સુકમિતિ કૃતમ્ ॥
સંચાર્યાદેર્વિરુદ્ધસ્ય બાધ્યસ્યોક્તિર્ગુણાવહા ॥ મ્ક્પ્ર્-
બાધ્યત્વેનોક્તિર્ન પરમદોષઃ યાવત્ પ્રકૃતરસપરિપોષકૃત્ । યથા
{ઽક્વાકાર્યં શશલક્ષ્મણઃ ક્વ ચ કુલમ્ઽ; ઇત્યાદૌ ॥331[=53]॥}
[ક્વાકાર્યં શશલક્ષણઃ ક્વ ચ કુલં ભૂયો ઽપિ દૃશ્યેત સા
દોષાણાં પ્રશમાય ન શ્રુતમહો કોપે ઽપિ કાન્તં મુખમ્ ।
કિં વક્ષ્યન્ત્યપકલ્મષાઃ કૃતધિયઃ સ્વપ્ને ઽપિ સા દુર્લભા
ચેતઃ સ્વાસ્થ્યમુપૈહિ કઃ ખલુ યુવા ધન્યો ઽધરં ધાસ્યતિ

]
(કાલિદાસઽસ્ વિક્રમોર્વશીય 4.4)
અત્ર વિતર્કાદિષુ ઉદ્ગતેષ્વપિ ચિન્તાયામેવ વિશ્રાન્તિરિતિ પ્રકૃતરસપરિપોષઃ ॥
{પાણ્ડુ ક્ષામં વદનં હૃદયં સરસં તવાલસં ચ વપુઃ ।
આવેદયતિ નિતાન્તં ક્ષેત્રિયરોગં સખિ હૃદન્તઃ

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન)
ઇત્યાદૌ સાધારણત્વં પાણ્ડુતાદીનામિતિ ન વિરુદ્ધમ્ ॥
{સત્યં મનોરમા રામાઃ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ ।
કિં તુ મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગલોલં હિ જીવિતમ્

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન 3.30)
ઇત્યત્રાદ્યમર્ધં બાધ્યત્વેનૈવોક્યમ્ । જીવિતાદપિ અધિકમપાઙ્ગભઙ્ગસ્યાસ્થિરત્વમિતિ પ્રસિદ્ધભઙ્ગુરોપમાનતયોપાત્તં શાન્તમેવ પુષ્ણાતિ ન પુનઃ શૃઙ્ગારસ્યાત્ર પ્રતીતિસ્તદઙ્ગાપ્રતિપત્તેર્ઃ । ન તુ વિનેયોન્મુખીકરણમત્ર પરિહારઃ શાન્તશૃઙ્ગારયોર્નૈરન્તર્યસ્યાભાવાત્ । નાપિ કાવ્યશોભાકરણં રસાન્તરાદનુપ્રાસમાત્રાદ્વા તથાભાવાત્

આશ્રયૈક્યે વિરુદ્ધો યઃ સ કાર્યો ભિન્નસંશ્રયઃ ।
રસાન્તરેણાન્તરિતો નૈરન્તર્યેણ યો રસઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વીરભયાનકયોરેકાશ્રયત્વેન વિરોધ ઇતિ પ્રતિપ્રક્ષગતત્વેન ભયાનકો નિવેશયિતવ્યઃ । શાન્તશૃઙ્ગારયોસ્તુ નૈરન્તર્યેણ વિરોધ ઇતિ રસાન્તરમન્તરે કાર્યમ્ યથા નાગાનન્દે શાન્તસ્ય જીમૂતવાહનસ્ય ઽઅહો ગીતમ્ અહો વાદિત્રમ્ઽ; ઇત્યદ્ભૂતમન્તર્નિવેશ્ય
મલયવતીં પ્રતિ શૃઙ્ગારો નિબદ્ધઃ । ન પરં પ્રબન્ધે યાવદેકસ્મિન્નપિ વાક્યે રસાન્તરવ્યવધિના વિરોધો નિવર્તતે । યથા
{ભૂરેણુદિગ્ધાન્ નવપારિજાત-
માલારજોવાસિતબાહુમધ્યા ।
ગાઢં શિવાભિઃ પરિરભ્યમાણાન્
સુરાઙ્ગનાશ્લિષ્ટભુજાન્તરાલાઃ

}
(આનન્દવર્દનઽસ્ ધ્વન્યાલોક)
{સશોણિતૈઃ ક્રવ્યભુજાં સ્ફુરદ્ભિઃ
પક્ષૈઃ ખગાનામુપવીજ્યમાનાન્ ।
સંવીજિતાશ્ચન્દનવારિસેકૈઃ
સુગન્ધિભિઃ કલ્પલતાદુકૂલૈઃ

(અ)॥}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{વિમાનપર્યઙ્કતલે નિષણ્ણાઃ
કુતૂહલાવિષ્ટિતયા તદાનીમ્ ।
નિર્દિશ્યમાનાન્ લલનાઙ્ગુલીભિર્-
વીરાઃ સ્વદેહાન્ પતિતાનપશ્યન્

}
(આનન્દવર્દનઽસ્ ધ્વન્યાલોક)
અત્ર બીભત્સશૃઙ્ગારયોરન્તર્વીરરસો નિવેશિતઃ

સ્મર્યમાણો વિરુદ્ધો ઽપિ સામ્યેનાથ વિવક્ષિતઃ ।
અઙ્ગિન્યઙ્ગત્વમાપ્તૌ યૌ તૌ ન દુષ્ટૌ પરસ્પરમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
{અયં સ રશનોત્કર્ષી પીનસ્તનવિમર્દનઃ ।
નાભ્યૂરુજઘનસ્પર્શી નીવીવિસ્રંસનઃ કરઃ

}
(મહાભારત સ્ત્રીપર્વન્ 24-19)
એતદ્ ભૂરિશ્રવસઃ સમરભુવિ પતિતં હસ્તમાલોક્ય તદ્વધૂરભિદધૌ । અત્ર પૂર્વાવસ્થાસ્મરણં શૃઙ્ગારાઙ્ગમપિ કરુણં પરિપોષયતિ ॥
{દન્તક્ષતાનિ કરજૈશ્ચ વિપાટિતાનિ
પ્રોદ્ભિન્નસાન્દ્રપુલકે ભવતઃ શરીરે ।
દત્તાનિ રક્તમનસા મૃગરાજવધ્વા
જાતસ્પૃહૈર્મુનિભિરપ્યવલોકિતાનિ

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન 3.43)
અત્ર કામુકસ્ય દન્તક્ષતાદીનિ યથા ચમત્કારકારીણિ તથા જિનસ્ય । યથા વા પરઃ શૃઙ્ગારી તદલોકનાત્સસ્પૃહસ્તદ્વત્ એતદ્દૃશો મુનય ઇતિ સામ્યવિવક્ષા ॥
{ક્રામન્ત્યઃ ક્ષતકોમલલાઙ્ગુલિગલદ્રક્તૈઃ સદર્ભાઃ સ્થલીઃ
પાદૈઃ પાતિતયાવકૈરિવ ગલદ્બાષ્પામ્બુધૌતાનના ।
ભીતા ભર્તૃકરાવલમ્બિતકરાસ્ત્વચ્છત્રુનાર્યોધુના
દાવાગ્નિં પરિતો ભ્રમન્તિ પુનરપ્યુદ્યદ્વિવાહા ઇવ

}
(આનન્દવર્દનઽસ્ ધ્વન્યાલોક 3.20)
અત્ર ચાટુકે રાજવિષયા રતિઃ પ્રતીયતે । તત્ર કરુણ ઇવ શૃઙ્ગારો ઽપ્યઙ્ગમિતિ તયોર્ન વિરોધઃ । યથા
{એહિ ગચ્છ પતોત્તિષ્ઠ વદ મૌનં સમાચર ।
એવમાશાગ્રહગ્રસ્તૈઃ ક્રીડન્તિ ધનિનો ઽર્થિભિઃ

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન 3.44)
ઇત્યત્ર એહીતિ ક્રીડન્તિ ગચ્છેતિ ક્રીડન્તીતિ ક્રીડનાપેક્ષયોઃ આગમનગમનયોર્ન વિરોધઃ ।
{ક્ષિપ્તો હસ્તાવલગ્નઃ પ્રસભમભિહતો ઽપ્યાદદાનો ઽંશુકાન્તં
ગૃહ્ણન્ કેશેષ્વપાસ્તશ્ચરણનિપતિતો નેક્ષિતઃ સંભ્રમેણ ।
આલિઙ્ગન્ યોવધૂતસ્ત્રિપુરયુવતિભિઃ સાશ્રુનેત્રોત્પલાભિઃ
કામીવાર્દ્રાપરાધઃ સ દહતુ દુરિતં શાભવો વઃ શરાગ્નિઃ

}
(અમરુશતક 2)
ઇત્યત્ર ત્રિપુરરિપુપ્રભાવાતિશયસ્ય કરુણો ઽઙ્ગમ્ । તસ્ય તુ શૃઙ્ગારઃ । તથાપિ ન કરુણે વિશ્રાન્તિરિતિ તસ્યાઙ્ગતૈવ । અથવા પ્રાક્ યથા કામુક આચરતિ સ્મ તથા શરાગ્નિરિતિ શૃઙ્ગારપોષિતેન કરુણેણ મુખ્ય એવાર્થ ઉપોદ્બલ્યતે ।
ઉક્તાં હિ
{ગુણઃ કૃતાત્મસંસ્કારઃ પ્રધાનં પ્રતિમદ્યતે ।
પ્રધાનસ્યોપકારે હિ તથા ભૂયસિ વર્તતે ॥} ઇતિ ॥
(ધ્વન્યાલોકલોચન 3.22)
પ્રાક્પ્રતિપાદિતસ્ય રસસ્ય રસાન્તરેણ ન વિરોધઃ નાપ્યઙ્ગાઙ્ગિભાવો ભવતિ ઇતિ રસશબ્દેનાત્ર સ્થાયિભાવ ઉપલક્ષ્યતે

ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે દોષદર્શનો નામ સપ્તમ ઉલ્લાસઃ

====================================================
અથ અષ્ટમ ઉલ્લાસઃ
એવં દોષાનુક્ત્વા ગુણાલઙ્કારવિવેકમાહ --
યે રસસ્યાઙ્ગિનો ધર્માઃ શૌર્યાદય ઇવાત્મનઃ ।
ઉત્કર્ષહેતવસ્તે સ્યુરચલસ્થિતયો ગુણાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
આત્મન એવ હિ યથા શૌર્યાદયો નાકારસ્ય તથા રસસ્યૈવ માધુર્યાદયો ગુણા ન વર્ણાનામ્ ॥
ક્વચિત્તુ શૌર્યાદિસમુચિતસ્યાકારમહત્ત્વાદેર્દર્શનાત્ ઽઆકાર એવાસ્ય શૂરઃઽ; ઇત્યાદેર્વ્યવહારાદન્યત્રાશૂરે ઽપિ વિતતાકૃતિત્વમાત્રેણ {શૂરઃઽ; ઇતિ ક્વાપિ શૂરે ઽપિ મૂર્તિલાઘવમાત્રેણ ઽઅશૂરઃ} ઇતિ અવિશ્રાન્તપ્રતીતયો યથા વ્યવહરન્તિ તદ્વન્મધુરાદિવ્યઞ્જકસુકુમારાદિવર્ણાનાં મધુરાદિવ્યવહારપ્રવૃત્તેરમધુરાદિરસાઙ્ગાનાં
વર્ણાનાં સૌકુમાર્યાદિમાત્રેણ માધુર્યાદિ મધુરાદિરસોપકરણાનાં
તેષામસૌકુમાર્યાદેરમાધુર્યાદિ રસપર્યન્તવિશ્રાન્તપ્રતીતિબન્ધ્યા
વ્યવહરન્તિ । અત એવ માધુર્યાદયો રસધર્માઃ સમુચિતૈર્વર્ણૈર્વ્યજ્યન્તે ન તુ
વર્ણમાત્રાશ્રયાઃ । યથૈષાં વ્યઞ્જકત્વમ્ તથોદાહરિષ્યતે

ઉપકુર્વન્તિ તં સન્તં યે ઽઙ્ગદ્વારેણ જાતુચિત્ ।
હારાદિવદલઙ્કારાસ્તે ઽનુપ્રાસોપમાદયઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
યે વાચકવાચ્યલક્ષણાઙ્ગાતિશયમુખેન મુખ્યં રસં સંભવિનમ્ ઉપકુર્વન્તિ તે કણ્ઠાદ્યઙ્ગાનામુત્કર્ષાધાનદ્વારેણ શરીરિણો ઽપિ ઉપકારકા હારાદય ઇવાલઙ્કારાઃ । યત્ર તુ નાસ્તિ રસસ્તત્રોક્તિવૈચિત્ર્યમાત્રપર્યવસાયિનઃ । ક્વચિત્તુ સન્તમપિ નોપકુર્વન્તિ ।
યથાક્રમમુદાહરણાનિ ----
{અપસારય ઘનસારં કુરુ હારં દૂર એવ કિં કમલૈઃ ।
અલમલમાલિ મૃણાલૈરિતિ વદતિ દિવાનિશં બાલા

}
(દામોદરગુપ્તઽસ્ કુટ્ટનીમત 102)
ઇત્યાદૌ વાચકમુખેન
{મનોરાગસ્તીવ્રં વિષમિવ વિસર્પત્યવિરતં
પ્રમાથી નિર્ધૂમં જ્વલતિ વિધુતઃ પાવક ઇવ ।
હિનસ્તિ પ્રત્યઙ્ગં જ્વર ઇવ ગરીયાનિત ઇતો
ન માં ત્રાતું તાતઃ પ્રભવતિ ન ચામ્બા ન ભવતી

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ 2.1)
ઇત્યાદૌ વાચ્યમુખેનાલઙ્કારૌ રસમુપકુરુતઃ ॥
{ચિત્તે ચિહુત્ટદિ ણ ટુટ્ટદિ સા ગુણેસું
સેજ્જાસુ લોટ્ટદિ વિસપ્પદિ દિમુંહેસું ।
બોલમ્મિ વટ્ટદિ પવટ્ટદિ કવ્વબન્ધે
ઝાણેણ ટુટ્ટદિ ચિરં તરુણી તરટ્ટી

}
[ચિત્તે વિઘટતે ન ત્રુટ્યતિ સા ગુણેષુ
શય્યાસુ લુઠતિ વિસર્પતિ દિઙ્મુખેષુ ।
વચને વર્તતે પ્રવર્તતે કાવ્યબન્ધે
ધ્યાનેન ત્રુટ્યતિ ચિરં તરુણી પ્રગલ્ભા ॥]
(રાજશેખરઽસ્ કર્પૂરમઞ્જરી 2.4)
ઇત્યાદૌ વાચકમેવ ।
{મિત્રે ક્વાપિ ગતે સરોરુહવને બદ્ધાનને તામ્યતિ
ક્રન્દત્સુ ભ્રમરેષુ વીક્ષ્ય દયિતાસન્નં પુરઃ સારસમ્ ।
ચક્રાહ્વેન વિયોગિના બિસલતા નાસ્વાદિતા નોજ્ઝિતા
કણ્ઠે કેવલમર્ગલેવ નિહિતા જીવસ્ય નિર્ગચ્છતઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 176)
ઇત્યાદૌ વાચ્યમેવ ન તુ રસમ્ । અત્ર બિસલતા ન જીવં રોદ્ધું ક્ષમેતિ પ્રકૃતાનનુગુણોપમા ॥
એષ એવ ચ ગુણાલઙ્કારપ્રવિભાગઃ । એવં ચ "સમવાયવૃત્ત્યા શૌર્યાદયઃ સંયોગવૃત્ત્યા તુ હારાદય ઇત્યસ્તુ ગુણાલઙ્કારાણાં ભેદઃ । ઓજઃપ્રભૃતીનામનુપ્રાસોપમાદીનાં ચોભયેષામપિ સમવાયવૃત્ત્યા સ્થિતિરિતિ
ગડ્ડલિકાપ્રવાહેણૈવૈષાં ભેદઃ" ઇત્યભિધાનમસત્ ॥
યદપ્યુક્તમ્ {કાવ્યશોભાયાઃ કર્તારો ધર્મા ગુણાસ્ તદતિશયહેતવસ્ત્વલઙ્કારાઃ} ઇતિ તદપિ ન યુક્તમ્ । યતઃ કિં સમસ્તૈર્ગુણૈઃ કાવ્યવ્યવહારઃ ઉત કતિપયૈઃ । યદિ સમસ્તૈઃ તત્કથમસમસ્તગુણા ગૌડી પાઞ્ચાલી ચ રીતિઃ કાવ્યસ્યાત્મા ।
અથ કતિપયૈઃ તતઃ
{અદ્રાવત્ર પ્રજ્વલત્યગ્નિરુચ્ચૈઃ પ્રાજ્યઃ પ્રોદ્યન્નુલ્લસત્યેષ ધૂમઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 114)
ઇત્યાદાવોજઃ પ્રભૃતિષુ ગુણેષુ સત્સુ કાવ્યવ્યવહારપ્રાપ્તિઃ ।
{સ્વર્ગપ્રાપ્તિરનેનૈવ દેહેન વરવર્ણિની ।
અસ્યા રદચ્છદરસો ન્યક્કરોતિતરાં સુધામ્

}
ઇત્યાદૌ વિશેષોક્તિવ્યતિરેકૌ ગુણનિરપેક્ષૌ કાવ્યવ્યવહારસ્ય પ્રવર્તકૌ

ઇદાનીં ગુણાનાં ભેદમાહ
માધુર્યૌજઃપ્રસાદાખ્યાસ્ત્રયસ્તે ન પુનર્દશ ।
એષાં ક્રમેણ લક્ષણમાહ
આહ્લાદકત્વં માધુર્યં શૃઙ્ગારે દ્રુતિકારણમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
શૃઙ્ગારે અર્થાત્ સંભોગે । દ્રુતિર્ગલિતત્વમિવ । શ્રવ્યત્વં પુનરોજઃપ્રસાદયોરપિ

કરુણે વિપ્રલમ્ભે તચ્છાન્તે ચાતિશયાન્વિતમ્ ।
[અતિશયાન્વિતમિતિ] અત્યન્તદ્રુતિહેતુત્વાત્ ॥
દીપ્ત્યાત્મવિસ્તૃતેર્હેતુરોજો વીરરસસ્થિતિ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ચિત્તસ્ય વિસ્તારરૂપદીપ્તત્વજનકમોજઃ

બીભત્સરૌદ્રરસયોસ્તસ્યાધિક્યં ક્રમેણ ચ ।
વીરાદ્વીભત્સે તતો સાતિશયમોજઃ ॥
શુષ્કેન્ધનાગ્નિવત્ સ્વચ્છજલવત્સહસૈવ યઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વ્યાપ્નોત્યન્યત્ પ્રસાદો ઽસૌ સર્વત્ર વિહિતસ્થિતિઃ ।
અન્યદિતિ । વ્યાપ્યમિહ ચિત્તમ્ । સર્વત્રેતિ । સર્વેષુ રસેષુ સર્વાસુ રચનાસુ ચ ॥
ગુણવૃત્ત્યા પુનસ્તેષાં વૃત્તિઃ શબ્દાર્થયોર્મતા ॥ મ્ક્પ્ર્-
ગુણવૃત્ત્યા ઉપચારેણ । તેષાઙ્ગુણાનામ્ । આકારે શૌર્ય્સ્યેવ ॥70-71॥
કુતસ્ત્રય એવ ન દશ ઇત્યાહ
કેચિદન્તર્ભવન્ત્યેષુ દોષત્યાગાત્પરે શ્રિતાઃ ।
અન્યે ભજન્તિ દોષત્વં કુત્રચિન્ન તતો દશ ॥ મ્ક્પ્ર્-
બહુનામપિ પદાનામેકપદવદ્ભાસનાત્મા યઃ શ્લેષઃ યશ્ચારોહાબરોહક્રમરૂપઃ સમાધિઃ યા ચ વિકટત્વલક્ષણા ઉદારતા યશ્ચૌજોમિશ્રિતશૈથિલ્યાત્મા પ્રસાદઃ
તેષામોજસ્તન્તર્ભાવઃ । પૃથક્પદત્વરૂપં માધુર્યં ભઙ્ગ્યા સાક્ષાદુપાત્તમ્ । પ્રસાદેનાર્થવ્યક્તિર્ગૃહીતા । માર્ગાભેદરૂપા સમતા ક્વચિદ્દોષઃ । તથાહિ {માતઙ્ગાઃ કિમુ વલ્ગતૈઃ} ઇત્યાદૌ સિંહાભિધાને મસૃણમાર્ગત્વાયો ગુણઃ । કષ્ટત્વગ્રામ્યત્વયોર્દુષ્ટાભિધાનાત્તન્નિરાકરણેનાપારુષ્યરૂપં સૌકુમાર્યમ્ ઔજ્જ્વલ્યરૂપા કાન્તિશ્ચ સ્વીકૃતા ॥
એવં ન દશ શબ્દગુણાઃ ॥
{પદાર્થે વાક્યરચનં વાક્યાર્થે ચ પદાભિધા ।
પ્રૌઢિર્વ્યાસસમાસૌ ચ સાભિપ્રાયત્વમસ્ય ચ ॥}
(વામન, કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 3,2.2)
ઇતિ યા પ્રૌઢિઃ ઓજ ઇત્યુક્તં તદ્ વૈચિત્ર્યમાત્રમ્ ન ગુણઃ । તદભાવે ઽપિ કાવ્યવ્યવહારપ્રવૃત્તેઃ । અપુષ્ટાર્થત્વાધિકપદત્વાનવીકૃતત્વામઙ્ગલરૂપાશ્લીલગ્રામ્યાણાં નિરાકરણેન ચ
સાભિપ્રાયત્વરૂપમોજઃ અર્થવૈમલ્યાત્મા પ્રસાદઃ ઉક્તિવૈચિત્ર્યરૂપં માધુર્યમ્ અપારુષ્યરૂપં સૌકુમાર્યમ્ અગ્રામ્યત્વરૂપા ઉદારતા ચ સ્વીકૃતાનિ । અભિધાસ્યમાનસ્વભાવોક્ત્યલઙ્કારેણ રસધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાભ્યાં ચ વસ્તુસ્વભાવસ્ફુટત્વરૂપા અર્થવ્યક્તિઃ, દીપ્તરસત્વરૂપા કાન્તિશ્ચ સ્વીકૃતા । ક્રમકૌટિલ્યાનુલ્બણત્વોપપત્તિયોગરૂપઘટનાત્મા શ્લેષો ઽપિ વિચિત્રત્વમાત્રમ્ । અવૈષમ્યસ્વરૂપા સમતા દોષાભાવમાત્રં ન પુનર્ગુણઃ । કઃ ખલ્વનુન્મત્તોન્યસ્ય
પ્રસ્તાવેન્યદભિદધ્યાત્ । અર્થસ્યાયોનેર્ઽન્યચ્છાયાયોનેર્વા યદિ ન ભવતિ દર્શનં તત્કથં કાવ્યમ્ ઇત્યર્થદૃષ્ટિરૂપઃ સમાધિરપિ ન ગુણઃ

તેન નાર્થગુણા વાચ્યાઃ ...
ન વાચ્યાઃ ન વક્તવ્યાઃ ॥
... પ્રોક્તાઃ શબ્દગુણાશ્ચ યે ।
વર્ણાઃ સમાસો રચના તેષાં વ્યઞ્જકતામિતાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
કે કસ્ય ઇત્યાહ
મુર્ધ્નિ વર્ગાન્ત્યગાઃ સ્પર્શા અટવર્ગા રણૌ લઘૂ ।
આવૃત્તિર્મધ્યવૃત્તિર્વા માધુર્યે ઘટના તથા ॥ મ્ક્પ્ર્-
ટઠડઢવર્જિતાઃ કાદયો માન્તાઃ શિરસિ નિજવર્ગાન્ત્યયુક્તાઃ તથા રેફણકારૌ હ્રસ્વાન્તરિતાવિતિ વર્ણાઃ સમાસાભાવો મધ્યમઃ સમાસો વેતિ સમાસઃ તથા માધુર્યવતી પદાન્તરયોગેન રચના માધુર્યસ્ય વ્યઞ્જિકા ॥ ઉદાહરણમ્
{અનઙ્ગરઙ્ગપ્રતિઅં તદઙ્ગં
ભઙ્ગીભ્રઙ્ગીકૃતમાનતાઙ્ગ્યાઃ ।
કુર્વન્તિ યૂનાં સહસા યથૈતાઃ
સ્વાન્તાનિ શાન્તાપરચિન્તનાનિ

74॥।}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 179)
યોગ આદ્યતૃતીયામ્યામન્ત્યયો રેણ તુલ્યયોઃ ।
ટાદિઃ શષૌ વૃત્તિદૈર્ઘ્યં ગુમ્ફ ઉદ્ધૃત ઓજસિ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વર્ગપ્રથમતૃતીયાભ્યામન્ત્યયોઃ દ્વિતીયચતુર્થયોઃ રેફેણ અધ ઉપરિ ઉભયત્ર વા યસ્ય કસ્યચિત્ તુલ્યયોઃ તેન તસ્યૈવ સંબન્ધઃ ટવર્ગો ઽર્થાત્ ણકારવર્જઃ શકારષકારૌ દીર્ઘસમાસઃ વિકટા સંઘટના ઓજસઃ ।
ઉદાહરણમ્ ----
{મૂર્ધ્નામુદ્ધૃત્તક્ર્ટ્ત_ઇત્યાદિ ॥348[=159(ઇન્ચોર્ર્.285)]

}
[મૂર્દ્ધ્નામુદ્વૃત્તકૃત્તાવિરલગલગલદ્રક્તસંસક્તધારા-
ધૌતેશાઙ્ઘ્રિપ્રસાદોપનતજયજગજ્જાતમિથ્યામહિમ્નામ્ ।
કૈલાસોલ્લાસનેચ્છાવ્યતિકરપિશુનોત્સર્પિદર્પોદ્ધુરાણાં
દોષ્ણાં ચૈષાં કિમેતત્ ફલમિહ નગરીરક્ષણે યત્ પ્રયાસઃ

]
(હર્ષઽસ્ નાગાનન્દ 8)
શ્રુતિમાત્રેણ શબ્દાત્તુ યેનાર્થપ્રત્યયો ભવેત્ ।
સાધારણઃ સમગ્રાણાં સ પ્રસાદો ગુણો મતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સમગ્રાણાં રસાનાં સંઘટનાનાં ચ । ઉદાહરણમ્
{પરિમ્લાનં પીનસ્તનજઘનસંગાદુભયતસ્-
તનોર્મધ્યસ્યાન્તઃ પરિમિલનમપ્રાપ્ય હરિતમ્ ।
ઇદં વ્યસ્તન્યાસં શ્લથભુજલતાક્ષેપવલનૈઃ
કૃશાઙ્ગ્યાઃ સંતાપં વદતિ બિસિનીપત્રશયનમ્

76॥}
(કાલિદાસઽસ્ રઘુવંશ 2.12)
યદ્યપિ ગુણપરતન્ત્રાઃ સંઘટનાદયસ્તથાપિ
વક્તૃવાચ્યપ્રબન્ધાનામૌચિત્યેન ક્વચિત્ક્વચિત્ ।
રચનાવૃત્તિવર્ણાનામન્યથાત્વમપીષ્યતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
ક્વચિદ્વાચ્યપ્રબન્ધાનપેક્ષયા વક્ત્રૌચિત્યાદેવ રચનાદયઃ । યથા
{મન્થાયસ્તાર્ણવામ્ભઃપ્લુતકુહરચલન્મન્દરધ્વાનધીરઃ
કોણાઘાતેષુ ગર્જત્પ્રલયઘનઘટાન્યોન્યસંઘટ્ટચણ્ડઃ ।
કૃષ્.ણાક્રોધાગ્રદૂતઃ કુરુકુલનિધનોત્પાતનિર્ઘાતવાતઃ
કેનાસ્મત્સિંહનાદપ્રતિરસિતસખો દુન્દુભિસ્તાડિતોસૌ

}
(ભટ્ટનારાયણઽસ્ વેણીસંહાર 1.22)
અત્ર હિ ન વાચ્યં ક્રોધાદિવ્યઞ્જકમ્ । અભિનેયાર્થં ચ ચ કાવ્યમિતિ તત્પ્રતિકૂલા ઉદ્ધતા રચનાદયઃ । વક્તા ચાત્ર ભીમસેનઃ ॥
ક્વચિદ્વક્તૃપ્રબન્ધાનપેક્ષયા વાચ્યૌચિત્યાદેવ રચનાદયઃ ॥
યથા
{પ્રૌઢચ્છેદાનુરૂપોચ્છલનરયભવત્સૈંહિકેયોપઘાત-
ત્રાસાકૃષ્ટાશ્વતિર્યગ્વલિતરવિરથેનારુણેનેક્ષ્યમાણમ્ ।
કુર્વત્ કાકુત્સ્થવીર્યસ્તુતિમિવ મરુતાં કન્ધરારન્ધ્રભાજાં
ભાઙ્કારૈર્ભીમમેતન્નિપતતિ વિયતઃ કુમ્ભકર્ણોત્તમાઙ્ગમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ક્વચિદ્વક્તૃવાચ્યાનપેક્ષાઃ પ્રબન્ધોચિતા એવ તે ॥
તથાહિ ----
આખ્યાયિકાયાં શૃઙ્ગારે ઽપિ ન મસૃણવર્ણાદયઃ । કથાયાં રૌદ્રે ઽપિ નાત્યન્તમુદ્ધતાઃ । નાટકાદૌ રૌદ્રે ઽપિ ન દીર્ઘસમાસાદયઃ ॥
એવમન્યદપુઔચિત્યમનુસર્તવ્યમ્

ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે ગુણાલઙ્કારભેદનિયતગુણનિર્ણયો નામ અષ્ટમ ઉલ્લાસઃ

=======================================================
અથ નવમ ઉલ્લાસઃ
ગુણવિવેચને કૃતે ઽલઙ્કારાઃ પ્રાપ્તાવસરાઃ ઇતિ સંપ્રતિ શબ્દાલઙ્કારાનાહ ----
યદુક્તમન્યથા વાક્યમન્યથાન્યેન યોજ્યતે ।
શ્લેષેણ કાક્વા વા જ્ઞેયા સા વક્ત્રોક્તિસ્તથા દ્વિધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
તથેતિ શ્લેષવક્રોક્તિઃ કાકુવક્રોક્તિશ્ચ । તર પદભઙ્ગશ્લેષેણ યથા
{નારીણામનુકૂલમાચરસિ ચેજ્જાનાસિ કશ્ચેતનો
વામાનાં પ્રિયમાદધાતિ હિતકૃન્નૈવાબલાનાં ભવાન્ ।
યુક્તં કિં હિતકર્તનં નનુ બલાભાવપ્રસિદ્ધાત્મનઃ
સામર્થ્યં ભવતઃ પુરન્દરમતચ્છેદં વિધાતું કુતઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અભઙ્ગશ્લેષેણ યથા
{અહો કેનેદૃશી બુદ્ધિર્દારુણા તવ નિર્મિતા ।
ત્રિગુણા શ્રૂયતે બુદ્ધિર્ન તુ દારુમયી ક્વચિત્

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
કાક્વા યથા
{ગુરુજનપરતન્ત્રતયા દૂરતરં દેશમુદ્યતો ગન્તુમ્ ।
અલિકુલકોકિલલલિતે નૈષ્યતિ સખિ સુરભિસમયે ઽસૌ

78॥}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 191)
વર્ણસામ્યમનુપ્રાસશ્ ...
સ્વરવૈસાદૃશ્યે ઽપિ વ્યઞ્જનસદૃશત્વં વર્ણસામ્યમ્ । રસાદ્યનુગતઃ પ્રકૃષ્ટો ન્યાસો ઽનુપ્રાસઃ ॥
... છેકવૃત્તિગતો દ્વિધા ।
છેકાઃ વિદગ્ધાઃ । વૃત્તિર્નિયતવર્ણગતો રસવિષયો વ્યાપારઃ । ગત ઇતિ છેકાનુપ્રાસો વૃત્ત્યનુપ્રાસશ્ચ ॥
કિં તયોઃ સ્વરૂપમ્ ઇત્યાહ ----
સો ઽનેકસ્ય સકૃત્પૂર્વઃ ...
અનેકસ્ય અર્થાત્ વ્યઞ્જનસ્ય સકૃદેકવારં સાદૃશ્યં છેકાનુપ્રાસઃ । ઉદાહરણમ્
{તતો ઽરુણપરિસ્પન્દમન્દીકૃતવપુઃ શશી ।
દધ્રે કામપરિક્ષામકામિનીગણ્ડપાણ્ડુતામ્

}
(કુન્તકઽસ્ વક્રોક્તિજીવિત 1.19)
... એકસ્યાપ્યસકૃત્પરઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
એકસ્ય અપિશબ્દાદનેકસ્ય વ્યઞ્જનસ્ય દ્વિર્બહુકૃત્વો વા સાદૃશ્યં વૃત્ત્યનુપ્રાસઃ

તત્ર
માધુર્યવ્ય્ઞ્જકૈર્વર્ણૈરુપનાગરિકોચ્યતે ।
ઓજઃપ્રકાશકૈસ્તૈસ્તુ પરુષા ...
ઉભયત્રાપિ પ્રાગુદાહૃતમ્ ।
... કોમલા પરૈઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પરૈઃ શેષૈઃ । તામેવ કેચિત્ ગ્રામ્યેતિ વદન્તિ । ઉદાહરણમ્
{અપસારસ્ય ઘનસારં કુરુ હારં દૂર એવ કિં કમલૈઃ ।
અલમલમાલિ મૃણાકૈરિતિ વદતિ દિવાનિશં બાલા ॥356[=341]॥}
(દામોદરગુપ્તઽસ્ કુટ્ટનીમત 102)

કેષાંચિદેતા વૈદર્ભીપ્રમુખા રીતયો મતાઃ ।
એતાસ્તિસ્રો વૃત્તયઃ વામાનાદીનાં મતે વૈદર્ભીગૌડીપાઞ્ચાલ્યાખ્યા રીતયો મતાઃ ॥
શાબ્દસ્તુ લાટાનુપ્રાસો ભેદે તાત્પર્યમાત્રતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
શબ્દગતો ઽનુપ્રાસઃ શબ્દાર્થયોરભેદે ઽપ્યન્વયમાત્રભેદાત્ લાટજનવલ્લભત્વાચ્ચ લાટાનુપ્રાસઃ । એષ પદાનુપ્રાસ ઇત્યન્યે

પદાનાં સઃ ...
સ ઇતિ લાટાનુપ્રાસઃ । ઉદાહરણમ્
{યસ્ય ન સવિધે દયિતા દવદહનસ્તુહિનદીધિતિસ્તસ્ય ।
યસ્ય ચ સવિધે દયિતા દવદહનસ્તુહિનદીધિતિસ્તસ્ય

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 161)
... પદસ્યાપિ ...
અપિશબ્દેન સ ઇતિ સમુચ્ચીયતે । ઉદાહરણમ્
{વદનં વરવર્ણિન્યાસ્તસ્યાઃ સત્યં સુધાકરઃ ।
સુધાકરઃ ક્વ નુ પુનઃ કલઙ્કવિકલો ભવેત્

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 194)
... વૃત્તાવન્યત્ર તત્ર વા ।
નામ્નઃ સ વૃત્ત્યવૃત્ત્યોશ્ચ ...
એકસ્મિન્ સમાસે ભિન્ને વા સમાસે સમાસાસમાસયોર્વા નામ્નઃ પ્રાતિપદિકસ્ય ન તુ પદસ્ય સારૂપ્યમ્ । ઉદાહરણમ્
{સિતકરકરરુચિરવિભા વિભાકરાકાર ધરણિધર કીર્તિઃ ।
પૌરુષકમલા કમલા સાપિ તવૈવાસ્તિ નાન્યસ્ય ॥359 [=314]॥}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 195)
... તદેવં પઞ્ચધા મતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અર્થે સત્યર્થભિન્નાનાં વર્ણાનાં સા પુનઃ શ્રુતિઃ ।
યમકં ...
સમરસમરસો ઽયમિત્યાદાવેકેષામર્થવત્ત્વે અન્યેષામનર્થકત્વે ભિન્નાર્થાનામિતિ ન યુજ્યતે વક્તુમ્ ઇતિ અર્થે સતીત્યુક્તમ્ । સેતિ સરોરસ ઇત્યાદિવૈલક્ષણ્યેન તેનૈવ ક્રમેણ સ્થિતા ।
... પાદતદ્ભાગવૃત્તિ તદ્યાત્યનેકતામ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રથમો દ્વિતીયાદૌ દ્વિતીયસ્તૃતીયાદૌ તૃતીયશ્ચતુર્થે પ્રથમસ્ત્રિષ્વપીતિ સપ્ત । પ્રથમો દ્વિતીયે તૃતીયશ્ચતુર્થે પ્રથમશ્ચતુર્થે દ્વિતીયસ્તૃતીયે, ઇતિ દ્વે । તદેવં પાદજં નવભેદમ્ । અર્ધાવૃત્તિઃ શ્લોકાવૃત્તિશ્ચેતિ દ્વે ।
દ્વિધા વિભક્તે પાદે પ્રથમાદિપાદાદિભાગઃ પૂર્વવત્ દ્વિતીયાદિપાદાદિભાગેષુ અન્તભાગો ઽનન્તભાગેષ્વિતિ વિંશતિર્ભેદાઃ શ્લોકાન્તરે હિ નાસૌ ભાગાવૃત્તિઃ । ત્રિખણ્ડે ત્રિંશત્ ચતુઃખણ્ડે ચત્વારિંશત્ ।
પ્રથમપાદાદિગતાન્ત્યાર્ઘાદિભાગો દ્વિતીયપાદાદિગતે આદ્યાર્ધાદિભાગે યમ્યતે ઇત્યાદ્યન્વર્થતાનુસરણેનાનેકભેદમ્ । અન્તાદિકમ્ । આદ્યન્તિકમ્ । તત્સમુચ્છયઃ । મધ્યાદિકમ્ । આદિમધ્યમ્ । અન્તમધ્યમ્ । મધ્ય્ઞ્તિકમ્ । તેષાં સમુચ્ચયઃ । તથા તસ્મિન્નેવ પાદે
આદ્યાદિભાગાનાં મધ્યાદિભાગે અનિયતે ચ સ્થાને આવૃત્તિરિતિ પ્રભૂતતમભેદમ્ । તદેતત્કાવ્યાન્તર્ગડુભૂતમ્ ઇતિ નાસ્ય ભેદલક્ષણં કૃતમ્ । દિઙ્માત્રમુદાહ્રિયતે ।
{સન્નારીભરણોમાયમારાધ્ય વિધુશેખરમ્ ।
સન્નારીભરણોમાયસ્તતસ્ત્વં પૃથિવીં જય

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 10.27)
{વિનાયમેનો નયતાસુખાદિના વિના યમેનોનયતા સુખાદિના ।
મહાજનોદીયત માનસાદરં મહાજનોદી યતમાનસાદરમ્

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 3.5)
{સ ત્વારમ્ભરતોવશ્યમબલં વિતતારવમ્ ।
સર્વદા રણમાનૈષીદવાનલસમસ્થિતઃ

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 3.18)
{સત્ત્વારમ્ભરતોવશ્યમવલમ્બિતતારવમ્ ।
સર્વદારણમાનૈષી દવાનલસમસ્થિતઃ

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર3-19)
{અનન્તમહિમવ્યાપ્તવિશ્વાં વેધા ન વેદ યામ્ ।
યા ચ માતેવ ભજતે પ્રણતે માનવે દયામ્

}
(આનન્દવર્ધનઽસ્ દેવિશતક 1)
{યદાનતો ઽયદા નતો નયાત્યયં ન યાત્યયમ્ ।
શિવેહિતાં શિવે હિતાં સ્મરામિતાં સ્મરામિ તામ્

}
(આનન્દવર્ધનઽસ્ દેવિશતક 49)
{સરસ્વતિ પ્રસાદં મે સ્થિતિં ચિત્તસરસ્વતિ ।
સર સ્વતિ કુરુ ક્ષેત્રકુરુક્ષેત્રસરસ્વતિ

}
(આનન્દવર્ધનઽસ્ દેવીશતક 50)
{સસાર સાકં દર્પણે કન્દર્પેણ સસારસા ।
શરન્નવાના બિભ્રાણા નાવિભ્રાણા શરન્નવા

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 3.35)
{મધુપરાજિપરાજિતમાનીજનમનઃસુમનઃસુરભિ શ્રિયમ્ ।
અભૃત વારિતવારિજવિપ્લવં સ્ફુટિતતામ્રતતામ્રવણં જગત્

}
(રત્નાકરઽસ્ હરવિજય 3.57)
એવં વૈચિત્ર્યસહસ્રૈઃ સ્થિતમન્યદુન્નેયમ્

વાચ્યભેદેન ભિન્ના તદ્ યુગપદ્ભાષણસ્પૃશઃ ।
શ્લિષ્યન્તિ શબ્દાઃ શ્લેષો ઽસાવક્ષરાદિભિરષ્ટધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
{અર્થભેદેન શબ્દભેદઃ} ઇતિ દર્શને {કાવ્યમાર્ગે સ્વરો ન ગણ્યતે} ઇતિ ચ નયે વાચ્યભેદેન ભિન્ના અપિ શબ્દા યત્ યુગપદુચ્ચારણેન શ્લિષ્યન્તિ ભિન્નં સ્વરૂપમપહ્નુવતે સ શ્લેષઃ ।
સ ચ વર્ણપદલિઙ્ગભાષાપ્રકૃતિપ્રત્યયવિભક્તિવચન્ઞનાં ભેદાદષ્ટધા । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
[(1) વર્ણ]
{અલઙ્કારઃ શઙ્કાકરનરકપાલં પરિજનો
વિશીર્ણાઙ્ગો ભૃઙ્ગી અવ્સુ ચ વૃષ એકો બહુવયાઃ ।
અવસ્થેયં સ્થાણોર્ઽપિ ભવતિ સર્વામરગુરોર્-
વિધૌ વક્રે મૂર્ધ્નિ સ્થિતવતિ વયં કે પુનરમી

}
(સુભાષિતરત્નાકર 1344)
[(2) પદ]
{પૃથુકાર્તસ્વરપાત્રં ભૂષિતનિઃશેષપરિજનં દેવ ।
વિલસત્કરેણુગહનં સંપ્રતિ સમમાવયોઃ સદનમ્ ॥370[=306]॥}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
[(3) લિઙ્ગ, (8) વચન]
{ભક્તિપ્રહ્વવિલોકનપ્રણયિની નીલોત્પલસ્પર્ધિની
ધ્યાનાલમ્બનતાં સમાધિનિરતૈર્નીતેહિતપ્રાપ્તયે ।
લાવણ્યસ્ય મહાનિધી રસિકતાં લક્ષ્મીદૃશોસ્તન્વતી
યુષ્માકં કુરુતાં ભવાર્તિશમનં નેત્રે તનુર્વા હરેઃ

}
(વલ્લભદેવઽસ્ સુભાષિતાવલિ)
એષ વચનશ્લેષો ઽપિ ।
[(4) ભાષા]
{મહદેસુરસંધમ્મે તમવસમાસંગમાગમાહરણે ।
હરબહુસરણં તં ચિત્તમોહમવસર_ઉમે સહસા

}
[મમ દેહિ રસં ધર્મે તમોઅશામ્ આશાં ગમાગમાત્ હર નઃ ।
હરવધુ શરણં ત્વં ચિત્તમોહો ઽપસરતુ મે સહસા ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 991 ; આનન્દવર્ધનઽસ્ દેવિશતક)
[(5) પ્રકૃતિ]
{અયં સર્વાણિ શાસ્ત્રાણિ હૃદિ જ્ઞેષુ ચ વક્ષ્યતિ ।
સામર્થ્યકૃદમિત્રાણાં મિત્રાણાં ચ નૃપાત્મજઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
[(6) પ્રત્યય]
{રજનિરમણમૌલેઃ પાદપદ્માવલોક-
ક્ષણસમયપરાપ્તાપૂર્વસંસહસ્રમ્ ।
પ્રમથનિવહમધ્યે જાતુચિત્ત્વત્પ્રસાદાદ્
અહમુચિતરુચિઃ સ્યાન્નન્દિતા સા તથા મે

}
[(7) વિભક્તિ]
{સર્વસ્વં હર સર્વસ્ય ત્વં ભવચ્છેદતત્પરઃ ।
નયોપકારસાંમુખ્યમાયાસિ તનુવર્તનમ્

84॥}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ભેદાભાવાત્પ્રકૃત્યાદેર્ભેદો ઽપિ નવમો ભવેત્ ।
નવમોપીત્યપિર્ભિન્નક્રમઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{યોસકૃત્પરગોત્રાણાં પક્ષચ્છેદક્ષણક્ષમઃ ।
શતકોટિદતાં બિભ્રદ્ચિબુધેન્દ્રઃ સ રાજતે

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 201)
અત્ર પ્રકરણાદિનિયમાભાવાત્ દ્વાવપ્યર્થૌ વાચ્યૌ ॥
નનુ સ્વરિતાદિગુણભેદાદ્ ભિન્નપ્રયત્નોચ્ચાર્યાણાં તદભાવાદભિન્નપ્રયત્નોચ્ચાર્યાણાં ચ શબ્દાનાં બન્ધે ઽલઙ્કારાન્તરપ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ શબ્દશ્લેષો ઽર્થશ્લેષશ્ચેતિ દ્વિવિધો ઽપ્યર્થાલઙ્કારમધ્યે પરિગણિતો ઽન્યૈરિતિ કથમયં શબ્દાલઙ્કારઃ ।
ઉચ્યતે ---- ઇહ દોષગુણાલઙ્કારાણાં શબ્દાર્થગતત્વેન યો વિભાગઃ સઃ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામેવ વ્યવતિષ્ઠતે । તથાહિ ---- કષ્ટવાદિગાઢત્વાદ્યનુપ્રાસાદયઃ વ્યર્થત્વાદિપ્રૌઢ્યાદ્યુપમાદયસ્તદ્ભાવતદભાવાનુવિધાયિત્વાદેવ શબ્દાર્થગતત્વેન વ્યવસ્થાપ્યન્તે ।
સ્વયં ચ પલ્લવાતામ્રભાસ્વત્કરવિરાજિતા । ઇત્યભઙ્ગઃ
{પ્રભાતસંધ્યેવાસ્વાપફલલુબ્ધેહિતપ્રદા

}
ઇતિ સભઙ્ગઃ ઇતિ દ્વાવપિ શબ્દૈકસમાશ્રયાવિતિ દ્વયોરપિ શબ્દશ્લેષત્વમુપપન્નં
ન ત્વાદ્યસ્યાર્થશ્લેષત્વમ્ । અર્થશ્લેષસ્ય તુ સ વિષયઃ યત્ર શબ્દપરિવર્તને ઽપિ ન શ્લેષત્વખણ્ડના । યથા
{સ્તોકેનોન્નતિમાયાતિ સ્તોકેનાયાત્યધોગતિમ્ ।
અહો સુસદૃશી વૃત્તિસ્તુલાકોટેઃ ખલસ્ય ચ

}
(કાલિદાસઽસ્ પઞ્ચસ્તવી 1.150)
ન ચાયમુપમાપ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ શ્લેષઃ અપિ તુ શ્લેષપ્રતિભોત્પત્તિહેતુરુપમા । તથાપિ ---- યથા
{કમલમિવ મુખં મનોજ્ઞમેતત્કચતિતરામ્} ઇત્યાદૌ ગુણસામ્યે ક્રિયાસામ્યે ઉભયસામ્યે વા ઉપમા । તથા ઽસકલકલં પુરમેતજ્જાતં સંપ્રતિ સુધાંશુબિમ્બમિવઽ; ઇત્યાદૌ શબ્દમાત્રસામ્યે ઽપિ સા યુક્તૈવ । તથા હ્યુક્તં રુદ્રટેન
{સ્ફુટમર્થાલઙ્કારાવેતાવુપમાસમુચ્ચયૌ કિં તુ ।
આશ્રિત્ય શબ્દમાત્રં સ્શ્માન્યમિહાપિ સંભવતઃ ॥} ઇતિ ।
(રુદ્રટ, કાવ્યાલઙ્કાર)
ન ચ {કમલમિવ મુખમ્} ઇત્યાદિઃ સાધારણધર્મપ્રયોગશૂન્ય ઉપમાવિષય ઇતિ વક્તં યુક્તં પૂર્ણોપમાયા નિર્વિષયત્વાપત્તેઃ ॥
{દેવ ત્વમેવ પાતાલમાશાનાં ત્વં નિબન્ધનમ્ ।
ત્વં ચામરમરુદ્ભૂમિરેકો લોકત્રયાત્મકઃ

}
ઇત્યાદિઃ શ્લેષસ્ય ચોપમાદ્યલઙ્કારવિવિક્તોસ્તિ વિષય ઇતિ । દ્વયોર્યોગે સંકર એવ । ઉપપત્તિપર્યાલોચને તુ ઉપમાયા એવાયં યુક્તો વિષયઃ । અન્યથા વિષયાપહાર એવ પૂર્ણોપમાયાઃ સ્યાત્ ।
ન ચ ઽઅબિન્દુસુન્દરી નિત્યં ગલલ્લાવણ્યબિન્દુકાઽ; ઇત્યાદૌ વિરોધપ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ શ્લેષઃ અપિ તુ શ્લેષપ્રતિભોત્પત્તિહેતુર્વિરોધઃ । ન હ્યત્રાર્થદ્વયપ્રતિપાદકઃ શબ્દશ્લેષઃ દ્વિતીયાર્થસ્ય પ્રતિભાતમાત્રસ્ય પ્રરોહાભાવાત્ । ન ચ વિરોધાભાસ ઇવ વિરોધઃ શ્લેષાભાસઃ શ્લેષઃ ।
તદેવમાદિષુ વાક્યેષુ શ્લેષપ્રતિભોત્પત્તિહેતુરલઙ્કારાન્તરમેવ । તથા ચ
{ સદ્વંશમુક્તામણિઃ

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 10.27)
{નાલ્પઃ કવિરિવ સ્વલ્પશ્લોકો દેવ મહાન્ ભવાન્

}
{અનુરાગવતી સંધ્યા દિવસસ્તત્પુરઃસરઃ ।
અહો દૈવગતિશ્ચિત્રા તથાપિ ન સમાગમઃ

}
(આનન્દવર્દનઽસ્ ધ્વન્યાલોક 1.9)
{આદાય ચાપમચલં કૃત્વાહીનં ગુણં વિષમદૃષ્ટિઃ ।
યશ્ચિત્રમચ્યુતશરો લક્ષ્યમભાઙ્ક્ષીન્નમસ્તસ્મૈ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ઇત્યાદાવેકદેશવિવર્તિરૂપકશ્લેષવ્યતિરેકસમાસોક્તિવિરોધત્વમુચિતં ન તુ શ્લેષત્વમ્ ॥
શબ્દશ્લેષ ઇતિ ચોચ્યતે અર્થાલઙ્કારમધ્યે ચ લક્ષ્યતે ઇતિ કો ઽયં નયઃ । કિં ચ ચૈચિત્ર્યમલઙ્કાર ઇતિ ય એવ કવિપ્રતિભાસંરમ્ભગોચરસ્તત્રેવ વિચિત્રતા ઇતિ સૈવાલઙ્કારભૂમિઃ । અર્થમુખપ્રેક્ષિત્વમેતેષાં શબ્દાનામિતિ ચેત્ અનુપ્રાસાદીનામપિ તથૈવેતિ તે ઽપ્યર્થાલઙ્કારાઃ કિં નોચ્યન્તે । રસાદિવ્યઞ્જકસ્વરૂપવાચ્યવિશેષસવ્યપેક્ષત્વે ઽપિ હ્યનુપ્રાસાદીનામ્
અલઙ્કારતા । શબ્દગુણદોષાણામપ્યર્થાપેક્ષયૈવ ગુણદોષતા । અર્થગુણદોષાલઙ્કારાણાં શબ્દાપેક્ષયૈવ વ્યવસ્થિતિરિતિ તે ઽપિ શબ્દગતત્વેનોચ્યન્તામ્ । {વિધૌ વક્રે મૂર્ધ્નિ} ઇત્યાદૌ ચ વર્ણાદિશ્લેષે એકપ્રયત્નોચ્ચાર્યત્વે ઽર્થશ્લેષત્વં શબ્દભેદે ઽપિ પ્રસજ્યતામિત્યેવમાદિ સ્વયં
વિચાર્યમ્ ॥
તચ્ચિત્રં યત્ર વર્ણાનાં ખડ્ગાદ્યાકૃતિહેતુતા ॥ મ્ક્પ્ર્-
સંનિવેશવિશેષેણ યત્ર ન્યસ્તા વર્ણાઃ ખડ્ગમુરજપદ્માદ્યાકારમુલ્લાસયન્તિ તચ્ચિત્રં કાવ્યમ્ । કષ્ટં કાવ્યમેતદિતિ દિઙ્માત્રં પ્રદર્શ્યતે । ઉદાહરણમ્ ----
{મારારિશક્રરામેભમુખૈરાસારરંહસા ।
સારારબ્ધસ્તવા નિત્યં તદાર્તિહરણક્ષમા

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 5.6)
{માતા નતાનાં સંઘટ્ટઃશ્રિયાં બાધિતસંભ્રમા ।
માન્યાથ સીમા રામાણાં શં મે દિશ્યાદુમાદિમા

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 5.7)
(ખઙ્ગબન્ધઃ)
{સરલા બહુલારમ્ભતરલાલિબલારવા ।
વારલાબહુલામન્દકરલાબહુલામલા

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 5.19)
(મુરજબન્ધઃ)
{ભાસતે પ્રતિભાસાર રસાભાતાહતાવિભા ।
ભાવિતાત્મા શુભા વાદે દેવાભા બત તે સભા

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
(પદ્મબન્ધઃ)
{રસાસાર રસા સારસાયતાક્ષક્ષતાયસા ।
સાતાવાત તવાતાસા રક્ષતસ્ત્વસ્ત્વતક્ષર

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 3.399)
(સર્વતોભદ્રમ્)
સંભવિનો ઽપ્યન્યે પ્રભેદાઃ શક્તિમાત્રપ્રકાશકા ન તુ કાવ્યરૂપતાં દધતીતિ ન પ્રદર્શ્યન્તે

પુનરેક્તવદાભાસો વિભિન્નાકારશબ્દગા ।
એકાર્થતેવ ...
ભિન્નરૂપસાર્થકાનર્થકશબ્દનિષ્ઠમેકાર્થત્વેન મુખે ભાસનં પુનરુક્તવદાભાસઃ । સ ચ
... શબ્દસ્ય ...
સભઙ્ગાભઙ્ગરૂપકેવલશબ્દનિષ્ઠઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{અરિવધદેહશરીરઃ સહસા રથિસૂતતુરગપાદાતઃ ।
ભાતિ સદાનત્યાગઃ સ્થિરતાયામવનિતલતિલકઃ

}
(ઉદ્ભટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસારસઙ્ગ્રહ 1)
{ચકાસત્યઙ્ગનારામાઃ કૌતુકાનન્દહેતવઃ ।
તસ્ય રાજ્ઞઃ સુમનસો વિબુધાઃ પાર્શ્વવર્તિનઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 207)
... તથા શબ્દાર્થયોરયમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ઉદાહરણમ્ ----
{તનુવપુરજઘન્યો ઽસૌ કરિકુઞ્જરરુધિરરક્તખરનખરઃ ।
તેજોધામ મહઃપૃથુમનસામિન્દ્રો હરિર્જિષ્ણુઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રૈકસ્મિન્ પદે પરિવર્તિતે નાલઙ્કાર ઇતિ શબ્દાશ્રયઃ અપરસ્મિંસ્તુ પરિવર્તિતે ઽપિ સ ન હીયતે ઇત્યર્થનિષ્ઠ ઇત્યુભયાલઙ્કારો ઽયમ્

ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે શબ્દાલઙ્કારનિર્ણયો નામ નવમ ઉલ્લાસઃ ॥
=========================================================
અથ દશમ ઉલ્લાસઃ
અર્થાલઙ્કારાનાહ
સાધર્મ્યમુપમા ભેદે ...
ઉપમાનોપમેયયોરેવ ન તુ કાર્યકારણાદિકયોઃ સાધર્મ્યં ભવતીતિ તયોરેવ સમાનેન ધર્મેણ સંબન્ધ ઉપમા ।
... પૂર્ણા લુપ્તા ચ ...
ઉપમાનોપમેયસાધારણધર્મોપમાપ્રતિપાદકાનામુપાદાને પૂર્ણા । એકસ્ય દ્વયોસ્ત્રયાણાં વા લોપે લુપ્તા ॥
... સાગ્રિમા ।
શ્રૌત્યાર્થી ચ ભવેદ્વાક્યે સમાસે તદ્ધિતે તથા ॥ મ્ક્પ્ર્-
અગ્રિમા પૂર્ણા ।
યથેવાદિશબ્દા યત્પરાસ્તસ્યૈવોપમાનતાપ્રતીતિરિતિ યદ્યપ્યુપમાનવિશેષણાન્યેતે તથાપિ શબ્દશક્તિમહિમ્ના શ્રુત્યૈવ ષષ્ઠીવત્ સંબન્ધં પ્રતિપાદયન્તીતિ તત્સદ્ભાવે શ્રૌતી ઉપમા ।
તથૈવ {તત્ર તસ્યેવ} ઇત્યનેનેવાર્થે વિહિતસ્ય વતેરુપાદાને ॥
{તેન તુલ્યં મુખમ્} ઇત્યાદાવુપમેયે એવ {તત્તુલ્યમસ્ય} ઇત્યાદૌ ચોપમાને એવ {ઇદં ચ તચ્ચ તુલ્યમ્} ઇત્યુભયત્રાપિ તુલ્યાદિશબ્દાનાં વિશ્રાન્તિરિતિ સામ્યપર્યાલોચનયા તુલ્યતાપ્રતીતિરિતિ સાધર્મ્યસ્યાર્થત્વાત્તુલ્યાદિશન્દોપાદાને આર્થી તદ્વત્ ઽતેન તુલ્યં ક્રિયા ચેદ્વતિઃઽ; ઇત્યનેન
વિહિતસ્ય વતેઃ સ્થિતૌ ।
{ઇવેન નિત્યસમાસો વિભક્ત્યપોલઃ પૂર્વપદકૃતિસ્વરત્વં ચ} ઇતિ નિત્યસમાસે ઇવશબ્દયોગે સમાસગા ॥ ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{સ્વપ્ને ઽપિ સમરેષુ ત્વાં વિજયશ્રીર્ન મુઞ્છતિ ।
પ્રભાવપ્રભવં કાન્તં સ્વાધીનપતિકા યથા

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{ચકિતહરિણલોલલોચનાયાઃ ક્રુધિ તરુણારુણતારહારિકાન્તિ ।
સરસિજમિદમાનનં ચ તસ્યાઃ સમમિતિ ચેતસિ સંમદં વિધત્તે

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 211)
{અત્યાયતૈર્નિયમકારિભિરુદ્ધતાનાં
દિવ્યૈઃ પ્રભાભિરનપાયમયૈરુપાયૈઃ ।
શૌરિર્ભુજૈરિવ ચતુર્ભિરદઃ સદા યો
લક્ષ્મીવિલાસભવનૈર્ભુવનં બભાર

}
(શિવસ્વામિન્ઽસ્ કપ્ફિનાભ્યુદય 1.39)
{અવિતથમનોરથપથપ્રથનેષુ પ્રગુણ ગરિમગીતશ્રીઃ ।
સુરતરુસદૃશઃ સ ભવાન્ અભિલષણીયઃ ક્ષિતીશ્વરો ન કસ્ય

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{ગામ્ભીર્યગરિમા તસ્ય સત્યઙ્ગઙ્ગાભુજઙ્ગવત્ ।
દુરાલોકઃ સ સમરે નિદાઘામ્બરરત્નવત્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
સ્વાધીનપતિકા કાન્તં ભજમાના યથાં લોકોત્તરચમત્કારભૂઃ તથા જયશ્રીસ્ત્વદાસેવનેનેત્યાદિના પ્રતીયમાનેન વિના યદ્યપિ નોક્તેર્વૈચિત્ર્યમ્ । વૈચિત્ર્યં ચાલઙ્કારઃ । તથાપિ ન ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યવ્યવહારઃ । ન ખલુ વ્યઙ્ગ્યસંસ્પર્શપરામર્શાદત્ર ચારુતાપ્રતીતિઃ । અપિ તુ વાચ્ય વૈચિત્યપ્રતિભાસાદેવ ॥
રસાદિસ્તુ વ્યઙ્ગ્યોર્ઽર્થાલઙ્કારાન્તરં ચ સર્વત્રાવ્યભિચારીત્યગણયિત્વૈવ તદલઙ્કારા ઉદાહૃતાઃ । તદ્રહિતત્વેન તુ ઉદાહ્રિયમાણા વિરસતામાવહન્તીતિ પૂર્વાપરચિરુદ્ધાભિધાનમિતિ ન ચોદનીયમ્

તદ્વદ્ ધર્મસ્ય લોપે સ્યાન્ન શ્રૌતી તદ્ધિતે પુનઃ ।
ધર્મઃ સાધારણઃ । તદ્ધિતે કલ્પવાદૌ ત્વાર્થ્યેવ ॥ તેન પઞ્ચ ॥
ઉદાહરણમ્ ----
{ધન્યસ્યાનન્યસામાન્યસૌજન્યોત્કર્ષશાલિનઃ ।
કરણીયં વચશ્ચેતઃ સત્યં તસ્યામૃતં યથા

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{આકૃષ્ટકરવાલો ઽસૌ સંપરાયે પરિભ્રમન્ ।
પ્રત્યર્થિસેનયા દૃષ્ટઃ કૃતાન્તેન સમઃ પ્રભુઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{કરવાલ ઇવાચારસ્તસ્ય વાગમૃતોપમા ।
વિષકલ્પં મનો વેત્સિ યદિ જીવસિ તત્સખે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ઉપમાનાનુપાદાને વાક્યગાથ સમાસગા ॥ મ્ક્પ્ર્-
{સ_અલકરણપરવીસામસિરિવિઅરણં ણ સરસકવ્વસ્સ ।
દીસ_ઇ અહ વા ણિસમ્મ_ઇ સરિસં અંસંસમેત્તેણ

}
[સકલકરણપરચિશ્રામશ્રીવિતરણં ન સરસકાવ્યસ્ય ।
દૃશ્યતે ઽથ વા નિશમ્યતે સદૃશમંશાંશમાત્રેણ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 995)
કવ્વસ્સેત્ર્યત્ર કવ્વસમમિતિ સરિસમિત્યત્ર ચ ણૂણમિતિ પાઠે એષૈવ સમાસગા

વાદેર્લોપે સમાસે સા કર્માધારક્યચિ ક્યઙિ ।
કર્મકર્ત્રોર્ણમુલિ ...
વાશબ્દઃ ઉપમાદ્યોતક ઇતિ । વાદેરુપમાપ્રતિપાદકસ્ય લોપે ષટ્ સમાસેન કર્ન્ણો ઽધિકરણાચ્ચોત્પન્નેન ક્યચા કર્તુઃ ક્યઙા કર્મકર્ત્રોરુપપદયોર્ણમુલા ચ ભવેત્ ॥
ઉદાહરણમ્ ----
{તતઃ કુમુદનાથેન કામિનીગણ્ડપાણ્ડુના ।
નેત્રાનન્દેન ચન્દ્રેણ માહેન્દ્રી દિગલઙ્કૃતા

}
(મહાભારત દ્રો.[184-46])
તથા
{અસિતભુજગભીષણાસિપત્રો રુહરુહિકાહિતચિત્તતૂર્ણચારઃ ।
પુલકિતતનુરુત્કપોલકાન્તિઃ પ્રતિભટવિક્રમદર્શનેયમાસીત્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{પૌરં સુતીયતિ જનં સમરાન્તરેસા-
વન્તઃપુરીયતિ વિચિત્રચરિત્રચુઞ્ચુઃ ।
નારીયતે સમરસીમ્નિ કૃપાણપાણેર્
આલોક્ય તસ્ય ચરિતાનિ સપત્નસેના

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 217)
{મૃધે નિદાઘઘર્માંશુદર્શં પશ્યન્તિ તં પરે ।
સ પુનઃ પાર્થસંચારં સંચરત્યવનીપતિઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 218)
... એતદ્દ્વિલોપે ક્વિપ્સમાસગા ॥ મ્ક્પ્ર્-
એતયોર્ધ્ર્મવાદ્યોઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{સવિતા વિધવતિ વિધુરપિ સવિતરતિ તથા દિનન્તિ યામિન્યઃ ।
યામિનયન્તિ દિનાનિ ચ સુખદુઃખવશીકૃતે મનસિ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 219)
{પરિપન્થિમનોજ્યશતૈરપિ દુરાક્રમઃ ।
સંપરાયપ્રવૃત્તૌસૌ રાજતે રાજકુઞ્જરઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)

ધર્મોપમાનયોર્લોપે વૃત્તૌ વાક્યે ચ દૃશ્યતે ।
{ટુટુણ્ણન્તો મરિહિસિ કણ્ટઅકલિઆઇં કેઐવણાઇં ।
માલૈકુસુમસરિચ્છં ભમર ભમન્તો ણ પાવિહિસિ

}
[ટુણ્ટુણાયમાનો મરિષ્યસિ કણ્ટકકલિતાનિ કેતકીવનાનિ ।
માલતીકુસુમસદૃક્ષં ભ્રમર ભ્રમન્ ન પ્રાપ્સ્યસિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 979 ; અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન)
કુસુમેણ સમમિતિ પાઠે વાક્યગા ।
ક્યચિ વાદ્યુપમેયાસે ...
આસે નિરાસે ।
{અરાતિવિક્રમાલોકવિકસ્વરવિલોચનઃ ।
કૃપાણોદગ્રદોર્દણ્ડઃ સ સહસ્રાયુધીયતિ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રાત્મા ઉપમેયઃ ।
... ત્રિલોપે ચ સમાસગા ॥ મ્ક્પ્ર્-
ત્રયાણાં વાદિધર્મોપમાનાનામ્ । ઉદાહરણમ્ ----
{તરુણમનિ કૃતાવલોકના લલિતવિલાસવિતીર્ણવિગ્રહા ।
સ્મરશરવિસરાચિતાન્તરા મૃગનયના હરતે મુનેર્મનઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર સપ્તમ્યુપમાનેત્યાદિના યદા સમાસલોપૌ ભવતઃ । તદેદમુદાહરણમ્ ॥
ક્રૂરસ્યાચારસ્યાયઃશૂલતયાધ્યવસાયાદ્ અયઃશૂલેનાન્વિચ્છતિ {આયઃશૂલિકઃ} ઇત્યતિશયોક્તિર્ન તુ ક્રૂરાચારોપમેયતૈક્ષ્ણ્યધર્મવાદીનાં લોપે ત્રિલોપે ઽયમુપમા ।
એવમેકોનવિંશતિર્લુપ્તાઃ પૂર્ણાભિઃ સહ પઞ્ચવિંશતિઃ ॥
{અનયેનેવ રાજ્યશ્રીર્દૈન્યેનેવ મનસ્વિતા ।
મમ્લૌ સાથ વિષાદેન પદ્મિનીવ હિમામ્ભસા

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 222)
ઇત્યભિન્ને સાધારણે ધર્મે ॥
{જ્યોત્સ્નેવ નયનાનન્દઃ સુરેવ મદકારણમ્ ।
પ્રભુતેવ સમાકૃષ્ટસર્વલોકા નિતમ્બિની

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ઇત્ય્ ભિન્ને ચ તસ્મિન્ એકસ્યૈવ બહૂપમાનોપાદાને માલોપમા ।
યથોત્તરમુપમેયસ્યોપમાનત્વે પૂર્વવદભિન્નધર્મત્વે
{અનવરતકનકવિતરણજલલવભૃતકરતરઙ્ગિતાર્થિતતેઃ ।
ભણિતિરિવ મતિર્મતિરિવ ચેષ્ટા ચેષ્ટેવ કીર્તિરતિવિમલા

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{મતિરિવ મૂર્તિર્મધુરા મૂર્તિરિવ સભા પ્રભાવચિતા ।
તસ્ય સભેવ જયશ્રીઃ શક્યા જેતું નૃપસ્ય ન પરેષામ્

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 223)
ઇત્યાદિકા રશનોપમા ચ ન લક્ષિતા એવંવિધવૈચિત્ર્યસહસ્રસંભવાત્
ઉક્તભેદાનતિક્રમાચ્ચ

ઉપમાનોપમેયત્વે એકસ્યૈવૈકવાક્યગે ।
અનન્વયઃ ...
ઉપમાનાન્તરસંબન્ધાભાવો ઽનન્વયઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{ન કેવલં ભાતિ નિતાન્તકાન્તિર્નિતમ્બની સૈવ નિતમ્બિનીવ ।
યાવદ્વિલાસાયુધલાસ્યવાસાસ્તે તદ્વિલાસા ઇવ તદ્વિલાસાઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
... વિપર્યાસ ઉપમેયોપમા તયોઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
તયોઃ ઉપમાનોપમેયયોઃ । પરિવૃત્તિઃ અર્થાત્ વાક્યદ્વયે । ઇતરોપમાનવ્યવચ્છેદપરા ઉપમેયેનોપમા ઇતિ ઉપમેયોપમા । ઉદાહરણમ્ ----
{કમલેવ મતિર્મતિરિવ કમલા તનુરિવ વિભા વિભેવ તનુઃ ।
ધરણીવ ધૃતિર્ધૃતિરિવ ધરણી સતતં વિભાતિ બત યસ્ય

(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 225)

સંભાવનમથોત્પ્રેક્ષા પ્રકૃતસ્ય સમેન યત્ ।
સમેન ઉપમાનેન । ઉદાહરણમ્ ----
{ઉન્મેષં યો મમ ન સહતે જાતિવૈરી નિશાયામ્
ઇન્દોરિન્દીવરદલદૃશા તસ્ય સૌન્દર્યદર્પઃ ।
નીતિઃ શાન્તિં પ્રસભમનયા વક્ત્રકાન્ત્યેતિ હર્ષાલ્
લગ્ના મન્યે લલિતતનુ તે પાદયોઃ પદ્મલક્ષ્મીઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{લિમ્પતીવ તમો ઽઙ્ગાનિ વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃ ।
અસત્પુરુષસેવેવ દૃષ્ટિર્વિફલતાં ગતા

}
(શૂદ્રકઽસ્ મૃચ્છકટિકા 1.32)
ઇત્યાદૌ વ્યાપનાદિ લેપનાદિરૂપતયા સંભાવિતમ્ ॥
સસંદેહસ્તુ ભેદોક્તૌ તદનુક્તૌ ચ સંશયઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ભેદોક્તૌ યથા
{અયં માર્તણ્ડઃ કિં સ ખલુ તુરગૈઃ સપ્તભિરિતઃ
કૃશાનુઃ કિં સર્વાઃ પ્રસરતિ દિશો નૈષ નિયતમ્ ।
કૃતાન્તઃ કિં સાક્ષાન્મહિષવહનો ઽસાવિતિ ચિરં
સમાલોક્યાજૌ ત્વાં વિદધતિ વિકલ્પાન્ પ્રતિભટાઃ

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
ભેદોક્તાવિત્યનેન ન કેવલમયં નિશ્ચયગર્ભો યાવન્નિશ્ચયાન્તો ઽપિ સંદેહઃ સ્વીક્ર્ટઃ ।
યથા
{ઇન્દુઃ કિં ક્વ કલઙ્કઃ સરસિજમેતત્ કિમમ્બુ કુત્ર ગતમ્ ।
લલિતસવિલાસવચનૈર્મુખમિતિ હરિણાક્ષિ નિશ્ચિતં પરતઃ

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
કિં તુ નિશ્ચયગર્ભ ઇવ નાત્ર નિશ્ચયઃ પ્રતીયમાન ઇતિ ઉપેક્ષિતો
ભટ્ટોદ્ભટેન । તદનુક્તૌ યથા
{અસ્યાઃ સર્ગવિધૌ પ્રજાપતિરભૂચ્ચન્દ્રો નુ કાન્તિપ્રદઃ
શૃઙ્ગારૈકરસઃ સ્વયં નુ મદનો માસો નુ પુષ્પાકરઃ ।
વેદાભ્યાસજડઃ કથં નુ વિષયવ્યાવૃત્તકૌતૂહલો
નિર્માતું પ્રભવેન્મનોહરમિદં રૂપં પુરાણો મુનિઃ

}
(કાલિદાસઽસ્ વિક્રમોર્વશીય 1.8)

તદ્રૂપકમભેદો ય ઉપમાનોપમેયયોઃ ।
અતિસામ્યાદ્ અનપહ્નુતભેદયોઃ અભેદઃ ।
સમસ્તવસ્તુચિષ્યં શ્રૌતા આરોપિતા યદા ॥ મ્ક્પ્ર્-
આરોપવિષયા ઇવ આરોપ્યમાણાઃ યદા શબ્દોપાત્તાઃ તદા સમસ્તાનિ વસ્તૂનિ વિષયોસ્યેતિ સમસ્તવસ્તુવિષયમ્ । આરોપિતા ઇતિ બહુવચનમવિવક્ષિતમ્ । યથા
{જ્યોત્સ્નાભસ્મચ્છુરણધવલા બિભ્રતી તારકાસ્થી-
ન્યન્તર્ધાનવ્યસનરસિકા રાત્રિકાપાલિકીયમ્ ।
દ્વીપાદ્ દ્વીપં ભ્રમતિ દધતી ચન્દ્રમુદ્રાકપાલે
ન્યસ્તં સિદ્ધાઞ્જનપરિમલં લાઞ્છનસ્યચ્છલેન

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
અત્ર પાદત્રયે, અન્તર્ધાનવ્યસનરસિકત્વમારોપિતધર્મ એવેતિ રૂપકપરિગ્રહે સાધકમસ્તીતિતત્સંકરાશઙ્કા ન કાર્યા

શ્રૌતા આર્થશ્ચ તે યસ્મિન્નેકદેશવિવર્તિ તત્ ।
કેવિદારોપ્યમાણાઃ શબ્દો ઽપાત્તાઃ કેચિદર્થસામર્થ્યાદવસેયાઃ ઇત્યેકદેશવિવર્તનાત્ એકદેશવિવર્તિ । યથા
{જસ્સ રણન્તે_ઉર_એ કરે કુણન્તસ્સ મણ્ડલગ્ગલ_અં ।
રસસંમુહી વિ સહસા પરમુહી હો_ઇ રિ_ઉસેણા

}
[યસ્ય રણાન્તઃપુરે કરે કુર્વતો મણ્ડલાગ્રલતામ્ ।
રસસંમુખ્યપિ સહસા પરાઞ્મુખી ભવતિ રિપુસેના ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 980)
અત્ર રણસ્યાન્તઃપુરત્વમારોપ્યમાણં શબ્દો ઽપાત્તમ્ મણ્ડલાગ્રલતાયાઃ નાયિકાત્વમ્ રિપુસેનાયાશ્ચ પ્રતિનાયિકાત્વમ્ અર્થસામર્થ્યાદવસીયતે ઇતિ એકદેશે વિશેષેણ વર્તનાદેકદેશવિવર્તિ ।
સાઙ્ગમેતત્ ...
ઉક્તદ્વિભેદં સાવયવમ્ ॥
... નિરઙ્ગં તુ શુદ્ધં ...
યથા
{કુરઙ્ગીવાઙ્ગાનિ સ્તિમિતયતિ ગીતધ્વનિષુ યત્
સખીં કાન્તોદન્તં શ્રુતમપિ પુનઃ પ્રશ્નયતિ યત્ ।
અનિદ્રં યચ્ચાન્તઃ સ્વપિતિ તદહો વેદ્મ્યભિનવાં
પ્રવૃત્તો ઽસ્યાઃ સેક્તું હૃદિ મનસિજઃ પ્રેમલતિકામ્

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન ; અભિનવગુપ્તઽસ્ અભિનવભારતી)
... માલા તુ પૂર્વવત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
માલોપમાયામિવૈકસ્મિન્ બહવ આરોપિતાઃ । યથા
{સૌન્દર્યસ્ય તરઙ્ગિણી તરુણિમોત્કર્ષસ્ય હર્ષોદ્ગમઃ
કાન્તેઃ કાર્મણકર્મ નર્મરહસામુલ્લાસનાવાસભૂઃ ।
વિદ્યા વક્રગિરાં વિધેરનવધિપ્રાવીણ્યસાક્ષાત્ક્રિયા
વાણાઃ પઞ્ચશિલીમુખસ્ય લલનાચૂડામણિઃ સા પ્રિયા

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)

નિયતારોપણોપાયઃ સ્યાદારોપઃ પરસ્ય યઃ ।
તત્પરંપરિતં શ્લિષ્ટે વાચકે ભેદભાજિ વા ॥ મ્ક્પ્ર્-
યથા
{વિદ્વન્માનસહંસ વૈરિકમલાસંકોચદીપ્તદ્યુતે
દુર્ગામાર્ગણનીલલોહિત સમિત્સ્વીકારવૈશ્વાનર ।
સત્યપ્રીતિવિધાનદક્ષ વિજયપ્રાગ્ભાવભીમ પ્રભો
સામ્રાજ્યં વરવીર વત્સરશતં વૈરિઞ્ચમુચ્ચૈઃ ક્રિયાઃ

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
અત્ર માનસમેવ માનસમ્ કમલાયાઃ સંકોચ એવ કમલાનામસંકોચઃ દુર્ગાણામમાર્ગણમેવ દુર્ગાયાઃ માર્ગણમ્ સમિતાં સ્વીકાર એવ સમિધાં સ્વીકારઃ સત્યે પ્રતીતિરેવ સત્યામપ્રીતિઃ વિજયઃ પરપરાભવ એવ વિજયોર્જુનઃ એવમારોપણનિમિત્તો હંસાદેરારોપઃ ।
યદ્યપિ શબ્દાર્થાલઙ્કારો ઽયમિત્યુક્તં વક્ષ્યતે ચ તથાપિ પ્રસિદ્ધ્યનુરોધાદત્રોક્તઃ । એકદેશવિવર્તિ હીદમન્યૈરભિધીયતે ॥
ભેદભાજિ યથા
{આલાનં જયકુઞ્જરસ્ય દૃષદાં સેતુર્વિપદ્વારિધેઃ
પૂર્વાદ્રિઃ કરવાલચણ્ડમહસો લીલોપધાનં શ્રિયઃ ।
સંગ્રામામૃતસાગરપ્રમથનક્રીડાવિધૌ મન્દરો
રાજન્ રાજતિ વીરવૈરિવનિતાવૈધવ્યદસ્તે ભુજઃ

}
(મહિમભટ્ટઽસ્ વ્યક્તિવિવેક)
અત્ર જયાદેર્ભિન્નશબ્દવાચ્યસ્ય કુઞ્જરત્વાદ્યારોપે ભુજસ્ય આલાનત્વાદ્યારોપો યુજ્યતે ।
{અલૌકિકમહાલોકપ્રકાશિતજગત્ત્રયઃ ।
સ્તૂયતે દેવ સદ્વંશમુક્તારત્નં ન કૈર્ભવાન્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{નિરવધિ ચ નિરાશ્રયં ચ યસ્ય સ્થિતમનિવર્તિતકૌતુકપ્રપ્ઞ્ચમ્ ।
પ્રથમ ઇહ ભવાન્ સ કૂર્મમૂર્તિર્જયતિ ચતુર્દશલોકવલ્લિકન્દઃ

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 3,4.32)
ઇતિ ચ અમાલારૂપોઅકમપિ પરંપરિતં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
{કિસલયકરૈર્લતાનાં કરકમલૈઃ કામિનાં મનો જયતિ ।
નલિનીનાં કમલમુખૈઃ મુખેન્દુભિર્યોષિતાં મદનઃ

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 8.50)
ઇત્યાદિ રશનારૂપકં ન વૈચિત્ર્યવદિતિ ન લક્ષિતમ્

પ્રકૃતં યન્નિષિધ્યાન્યત્ સાધ્યતે સા ત્વપહ્નુતિઃ ।
ઉપમેયમ્ અસત્યં કૃત્વોપમાનં સત્યતયા યત્ સ્થાપ્યતે સા તુ અપહ્નુતિઃ ઉદાહરણમ્ ----
{અવાપ્તઃ પ્રાગલ્ભ્યં પરિણતરુચઃ શૈલતનયે
કલઙ્કો નૈવાયં વિલસતિ શશાઙ્કસ્ય વપુષિ ।
અમુષ્યેયં મન્યે વિગલદમૃતસ્યન્દશિશિરે
રતિશ્રાન્તા શેતે રજનિરમણી ગાઢમુરસિ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ઇત્થં વા
{બત સખિ કિયદેતત્ પશ્ય વૈરં સ્મરસ્ય
પ્રિયવિરહકૃશેસ્મિન્ રાગિલોકે તથા હિ ।
ઉપવનસહકારોદ્ભાસિભૃઙ્ગચ્છલેન
પ્રતિવિશિખમનેનોટ્ટઙ્કિતં કાલકૂટમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર હિ ન સભૃઙ્ગાણિ સહકારાણિ અપિ તુ સકાલકૂટા શરા ઇતિ પ્રતીતિઃ । એવં વા
{અમુષ્મિંલ્લાવણ્યામૃતસરસિ નૂનં મૃગદૃશઃ
સ્મરઃ શર્વપ્લુષ્ટઃ પૃથુજઘનભાગે નિપતિતઃ ।
યદઙ્ગાઙ્ગારણાં પ્રથમપિશુના નાભિકુહરે
શિખા ધૂમસ્યેયં પરિણંમતિ રોમાવલિવપુઃ

}
(વલ્લભદેવઽસ્ સુભાષિતાવલિ, બોમ્બય્ સન્ક્રિત્ અન્દ્ પ્રક્રિત્ સેરિએસ્. 1558)
અત્ર ન રોમાવલિઃ ધૂમશિખેયમિતિ પ્રતિપત્તિઃ ॥
એવમિયં ભઙ્ગ્યન્તરૈરપ્યૂહ્યા ॥
શ્લેષઃ સ વાક્ય એકસ્મિન્ યત્રાનેકાર્થતા ભવેત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
એકાર્થપ્રતિપાદકાનામેવ શબ્દાનાં યત્રાનેકો ઽર્થઃ સ શ્લેષઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{ઉદયમયતે દિઙ્માલિન્યં નિરાકુરુતેતરાં
નયતિ નિધનં નિદ્રામુદ્રાં પ્રવર્તયતિ ક્રિયાઃ ।
રચયતિતરાં સ્વૈરાચારપ્રવર્તનકર્તનં
બત બત લસત્તેજઃપુઞ્જો વિભાતિ વિભાકરઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 237)
અત્રાભિધાયા અનિયન્ત્રણાત્ દ્વાવપ્યર્કભૂપૌ વાચ્યૌ

પરોક્તિર્ભેદકૈઃ શ્લિષ્ટૈઃ સમાસોક્તિર્ ...
પ્રકૃતાર્થપ્રતિપાદકવાક્યેન શ્લિષ્ટવિશેષણમાહાત્મ્યાત્ ન તુ વિશેષ્યસ્ય સામર્થ્યાદપિ યત્ અપ્રકૃતસ્યાર્થસ્યાભિધાનમ્ સા સમાસેન સંક્ષેપેણાર્થદ્વયકથનાત્ સમાસોક્તિઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{લહિઊણ તુજ્ઝ બાહુપ્ફંસં જીએ સ કો વિ ઉલ્લાસો ।
જઅલચ્છી તુબ વિરહે ણ હુજ્જલા દુબ્બલા ણં સા

}
[લબ્ધ્વા તવ બાહુસ્પર્શ યસ્યાઃ સ કો ઽપ્યુલ્લાસઃ ।
જયલક્ષ્મીસ્તવ વિરહે ન ખલૂજ્જ્વલા દુર્બલા નનુ સા ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી, નિર્નય સગર્ પ્રેસ્સ્. 428)
અત્ર જયલક્ષ્મીશબ્દસ્ય કેવલં કાન્તાવાચકત્વં નાસ્તિ ॥
... નિદર્શના ।
અભવન્વસ્તુસંબન્ધ ઉપમાપરિકલ્પકઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
નિદર્શનં દૃષ્ટાન્તકરણમ્ । ઉદાહરણમ્ ----
{ક્વ સૂર્યપ્રભાવો વંશઃ ક્વ ચાલ્પવિષયા મતિઃ ।
તિતીર્ષુર્દુસ્તરં મોહાદુડુપેનાસ્મિ સાગરમ્

}
(કાલિદાસઽસ્ રઘુવંશ1-2)
અત્ર ઉડુપેન સાગરતરણમિવ મન્મત્યા સૂર્યવંશવર્ણનમિત્યુપમાયાં પર્યવસ્યતિ ।
યથા વા
{ઉદયતિ વિતતોર્ધ્વરશ્મિરજ્જાવહિમરુચૌ હિમધામ્નિ યાતિ ચાસ્તમ્ ।
વહતિ ગિરિરયં વિલમ્બિઘણ્ટાદ્વયપરિવારિતવારણેન્દ્રલીલામ્

}
(માઘઽસ્ સિશુપાલવધ, નિર્નય સગર્ પ્રેસ્સ્. 4.20)
અત્ર કથ્મન્યસ્ય લીલામન્યો વહતીતિ તત્સદૃશીમિત્યુપમાયાં પર્યવસાનમ્ ।
{દોર્ભ્યાં તિતીર્ષતિ તરઙ્ગવતીભુજઙ્ગમ્
આદાતુમિચ્છતિ કરે હરિણાઙ્કબિમ્બમ્ ।
મેરુંલિલઙ્ઘયિષતિ ધ્રુવમેષ દેવ
યસ્તે ગુણાન્ ગદિતુમુદ્યમમાદધતિ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 241)
ઇત્યાદૌ માલારૂપાપ્યેષા દ્રષ્ટવ્યા

સ્વસ્વહેત્વન્વયસ્યોક્તિઃ ક્રિયયૈવ ચ સાપરા ।
ક્રિયયૈવ સ્વસ્વરૂપસ્વકારણયોઃ સંબન્ધો યદવગમ્યતે સા અપરા નિદર્શના । યથા
{ઉન્નતં પદમવાપ્ય યો લઘુહેલયૈવ પતેદિતિ બ્રુવન્ ।
શૈલશેખરગતો દૃષત્કણશ્ચારુમારુતધુતઃ પતત્યધઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 242)
અત્ર પાતક્રિયયા પતનસ્ય લાઘવે સતિ ઉન્નતપદપ્રાપ્તિરૂપસ્ય ચ સંબન્ધઃ ખ્યાપ્યતે ॥
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા યા સા સૈવ પ્રસ્તુતાશ્રયા ॥ મ્ક્પ્ર્-
અપ્રાકરણિકસ્યાભિધાનેન પ્રાકરણિકસ્યાક્ષેપો ઽપ્રસ્તુતપ્રશંસા

કાર્યે નિમિત્તે સામાન્યે વિશેષે પ્રસ્તુતે સતિ ।
તદન્યસ્ય વચસ્તુલ્યે તુલ્યસ્યેતિ ચ પઞ્ચધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
તદન્યસ્ય કારણાદેઃ । ક્રમેણોદાહ્યણમ્ ----
{યાતા કિં ન મિલન્તિ સુન્દરિ પુનશ્ચિન્તા ત્વયા મત્કૃતે
નો કાર્યા નિતરાં કૃશાસિ કથયત્યેવં સબાષ્પે મયિ ।
લજ્જામન્થરતારકેણ નિપતત્પીતાશ્રુણા ચક્ષુષા
દૃષ્ટ્વા માં હસિતેન ભાવિમરણોત્સાહસ્તયા સૂચિતઃ

}
(અમરુશતક 10)
અત્ર પ્રસ્થાનાત્કિમિતિ નિવૃત્તો ઽસીતિ કાર્યે પૃષ્ટે કારણમભિહિતમ્ ।
{રાજન્રાજસુતા ન પાઠયતિ માં દેવ્યો ઽપિ તૂષ્ણીં સ્થિતાઃ
કુબ્જે ભોજય માં કુમારસચિવૈર્નાદ્યાપિ કિં ભુજ્યતે ।
ઇત્થં નાથ શુકસ્તવારિભવને મુક્તોધ્વગૈઃ પઞ્જરાચ્
ચિત્રસ્થાનવલોક્ય શૂન્યવલભાવેકૈકમાભાષતે

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
અત્ર પ્રસ્થાનોદ્યતં ભવન્તં જ્ઞાત્વા સહસૈવ ત્વદરયઃ પલાય્ય ગતાઃ ઇતિ કારણે પ્રસ્તુતે કાર્યમુક્તમ્ ।
{એતત્તસ્ય મુખાત્કિયત્ કમલિનીપત્રે કણં વારિણો
યન્મુક્તામણિરિત્યમંસ્ત સ જડઃશૃણ્વન્યદસ્માદપિ ।
અઙ્ગુલ્યગ્રલઘુક્રિયાપ્રવિલયિન્યાદીયમાને શનૈઃ
કુત્રોડ્ડીય ગતો મમેત્યનુદિનં નિદ્રાતિ નાન્તઃશુચા

}
(ભલ્લટશતક 94)
અત્રાસ્થાને જડાનાં મમત્વસંભાવના ભવતીતિ સામાન્યે પ્રસ્તુતે વિશેષઃ કથિતઃ ।
{સુહૃદ્વધૂબાષ્પજલપ્રમાર્જનં કરોતિ વૈરપ્રતિયાતનેન યઃ ।
સ એવ પૂજ્યઃ સ પુમાન્સ નીતિમાન્સુજીવિતં તસ્ય સ ભાજનં શ્રિયઃ

}
(ઉદ્ભટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસારસઙ્ગ્રહ)
અત્ર ઽકૃષ્ણં નિહત્ય નરકાસુરવધૂનાં યદિ દુઃખમ્ પ્રશમયસિ તત્ ત્વમેવ શ્લાઘ્યઃઽ; ઇતિ વિશેષે પ્રકૃતે સામાન્યમભિહિતમ્ । તુયે પ્રસ્તુતે તુલ્યાભિધાને ત્રયઃ પ્રકારાઃ । શ્લેષઃ સમાસોક્તિઃ સાદૃશ્યમાત્રં વા તુલ્યાત્ તુલ્યસ્ય હ્યાક્ષેપે હેતુઃ । ક્રમેણોદાહરણમ્ --
{પુંસ્ત્વાદપિ પ્રવિચલેત્ યદિ યદ્યધો ઽપિ
યાયાદ્ યદિ પ્રણયને ન મહાનપિ સ્યાત્ ।
અભ્યુદ્ધરેત્તદપિ વિશ્વમિતીદૃશીયં
કેનાપિ દિક્ ઓરકટિતા પુરુષોત્તમેન

}
(ભલ્લટશતક 79)
{યેઞાસ્યભ્યુદિતેન ચન્દ્ર ગમિતઃ ક્લાન્તિં રવૌ તત્ર તે
યુજ્યેત પ્રતિકર્તુમેવ ન પુનસ્તસ્યૈવ પાદગ્રહઃ ।
ક્ષીણેનૈતદનુષ્ઠિતં યદિ તતઃ કિં લજ્જસે નો મનાગ્
અસ્ત્વેવં જડધામતા તુ ભવતો યદ્ વ્યોમ્નિ વિસ્ફૂર્જસે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{આદાય વારિ પરિતઃ સરિતાં મુખેભ્યઃ
કિં તાવદર્જિતમનેન દુરર્ણવેન ।
ક્ષારીકૃતં ચ વડવાદહને હુતં ચ
પાતાલકુક્ષિકુહરે વિનિવેશિતં ચ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ઇયં ચ કાચિત્ વાચ્યે પ્રતીયમાનાર્થાનધ્યારોપેણૈવ ભવતિ । યથા
{અબ્ધેરમ્ભઃ સ્થગિતભુવનાભોગપાતાલકુક્ષેઃ
પોતોપાયા ઇહ હિ બહવો લઙ્ઘને ઽપિ ક્ષમન્તે ।
આહો રિક્તઃ કથમપિ ભવેદેષ દૈવાત્ તદાનીં
કો નામ સ્યાદવટકુહરાલોકને ઽપ્યસ્ય કલ્પઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ક્વચિદધ્યારોપેણૈવ । યથા
{કસ્ત્વં ભોઃ કથયામિ દૈવહતકં માં વિદ્ધિ શાખોટકં
વૈરાગ્યાદિવ વક્ષિ સાધુ વિદિતં કસ્માદિદં કથ્યતે ।
વામેનાત્ર વટસ્તમધ્વગજનઃ સર્વાત્મના સેવતે
ન ચ્છાયાપિ પરોપકારકરણે માર્ગસ્થિતસ્યાપિ મે

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન 3.51)
ક્વચિદંશેષ્વધ્યારોપેણ । યથા
{સો ઽપૂર્વો રસનાવિપર્યયવિધિઃ તત્ કર્ણયોશ્ચાપલં
દૃષ્ટિઃ સા મદવિસ્મૃતસ્વપરદિક્ કિં ભૂયસોક્તેન વા ।
સર્વં વિસ્મૃતવાનસિ ભ્રમર હે યદ્વારણો ઽદ્યાપ્યસૌ
અન્તઃશૂન્યકરો નિષેવ્યત ઇતિ ભ્રાતઃ ક એષ ગ્રહઃ

}
(ભલ્લટશતક 18)
અત્ર રસનાવપર્યાસઃ શૂન્યકર્ત્વં ચ ભ્રમરસ્યાસેવને ન હેતુઃ કર્ણચાપલં તુ હેતુઃ મદઃ પ્રત્યુત સેવતે નિમિત્તમ્

નિગીર્યાધ્યવસાનં તુ પ્રકૃતસ્ય પરેણ યત્ ।
પ્રસ્તુતસ્ય યદન્યત્વં યદ્યર્થોક્તૌ ચ કલ્પનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
કાર્યકારણયોર્યશ્ચ પૌર્વાપર્યવિપર્યયઃ ।
વિજ્ઞેયાતિશયોક્તિઃ સા ...
ઉપમાનેનાન્તર્નિગીર્ણસ્યોપમેયસ્ય યદધ્યવસાનં સૈકા । યથા
{કમલમનમ્ભસિ કમલે ચ કુબલયે તાનિ કનકલતિકાયામ્ ।
સા ચ સુકુમારસુભગેત્યુત્પાતપરંપરા કેયમ્

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
અત્ર મુખાદિ કમલાદિરૂપતયાધ્યવસિતમ્ । યચ્ચ તદેવાન્યત્વેનાધ્યવસીયતે સા અપરા । યથા
{અણ્ણં લડહત્તણ_અં અણ્ણા વિ_અ કા વિ વત્તણચ્છા_આ ।
સામા સામણ્ણપ_આવ_ઇણો રેહચ્ચિ_અ ણ હો_ઇ

}
[અન્યત્સૌકુમાર્યમ્ અન્યૈવ ચ કાપિ વર્તનચ્છાયા ।
શ્યામા સામાન્યપ્રજાપતેઃ રેક્ષૈવ ચ ન ભવતિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 969)
(અર્થાત્ અસંભવિનો ઽર્થસ્ય) સા તૃતીયા । યથા
{રાકાયામકલઙ્કં ચેદમૃતાંશોર્ભવેદ્વપુઃ ।
તસ્યા મુખં તદા સામ્યપરાભવમવાપ્નુયાત્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
કારણસ્ય શીઘ્રકારિતાં વક્તું કાર્યસ્ય પૂર્વમુક્તૌ ચતુર્થી । યથા
{હૃદયમધિષ્ઠિતમાદૌ માલત્યાઃ કુસુમચાપબાણેન ।
ચરમં રમણીવલ્લભ લોચનવિષયં ત્વયા ભજતા

}
(દામોદરગુપ્તઽસ્ કુટ્ટનીમત 96)
... પ્રતિવસ્તૂપમા તુ સા ॥ મ્ક્પ્ર્-
સામાન્યસ્ય દ્વિરેકસ્ય યત્ર વાક્યદ્વયે સ્થિતિઃ ।
સાધારણો ધર્મઃ ઉપમેયવાક્યે ઉપમાનવાક્યે ચ કથિતપદસ્ય દુષ્ટતયાભિહિતત્વાત્ શબ્દભેદેન યત્ ઉપાદીયતે સા વસ્તૂનો વાક્યાર્થસ્યોપમાનત્વાત્ પ્રતિવસ્તૂપમા । યથા
{દેવીભાવં ગમિતા પરિવારપદં કથં ભજત્વેષા ।
ન ખલુ પરિભોગયોગ્યં દૈવતરૂપાઙ્કિતં રત્નમ્

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 4,2.4)
{યદિ દહત્યનલો ઽત્ર કિમદ્ભુતં યદિ ચ ગૌરવમદ્રિષુ કિં તતઃ ।
લવણમમ્બુ સદૈવ મહોદધેઃ પ્રકૃતિરેવ સતામવિષાદિતા ॥454[=272]॥}
(આનન્દવર્ધનઽસ્ દેવિશતક)
ઇત્યાદિકા માલાપ્રતિવસ્તૂપમા દ્રષ્ટવ્યા । એવમન્યત્રાપ્યનુસર્તવ્યમ્ ॥
દૃષ્ટાન્તઃ પુનરેતેષાં સર્વેષાં પ્રતિબિમ્બનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
એતેષાં સાધારણધર્માદીનાં દૃષ્ટો ઽન્તો નિશ્ચયો યત્ર સ દૃષ્ટાન્તઃ ।
{ત્વયિ દૃષ્ટ એવ તસ્યા નિર્વાતિ મનો મનોભવજ્વલિતમ્ ।
આલોકે હિ હિમાંશોર્વિકસતિ કુસુમં કુમુદ્વત્યાઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 251)
એષ સાધર્મ્યેણ । વૈધર્મ્યેણ તુ
{તવાહવે સાહસકર્મશર્મણઃ કરં કૃપાણાન્તિકમાનિનીષતઃ ।
ભટઃ પરેષાં વિશરારુતામગુઃ દધત્યવાતે સ્થિરતાં હિ પાંસવઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
॥100-102॥
સકૃદ્વૃત્તિસ્તુ ધર્મસ્ય પ્રકૃતાપ્રકૃતાત્મનામ્ ।
સૈવ ક્રિયાસુ બહ્વીષુ કારકસ્યેતિ દીપકમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકાનામ્ અર્થાત્ ઉપમાનોપમેયાનાં ધર્મઃ ક્રિયાદિઃ એકવારમેવ યત્ ઉપાદીયતે તત્ એકસ્થસ્યૈવ સમસ્તવાક્યદીપનાદ્ દીપકમ્ । યથા
{કિવણાણં ધણં ણાગાણં ફણમણી કેશરા_ઇં સીહાણં ।
કુલબાલિ_આણં ત્થણ_આ કુત્તો છિપ્પન્તિ અમુ_આણં

}
[કૃપણાનાં ધનં નાગાનાં ફણમણિઃ કેસરા સિંહાનામ્ ।
કુલબાલિકાનાં સ્તનાઃ કુતઃ સ્પૃશ્યન્તે ઽમૃતાનામ્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી, નિર્નય સગર્ પ્રેસ્સ્. 976)
કારકસ્ય ચ બહ્વીષુ ક્રિયાસુ સકૃદ્વૃત્તિદીર્પકમ્ । યથા
{સ્વિદ્ય[ત્]ઇ કૂણતિ વેલ્લતિ વિચલતિ નિમિષતિ વિલોકયતિ તિર્યક્ ।
અન્તર્નન્દતિ ચુમ્બતુમિચ્છતિ નવપરિણયા વધૂઃ શયને

}
(સુભાષિતરત્નભાણ્ડાગાર 317।3)

માલાદીપકમાદ્યં ચેત્યથોત્તરગુણાવહમ્ ।
પૂર્વેણ પૂર્વેણ વસ્તુના ઉત્તરમુત્તરં ચેદુપક્રિયતે તત્ માલાદીપકમ્ । યથા
{સંગ્રામાઙ્ગણમાગતેન ભવતા ચાપે સમારોપિતે
દેવાક્રણય યેન યેન સહસા યદ્યત્સમાસાદિતમ્ ।
કોદણ્ડેન શરાઃ શરૈરરિશિરસ્તેનાપિ ભૂમણ્ડલં
તેન ત્વં ભવતા ચ કીર્તિરતુલા કીર્ત્યા ચ લોકત્રયમ્

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
નિયતાનાં સકૃદ્ધર્મઃ સા પુનસ્તુલ્યયોગિતા ॥ મ્ક્પ્ર્-
નિયતાનાં પ્રાકરણિકાનામેવ અપ્રાકરણિકાનામેવ વા । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{પાણ્ડુ ક્ષામં વદનં હૃદયં સરસં તવાલસં ચ વપુઃ ।
આવેદયતિ નિતાન્તં ક્ષેત્રિયરોગં સખિ હૃદન્તઃ

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન)
{કુમુદકમલનીલનીરજાલિર્લલિતવિલાસજુષોર્દૃશોઃ પુરઃ કા ।
અમૃતમમૃતરશ્મિરમ્બુજન્મ પ્રતિહતમેકપદે તવાનનસ્ય

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)

ઉપમાનાદ્યદન્યસ્ય વ્યતિરેકઃ સ એવ સઃ ।
અન્યસ્યોપમેયસ્ય વ્યતિરેક આધિક્યમ્ ।
{ક્ષીણઃ ક્ષીણો ઽપિ શશી ભૂયો ભૂયો વિવર્ધતે સત્યમ્ ।
વિરમ પ્રસીદ સુન્દરિ યૌવનમનિવર્તિ યાતં તુ

}
(અમરુશતક)
તદ્યુક્તમ્ । અત્ર યૌવનગતાસ્તૈર્યાધિક્યં હિ વિવક્ષિતમ્ ॥
હેત્વોરુક્તાવનુક્તીનાં ત્રયે સામ્યે નિવેદિતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
શબ્દાર્થાભ્યામથાક્ષિપ્તે શ્લિષ્ટે તદ્વત્ત્રિરષ્ટ તત્ ।
વ્યતિરેકસ્ય હેતુઃ ઉપમેયગતમુત્કર્ષનિમિત્તમ્ । ઉપમાનગતમપકર્ષકારણમ્ । તયોર્દ્વયોરુક્તિઃ, એકતરસ્ય દ્વયોર્વા અનુક્તિરિત્યનુક્તિત્રયમ્ । એતદ્ભેદચતુષ્ટયમુપમાનોપમેયભાવે શબ્દેન પ્રતિપાદિતે આર્થેન ચ ક્રમેણોક્તાશ્ચત્વાર એવ ભેદાઃ । આક્ષિપ્તે ચૌપમ્યે તાવન્ત એવ । એવં દ્વાદશ ॥ એતે શ્લેષે ઽપિ ભવન્તીતિ ચતુર્વિશતિર્ભેદાઃ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{અસિમાત્રસહાયસ્ય પ્રભૂતારિપરાભવે ।
અન્યતુચ્છજનસ્યેવ ન સ્મયો ઽસ્ય મહાધૃતેઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રૈવ તુચ્છેતિ મહાધૃતેરિત્યનયોઃ પર્યાયેણ યુગપદ્વાનપાદાનેન્યત્ ભેદત્રયમ્ । એવમન્યેષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અત્ર ઇવશબ્દસ્ય સદ્ભાવાચ્છાબ્દમૌપમ્યમ્ ।
{અસિમાત્રસહાયો ઽપિ પ્રભૂતારિપરાભવે ।
નૈવાન્યતુચ્છજનવત્સગર્વો ઽયં મહાધૃતિઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર્ ત્રુલ્યાર્થે વતિરિત્યાર્થમૌપમ્યમ્ ।
{ઇયં સુનયના દાસીકૃતતામરસશ્રિયા ।
આનનેનાકલઙ્કેન જયતીન્દું કલઙ્કિનમ્

}
(ઉદ્ભટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસારસઙ્ગ્રહ)
અત્રેવાદિતુલ્યાદિપદવિરહેણ આક્ષિપ્તૈવોપમા ।
{જિતેન્દ્રિયતયા સમ્યગ્વિદ્યાવૃદ્ધનિષેવિણઃ ।
અતિગાઢગુણસ્યાસ્ય નાબ્જવદ્ભઙ્ગુરા ગુણાઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રેવાર્થે વતિઃ । ગુણશબ્દઃ શ્લિષ્ટઃ । શાબ્દમૌપમ્યમ્ ॥
{અખણ્ડમણ્ડલઃ શ્રીમાન્ પશ્યૈષ પૃથિવીપતિઃ ।
ન નિશાકરવજ્જાતુ કલાવૈકલ્યમાગતઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર તુલ્યાર્થે વતિઃ । કલાશબ્દઃ શ્લિષ્ટઃ ।
માલાપ્રતિવસ્તૂપમાવત્ માલાવ્યતિરેકો ઽપિ સંભવતિ । તસ્યાપિ ભેદા એવમૂહ્યાઃ । દિઙ્માત્રમુદાહ્રિયતે । યથા
{હરવન્ન વિષમદૃષ્ટિર્હરિવન્ન વિભો વિધૂતવિતતવૃષઃ ।
રતિવન્ન ચાતિદુઃસહકરતાપિતભૂઃ કદાચિદસિ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 256)
અત્ર તુલ્યાર્થે વતિઃ । વિષમાદયશ્ચ શબ્દાઃ શ્લિષ્ટાઃ ।
{નિત્યોદિતપ્રતાપેન ત્રિયામામીલિતઓરભઃ ।
ભાસ્વતાનેન ભૂપેન ભાસ્વાનેષ વિનિર્જિતઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર હ્યાક્ષિપ્તૈવોપમા ભાસ્વતેતિશ્લિષ્ટઃ । યથા વા
{સ્વચ્છાત્મતાગુણસમુલ્લસિતેન્દુબિમ્બં
બિમ્બપ્રભાધરમકૃત્રિમહૃદ્યગન્ધમ્ ।
યૂનામતીવ પિબતાં રજનીષુ યત્ર
તૃષ્ણાં જહાર મધુ નાનનમઙ્ગનાનામ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રેવાદીનાં તુલ્યાદીનાં ચ પદાનામભાવે ઽપિ શ્લિષ્ટવિશેષણૈરાક્ષિપ્તૈવોપમા પ્રતીયતે । એવઞ્જાતીયકાઃ શ્લિષ્ટોક્તિયોગ્યસ્ય પદસ્ય પૃથગ્પાદાને ઽન્યેપિ ભેદાઃ સંભવન્તિ । તે ઽપિ અનયૈવ દિશા દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥
નિષેધો વક્તુમિષ્ટસ્ય યો વિશેષાભિધિત્સયા ॥ મ્ક્પ્ર્-
વક્ષ્યમાણોક્તવિષયઃ સ આક્ષેપો દ્વિધા મતઃ ।
વિવક્ષિતસ્ય પ્રાકરણિકત્વાદનુપસર્જનીકાર્યસ્ય અશક્યવક્તવ્યત્વમ્ અતિપ્રસિદ્ધત્વં વા વિશેષં વક્તું નિષેધો નિષેધ ઇવ યઃ સ વક્ષ્યમાણવિષય ઉક્તવિષયશ્ચેતિ દ્વિધા આક્ષેપઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{એ એહિ કિંઅપિ કીએવિ અ_એણ ણિક્કિવ ભણામિ અલમહ વા ।
અવિઆરિ_અકજ્જારમ્ભ_આરિણી મરૌ ણ ભણિસ્સં

}
[એ એહિ કિમપિ કસ્યા અપિ કૃતે નિષ્કૃપ ભણામિ અલમથ વા ।
અવિચારિતકાર્યારમ્ભકારિણી મ્રિયતાં ન ભનિષ્યામિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 7.2)
{જ્યોત્સ્ના મૌક્તિકદામ ચન્દનરસઃ શીતાંશુકાન્તદ્રવઃ
કર્પૂરં કદલી મૃણાલવલયાન્યમ્ભોજિનીપલ્લવાઃ ।
અન્તર્માનસમાસ્ત્વયા પ્રભવતા તસ્યાઃ સ્ફુલિઙ્ગોત્કર-
વ્યાપારાય ભવન્તિ હન્ત કિમનેનોક્તેન ન બ્રૂમહે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ક્રિયાયાઃ પ્રતિષેધે ઽપિ ફલવ્યક્તિર્વિભાવના ॥ મ્ક્પ્ર્-
હેતુરૂપક્રિયાયાઃ નિષેધે ઽપિ તત્ફલપ્રકાશનં વિભાવના । યથા
{કુસુમિતલતાભિરહતાપ્યધત્ત રુજમલિકુલૈરદષ્ટાપિ ।
પરિવર્તતે સ્મ નલિનીલહરીભિરલોલિતાપ્યઘૂર્ણત સા

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા)
॥105-107॥
વિશેષોક્તિરખણ્ડેષુ કારણેષુ ફલાવચઃ ।
મિલિતેષ્વપિ કારણેષુ કાર્યસ્યાકથનં વિશેષોક્તિઃ । અનુક્તનિમિત્તા ઉક્તનિમિત્તા અચિન્ત્યનિમિત્તા ચ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{નિદ્રાનિવૃત્તાવુદિતે દ્યુરત્ને સખીજને દ્વારપદં પરાપ્તે ।
શ્લથીકૃતાશ્લેષરસે ભુજઙ્ગે ચચાલ નાલિઙ્ગનતોઙ્ગના સા

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{કર્પૂર ઇવ દગ્ધો ઽપિ શક્તિમાન્ યો જને જને ।
નમો ઽસ્ત્વવાર્યવીર્યાય તસ્મૈ મકરકેતવે

}
(રાજશેખરઽસ્ બાલરામાયણ 3.11)
{સ એકસ્ત્રીણિ જયતિ જગન્તિ કુસુમાયુધઃ ।
હરતાપિ તનું યસ્ય શમ્ભુના ન બલં હૃતમ્

}
(ભામહઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 3.24)
યથાસંખ્યં ક્રમેણૈવ ક્રમિકાણાં સમન્વયઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
યથા
{એકસ્ત્રિધા વસસિ ચેતસિ ચિત્રમત્ર
દેવ દ્વિષાં ચ વિદુષાં ચ મૃગીદૃશાં ચ ।
તાપં ચ સંમદરસં ચ રતિં ચ પુષ્ણન્
શૌર્યોષ્મણા ચ વિનયેન ચ લીલયા ચ

}
(સુભાષિતરત્નાકર 1438)

સામાન્યં વા વિશેષો વા તદન્યેન સમર્થ્યતે ।
યત્તુ સો ઽર્થાન્તરન્યાસઃ સાધર્મ્યેણેતરેણ વા ॥ મ્ક્પ્ર્-
સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ વા સામાન્યં વિશેષેણ યત્ સમર્થ્યતે વિશેષો વા સામાન્યેન સો ઽર્થાન્તરન્યાસઃ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{નિજદોષાવૃતમનસામતિસુન્દરમેવ ભાતિ વિપરીતમ્ ।
પશ્યતિ પિત્તોપહતઃ શશિશુભ્રં શઙ્ખમપિ પીતમ્

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 265)
{સુસિતવસનાલઙ્કારાયાં કદાચન કૌમુદી-
મહસિ સુદૃશિ સ્વૈરં યાન્ત્યાં ગતો ઽસ્તમભૂદ્વિધુઃ ।
તદનુ ભવતઃ કીર્તિઃ કેનાપ્યગીયત યેન સા
પ્રિયગૃહમગાન્મુક્તાશઙ્કા ક્વ નાસિ શુભપ્રદઃ ॥479[=266]॥}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 121)
{ગુણાનામેવ દૌરાત્મ્યાદ્ ધુરિ ધુર્યો નિયુજ્યતે ।
અસંજાતકિણસ્કન્ધઃ સુખં સ્વપિતિ ગૌર્ગલિઃ

}
(ભોજઽસ્ સરસ્વતીકાણ્ઠાભરણ 4.125)
{અહો હિ મે બહ્વપરાદ્ધમાયુષા યદપ્રિયં વાચ્યમિદં મયેદૃશમ્ ।
ત એવ ધન્યાઃ સુહૃદઃ પરાભવં જગત્યદૃષ્ટ્વૈવ હિ યે ક્ષયં ગતાઃ

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)

વિરોધઃ સોવિરોધે ઽપિ વિરુદ્ધત્વેન યદ્વચઃ ।
વસ્તુવૃત્તેનાવિરોધે ઽપિ વિરુદ્ધયોરિવ યદભિધાનં સ વિરોધઃ ।
જાતિશ્ચતુર્ભિજાત્યાદ્યૈર્વિરુદ્ધા સ્યાદ્ગુણૈસ્ત્રિભિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ક્રિયા દ્વાભ્યામપિ દ્રવ્યં દ્રવ્યેણૈવેતિ તે દશ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{અભિનવનલિનીકિસલયમૃણાલવલયાદિ દવદહનરાશિઃ ।
સુભગ કુરઙ્ગદૃશોસ્યા વિધિવશતસ્ત્વદ્વિયોગપવિપાતે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ 267)
{ગિરયો ઽપ્યનુન્નતિયુજો મરુદપ્યચલોબ્ધયો ઽપ્યગમ્ભીરાઃ ।
વિશ્વંભરાપ્યતિલઘુર્નરનાથ તવાન્તિકે નિયતમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{યેષાં કણ્ઠપરિગ્રહપ્રણયિતાં સંપ્રાપ્ય ધારાધરસ્
તીક્ષ્ણઃ સો ઽપ્યનુરજ્યતે ચ કમપિ સ્નેહં પરાપ્નોતિ ચ ।
તેષાં સંગરસઙ્ગસક્તમનસાં રાજ્ઞાં ત્વયા ભૂપતે
પાંસૂનાં પટલૈઃ પ્રસાધનવિધિર્નિર્વર્ત્યતે કૌતુકમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{સૃજતિ ચ જગદિદમવતિ ચ સંહરતિ ચ હેલયૈવ યો નિયતમ્ ।
અવસરવશતઃ શફરો જનાર્દનઃ સો ઽપિ ચિત્રમિદમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{સતતં મુસલાસક્તા બહુતરગૃહકર્મઘટનયા નૃપતે ।
દ્વિજપત્નીનાં કઠિનાઃ સતિ ભવતિ કરાઃ સરોજસુકુમારાઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{પેશલમપિ ખલવચનં દહતિતરાં માનસં સત્તત્ત્વવિદામ્ ।
પરુષમપિ સુજનવાક્યં મલયજરસવત્ પ્રમોદયતિ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{કૌઞ્ચાદ્રિરુદ્દામદૃષદ્દૃઢોસૌ યન્માર્ગણાનર્ગલશાતપાતે ।
અભૂન્નવામ્ભોજદલાભિજાતઃ સ ભાર્ગવઃ સત્યમપૂર્વસર્ગઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{પરિચ્છેદાતીતઃ સકલવચનાનામવિષયઃ
પુનર્જન્મન્યસ્મિન્નનુભવપથં યો ન ગતવાન્ ।
વિવેકપ્રધ્વંસાદુપચિતમહામોહગહનો
વિકારઃ કો ઽપ્યન્તર્જડયતિ ચ તાપં ચ કુરુતે

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ 1.30)
{અયં વારામેકો નિલય ઇત રત્નાકર ઇતિ
શ્રિતોસ્માભિસ્તૃષ્ણાતરલિતમનોભિર્જલનિધિઃ ।
ક એવં જાનીતે નિજકરપુટીકોટરગતં
ક્ષણાદેનં તામ્યત્તિમિમકરમાપાસ્યતિ મુનિઃ

}
(ભલ્લટશતક 108)
{સમદમતઙ્ગજમદજલનિસ્યન્દતરઙ્ગિણીપરિષ્વઙ્ગાત્ ।
ક્ષિતિતિલક ત્વયિ તટજુષિ શઙ્કરચૂડાપગાપિ કાલિન્દી

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
સ્વભાવોક્તિસ્તુ ડિમ્ભાદેઃ સ્વક્રિયારૂપવર્ણનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સ્વયોસ્તદેકાશ્રયોઃ । રૂપં વર્ણઃ સંસ્થાનં ચ । ઉદાહરણમ્ ----
{પશ્ચાદઙ્ઘ્રી પ્રસાર્ય ત્રિકનતિવિતતં દ્રાઘયિત્વાઙ્ગમુચ્ચૈર્
આસજ્યાભુગ્નકણ્ઠો મુખમુરસિ સટાં ધૂલિધૂભ્રાં વિધૂય ।
ઘાસગ્રાસાભિલાષાદનવરતચલત્પ્રોથતુણ્ડસ્તુરઙ્ગો
મન્દં શબ્દાયમાનો વિલિખતિ શયનાદુત્થિતઃ ક્ષ્માં ખુરેણ

}
(બાણઽસ્ હર્ષચરિત 3.5)
॥110-111॥
વ્યાજસ્તુતિર્મુખે નિન્દા સ્તુતિર્વા રૂઢિરન્યથા ।
વ્યાજરૂપા વ્યાજેન વા સ્તુતિઃ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{હિત્વા ત્વામુપરોધબન્ધ્યમનસાં મન્યે ન મૌલિઃ પરો
લજ્જાવર્જનમન્તરેણ ન રમામન્યત્ર સંદૃશ્યતે ।
યસ્ત્યાગં તનુતેતરાં મુખશતૈરેત્યાશ્રિતાયાઃ શ્રિયઃ
પ્રાપ્ય ત્યાગકૃતાવમાનનમપિ ત્વય્યેવ યસ્યાઃ સ્થિતિઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{હે હેલાજિતબોધિસત્ત્વ વચસાં કિં વિસ્તરૈસ્તોયધે
નાસ્તિ ત્વત્સદૃશઃ પરઃ પરહિતાધાને ગૃહીતવ્રતઃ ।
તૃષ્યત્પાન્થજનોપકારઘટનાવૈમુખ્યલબ્ધાયશો-
ભારપ્રોદ્વહને કરોષિ કૃપયા સાહાયકં યન્મરોઃ

}
(કુન્તકઽસ્ વક્રોક્તિજીવિત 1.90; પુઞ્જરાજ, વાક્યપદીયટીકા 2.249)
સા સહોક્તિઃ સહાર્થસ્ય બલાદેકં દ્વિવાચકમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
એકાર્થાભિધાયકમપિ સહાર્થબલાત્ યત્ ઉભયસ્યાપ્યવગમકં સા સહોક્તિઃ । યથા
{સહ દિઅહણિસાંહિ દીહરા સાસદણ્ડા
સહ મણિવલયેંહિ બાહધારા ગલન્તિ ।
તુહ સુહઅ વિઓએ તીઅ ઉબ્બિગ્ગિરીએ
સહ અ તણુલદાએ દુબ્બલા જીવિદાસા

}
[સહ દિવસનિશાભિર્દીર્ઘાઃ શ્વાસદણ્ડાઃ
સહ મણિબલયૈર્વાષ્પધારા ગલન્તિ ।
તવ સુભગ વિયોગે તસ્યા ઉદ્વિગ્નાયાઃ
સહ ચ તનુલતયા દુર્બલા જીવિતાશા ॥]
(રાજશેખરઽસ્ કર્પૂરમઞ્જરી 2.9)
શ્વાસદણ્ડાદિગતં દીર્ઘત્વાદિ શાબ્દમ્ દિવસનિશાદિગતં તુ સહાર્થસામર્થ્યાત્પ્રતિપદ્યતે

વિનોક્તિઃ સા વિનાન્યેન યત્રાન્યઃ સન્ન નેતરઃ ।
ક્વચિદશોભનઃ ક્વચિચ્છોભનઃ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{અરુચિર્નિશયા વિના શશી શશિના સાપિ વિના મહત્તમઃ ।
ઉભયેન વિના મનોભવસ્ફુરિતં નૈવ ચકાસ્તિ કામિનોઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{મૃગલોચનયા વિના વિચિત્રચ્વ્યવહારપ્રતિભાપ્રભાપ્રગલ્ભઃ ।
અમૃતદ્યુતિસુન્દરાશયો ઽયં સુહૃદા તેન વિના નરેન્દ્રસૂનુઃ

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ 50)
પરિવૃત્તિર્વિનિમયો યો ઽર્થાનાં સ્યાત્સમાસમૈઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પરિવૃત્તિરલઙ્કારઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{લતાનામેતાસામુદિતકુસુમાનાં મરુદયં
મતં લાસ્યં દત્ત્વા શ્રયતિ ભૃશમામોદમસમમ્ ।
લતાસ્ત્વધ્વન્યાનામહહ દૃશમાદય સહસા
દદત્યાધિવ્યાધિભ્રમિરુદિતમોહવ્યતિકરમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર પ્રથમેર્ઘે સમેન સમસ્ય દ્વિતીયે ઉત્તમેને ન્યૂનસ્ય ।
{નાનાવિધપ્રહરણૈર્નૃપ સંપ્રહારે
સ્વીકૃત્ય દારુણનિનાદવતઃ પ્રહારાન્ ।
દૃપ્તારિવીરવિસરેણ વસુંધરેયં
નિર્વિપ્રલમ્ભપરિરમ્ભવિધિર્વિતીર્ણા

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર ન્યૂનેનોત્તમસ્ય

પ્રત્યક્ષા ઇવ યદ્ભાવાઃ ક્રિયન્તે ભૂતભાવિનઃ ।
તદ્ભાવિકં ...
ભૂતાશ્ચ ભાવિનશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ । ભાવઃ કવેરભિપ્રાયો ઽત્રાસ્તીતિ ભાવિકમ્ । ઉદાહરણમ્ ----
{આસીદઞ્જનમત્રેતિ પશ્યામિ તવ લોચને ।
ભાવિભૂષણસંભારાં સાક્ષાત્કુર્વે તવાકૃતિમ્

}
(ભલ્લટશતક 69)
આદ્યે ભૂતસ્ય દ્વિતીયે ભાવિનો દર્શનમ્ ॥
... કાવ્યલિઙ્ગં હેતોર્વાક્યપદાર્થતા ॥ મ્ક્પ્ર્-
વાક્યાર્થતા યથા
{વપુઃપ્રાદુર્ભાવાદનુમિતમિદં જન્મનિ પુરા
પુરારે ન પ્રાયઃ ક્વચિદપિ ભવન્તં પ્રણતવાન્ ।
નમન્ મુક્તઃ સંપ્રત્યહમતનુરગ્રે ઽપ્યનતિભાઙ્
મહેશ ક્ષન્તવ્યં તદિદમપરાધદ્વયમપિ

}
(સુભાષિતરત્નાકર 36)
અનેકપદાર્થતા યથા
{પ્રણયિસખી સલીલપરિહાસરસાધિગતૈર્
લલિતશિરીષપુષ્પહનનૈરપિ તામ્યતિ યત્ ।
વપુષિ વધાય તત્ર તવ શસ્ત્રમુપક્ષિપતઃ
પતતુ શિરસ્યકાણ્ડયમદણ્ડ ઇવૈષ ભુજઃ

}
(ભવભૂતિઽસ્ માલતીમાધવ 5.31)
એકપદાર્થતા યથા
{ભસ્મોદ્ધૂલન ભદ્રમસ્તુ ભવતે રુદ્રાક્ષમાલે શુભં
હા સોપાનપરંપરાં ગિરિસુતાકાન્તાલયાલઙ્કૃતિં ।
અદ્યારાધનતોષિતેન વિભુના યુષ્મત્સપર્યાસુખા-
લોકોચ્છેદિનિ મોક્ષનામનિ મહામોહે નિધીયામહે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
એષુ અપરાધદ્વયે પૂર્વાપરજન્મનોરનમનમ્ ભુજપાતે શસ્ત્રોપક્ષેપઃ મહામોહે સુખાવલોકોચ્છેદિત્વં ચ યથાક્રમમુક્તરૂપો હેતુઃ

પર્યાયોક્તં વિના વાચ્યવાચકત્વેન યદ્વચઃ ।
વાચ્યવાચકભાવવ્યતિરિક્તેનાવગમનવ્યાપારેણ યત્ પ્રતિપાદનં તત્ પર્યાયેણ ભઙ્ગ્યન્તરેણ કથનાત્ પર્યાયોક્તમ્ । ઉદાહરણમ્ ----
{યં પ્રેક્ષ્ય ચિરરૂઢાપિ નિવાસપ્રીતિરુજ્ઝતા ।
મદેનૈરાવણમુખે માનેન હૃદયે હરેઃ

}
(મેણ્ઠ,હયગ્રીવવધમ્)
અત્ર ઐરાવણશક્રૌ મદમાનમુક્તૌ જાતાવિતિ વ્યઙ્ગ્યમપિ શબ્દેનોચ્યતે । તેન યદેવોચ્યતે તદેવ વ્યઙ્ગ્યમ્ । યથા તુ વ્યઙ્ગ્યં ન તથોચ્યતે । યથા ગવિ શુક્લે ચલતિ દૃષ્ટે {ગૌઃ શુક્લશ્ચલતિ} ઇતિ વિકલ્પઃ । યદેવ દૃષ્ટં તદેવ વિકલ્પયતિ ન તુ યથા દૃષ્ટં તથા ।
યતો ઽભિન્નાસંસૃષ્ટત્વેન દૃષ્ટમ્ ભેદસંસર્ગાભ્યાં વિકલ્પયતિ ॥
ઉદાત્તં વસ્તુનઃ સંપત્ ...
સંપત્ સમૃદ્ધિયોગઃ । યથા
{મુક્તાઃ કેલિવિસૂત્રહારગલિતાઃ સંમાર્જનીભિર્હૃતાઃ
પ્રાતઃ પ્રાઙ્ગણસીમ્નિ મન્થરચલદ્બાલાઙ્ઘ્રિલાક્ષારુણાઃ ।
દૂરાદ્દાડિમબીજશઙ્કિતધિંયઃ કર્ષન્તિ કેલીશુકાઃ
યદ્વિદ્વદ્ભવનેષુ ભોજનૃપતેસ્તત્ ત્યાગલીલાયિતમ્

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
... મહતાં ચોપલક્ષણમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ઉપલક્ષણમઙ્ગભાવઃ અર્થાદુપલક્ષણીયે ઽર્થે । ઉદાહરણમ્ ----
{તદિદમરણ્યં યસ્મિન્ દશરથવચનાનુપાલનવ્યસની ।
નિવસન્ બાહુસહાયશ્ચકાર રક્ષઃક્ષયં રામઃ

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 7.104)
ન ચાત્ર વીરો રસઃ તસ્યેહાઙ્ગત્વાત્

તત્સિદ્ધિહેતાવેકસ્મિન્ યત્રાન્યત્તત્કરં ભવેત્ ।
સમુચ્ચયો ઽસૌ ...
તસ્ય પ્રસ્તુતસ્ય કાર્યસ્ય એકસ્મિન્ સાધકે સ્થિતે સાધકાન્તરાણિ યત્ર સંભવન્તિ સ સમુચ્ચયઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{દુર્વારાઃ સ્મરમાર્ગણાઃ પ્રિયતમો દૂરે મનોત્યુત્સુકં
ગાઢં પ્રેમ નવં વયોતિકઠિનાઃ પ્રાણાઃ કુલં નિર્મલમ્ ।
સ્ત્રીત્વં ધૈર્યવિરોધિ મન્મથસુહૃત્ કાલઃ કૃતાન્તોક્ષમો
નો સખ્યશ્ચતુરાઃ કથં નુ વિરહઃ સોઢવ્ય ઇત્થં શઠઃ

}
(શાર્ઙ્ગધરપદ્ધતિ)
અત્ર વિરહાસહત્વં સ્મરમાર્ગણા એવ કુર્વન્તિ । તદુપરિ પ્રિયતમદૂરસ્થિત્યાદિ ઉપાત્તમ્ ॥
એષ એવ સમુચ્ચયઃ સદ્યોગે ઽસદ્યોગે સદસદ્યોગે ચ પર્યવસ્યતીતિ ન પૃથક્ લક્ષ્યતે । તથાહિ ----
{કુલમમલિનં ભદ્રા મૂર્તિર્મતિઃ શ્રુતિશાલિની
ભુજબલમલં સ્ફીતા લક્ષ્મીઃ પ્રભુત્વમખણ્ડિતમ્ ।
પ્રકૃતિસુભગા હ્યેતે ભાવા અમીભિરયં જનો
વ્રજતિ સુતરાં દર્પં રાજન્ ત એવ તવાઙ્કુશાઃ

}
(ભોજઽસ્ સરસ્વતીકાણ્ઠાભરણ 5.368)
અત્ર સતાં યોગઃ । ઉક્તોદાહરણે ત્વસતાં યોગઃ ।
{શશી દિવસધૂસરો ગલિતયૌવના કામિની
સરો વિગતવારિકં મુખમનક્ષરં સ્વાકૃતેઃ ।
પ્રભુર્ધનપરાયણઃ સતતદુર્ગતઃ સજ્જનો
નૃપાઙ્ગણગતઃ ખલો મનસિ સપ્ત શલ્યાનિ મે

}
(ભર્તૃહરિઽસ્ નીતિશતક 45)
અત્ર શશિનિ ધૂસરે શલ્યે શલ્યાન્તરાણીતિ શોભનાશોભનયોગઃ ॥
... સ ત્વન્યો યુગપદ્ યા ગુણક્રિયાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ગુણૌ ચ ક્રિયે ચ ગુણક્રિયે ચ ગુણક્રિયાઃ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{વિદલિતસકલારિકુલં તવ બલમિદમભવદા‘ઉ વિમલં ચ ।
પ્રખલમુખાનિ નરાધિપ મલિનાનિ ચ તાનિ જાતાનિ

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 7.28)
{અયમેકપદે તયા વિયોગઃ પ્રયયા ચોપનતઃ સુદુઃસહો મે ।
નવવારિધરોદયાદહોભિર્ભવિતવ્યં ચ નિરાતપત્વરમ્યૈઃ

}
(કાલિદાસઽસ્ વિક્રમોર્વશીય 4.10)
{કલુષં ચ તવાહિતેષ્વકસ્માત્સિતપઙ્કેરુહસોદરશ્રિ ચક્ષુઃ ।
પતિતં ચ મહીપતીન્દ્ર તેષાં વપુષિ પ્રસ્ફુટમાપદાં કટાક્ષૈઃ

}
(વિશ્વનાથઽસ્ સાહિત્યદર્પણ 10.85)
{ધુનોતિ ચાસિં તનુતે ચ કીર્તિમ્} ઇત્યાદેઃ {કૃપાણપાણિશ્ચ ભવાન્ રણક્ષિતૌ સસાધુવાદાશ્ચ સુરાઃ સુરાલયે} ઇત્યાદેશ્ચ દર્શનાત્ {વ્યધિકરણે} ઇતિ {એકસ્મિન્ દેશે} ઇતિ ચ ન વાચ્યમ્

એકં ક્રમેણાનેકસ્મિન્ પર્યાયઃ ...
એકં વસ્તુ ક્રમેણાનેકસ્મિન્ ભવતિ ક્રિયતે વા સ પર્યાયઃ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{નન્વાશ્રયસ્થિતિરિયં તવ કાલકૂટ
કેનોત્તરોત્તરવિશિષ્ટપદોપદિષ્ટા ।
પ્રાગર્ણવસ્ય હૃદયે વૃષલક્ષ્મણો ઽથ
કણ્ઠેધુના વસસિ વાચિ પુનઃ ખલાનામ્

}
(ભલ્લટશતક 4)
યથા વા
{બિમ્બોષ્ટ એવ રાગસ્તે તન્વિ પૂર્વમદૃશ્યત ।
અધુના હૃદયે ઽપ્યેષ મૃગશાવાક્ષિ લક્ષ્યતે

}
(પદ્મગુપ્ત અલિઅસ્ પરિમલઽસ્ નવસાહસાઙ્કચરિત 6.60)
રાગસ્ય વસ્તુતો ભેદે ઽપ્યેકતયાધ્યવસિતત્વાદેકત્વમવિરુદ્ધમ્ ।
{તં તાણ સિરિસહોઅરરઅણાહરણમ્મિ હિઅઅમેક્કરસં ।
બિમ્બાહરે પિઆણં ણિવેસિઅં કુસુમબાણેણ

}
[તત્તેષાં શ્રીસહોદરરત્નાભરણે હૃદયમેકરસમ્ ।
વિમ્બાધરે પ્રિયાણાં નિવેશિતં કુસુમબાણેન ॥]
(આનન્દવર્ધનઽસ્ વિષમબાણલીલા)
... અન્યસ્તતો ઽન્યથા ।
અનેકમેકસ્મિન્ ક્રમેણ ભવતિ ક્રિયતે વા સો ઽન્યઃ ॥
ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{મધુરિમરુચિરં વચઃ ખલાનામમૃતમહો પ્રથમં પૃથુ વ્યનક્તિ ।
અથ કથયતિ મોહહેતુમન્તર્ગતમિવ હાલહલં વિષં તદેવ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 286)
{તદ્ગેહં નતભિત્તિ મન્દિરમિદં લબ્ધાવકાશં દિવઃ
સા ધેનુર્જરતી નદમ્તિ કરિણામેતા ઘનાભા ઘટાઃ ।
સ ક્ષુદ્રો મુસલધ્વનિઃ કલમિદં સંગીતકં યોષિતામ્
આશ્ચર્યં દિવસૈર્દ્વિજોયમિયતીં ભૂમિં સમારોપિતઃ

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન 3.16)
અત્ર એકસ્યૈવ હાનોપાદાનયોરવિવક્ષિતત્વાત્ ન પરિવૃત્તિઃ ॥
અનુમાનં તદુક્તં યત્ સાધ્યસાધનયોર્વચઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકિત્વેન ત્રિરૂપો હેતુઃ સાધનમ્ । ધર્મિણિ અયોગવ્યવચ્છેદો વ્યાપકસ્ય સાધ્યત્વમ્ । યથા
{યત્રૈતા લહરીચલાચલદૃશો વ્યાપારયન્તિ ભ્રુવં
યત્ તત્રૈવ પતન્તિ સંતતમમી મર્મસ્પૃશો માર્ગણાઃ ।
તચ્ચક્રીકૃતચાપમઞ્ચિતશરપ્રેઙ્ખત્કરઃ ક્રોધનો
ધાવત્યગ્રત એવ શાસનધરઃ સત્યં સદાસાં સ્મરઃ

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
સાધ્યસાધન્યોઃ પૌર્વાપર્યવિકલ્પે ને કિઞ્ચિદ્વૈચિત્ર્યમિતિ ન તથા દર્શિતમ્

વિશેષણૈર્યત્સાકૂતૈરુક્તિઃ પરિકરસ્તુ સઃ ।
અર્થાદ્વિશેષ્યસ્ય । ઉદાહરણમ્ ----
{મહૌજસો માનધના ધનાર્ચિતા
ધનુર્ભૃતઃ સંયતિ લબ્ધકીર્તયઃ ।
ન સંહતાસ્તસ્ય ન ભેદવૃત્તયહ્
પ્રિયાણિ વાઞ્છન્ત્યસુભિઃ સમીહિતુમ્

}
(ભારવિઽસ્ કિરાતાર્જુનીય 1.19)
યદ્યપ્યુષ્ટાર્થસ્ય દોષતાભિધાનાત્તન્નિરાકરણેન પુષ્ટાર્થસ્વીકારઃ કૃતઃ તથાપ્યેકનિષ્ઠત્વેન બહુનાં વિશેષણાનામેવમુપન્યાસે વૈચિત્ર્યમ્ ઇત્યલઙ્કારમધ્યે ગણિતઃ ॥
વ્યાજોક્તિશ્છદ્મનોદ્ભિન્નવસ્તુરૂપનિગૂહનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
નિગૂઢમપિ વસ્તુનો રૂપં કથમપિ પ્રભિન્નં કેનાપિ વ્યપદેશેન યદપહ્નૂયતે સા વ્યાજોક્તિઃ ।
ન ચૈષાપહ્નુતિઃ પ્રકૃતાપ્રકૃતો ઽભયનિષ્ઠસ્ય સામ્યસ્યેહાસંભવાત્ । ઉદાહરણમ્ ----
{શૈલેન્દ્રપ્રતિપાદ્યમાનગિરિજાહસ્તોપગૂઢોલ્લસદ્-
રોમાઞ્ચાદિવિસંષ્ઠુલાખિલવિધિવ્યાસઙ્ગભઙ્ગાકુલઃ ।
હા શૈત્યં તુહિનાચલસ્ય કરયોરિત્યૂચિવાન્ સસ્મિતં
શૈલાન્તઃપુરમાતૃમણ્ડલગણૈર્દૃષ્ટો ઽવતાદ્વઃ શિવઃ

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
કિઞ્ચિત્ પૃષ્ટમપૃષ્ટં વા કથિતં યત્ પ્રકલ્પતે ।
તાદૃગન્યવ્યપોહાય પરિસંખ્યા તુ સા સ્મૃતા ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રમાનાન્તરાવગતમપિ વસ્તુ શબ્દેન પ્રતિપાદિતં પ્રયોજનાન્તરાભાવાત્ સદૃશવસ્ત્વનતરવ્યવચ્છેદાય યત્ પર્યવસ્યતિ સા ભવેત્પરિસંખ્યા । અત્ર ચ કથનં પ્રશ્નપૂર્વકં તદન્યથા ચ પરિદૃષ્ટમ્ ।
તથા ઉભયત્ર વ્યપોહ્યમાનસ્ય પ્રતીયમાનતા વાચ્યત્વં ચેતિ ચત્વારો ભેદાઃ ॥ ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{કિમાસેવ્યં પુંસાં સવિધમનવદ્યં દ્યુસરિતઃ
કિમેકાન્તે ધ્યેયં ચરણયુગલં કૌસ્તુભભૃતઃ ।
કિમારાધ્યં પુણ્યં કિંઅભિલષણીયં ચ કરુણા
યદાસક્ત્યા ચેતો નિરવધિવિમુક્ત્યૈ પ્રભ[વ્]અતિ

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
{કિં ભૂષણં સુદૃઢમત્ર યશો ન રત્નં
કિં કાર્યમાર્યચરિતં સુકૃતં ન દોષઃ ।
કિં ચક્ષુરપ્રતિહતં ધિષણા ન નેત્રં
જાનાતિ કસ્ત્વદદપરઃ સદસદ્વિવેકમ્

}
(વિશ્વનાથઽસ્ સાહિત્યદર્પણ 10.82)
{કૌટિલ્યં કચનિચયે કરચરણાધરદલેષુ રાગસ્તે ।
કાઠિન્યં કુચયુગલે તરલત્વં નયનયોર્વસતિ

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 7.81)
{ભક્તિર્ભવે ન વિભવે વ્યસનં શાસ્ત્રે ન યુવતિકામાસ્ત્રે ।
ચિન્તા યશસિ ન વપુષિ પ્રાયઃ પરિદૃશ્યતે મહતામ્

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)

યથોત્તરં ચેત્ પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્યાર્થસ્ય હેતુતા ।
તદા કારણમાલા સ્યાત્ ...
ઉત્તરમુત્તરં પ્રતિ યથોત્તરમ્ । ઉદાહરણમ્ ----
{જિતેન્દ્રિયત્વં વિનયસ્ય કારણં ગુણપ્રકર્ષો વિનયાદવાપ્યતે ।
ગુણપ્રકર્ષેણ જનો ઽનુરજ્યતે જનાનુરાગપ્રભવા હિ સંપદઃ

}
(વલ્લભદેવઽસ્ સુભાષિતાવલિ ; શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 162)
{હેતુમતા સહ હેતોરવ્હિધાનમભેદયો હેતુઃ ।}
ઇતિ હેત્વલઙ્કારો ન લક્ષિતઃ । આયુર્ધૃતમિત્યાદિરૂપો હ્યેષ ન ભૂષણતાં કદાચિદર્હતિ વૈચિત્ર્યાભાવાત્ ।
{અવિરલકમલવિકાસઃ સકલાલિમદશ્ચ કોકિલાનન્દઃ ।
રમ્યો ઽયમેતિ સંપ્રતિ લોકોત્કણ્ઠાકરઃ કાલઃ

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 7.83)
ઇત્યત્ર કાવ્યરૂપતાં કોમલાનુપ્રાસમહિમ્નૈવ સમામ્નાસિષુર્ન પુનર્હેત્વલઙ્કારકલ્પનયેતિ પૂર્વોક્તકાવ્યલિઙ્ગમેવ હેતુઃ ॥
... ક્રિયયા તુ પરસ્પરમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વસ્તુનોર્જનને ઽન્યોન્યમ્ ...
અર્થયોરેકક્રિયામુખેન પરસ્પરં કારણત્વે સતિ અન્યોન્યનામા અલઙ્કારઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{હંસાણં સરેહિં સિરી સારિજ્જૈ અહ સરાણ હંસેહિં ।
અણ્ણોણ્ણં વિઅ એએ અપ્પાણ્ણં ણવર ગરુઅન્તિ

}
[હંસાનાં સરોભિઃ શ્રીઃ સાર્યતે અથ સરસાં હંસૈઃ ।
અન્યોન્યમેવ એતે આત્માનં કેવલં ગરયન્તિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી, નિર્નય સગર્ પ્રેસ્સ્. 953)
અત્રોભયેષાનપિ પરસ્પરજનકતા મિથઃ શ્રીસારતાસંપાદનદ્વારેણ ॥
... ઉત્તરશ્રુતિમાત્રતઃ ।
પ્રશ્નસ્યોન્નયનં યત્ર ક્રિયતે તત્ર વા સતિ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અસકૃદ્ યદસંભાવ્યમુત્તરં સ્યાત્ તદુત્તરમ્ ।
પ્રતિવચનોપલમ્ભાદેવ પૂર્વવાક્યં યત્ર કલ્પ્યતે તદેકં તાવદુત્તરમ્ । ઉદાહરણમ્ ----
{વાણિઅ_અ હત્થિદન્તા કુત્તો અમ્હાણ વગ્ધકિત્તી અ ।
જાવ લુલિઆલ_અમુહી ધરમ્મિ પરિસક્કએ સોણ્હા

}
[વાણિજક હસ્તિદન્તાઃ કુતો ઽસ્માકં વ્યાઘ્રકૃતયશ્ચ ।
યાવત્ લુલિતાલકમુખી ગૃહે પરિષ્વક્કતે સ્નુષા ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 951; અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન 3.17)
હસ્તિદન્તવ્યાઘ્રકૃત્તીનામહમર્થી તાઃ મૂલ્યેન પ્રયચ્છેતિ ક્રેતુર્વચનમ્ અમુના વાક્યેન સમુન્નીયત ॥
ન ચૈતત્ કાવ્યલિઙ્ગમ્ ઉત્તરસ્ય તાદ્રૂપ્યાનુપપત્તેઃ । નહિ પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનં જનકો હેતુઃ । નાપીદમનુમાનમ્ એકધર્મિનિષ્ઠતયા સાદ્યસાધનયોરનિર્દેશાદિત્યલઙ્કારાન્તરમેવોત્તરં સાધીયઃ ।
પ્રશ્નાદનન્તરં લોકાતિક્રાન્તગોચરતયા યત્ અસંભાવ્યરૂપં પ્રતિવચનં સ્યાત્ તત્ અપરમુત્તરમ્ । અનયોશ્ચ સકૃદુપાદાને ન ચારુતાપ્રતીતિરિત્યસકૃદિત્યુક્તમ્ । ઉદાહરણમ્ ----
{કા વિસમા દેવ્વગરિ કિં લબ્ધં જં જણો ગુણ્ગ્ગાહી ।
કિં સોક્ખં સુકલત્તં કિં દુક્ખં જં ખલો લો_ઓ

}
[કા વિષમા દૈવગતિઃ કિં લબ્ધવ્યં યત્ જનો ગુણગ્રાહી ।
કિં સૌખ્યં સુકલત્રં કિં દુઃખં યત્ ખલો લોકઃ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી, નિર્નય સગર્ પ્રેસ્સ્. 975)
પ્રશ્નપરિસંખ્યાયામન્યવ્યપોહે એવ તાત્પર્યમ્ । ઇહ તુ વાચ્યે એવ વિશ્રાન્તિરિત્યનયોર્વિવેકઃ ॥
કુતો ઽપિ લક્ષિતઃ સૂક્ષ્મો ઽપ્યર્થો ઽન્યસ્મૈ પ્રકાશ્યતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
ધર્મેણ કેનચિદ્ યત્ર તત્ સૂક્ષ્મં પરિચક્ષતે ।
કુતો ઽપિ આકારાદિઙ્ગિતાદ્વા સૂક્ષ્મસ્તીક્ષ્ણમતિસંવેદ્યઃ ॥
ઉદાહરણમ્ --
{વક્ત્રસ્યન્દિસ્વેદબિન્દુપ્રબન્ધૈર્દૃષ્ટ્વા ભિન્નં કુઙ્કુમં કાપિ કણ્ઠે ।
પુંસ્ત્વં તન્વ્યા વ્યઞ્જયન્તી વયસ્યા સ્મિત્વા પાણૌ ખડ્ગલેખાં લિલેખ

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
અત્ર આકૃતિમવલોક્ય કયાપિ વિતર્કિતં પુરુષાયિતમ્ અસિલતાલેખનેન વૈદગ્ધ્યાદભિવ્યક્તિમુપનીતમ્ પુંસામેવ કૃપાણપાણિતા યોગ્યત્વાત્ ॥
યથા વા
{સંકેતકાલમનસં વિટ્.અમ્ જ્ઞાત્વા વિદગ્ધયા ।
ઈષન્નેત્રાર્પિતાકૂતં લીલાપદ્મં નિમીલિતમ્

}
(અભિનવગુપ્તઽસ્ ધ્વન્યાલોકલોચન 2.36)
અત્ર જિજ્ઞાસિતઃ સંકેતકાલઃ કયાચિદિઙ્ગિતમાત્રેણ વિદિતો નિશાસમયશંસિના કમલનિમીલનેન લીલયા પ્રતિપાદિતઃ ॥
ઉત્તરોત્તરમુત્કર્ષો ભવેત્સારઃ પરાવધિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પરઃ પર્યન્તભાગઃ અવધિર્યસ્ય ધારાધિરોહિતયા તત્રૈવોત્કર્ષસ્ય વિશ્રાન્તેઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{રાજ્યે સારં વસુધા વસુધાયાં પુરં પુરે સૌધમ્ ।
સૌધે તલ્પં તલ્પે વરાઙ્ગનાનઙ્ગસર્વસ્વમ્

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 7.97)

ભિન્નદેશતયાત્યન્તં કાર્યકારણભૂતયોઃ ।
યુગપદ્ધર્મયોર્યત્ર ખ્યાતિઃ સા સ્યાદસંગતિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ઇહ યદ્દેશં કરણં તદ્દેશમેવ કાર્યમુત્પદ્યમાનં દૃષ્ટમ્ યથા ધૂમાદિ । યત્ર તુ હેતુફલરૂપયોરપિ ધર્મયોઃ કેનાપ્યતિશયેન નાનાદેશતયા યુગપદવભાસનં સા તયોઃ સ્વભાવોત્પન્નપરસ્પરસંગતિત્યાગાત્ અસંગતિઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{જસ્સે_અ વણો તસ્સે_અ વે_અણા ભણૈ તં જણો અલિ_અં ।
દન્તક્ખ_અં કવોલે બહુ_એ વે_અણા સવત્તીણં

}
[યસ્યૈવ વ્રણસ્તસ્યૈવ વેદના ભણતિ તજ્જનો ઽલીકમ્ ।
દન્તક્ષતં કપોલે વધ્વાઃ વેદના સપત્નીનામ્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 981)
એષા ચ વિરોધબાધિની ન વિરોધઃ ભિન્નાધરતયૈવ દ્વયોરિહ વિરોધિતાયાઃ પ્રતિભાસાત્ । વિરોધે તુ વિરોધિત્વમ્ એકાશ્રયનિષ્ટમનુક્તમપિ પર્યવસિતમ્ અપવાદવિષયપરિહારેણોત્સર્ગસ્ય વ્યવસ્થિતેઃ । તથા ચૈવં નિદર્શિતમ્

સમાધિઃ સુકરં કાર્યં કારણાન્તરયોગતઃ ।
સાધનાન્તરોપકૃતેન કર્ત્રા યત્ અક્લેશેન કાર્યમારબ્ધં સમાધીયતે સ સમાધિર્નામ । ઉદાહરણમ્ ----
{માનમસ્યા નિરાકર્તું પાદયોર્મે પતિષ્યતઃ ।
ઉપકારાય દિષ્ટ્યેદમુદીર્ણં ઘનગર્જિતમ્

}
(દણ્ડિન્ઽસ્ કાવ્યાદર્શ 2.299)
સમં યોગ્યતયા યોગો યદિ સંભાવિતઃ ક્વચિત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ઇદમનયોઃ શ્લાઘ્યમિતિ યોગ્યતયા સંબન્ધસ્ય નિયતવિષયમધ્યવસાનં ચેત્તદા સમમ્ તત્ સદ્યોગે ઽસદ્યોગે ચ ॥
ઉદાહરણમ્ ----
{ધાતુઃ શિલ્પાતિશયનિકષસ્થાનમેષા મૃગાક્ષી
રૂપે દેવો ઽપ્યયમનુપમો દત્તપત્રઃ સ્મરસ્ય ।
જાતં દૈવાત્સદૃશમનયોઃ સંગતં યત્ તદેત-
ચ્છૃઙ્ગારસ્યોપનતમધુના રાજ્યમેકાતપત્રમ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{ચિત્રં ચિત્રં બત બત મહચ્ચિત્રમેતદ્વિચિત્રં
જાતો દૈવાદુચિતરચનાસંવિધાતા વિધાતા ।
યન્નિમ્બાનાં પરિણતફલસ્ફીતિરાસ્વાદનીયા
યચ્ચૈતસ્યાઃ કવલનકલાકોવિદઃ કાકલોકઃ

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
ક્વચિદ્યદતિવૈધર્મ્યાન્ન શ્લેષો ઘટનામિયાત્ ।
કર્તુઃ ક્રિયાફલાવાપ્તિર્નૈવાનર્થશ્ચ યદ્ભવેત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
ગુણક્રિયાભ્યાં કાર્યસ્ય કારણસ્ય ગુણક્રિયે ।
ક્રમેણ ચ વિરુદ્ધે યત્ સ એષ વિષમો મતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
દ્વયોરત્યન્તવિલક્ષણતયા યત્ અનુપપદ્યમાનતયૈવ યોગઃ પ્રતીયતે (1) યચ્ચ કિઞ્ચિદારભમાણઃ કર્તા ક્રિયાયાઃ પ્રણાશાત્ ન કેવલમભીષ્ટં યત્ ફલં ન લભેત્ યાવદપ્રાર્થિતમપ્યનર્થં વિષયમાસાદયેત્ (2) તથા સત્યપિ કાર્યસ્ય કારણરૂપાનુકારે તત્ તયોર્ગુણૌ ક્રિયે ચ પરસ્પરં વિરુદ્ધતાં વ્રજતઃ (3।4) સ સમવિપર્યયાત્મા ચતૂરૂપો વિષમઃ ॥
ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{શિરીષાદપિ મૃદ્વઙ્ગી ક્વેયમાયતલોચના ।
અયં ક્વ ચ કુકૂલાગ્નિકર્કશો મદનાનલઃ

}
(પદ્મગુપ્તઽસ્ નવસાહસાઙ્કચરિત 1.28)
{સિંહિકાસુતસંત્રસ્તઃ શશઃ શીતાંશુમાશ્રિતઃ ।
જગ્રસે સાશ્રયં તત્ર તમન્યઃ સિંહિકાસુતઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 303)
{સદ્યઃકરસ્પર્શમવાપ્ય ચિત્રં રણે રણે યસ્ય કૃપાણલેખા ।
તમાલનીલા શરદિન્દુપાણ્ડુ યશસ્ત્રિલોક્યાભરણં પ્રસૂતે

}
(પદ્મગુપ્તઽસ્ નવસાહસાઙ્કચરિત 1.62)
{આનન્દમમન્દમિમં કુવલયદલલોચને દદાસિ ત્વમ્ ।
વિરહસ્ત્વયૈવ જનિતસ્તાપયતિતરાં શરીરં મે

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 9.47)
અત્રાનન્દદાનં શરીરતાપેન વિરુધ્યતે ।
એવમ્
{વિપુલેન સાગરશયસ્ય કુક્ષિણા ભુવનાનિ યસ્ય પપિરે યુગક્ષયે ।
મદવિભ્રમાસકલયા પપે પુનઃ સ પુરસ્ત્રિયૈકતમયૈકયા દૃશા

}
(માઘઽસ્ સિશુપાલવધ 13.40)
ઇત્યાદાવપિ વિષમત્વં યથાયોગભવગન્તવ્યમ્

મહતોર્યન્મહીયાંસાવાશ્રિતાશ્રયયોઃ ક્રમાત્ ।
આશ્રયાશ્રયિણૌ સ્યાતાં તનુત્વે ઽપ્યધિકં તુ તત્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
આશ્રિતમ્ આધેયમ્ આશ્રયસ્તદાધારઃ । તયોર્મહતોરપિ વિષયે તદપેક્ષયા તનૂ અપ્યાશ્રયાશ્રયિણૌ પ્રસ્તુતવસ્તુપ્રકર્ષવિઅવ્ક્ષયા યથાક્રમં યત્ અધિકતરતાં વ્રજતઃ । તદિદં દ્વિવિધમ્ અધિકં નામ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{અહો વિશાલં ભૂપાલ ભુવનત્રિતયોદરમ્ ।
માતિ માતુમશક્યો ઽપિ યશોરાશિર્યદત્ર તે

}
(દણ્ડિન્ઽસ્ કાવ્યાદર્શ 2.297)
{યુગાન્તકાલપ્રતિસંહૃતાત્મનો જગન્તિ યસ્યાં સવિકાશમાસત ।
તનૌ મનુસ્તત્ર ન કૈટભદ્વિષસ્તપોધનાભ્યાગમસંભવા મુદઃ

}
(માઘઽસ્ સિશુપાલવધ 1.23)

પ્રતિપક્ષમશક્તેન પ્રતિકર્તું તિરસ્ક્રિયા ।
યા તદીયસ્ય તત્સ્તુત્યૈ પ્રત્યનીકં તદુચ્યતે ॥ મ્ક્પ્ર્-
ન્યક્કૃતિપરમપિ વિપક્ષં સાક્ષાન્નિરસિતુમશક્તેન કેનાપિ યત્ તમેવ પ્રતિપક્ષમુત્કર્ષયિતું તદાશ્રિતસ્ય તિરસ્કરણમ્ તત્ અનીકપ્રતિનિધિતુલ્યત્વાત્ પ્રત્યનીકમભિધીયતે । યથા અનીકે અભિયોજ્યે તત્પ્રતિનિધીભૂતમપરં મૂઢતયા કેનચિદભિયુજ્યતે તથેહ પ્રતિયોગિનિ વિજેયે તદીયોન્યો વિજીયતે ઇત્યર્થઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{ત્વં વિનિર્જિતમનોભવરૂપઃ સા ચ સુન્દર ભવત્યનુરક્તા ।
પઞ્ચભિર્યુગપદેવ શરૈસ્તાં તાપયત્યનુશયાદિવ કામઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 306)
યથા વા
{યસ્ય કિઞ્ચિદપકર્તુમક્ષમઃ કાયનિગ્રહગૃહીતવિગ્રહઃ ।
કાન્તવક્ત્રસદૃશાકૃતિં કૃતી રાહુરિન્દુમધુનાપિ બાધતે

}
(માઘઽસ્ સિશુપાલવધ 14.78)
ઇન્દોરત્ર તદીયતા સંબન્ધિસંબન્ધાત્

સમેન લક્ષ્મણા વસ્તુ વસ્તુના યન્નિગૂહ્યતે ।
નિજેનાગન્તુના વાપિ તન્મીલિતમિતિ સ્મૃતમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
સહજમ્ આગન્તુકં વા કિમપિ સાધારણં યત્ લક્ષણમ્ તદ્દ્વારેણ યત્ કિઞ્ચિત્ કેનચિદ્વસ્તુ વસ્તુસ્થિત્યૈવ વલીયસ્તયા તિરોધીયતે તત્ મીલિતમિતિ દ્વિધા સ્મરન્તિ ॥
{અપાઙ્ગતરલે દૃશૌ મધુરવક્રવર્ણાગિરો
વિલાસભરમન્થરા ગતિરતીવ કાન્તં મુખમ્ ।
ઇતિ સ્ફુરિતમઙ્ગકે મૃગદૃશઃસ્વતો લીલયા
તદત્ર ન મદોદયઃ કૃતપદો ઽપિ સંલક્ષ્યતે

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર દૃક્તરલતાદિકમઙ્ગસ્ય લિઙ્ગં સ્વાભાવિકં સાધારણં ચ મહોદયેન તત્રાપ્યેતસ્ય દર્શનાત્ ।
{યે કન્દરાસુ નિવસન્તિ સદા હિમાદ્રેસ્
ત્વત્પાતશઙ્કિતધિયો વિવશા દ્વિષસ્તે ।
અપ્યઙ્ગમુત્પુલકમુદ્વહતાં સકમ્પં
તેષામહો બત ભિયાં ન બુધો ઽપ્યભિજ્ઞઃ

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
અત્ર તુ સામર્થ્યાદવસિતસ્ય શૈત્યસ્ય આગન્તુકત્વાત્તત્પ્રભવયોરપિ કમ્પપુલકયોસ્તાદ્રૂપ્યં સમાનતા ચ ભયેષ્વપિ તયોરુપલક્ષિતત્વાત્

સ્થાપ્યતેપોહ્યતે વાપિ યથાપૂર્વં પરં પરમ્ ।
વિશેષણતયા યત્ર વસ્તુ સૈકાવલી દ્વિધા ॥ મ્ક્પ્ર્-
પૂર્વં પૂર્વં પ્રતિ યથોત્તરસ્ય વસ્તુનો વીપ્સયા વિશેષણભાવેન યત્ સ્થાપનં નિષેધો વા સંભવતિ સા દ્વિધા બુધૈરેકાવલી ભણ્યતે । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{પુરાણિ યસ્યાં સવરાઙ્ગનાનિ વરાઙ્ગના રૂપપુરસ્કૃતાઙ્ગ્યઃ ।
રૂપં સમુન્મીલિતસદ્વિલાસમસ્ત્રં વિલાસઃ કુસુમાયુધસ્ય

}
(પદ્મગુપ્તઽસ્ નવસાહસાઙ્કચરિત 1.22)
{ન તજ્જલં યન્ન સુચારુપઙ્કજં
નપઙ્કજં તદ્ યદલીનષટ્પદમ્ ।
ચ ષટ્પદો ઽસૌ કલગુઞ્જિતો ન યો
ન ગુઞ્જિતં તન્ન જહાર યન્મનઃ

}
(ભટ્ટિકાવ્ય 2.19)
પૂર્વત્ર પુરાણાં વરાઙ્ગનાઃ તાસામઙ્ગવિશેષણમુખેન રૂપમ્ તસ્ય વિલાસાઃ તેષામપ્યસ્ત્રમિત્યમુના ક્રમેણ વિશેષણં વિધીયતે । ઉત્તરત્ર પ્રતિષેધે ઽપ્યેવં યોજ્યમ્

યથાનુભવમર્થસ્ય દૃષ્ટે તત્સદૃશે સ્મૃતિઃ ।
સ્મરણં ...
યઃ પદાર્થઃ કેનચિદાકારેણ નિયતઃ યદા કદાચિત્ અનુભૂતો ઽભૂત્ સ કાલાન્તરે સ્મૃતિપ્રતિબોધાધાયિનિ તત્સમાને વસ્તુનિ દૃષ્ટે સતિ યત્ તથૈવ સ્મર્યતે તત્ ભવેત્ સ્મરણમ્ । ઉદાહરણમ્ ----
{નિમ્નનાભિકુહરેષુ યદમ્ભઃ પ્લાવિતં ચલદૃશાં લહરીભિઃ ।
તદ્ભવૈઃ કુહરુતૈઃ સુરનાર્યઃ સ્મારિતા સુરતકણ્ઠરુતાનામ્

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 310)
યથા વા
{કરજુઅગહિઅજસોઆત્થણમુહવિણિવેસિઆહરપુડસ્સ ।
સમરિઅપઞ્ચજણ્ણસ્સ ણમહ કણ્હસ્સ રોમાઞ્ચં

}
[કરયુગગૃહીતયશોદાસ્તનમુખવિનિવેશિતાધરપુટસ્ય ।
સંસ્મૃતપાઞ્ચજન્યસ્ય નમત કૃષ્ણસ્ય રોમાઞ્ચમ્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 974)
... ભ્રાન્તિમાનન્યસંવિત્તત્તુલ્યદર્શને ॥ મ્ક્પ્ર્-
તદિતિ અન્યત્ અપ્રાકરણિકં નિર્દિશ્યતે । તેન સમાનમ્ અર્થાદિહ પ્રાકરણિકમ્ આશ્રીયતે । તસ્ય તથાવિધસ્ય દૃષ્ટૌ સત્યાં યત્ અપ્રાકરણિકતયા સંવેદનં સ ભ્રાન્તિમાન્ ।
ન ચૈષ રૂપકં પ્રથમાતિશયોક્તિર્વા તત્ર વસ્તુતો ભ્રમસ્યાભાવાત્ ઇહ ચ, અર્થાનુગમનેન સંજ્ઞાયાઃ પ્રવૃત્તેઃ તસ્ય સ્પષ્ટમેવ પ્રતિપન્નત્વાત્ । ઉદાહરણમ્ ----
{કપાલે માર્જારઃ પય ઇતિ કરાન્ લેઢિ શશિનસ્
તરુચ્છિદ્રપ્રોતાન્ બિસમિતિ કરી સંકલયતિ ।
રતાન્તે તલ્પસ્થાન્ હરતિ વનિતાપ્યંશુકમિતિ
પ્રભામત્તશ્ચન્દ્રો જગદિદમહો વિપ્લવયતિ

}
(ભોજઽસ્ સરસ્વતીકાણ્ઠાભરણ 3.38 ; સુભાષિતરત્નાકર 905)
આક્ષેપ ઉપમાનસ્ય પ્રતીપમુપમેયતા ।
તસ્યૈવ યદિ વા કલ્પ્યા તિરસ્કારનિબન્ધનમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અસ્ય ધુરં સુતરામુપમેયમેવ વોઢું પ્રૌઢમિતિ કૈમર્થ્યેન યત્ ઉપમાનમાક્ષિપ્યતે યદપિ તસ્યૈવોપમાનતયા પ્રસિદ્ધસ્ય ઉપમાનાન્તરવિવક્ષયાનાદરાર્થમુપમેયભાવઃ કલ્પ્યતે તત્ ઉપમેયસ્યોપમાનપ્રતિકૂલવર્તિત્વાત્ ઉભ્યરૂપં પ્રતીપમ્ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{લાવણ્યૌકસિ સપ્રતાપગરિમણ્યગ્રેસરે ત્યાગિનાં
દેવ ત્વય્યવનીભરક્ષમભુજે નિષ્પાદિતે વેધસા ।
ઇન્દુઃ કિં ઘટિતઃ કિમેષ વિહિતઃ પૂષા કિમુત્પાદિતં
ચિન્તારત્નમદો મુધૈવ કિમમી સૃષ્ટાઃ કુલક્ષ્માભૃતઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
{એ એહિ દાવ સુન્દરિ કણ્ણં દાઊણ સુણસુ વઅણિજ્જં ।
તુજ્ઝ મુહેણ કિસોઅરિ ચન્દો ઉઅમિજ્જૈ જણેણ

}
[અયિ એહિ તાવત્ સુન્દરિ કર્ણન્દત્ત્વા શૃણુષ્વ વચનીયમ્ ।
તવ મુખેન કૃશોદરિ ચન્દ્ર ઉપમીયતે જનેન ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 972)
અત્ર મુખેનોપમીયમાનસ્ય શશિનઃ સ્વલ્પતરગુણત્વાત્ ઉપમિત્યનિષ્પત્ત્યા ઽવ_અણિજ્જંઽ; ઇતિ વચનીયપદાભિવ્યઙ્ગ્યસ્તિરસ્કારઃ ।
ક્કચિત્તુ નિષ્પન્નૈવોપમિતિક્રિયા અનાદરનિબન્ધનમ્ । યથા
{ગર્વમસંવાહ્યમિમં લોચ્રનયુગલેન કિં વહસિ મુગ્ધે ।
સન્તીદૃશાનિ દિશિ દિશિ સરસ્સુ નનુ નીલનલિનાનિ

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 8.78)
ઇહોપમેયીકરણમેવોત્પલાનામનાદરઃ ।
અનયૈવ રીત્યા યત્ અસામાન્યગુણયોગાત્ નોપમાનભાવમપિ અનુભૂતપૂર્વિ તસ્ય તત્કલ્પનાયામપિ ભવતિ પ્રતીપમિતિ પ્રત્યેતવ્યમ્ । યથા
{અહમેવ ગુરુઃ સુદારુણાનામ્
ઇતિ હાલાહલ તાત મા સ્મ દૃપ્યઃ ।
નનુ સન્તિ ભવાદૃશાનિ ભૂયો
ભુવનેસ્મિન્ વચનાનિ દુર્જનાનામ્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર હાલાહલસ્યોપમાનત્વમસંભાવ્યમેવોપનિબદ્ધમ્ ॥
પ્રસ્તુતસ્ય યદન્યેન ગુણસામ્યવિવક્ષયા ।
ઐકાત્મ્યં બધ્યતે યોગાત્તત્સામાન્યમિતિ સ્મૃતમ્ ॥ મ્ક્પ્ર્-
અતાદૃશમપિ તાદૃશતયા વિવક્ષિતું યત્ અપ્રસ્તુતાર્થેન સંપૃક્તમપરિત્યક્તનિજગુણમેવ તદેકાત્મતયા નિબધ્યતે તત્ સમાનગુણનિબન્ધનાત્ સામાન્યમ્ । ઉદાહરણમ્ ----
{મલયજરસવિલિપ્તનવો નવહારલતાવિભૂષિતાઃ
સિતતરદન્તપત્ર કૃતવક્ત્રરુચો રુચિરામલાંશુકાઃ ।
શશભૃતિ વિતતધામ્નિ ધવલયતિ ધરામવિભાવ્યતાં ગતાઃ ।
પ્રિયવસતિં પ્રયાન્તિ સુખમેવ નિરસ્તભિયો ઽભિસારિકાઃ

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 4,3.10)
અત્ર પ્રસ્તુતતદન્યયોરન્યૂનાનતિરિક્તતયા નિબદ્ધં ધવલત્વમેકાત્મતાહેતુઃ । અત એવ પૃથગ્ભાવેન ન તયોરુપલક્ષણમ્ । યથા વા
{વેત્રત્વચા તુલ્યરુચાં ચધૂનાં કર્ણાગ્રતો ગણ્ડતલાગતાનિ ।
ભૃઙ્ગા સહેલં યદિ નાપતિષ્યન્ કોવેદયિષ્યન્નવચમ્પકાનિ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 311)
અત્ર નિમિત્તાન્તરજનિતાપિ નાનાત્વપ્રતીતિઃ પ્રથમપ્રતિપન્નમભેદં ન વ્યુદ્સિતુમુત્સહતે પ્રતીતત્વાત્તસ્ય પ્રતીતેશ્ચ બાધાયોગાત્ ॥
વિના પ્રસિદ્ધમાધારમાધેયસ્ય વ્યવસ્થિતિઃ ।
એકાત્મા યગપદ્દૃત્તિરેકસ્યાનેકગોચરા ॥ મ્ક્પ્ર્-
અન્યત્ પ્રકુર્વતઃ કાર્યમશક્યસ્યાન્યવસ્તુનઃ ।
તથૈવ કરણં ચેતિ વિશેષસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
પ્રસિદ્ધાર્ધપરિહારેણ યત્ આધેયસ્ય વિશિષ્ટા સ્થિતિરભિધીયતે સ પ્રથમો વિશેષઃ ।
ઉદાહરણમ્ ----
{દિવમપ્યુપયાતાનામાકલ્પમનલ્પગુણગણા યેષામ્ ।
રમયન્તિ જગન્તિ ગિરઃ કથમિહ કવયો ન તે વન્દ્યાઃ

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 9.6)
એવમપિ વસ્તુ યત્ એકેનૈવ સ્વભાવેન યુગપદનેકત્ર વર્તતે સ દ્વિતીયઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{સા વસૈ તુજ્ઝ હિઅએ સા ચ્ચિઅ અચ્છીસુ સા અ વઅણેસુ ।
અહ્મારિસાણ સુન્દર ઓસાસો કત્થ પાવાણં

}
[સા વસતિ તવ હૃદયે સૈવાક્ષિષુ સા ચ વચનેષુ ।
અસ્માદૃશીનાં સુન્દર અવકાશઃ કુત્ર પાપાનામ્ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 947)
યદ્યપિ કિઞ્ચિદ્રભસેન આરભમાણસ્તેનૈવ યત્નેનાશક્યમપિ કાર્યાન્તરમારભતે સોપરો વિશેષઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{સ્ફુરદદ્ભુતરૂપમુત્પ્રતાપજ્વલનં ત્વાં સૃજતાનવદ્યવિદ્યમ્ ।
વિધિના સસૃજે નવો મનોભૂર્ભુવિસત્યં સવિતા વૃહસ્પતિશ્ચ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 315)
યથા વા
{ગૃહિણી સચિવઃ સખી મિથઃ પ્રિયશિષ્યા લલિતે કલાવિધૌ ।
કરુણાવિમુખેન મૃત્યુના હરતા ત્વાં બત કિં ન મે હૃતમ્

}
(કાલિદાસઽસ્ રઘુવંશ 8.67)
સર્વત્ર એવંવિધવિષયે ઽતિશયોક્તિરેવ પ્રાણત્વેનાવતિષ્ઠતે તાં વિના પ્રાઉએણાલઙ્કારત્વાયોગાત્ । અત એવોક્તમ્
{સૈષા સર્વત્ર વક્રોક્તિરનયાર્થો વિભાવ્યતે ।
યત્નોસ્યાં કવિના કાર્યઃ કો ઽલઙ્કારો ઽનયા વિના ॥} ઇતિ ॥
સ્વમુત્સૃજ્ય ગુણં યોગાદત્યુજ્જ્વલગુણસ્ય યત્ ।
વસ્તુ તદ્ગુણતામેતિ ભણ્યતે સ તુ તદ્ગુણઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
વસ્તુ તિરસ્કૃતનિજરૂપં કેનાપિ સમીપગતેન પ્રગુણયા સ્વગુણસંપદોપરક્તં તત્પ્રતિભાસમેવ યત્સમાસાદયતિ સ તદ્ગુણઃ । તસ્યાપ્રકૃતસ્ય ગુણોત્રાસ્તીતિ । ઉદાહરણમ્ ----
{વિભિન્નવર્ણા ગરુડાગ્રજેન સૂર્યસ્ય રથ્યાઃ પરિતઃ સ્ફુરન્ત્યા ।
રત્નૈઃ પુનર્યત્ર રુચા રુચં સ્વામાનિન્યિરે વંશકરીરનીલૈઃ

}
(માઘઽસ્ સિશુપાલવધ, નિર્નય સગર્ પ્રેસ્સ્. 4.14)
અત્ર રવિતુરગાપેક્ષયા ગરુડાગ્રજસ્ય તદપેક્ષયા ચ હરિન્મણીનાં પ્રગુણવર્ણતા

તદ્રૂપાનનુહારશ્ચેદસ્ય તત્ સ્યાદતદ્ગુણઃ ।
યદિ તુ તદીયં વર્ણં સંભવન્ત્યામપિ યોગ્યતાયામ્ ઇદં ન્યૂનગુણં ન ગૃહણીયાત્ તદા ભવેદતદ્ગુણો નામ । ઉદાહરણમ્ ----
{ધવલોસિ જહવિ સુન્દર તહ વિ તુએ મજ્ઝ રઞ્જિઅં હિઅઅં ।
રાઅભરિએવિ હિઅએ સુહઅ ણિહિત્તો ણ રત્તોસિ

}
[ધ્વલો ઽસિ યદ્યપિ સુન્દર તથાપિ ત્વયા મમ રઞ્જિતં હૃદયમ્ ।
રાગભરિતે ઽપિ હૃદયે સુભગ નિહિતો ન રક્તો ઽસિ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી [665,7-64])
અત્રાતિરક્તેનાપિ મનસા સંયુક્તો ન રક્તતામુપગત ઇત્યતદ્ગુણઃ ।
કિઞ્ચ તદિતિ અપ્રકૃતમ્ અસ્યેતિ ચ પ્રકૃતમત્ર નિર્દિશ્યતે । તેન યત્ અપ્રકૃતસ્ય રૂપં પ્રકૃતેન કુત્પ્ઽપિ નિમિત્તાત્ નાનુવિધીયતે સો ઽતદગુણ ઇત્યપિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ । યથા
{ગાઙ્ગમમ્બુ સિતમમ્બુ યામુનં કજ્જલાભમુભયત્ર મજ્જતઃ ।
રાજહંસ તવ સૈવ શુભ્રતા ચીયતે ન ચ ન ચાપચીયતે

}
(રુય્યકઽસ્ અલઙ્કારસર્વસ્વ)
યદ્યથા સાધિતં કેનાપ્યપરેણ તદન્યથા ॥ મ્ક્પ્ર્-
તથૈવ યદ્વિધીયેત સ વ્યાઘાત ઇતિ સ્મૃતિઃ ।
યેનોપાયેન યત્ એકેનોપકલ્પિતમ્ તસ્યાન્યેન જિગીષુતયા તદુપાયકમેવ યત્ અન્યથાકરણમ્ સ સાધિતવસ્તુવ્યાહતિતેતુત્વાત્ વ્યાઘાતઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{દૃશા દગ્ધં મનસિજં જીવયન્તિ દૃશૈવ યાઃ ।
વિરૂપાક્ષસ્ય જયિનીસ્તાઃ સ્તુવે વામલોચનાઃ

}
(રાજશેખરઽસ્ વિદ્ધશાલભઞ્જિકા 1.4)
સેષ્ટા સંસૃષ્ટિરેતેષાં ભેદેન યદિહ સ્થિતિઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
એતેષાં સમનન્તરમેવોક્તસ્વરૂપાણાં યથાસંભવનન્યોન્યનિરપેક્ષતયા યત્ એકત્ર શબ્દભાગે એવ અર્થવિષયે એવ ઉભયત્રાપિ વા અવસ્થાનમ્ સા એકાર્થસમવાયસ્વભાવા સંસૃષ્ટિઃ ।
તત્ર શબ્દાલઙ્કારસંસૃષ્ટિર્યથા
{વદનસૌરભલોભપરિભ્રમદ્ભ્રમરસંભ્રમસંભૃતશોભયા ।
ચલિતયા વિદધે કલમેખલાકલકલોલકલોલદૃશાન્યયા

}
(માઘઽસ્ સિશુપાલવધ 6.14)
અર્થાલઙ્કારસંસૃષ્ટિસ્તુ
{લિમ્પતીવ તમોઙ્ગાનિ વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃ ।
અસત્પુરુષસેવેવ દૃષ્ટિર્વિફલતાં ગતા ॥568[=417]॥}
(શૂદ્રકઽસ્ મૃચ્છકટિકા 1.32)
પૂર્વત્ર પરસ્પરનિરપેક્ષૌ યમકાનુપ્રાસૌ સંસૃષ્ટિં પ્રયોજયતઃ ઉત્તરત્ર તુ તથાવિધે ઉપમોત્પ્રેક્ષે ।
શબ્દાર્થાલઙ્કારયોસ્તુ સંસૃષ્ટિઃ ।
{સો ણત્થિ એત્થ ગામે જો એ_અં મહમહન્તલા_અણ્ણં ।
તરુણાણ હિઅઅલૂડિં પરિસક્કન્તીં ણિવારે_ઇ

}
[સ નાસ્ત્યત્ર ગ્રામે ય એનાં મહમહાયમાનલાવણ્યામ્ ।
તરુણાનાં હૃદયલુણ્ઠાકિં પરિષ્વક્કમાણાં નિવારયતિ ।]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 997)
અત્રાનુપ્રાસો રૂપકં ચાન્યોન્યાનપેક્ષે । સંસર્ગશ્ચ તયોરેકત્ર વાક્યે છન્દસિ વા સમવેતત્વાત્

અવિશ્રાન્તિજુષામાત્મન્યઙ્ગાઙ્ગિત્વં તુ સંકરઃ ।
એતે એવ યત્રાત્મનિ અનાસાદિતસ્વતન્ત્રભાવાઃ પ્રસ્પરમ્ અનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકતાં દધતિ સ એષાં સંકીર્યમાણસ્વરૂપત્વાત્ સંકરઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{આત્તે સીમન્તરત્ને મરકતિનિ હૃતે હેમતાટઙ્કપત્રે
લુપ્તાયાં મેખલાયાં ઝટિતિ મણિતુલાકોટિયુગ્મે ગૃહીતે ।
શોણં બિમ્બોષ્ઠકાન્ત્યા ત્વદરિમૃગદૃશામિત્વરીણામરણ્યે
રાજન્ ગુઞ્જાફલાનાં સ્રજ ઇતિ શબરા નૈવ હારં હરન્તિ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્ર તદ્ગુણમપેક્ષ્ય ભ્રાન્તિમતા પ્રાદુર્ભૂતમ્ તદાશ્રયેણ ચ તદ્ગુણઃ સચેતસાં પ્રભૂતચમત્કૃતિનિમિત્તમિત્યનયોરઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ । યથા વા
{જટાભાભિર્ભાભિઃ કરધૃતકલઙ્કાક્ષવલયો
વિયોગિવ્યાપત્તેરિવ કલિતવૈરાગ્યવિશદઃ ।
પરિપ્રેઙ્ખત્તારાપરિકરકપાલાઙ્કિતતલે
શશી ભસ્માપાણ્ડુઃ પિતૃવન ઇવ વ્યોમ્નિ ચરતિ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ઉપમા રૂપકમ્ ઉત્પ્રેક્ષા શ્લેષશ્ચેતિ ચત્વારો ઽત્ર પૂર્વવત્ અઙ્ગાઙ્ગિતયા પ્રતીયન્તે ।
કલઙ્ક એવાક્ષવલયમિતિ રૂપકપરિગ્રહે કરધૃતત્વમેવ સાધકપ્રમાણતાં પ્રતિપદ્યતે । અસ્ય હિ રૂપકત્વે તિરોહિતકલઙ્કરૂપમ્ અક્ષવલયમેવ મુખ્યતયાવગમ્યતે તસ્યૈવ ચ કરગ્રહણયોગ્યતાયાં સાર્વત્રિકી પ્રસિદ્ધિઃ । શ્લેષચ્છાયયા તુ કલઙ્ગસ્ય કલઙ્કસ્ય મૂર્ત્યૈવ ઉદ્વહનાત્ । કલઙ્કો ઽક્ષવલયમિવેતિ તુ, ઉપમાયાં
કલઙ્કસ્ય, ઉત્કટતયા પ્રતિપત્તિઃ । ન ચાસ્ય કરધૃતત્વં તત્ત્વતોસ્તીતિ મુખ્યે ઽપ્યુપચાર એવ શરણં સ્યાત્ ।
એવંરૂપશ્ચ સંકરઃ શબ્દાલઙ્કારયોરપિ પરિદૃશ્યતે । યથા
{રાજતિ તટીયમભિહતદાનવરાસાતિપાતિસારાવનદા ।
ગજતા ચ યૂથમ્વિરતદાનવરા સાતિપાતિ સારા વનદા

}
(રત્નાકરઽસ્ હરવિજય 5.137)
અત્ર યમકામનુલોમપ્રતિલોમશ્ચ ચિત્રભેદઃ પાદદ્વયગતે પરસ્પરાપેક્ષે ।
એકસ્ય ચ ગ્રહે ન્યાયદોષાભાવાદનિશ્ચયઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
દ્વયોર્બહૂનાં વા અલઙ્કારાણામેકત્ર સમાવેશે ઽપિ વિરોધાત્ ન યત્ર યુગપદવસ્થાનમ્ ન ચૈકતરસ્ય પરિગ્રહે સાધકમ્ તદિતરસ્ય વા પરિહારે બાધકમસ્તિ યેનૈકતર એવ પરિગૃહ્યતે સ નિશ્ચયાભાવારૂપો
દ્વિતીયઃ સંકરઃ સમુચ્ચયેન સંકરસ્યૈવાક્ષેપાત્ । ઉદાહરણમ્ ----
{જહ ગહિરો જહ રઅણણિવ્ભરો જહ અ ણિમ્મલચ્છાઓ ।
તહ કિં વિહિણા એસો સરસવાણીઓ જલણિહી ણ કિઓ

}
[યથા ગભીરો યથા રત્નનિર્ભરો યથા ચ નિર્મલચ્છાયઃ ।
તથા કિં વિધિના એષ સરસપાનીયો જલનિધિર્ન ક્ર્ટઃ ॥]
(હાલઽસ્ ગાથાસપ્તશતી 976)
અત્ર સમુદ્રે પ્રસ્તુતે વિશેષણસામ્યાદપ્રસ્તુતાર્થપ્રતીતેઃ કિમસૌ સમાસોક્તિઃ કિમ્ અબ્ધેરપ્રસ્તુતસ્ય મુખેન કસ્યાપિ તત્સમગુણતયા પ્રસ્તુતસ્ય પ્રતીતેઃ ઇયમપ્રસ્તુતપ્રશંસા ઇતિ સંદેહઃ । યથા વા
{નયનાનન્દદાયીન્દોર્બિમ્બમેતત્પ્રસીદતિ ।
અધુનાપિ નિરુદ્ધાશમવિશીર્ણમિદં તમઃ

}
(ક્ષેમેન્દ્રઽસ્ ઔચિત્યવિચારચર્ચા)
અત્ર કિં કામસ્યોદ્દીપલઃ કાલો વર્તતે ઇતિ ભઙ્ગ્યન્તરેણાભિધાનાત્ પર્યાયોક્તમ્ । ઉત વદનસ્યેન્દુબિમ્બતયા અધ્યવસાનાત્ અતિશયોક્તિઃ કિં વા । એતદિતિ વક્ત્રં નિર્દિશ્ય તદ્રૂપારોપવશાત્ રૂપકમ્ । અથવા તયોઃ સમુચ્ચયવિવક્ષાયાં દીપકમ્ ।અથવા તુલ્યયોગિતા । કિમુ પ્રદોષસમયે વિશેષણસામ્યાદાનનસ્યાવગતૌ સમાસોક્તિઃ । આહોસ્વિત્ મુખનૈર્મલ્યપ્રસ્તાવાત્ અપ્રસ્તુતપ્રશંસા ઇતિ બહૂનાં સંદેહાદયમેવ સંકરઃ ।
યત્ર તુ ન્યાયદોષયોરન્યરસ્યાવતારઃ તત્ર એકતરસ્ય નિશ્ચયાત્ ન સંશયઃ ॥
ન્યાયશ્ચ સાધકત્વમ્ અનુકૂલતા દોષો ઽપિ બાધકત્વં પ્રતિકૂલતા । તત્ર
{સૌભાગ્યં વિતનોતિ વક્ત્રશશિનો જ્યોત્સ્નેવ હાસદ્યુતિઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 321)
ઇત્યત્ર મુખ્યતયા અવગમ્યમાના હાસદ્યુતિર્વક્ત્રે એવાનુકૂલ્યં ભજતે ઇત્યુપમાયાઃ સાધકમ્ । શશિના તુ ન તથા પ્રતિકૂલેતિ રૂપકં પ્રતિ તસ્યા અબાધકતા ।
{વક્ત્રેન્દૌ તવ સત્યયં યદપરઃ શીતાંશુરભ્યુદ્યતઃ

}
(હર્ષઽસ્ રત્નાવલિ [3.23 ચ્દ્])
ઇત્યત્રાપરત્વમિન્દોરનુગુણં ન તુ વક્ત્રસ્ય પ્રતિકૂલમિતિ રૂપકસ્ય સાધકતાં પ્રતિપદ્યતે ન તૂપમાયા બાધકતામ્ ।
{રાજનારાયણં લક્ષ્મીસ્ત્વામાલિઙ્ગતિ નિર્ભરમ્

}
(ઉદ્ભટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસારસઙ્ગ્રહ)
ઇત્યત્ર પુનરાલિઙ્ગનમુપમાં નિરસ્યતિ સદૃશં પ્રતિ પરપ્રેયસીપ્રયુક્તસ્યાલોઙ્ગનસ્યાસંભવાત્ ।
{પાદામ્બુજં ભવતુ નો વિજયાય મઞ્જુ-
મઞ્જીરશિજ્જિતમનોહરમમ્બિકાયાઃ

}
(કાલિદાસ, પઞ્ચસ્તવી 3.1)
ઇત્યત્ર મઞ્જીરશિઞ્જિતમ્ અમ્બુજે પ્રતિકૂલમ્ અસંભવાદિતિ રૂપકસ્યબાધકમ્ ન તુ પાદે ઽનુકૂલમિત્યુપમાયાઃ સાધકમભિધયતે વિધ્યુપમર્દિનો બાધકસ્ય તદપેક્ષયોત્કટત્વેન પ્રતિપત્તેઃ ॥
એવમન્યત્રાપિ સુધીભિઃ પરીક્ષ્યમ્

સ્ફુટમેકત્ર વિષયે શબ્દાર્થાલઙ્કૃતિદ્વયમ્ ।
વ્યવસ્થિતં ચ ...
અભિન્ને એવ પદે સ્ફુટતયા, યત્ ઉભાવપિ શબ્દાર્થાલઙ્કારૌ વ્યવસ્થાં સમાસાદયતઃ સો ઽપ્યપરઃ સંકરઃ । ઉદાહરણમ્ ----
{સ્પષ્ટોલ્લસત્કિરણકેસરસૂર્યબિમ્બ-
વિસ્તીર્ણકણિકમથો દિવસારવિન્દમ્ ।
શ્લિષ્ટાષ્ટદિગ્દલકલાપમુખાવતાર-
બદ્ધાન્ધકારમધપાવલિ સંચકોચ

}
(રત્નાકરઽસ્ હરવિજય 19.1)
અત્ર એકાપદાનુપ્રવિષ્ટૌ રૂપકાનુપ્રાસૌ ॥
... તેનાસૌ ત્રિરૂપઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
તદયમનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકતયા સંદેહેન એકપદપ્રતિપાદ્યતયા ચ વ્યવસ્થિતત્વાત્ત્રિપ્રકાર એવ સંકરો વ્યાકૃતઃ । પ્રકારાન્તરેણ તુ ન શક્યો વ્યાકર્તુમ્ આનન્ત્યાત્તત્પ્રભેદાનામિતિ પ્રતિપાદિતાઃ
શબ્દાર્થોભયગતત્વેન ત્રિવિધ્યજુષો ઽલઙ્કારાઃ ॥
કુતઃ પુનરેષ નિયમો યદેતેષાં તુલ્યે ઽપિ કાવ્યશોભાતિશયહેતુત્વે કશ્ચિદલઙ્કારઃ શબ્દસ્ય કશ્ચિદર્થસ્ય કશ્ચિચ્ચોભયસ્ય ઇતિ ચેત્ । ઉક્તમ્ત્ર યથા કાવ્યે દોષગુણાળઙ્કારાણાં શબ્દાર્થોભયગતત્વેન
વ્યવસ્થાયામન્વયવ્યતિરેકાવેવ પ્રભવતઃ નિમિત્તાન્તરસ્યાભાવાત્ । તતશ્ચ યો ઽલઙ્કારો યદીયાન્વયવ્યતિરેકાવનુવિધત્તે સ તદલઙ્કારો વ્યવસ્થાપ્યતે ઇતિ ।
એવં ચ યથા પુનરુક્તવદાભાસઃ પરંપરિતરૂપકં ચોભયોર્ ભાવાનુવિધાયિતયા, ઉભયાલઙ્કારૌ તથા શબ્દહેતુકાર્થાન્તરન્યાસપ્રભૃતયો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ । અર્થસ્ય તુ તત્ર વૈવિત્ર્યમ્ ઉત્કટતયા પ્રતિભાસતે, ઇતિ વાચ્યાલઙ્કારમધ્યે વસ્તુસ્થિતિમનપેક્ષ્યૈવ લક્ષિતાઃ ॥
યો ઽલઙ્કારો યદાશ્રિતઃ સ તદલઙ્કાર ઇત્યપિ કલ્પનાયામ્ અન્વયવ્યતિરેલાવેવ સમાશ્રયિતવ્યૌ તદાશ્રયણમન્તરેણ વિશિષ્ટસ્યાશ્રયિભાવસ્યાભાવાદિત્યલઙ્કારાણાં યથોક્તનિમિત્ત એવ પરસ્પરવ્યતિરેકો જ્યાયાન્

એષાં દોષા યથાયોગં સંભવન્તો ઽપિ કેચન ।
ઉક્તેષ્વન્તર્ભવન્તીતિ ન પૃથક્ પ્રતિપાદિતાઃ ॥ મ્ક્પ્ર્-
તથાહિ ---- અનુપ્રાસસ્ય પ્રસિદ્ધ્યભાવો વૈફલ્યં વૃત્તિવિરોધ ઇતિ યે ત્રયો દોષાઃ । તે પ્રસિદ્ધિવિરુદ્ધતામ્ અપુષ્ટાથત્વમ્ પ્રતિકૂલવર્ણતાં ચ યથાક્રમં ન વ્યતિક્રામન્તિ તત્સ્વભાવત્વાત્ । ક્રમેણોદાહરણમ્ ----
{ચક્રી ચક્રારપઙ્ક્તિં હરિરપિ ચ હરીન્ ધૂર્જટિર્ધૂર્ધ્વજાગ્રાન્
અક્ષં નક્ષત્રનાથોરુણમપિ વરુણઃ કૂબરાગ્રં કુબેરઃ ।
રંહઃ સંઘઃ સુરાણાં જગદુપકૃતયે નિત્યયુક્તસ્ય યસ્ય
સ્તૌતિ પ્રીતિપ્રસન્નોન્વહમહિમરુચેઃ સોવતાત્સ્યન્દનો વઃ

}
(મયૂરઽસ્ સૂર્યશતક 71)
અત્ર કર્તૃકર્મપ્રતિનિયમેન સ્તુતિઃ અનુપ્રાસાનુરોધેનૈવ કૃતા ન પુરાણેતિહાસાદિષુ તથા પ્રતીતેતિ પ્રસિદ્ધિવિરોધઃ ॥
{ભણ તરુણિ રમણમન્દિરમાનન્દસ્યન્દિસુન્દરેન્દુમુખિ ।
યદિ સલ્લીલોલ્લાપિનિ ગચ્છસિ તત્ કિં ત્વદીયં મે

}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 2.22)
{અનુણુરણન્મણિમેખલમવિરતશિઞ્જાનમઞ્જુમઞ્જીરમ્ ।
પરિસરણમરુણચરણે રણરણકમકારણં કુરુતે ॥582 (=207)॥}
(રુદ્રટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 2.23)
અત્ર વાવ્યસ્ય વિચિન્ત્યમાનં ન કિઞ્ચિદપિ ચારુત્વં પ્રતીયતે, ઇત્યપુષ્ટાર્થતૈવાનુપ્રાસસ્ય વૈફલ્યમ્ ॥
અકુણ્ઠોત્કણ્ઠયા ઇતિ અત્ર શૃઙ્ગારે પરુષવર્ણાડમ્બરઃ પૂર્વોક્તરીત્યા વિરુધ્યતે ઇતિ પરુષાનુપ્રાસો ઽત્ર પ્રતિકૂલવર્ણતૈવ વૃત્તિવિરોધઃ ॥
યમકસ્ય પાદત્રયગતત્વેન યમનમપ્રયુતત્વં દોષઃ ॥ યથા
{ભુજઙ્ગમસ્યેવ મણિઃ સદમ્ભા ગ્રાહાવકીર્ણેવ નદી સદમ્ભાઃ ।
દુરન્તતાં નિર્ણયતો ઽપિ જન્તોઃ કર્ષન્તિ ચેતઃ પ્રસભં સદમ્ભાઃ

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
ઉપમાયામ્ ઉપમાનસ્ય જાતિપ્રમાણગતન્યૂનત્વમ્ અધિકતા વા તાદૃશી અનુચિતાર્થત્વં દોષઃ । ધર્માશ્રયે તુ ન્યૂનાધિકત્વે યથાક્રમં હીનપદત્વમધિકપદત્વં ચ ન વ્યભિચરતઃ ॥ ક્રમેણોદાહરણમ્ --
{ચણ્ડાલૈરિવ યુષ્માભિઃ સાહસં પરમં કૃતમ્

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 4,2.9)
{વહ્નિસ્ફુલિઙ્ગ ઇવ ભાનુરયં ચકાસ્તિ

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 4.2)
{અયં પદ્માસનાસીનશ્ચક્રવાકો વિરાજતે ।
યુગાદૌ ભગવાન્ વેધા વિનિર્મિત્સુરિવ પ્રજાઃ

}
(ભામહઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 2.25; વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 4,2.11)
{પાતાલમિવ તે નાભિઃ સ્તનૌ ક્ષિતિધરોપમૌ ।
વેણીદણ્ડઃ પુનરયં કાલિન્દીપાતસંનિભઃ

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 4,2.11)
અત્ર ચણ્ડાલાદિભિરુપમાનઃ પ્રસ્તુતો ઽર્થો ઽત્યર્થમેવ કદર્થિત ઇત્યનુચિતાથન્તા ॥
{સ મુનિર્લાઞ્છિતો મૌઞ્જ્યા કૃષ્ણાજિનપટં વહન્ ।
વ્યરાજન્નીલજીમૂતભાગાશ્લિષ્ટ ઇવાંશુમાન્

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 4,2.9)
અત્રોપમાનસ્ય મૌઞ્જીસ્થાનીયસ્તડિલ્લક્ષણો ધર્મઃ કેનાપિ પદેન ન પ્રતિપાદિત ઇતિ હીનપદત્વમ્ ॥
{સ પીતવાસાઃ પ્રગૃહીતશાર્ઙ્ગો મનોજ્ઞભીમં વપુરાપ કૃષ્ણઃ ।
શતહ્રદેન્દ્રાયુધવાન્નિશાયાં સંસૃજ્યમાનઃ શશિનેવ મેઘઃ

}
(ભામહઽસ્ કાવ્યાલઙ્કાર 2.58)
અત્રોપમેયસ્ય શઙ્ખાદેરનિર્દેશે શશિનો ગ્રહણમતિરિચ્યતે ઇત્યધિકપદત્વમ્ ॥
લિઙ્ગવચનભેદો ઽપિ ઉપમાનોપમેયયોઃ સાધારણં ચેત્ ધર્મમન્યરૂપં કુર્યાત્ । તદા એકતરસ્યૈવ તદ્ધર્મસમન્વયાવગતેઃ સવિશેષણસ્યૈવ તસ્યોપમાનત્વમુપમેયત્વં વા પ્રતીયમાનેન ધર્મેણ
પ્રતીયતે ઇતિ પ્રકાન્તસ્યાર્થસ્ય સ્ફુટમનિર્વાહાદસ્ય ભગ્નપ્રક્રમરૂપત્વમ્ । યથા ----
{ચિન્તારત્નમિવ ચ્યુતોસિ કરતો ધિઙ્મન્દભાગ્યસ્ય મે

}
(રુદ્રટ, કાવ્યાલઙ્કાર 11.20)
{સક્તવો ભક્ષિતા દેવ શુદ્ધાઃ કુલવધૂરિવ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 334)
યત્ર તુ નાનાત્વે ઽપિ લિઙ્ગ્ગવચનયોઃ સામાન્યાભિધાયિ પદં દ્વરૂપભેદં નાપદ્યતે ન તત્રૈતદ્દૂષણાવતારઃ ઉભયથાપિ અસ્ય અનુગમક્ષમસ્વભાવત્વાત્ । યથા
{ગુણૈરનર્ઘ્યૈઃ પ્રથિતો રત્નૈરિવ મહાર્ણવઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 335)
{તદ્વેષોસદૃશોન્યાભિઃ સ્ત્રીભિર્મધુરતાભૃતઃ ।
દધતે સ્મ પરાં શોભાં તદીયા વિભ્રમા ઇવ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 336)
કાલપુરુષવિધ્યાદિભેદે ઽપિ ન તથા પ્રતીતિરસ્ખલિતરૂપતયા વિશ્રાન્તિમાસાદયતીત્યસાવપિ ભગ્નપ્રક્રમતયૈવ વ્યાપ્તઃ । યથા
{અતિથિં નામ કાકુત્સ્થાત્ પુત્રમાપ કુમુદ્વતી ।
પશ્ચિમાદ્ યામિનીયામાત્ પ્રસાદમિવ ચેતના

}
(કાલિદાસઽસ્ રઘુવંશ 17.1)
અત્ર ચેતના પ્રસાદમાપ્નોતિ ન પુનરાપેતિ કાલભેદઃ ।
{પ્રત્યગ્રમજ્જનવિશેષવિવિક્તમૂર્તિઃ
કૌસુમ્ભરાગરુચિરસ્ફુરદંશુકાન્તાઃ ।
વિભ્રાજસે મકરકેતનમર્ચયન્તી
બાલપ્રબાલવિટપપ્રભવા લતેવ

}
(હર્ષઽસ્ રત્નાવલિ 1.20)
અત્ર લતા વિભ્રાજતે ન તુ વિભ્રાજસે ઇતિ સંબોધ્યમાનનિષ્ઠસ્ય પરભાગસ્ય અસંબોધ્યમાનવિષયતયા વ્યત્યાસાત્ પુરુષભેદઃ ।
{ગઙ્ગેવ પ્રવહતુ તે સદૈવ કીર્તિઃ

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 339)
ઇત્યાદૌ ચ ગઙ્ગા પ્રવહતિ ન તુ પ્રવહતુ ઇતિ અપ્રવૃત્તપ્રવર્તનાત્મનો વિધેઃ । એવઞ્જાતીયકસ્ય ચાન્યસ્યાર્થસ્ય ઉપમાનગતસ્યાસંભવાદ્વિધ્યાદિભેદઃ ॥
નનુ સમાનમ્ ઉચ્ચારિતં પ્રતીયમાનં વા ધર્માન્તરમુપાદાય પર્યવસિતાયામ્ ઉપમાયામ્ ઉપમેયસ્ય પ્રકૃતધર્મામિસંબન્ધાન્ન કશ્ચિત્કાલાદિભેદો ઽસ્તિ । યત્રાપ્યુપાત્તેનૈવ સામાન્યધર્મેણ ઉપમા
અવગમ્યતે યથા {યુધિષ્ઠિર ઇવાયં સત્યં વદતિ} ઇતિ તત્ર યુધિષ્થિર ઇવ સત્યવાદ્યયં સત્યં વદતીતિ પ્રતિપત્સ્યામહે । સત્યવાદી સત્યં વદતીતિ ચ ન પૌનરુક્ત્યમ્ આશઙ્કનીયમ્ રૈપોષં પુષ્ણાતીતિવત્
યુધિષ્થિર ઇવ સત્યવદનેન સત્યવાદ્યયમિત્યર્થાવગમાત્ । સત્યમેતત્ કિં તુ સ્થિતેષુ પ્રયોગેષુ સમર્થનમિદં ન તુ સર્વથા નિરવદ્યમ્ પ્રસ્તુતવસ્તુપ્રતીતિવ્યાધાતાદિતિ સવેતસ એવાત્ર પ્રમાણમ્ ॥
અસાદૃશ્યાસંભવાવપ્યુપમાયામ્ અનુચિતાર્થતાયામેવ પર્યવસ્યતઃ । યથા
{ગ્રથ્નામિ કાવ્યશશિનં વિતતાર્થરશ્મિમ્

}
(વામનઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તિ 2,4.16)
અત્ર કાવ્યસ્ય શશિના અર્થાનાં ચ રશ્મિભિઃ સાધર્મ્યં કુત્રાપિ ન પ્રતીતમિત્યનુચિતાર્થત્વમ્ ।
{નિપેતુરાસ્યાદિવ તસ્ય દીપ્તાઃ
શરા ધનુર્મણ્ડલમધ્યભાજઃ ।
જાજ્વલ્યમાના ઇવ વારિધારા
દિનાર્ધભાજઃ પરિવેષિણોર્કાત્

}
(ગોવિન્દઠક્કુરઽસ્ કાવ્યપ્રદીપ)
અત્રાપિ જ્વલન્ત્યોમ્બુધારાઃ સૂર્યમણ્ડલાત્ નિષ્પતન્ત્યો ન સંભવન્તીત્યુપનિબધ્યમાનો ઽર્થો ઽનૌચિત્યમેવ પુષ્ણાતિ ॥
ઉત્પ્રેક્ષાયામપિ સંભાવનં ધ્રુવેવાદય એવ શબ્દા વક્તું સહન્તે ન યથાશબ્દો ઽપિ કેવલસ્યાસ્ય સાધાર્મ્યમેવ પ્રતિપાદયિતું પર્યાપ્તત્વાત્ તસ્ય ચાસ્યામવિવક્ષિતત્વાદિતિ તત્રાશક્તિરસ્યાવાચકત્વં દોષઃ ।
યથા
{ઉદ્યયૌ દીર્ઘિકાગર્ભાન્મુકુલં મેચકોત્પલમ્ ।
નારીલોચનચાતુર્યશઙ્કાસંકુચિતંય થા

}
(શ્રિવત્સલાઞ્છનાચાર્યઽસ્ કાવ્યપરીક્ષા 340)
ઉત્પ્રેક્ષિતમપિ તાત્ત્વિકેન રૂપેણ પરિવર્જિતત્વાત્ નિરુપાખ્યપ્રખ્યમ્ । તત્સમર્થનાય યત્ અર્થાન્તરન્યાસોપાદાનમ્ તત્ આલેખ્યમિવ ગગનતલેત્યન્તમસમીચીનમિતિ નિર્વિષયત્વમેતસ્ય । અનુચિતાર્થતૈવ દોષઃ । યથા
{દિવાકરાદ્રક્ષતિ યો ગુહાસુ લીનં દિવા ભીતમિવાન્ધકારમ્ ।
ક્ષુદ્રે ઽપિ નૂનં પ્રપન્ને મમત્વમુચ્ચૈઃ શિરસામતીવ

}
(કાલિદાસઽસ્ કુમારસંભવ 1.12)
અત્રાચેતનસ્ય તમસો દિવાકરાત્ત્રાસ એવ ન સંભવતીતિ કુત એવ તત્પ્રયોજિતમદ્રિણા પરિત્રાણમ્ । સંભાવિતેન તુ રૂપેણ પ્રતિભાસમાનસ્યાસ્ય ન કાચિદનુપપત્તિરવતરતીતિ વ્યર્થ એવ તત્સમર્થનાયાં યત્નઃ ।
સાધારણવિશેષણવશાદેવ સમાસોક્તિરનુક્તમપિ ઉપમાનવિશેષં પ્રકાશયતીતિ તસ્યાત્ર પુનરુપાદાને પ્રયોજનાભાવાત્ અનુપાદેયત્વં યત્ તત્ અપુષ્ટાર્થત્વં પુનરુક્તં વા દોષઃ । યથા
{સ્પૃશતિ તિગ્મરુચૌ કકુભઃ કરૈર્દયિતયેવ વિજૃમ્ભિતતાપયા ।
અતનુમાનપરિગ્રહયા સ્થિતં રુચિરયા ચિરયાપિ દિનશ્રિયા

}
(રત્નાકરઽસ્ હરવિજય 3.37)
અત્ર તિગ્મરુચેઃ કકુભાં ચ યથા સદૃશવિશેષણવશેન વ્યક્તિવિશેષપરિગ્રહેણ ચ નાયકતયા નાયિકાત્વેન ચ વ્યક્તિઃ, તથા ગ્રીષ્મદિવસશ્રિયો ઽપિ પ્રતિનાયિકાત્વેન ભવિષ્યતીતિ કિં દયિતયેતિ સ્વશબ્દોપાદાનેન ॥
શ્લેષોપમાયાસ્તુ સ વિષયઃ યત્રોપમાનસ્યોપાદાનમન્તરેણ સાધારણેષ્વપિ વિશેષણેષુ ન તથા પ્રતીતિઃ । યથા
{સ્વયં ચ પલ્લવાતામ્ર ભાસ્વત્કરવિરાજિતા ।
પ્રભાતસંધ્યેવાસ્વાપફલલુબ્ધેહિતપ્રદા

} ઇતિ॥
(ઉદ્ભટઽસ્ કાવ્યાલઙ્કારસારસઙ્ગ્રહ 4.15)
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાયામપિ ઉપમેયમ્ અનયૈવ રીત્યા પ્રતીતં ન પુનઃ પ્રયોગેણ કદર્થતાં નેયમ્ । યથા
{આહૂતેષુ વિહઙ્ગમેષુ મશકો નાયાન્ પુરો વાર્યતે
મધ્યેવારિધિ વાવસંસ્તૃણમણિર્ધત્તે મણીનાં રુચમ્ ।
ખદ્યોતો ઽપિ ન કમ્પતે પ્રચલિતું મધ્યે ઽપિ તેજસ્વિનાં
ધિક્ સામાન્યમચેતનં પ્રભુમિવાનામૃષ્ટતત્ત્વાન્તરમ્

}
(ભલ્લટશતક 67)
અત્ર અચેતનસ્ય પ્રભોરપ્રસ્તુતવિશિષ્ટસામાન્યદ્વારેણાભિવ્યક્તૌ ન યુક્તમેવ પુનઃ કથનમ્ ॥
તદેત અલઙ્કારદોષાઃ યથાસંભાવિનોન્યે ઽપ્યેવઞ્જાતીયકાઃ પૂર્વોક્તયૈવ દોષજાત્યા અન્તર્ભાવિતાઃ ન પૃથગ્ પ્રતિપાદનમર્હન્તીતિ સંપૂર્ણમિદં કાવ્યલક્ષણમ્