કાવ્યપ્રકાશ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

એવમ્ અનેન પ્રકારેણ, અવાન્તરભેદગણને ઽતિપ્રભૂતતરા ગણના ।
તથાહિ--શૃઙ્ગારસ્યૈવ ભેદપ્રભેદસણનાયામાનન્ત્યમ્ ।
કા ગણના તુ સર્વૈષામ્ ।
સંકલનેન પુનરસ્ય ધ્વનેસ્ત્રયો ભેદાઃ ।
વ્યહ્ગ્યસ્ય ત્રિરૂપત્વાત્ ।
તથાહિ--કિંચિદ્વાચ્યતાં સહતે કિંચિચ્વન્યથા ।
તત્ર વાચ્યતાસહમવિચિત્રં વિચિત્રં ચેતિ ।
અવિચિત્રં વસ્તુમાત્રમ્ વિચિત્રં ત્વલંકારરુપમ્ ।
યદ્યપિ પ્રાદાન્યેન તદલંકાર્યમ્ તથાપિ બ્રાહ્નણશ્રમણન્યાયેન તથોચ્યતે ।
રસાદિલક્ષણસ્ત્વર્થઃ સ્વપ્ને ઽપિ ન વાચ્યઃ ।
સ હિ રસાદિશબ્દેન શૃઙ્ગારાદિશબ્દેન વાભિધીયેત ।
ન ચાભિધીયતે ।
તત્પ્રયોગે ઽપિ વિબાવાદ્યાપ્રયોગે તસ્યાપ્રતિપત્તેસ્તદપ્રયોગે ઽપિ વિભાવાદિપ્રયોગે તસ્ય પ્રતિપત્તેશ્વેત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વિભાવાદ્યભિધાનદ્વારેણૈવ પ્રતીયતે, ઇતિ નિશ્વીયતે તેનાસૌ વ્યહ્ગ્ય એવ ।
મુખ્યાર્થબાધાદ્યભાવાન્ન પુનર્લક્ષણીયઃ ।
અર્થાન્તરસંક્રમિતાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યયોર્વસ્તુમાત્રરૂપં વ્યઙ્ગ્યં વિના લક્ષણૈવ ન ભવતીતિ પ્રાક્ પ્રતિપાદિતમ્ ।
શબ્દશક્તિમૂલે તુ, અભિધાયા નિયન્ત્રણેનનાનભિધેયસ્યાર્થાન્તરસ્ય તેન સહોપમાદેરલંકારસ્ય ચ નિર્વિવાદં વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ ।
અર્થશક્તિમૂલે ઽપિ વેશેષે સંકેતઃ કર્તું ન યુજ્યતે, ઇતિ સામાન્યરૂપાણાં પદાર્થાનામાકાઙ્ક્ષાસંનિધિયોગ્યતાવશાત્પરસ્પરસંસર્ગો યત્રાપદાર્થો ઽપિ વિશેષરૂપો વાક્યાર્થસ્તત્રાભિહિતાન્વયવાદે કા વાર્તા વ્યઙ્ગ્યસ્યાભિધેયતાયામ્ ।
યે ઽપ્યાહુઃ "શબ્દબૃદ્ધાભિધેયાંશ્વ પ્રત્યક્ષેણાત્ર પશ્યતિ ।
શ્રોતુશ્વ પ્રતિપન્નત્વમનુમાનેન ચેષ્ટયા

અન્યથાનુપપચ્યા તુ બોધેચ્છક્તિં દુયાત્મિકામ્ ।
અર્થાપચ્યાવબોધેત સંબન્ધં ત્રિપ્રમાણકમ્

ઇતિ પ્રતિપાદિતદિશા "દેવદત્ત ગામાનયઽ; ઇત્યાદ્યુત્તમવૃદ્ધવાક્યપ્રયોગાદ્દેશાદ્દેશાન્તરં સાસ્નાદિમન્તમર્થં મધ્યમવૃદ્ધે નયતિ સતિઽ; અનેનાસ્માદ્વાક્યાદેવંવિધો ઽર્થઃ પ્રતિપન્નઃઽ; ઇતિ તચ્ચેષ્ટયાનુમાય તયોરખણ્ડવાક્યવાક્યાર્થયોરર્થાપચ્યા વાચ્યવાચકભાવલક્ષણં સંબન્ધમવધાર્ય બાલસ્તત્ર વ્યુત્પદ્યતે ।
પરતઃ "ચૈત્ર ગામાનય દેવદત્ત, અશ્વમાનય દેવદત્ત ગાં નયઽ; ઇત્યાદિવાક્યપ્રયોગે તસ્ય તસ્ય શબ્દસ્ય તં તમર્થમવધારયતીતિ, અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિકારિ વાક્યમેવ પ્રયોગયોગ્યમિતિ વાક્યસ્થિતાનામેવ પદાનાપન્વિતૈઃ પદાર્થેરન્વિતાનામેવ સંકેતો ગૃહ્યતે, ઇતિ વિશિષ્ટા એવ પદાર્થા વાક્યાર્થઃ ।
ન તુ પદાર્થાનાં વૈશિષ્ટ્યમ્ ।
યદ્યપિ વાક્યાન્તરપ્રયુજ્યમાનાન્યપિ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયેન તાન્યેનૈતાનિ પદાનિ નિશ્વીયન્તે, ઇતિ પદાર્થાન્તરમાત્રેણાન્વિતઃ પદાર્થઃ સંકેતગોચરઃ, તથાપિ સામાન્યાવચ્છાદિતો વિશેષરૂપ એવાસૌ પ્રતિપદ્યતે વ્યતિષક્તાનાં પદાર્થાનાં તથાભૂતત્વાદિત્યન્વિતાભિધાનવાદિનઃ ।
તેષામપિ મતે સામાન્યવિશેષરૂપઃ પદાર્થઃ સંકેતવિષય ઇત્યતિવિશેષભૂતો વાક્યાર્થાન્તર્ગતો ઽસંકેતિતત્વાદવાચ્ય એવ યત્ર પદાર્થઃ પ્રતિપદ્યતે તત્ર દૂરે, અર્થાન્તરભૂતસ્ય નિઃશેષચ્યુતેત્યાદૌ વિધ્યાદેશ્વર્ચા ।
અનન્વિતો ઽર્થો ઽભિહિતાન્વયે પદાર્થાન્તરમાત્રેણાન્વિતસ્ત્વન્વિતાભિધાને, અન્વિતવિશેષસ્ત્વવાચ્ય એવ ઇત્યુભયનયે ઽપ્યપદાર્થ એવ વાક્યાર્થઃ ।
યદપ્યુચ્યતે "નૈમિત્તિકાનુસારેણ નિમિત્તાનિ કલ્પ્યન્તેઽ; ઇતિ ।
તત્ર નિમિત્તત્વં કારકત્વં જ્ઞાપકત્વં વા શબ્દસ્ય પ્રકાશકત્વાન્ન કારકત્વમ્ ।
જ્ઞાપકત્વં તુ-અજ્ઞાતસ્ય કથમ્ જ્ઞાતત્વં ચ સંકેતેનૈવ સ ચાન્વિતમાત્રે ।
એવં ચ નિમિત્તસ્ય નિયતનિમિત્તત્વં યાવન્ન નિશ્વિતમ્ તાવન્નૈમિત્તિકસ્ય પ્રતીતિરેવ કથમ્ ઇતિ "નૈમિત્તિકાનુસારેણ નિમિત્તાનિ કલ્પ્યન્તેઽ; ઇત્યવિચારિતાભિધાનમ્ ।
યે ત્વભિદધતિ "સો ઽયમિષોરિવ દીર્ઘદીર્ઘતરો વ્યાપારઃઽ; ઇતિ "યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃઽ; ઇતિ ચ વિધિરેવાત્ર વાચ્ય ઇતિ ।
તે ઽપ્યતાત્પર્યજ્ઞાસ્તાત્પર્યવાચોયુક્તેર્દેવાનાંપ્રિયાઃ ।
તથાહિ "ભૂતભવ્યસમુચ્ચારણે ભૂતં ભવ્યાયોપદિશ્યતેઽ; ઇતિ કારકપદાર્થાઃ ક્રિયાપદાર્થેનાન્વીયમાનાઃ પ્રધાનક્રિયાનિર્વર્તકસ્વક્રિયાભિસંબન્ધાત્ સાધ્યાયમાનતાં પ્રાપ્નુવન્તિ ।
તતશ્વાદગ્ધદહનન્યાયેન યાવદપ્રાપ્તં તાવદપ્રાપ્તં તાવદ્વિધીયતે ।
યથા-ઋત્વિક્પ્રચરણે પ્રમાણાન્તરાત્ સિદ્ધે "લોહિતોષ્ણીષા ઋત્વિજઃ પ્રચરન્તિ" ઇત્યત્ર લોહિતોષ્ણીષત્વમાત્રં વિધેયમ્ ।
હવનસ્યાન્યતઃ સિદ્ધેઃ "દધ્ના જુહોતિ" ઇત્યાદૌ દધ્યાદેઃ કરણત્વમાત્રં વિધેયમ્ ॥
ક્વચિદુભયવિધિઃ ।
ક્વચિત્ત્રિવિધિરપિ ।
યથા-"રક્તં પટં વયઃઽ; ઇત્યાદૌ, એકવિધિર્દ્વિવિધિસ્ત્રિવિધિર્વા તતશ્વ "યદેવ વિધેયં તત્રૈવ તાત્પર્યમ્ઽ; ઇત્યુપાત્તસ્યૈવ શબ્દસ્યાર્થે તાત્પર્યં ન તુ પ્રતીતમાત્રે ।
એવં હિ "પૂર્વો ધાવતિઽ; ઇત્યાદાવપરાદ્યર્થે ઽપિ ક્વચિત્તાત્પર્યંસ્યાત્ ।
યત્તુ "વિષં ભક્ષય મા ચાસ્ય ગૃહે ભુઙ્ક્થાઃઽ; ઇત્યત્ર "એતદ્ગૃહે ન ભોક્તવ્યમ્ઽ; ઇત્યત્ર તાત્પર્યમિતિ સ એવ વાક્યાર્થ ઇતિ, ઉચ્યતે તત્ર ચકાર એકવાક્યતાસૂચનાર્થઃ, ન ચાખ્યાતવાક્યયોર્દ્વયોરઙ્ગાઙ્ગિભાવ ઇતિ વિષભક્ષણવાક્યસ્ય સુહૃદ્વાક્યત્વેનાઙ્ગતા સલ્પ નીયેતિ "વિષભક્ષણાદપિ દુષ્ટમેતદ્ગૃહે ભોજનમિતિ સર્વથા માસ્ય ગૃહે ભુઙ્ક્થાઃઽ; ઇતિ, ઉપાત્તશબ્દાર્થે, એવ તાત્પર્યમ્ ।
યદિ ચશબ્દશ્રુતેરનન્તરં યાવાનર્થો લભ્યતે તાવતિ શબ્દસ્યાભિધૈવ વ્યાપારઃ, તતઃ કથં "બ્રાહ્નણ પુત્રસ્તે જાતઃ, બ્રાહ્નણ કન્યા તે ગર્ભિણીઽ; ઇત્યાદૌ હર્ષશોકાદીનામપિ ન વાચ્યત્વમ્ કસ્માચ્ચ લક્ષણા લક્ષણીયે ઽપ્યર્થે દીર્ઘદીર્ઘતરાભિધાવ્યાપારેણૈવ પ્રતીતિસિદ્ધેઃ ।
કિમિતિચ શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાનાં પૂર્વપૂર્વબલીયસ્ત્વમ્ ઇત્યન્વિતાભિધાનવાદે ઽપિ વિધેરપિ સિદ્ધં વ્યઙ્ગ્ચત્વમ્ ।
કિં ચ "કુરુ રુચિમ્ઽ; ઇતિ પદયોર્વૈપરીત્યે કાવ્યાન્તર્વર્તિનિ કથં દુષ્ટત્વમ્ ।
ન હ્નત્રાસભ્યો ઽર્થઃ પદાર્થાન્તરૈરન્વિતઃ, ઇત્યનભિધેય એવેતિ, એવમાદિ, અપરિત્યાજ્યં સ્યાત્ ।
યદિ ચ વાચ્યવાચકત્વવ્યતિરેકેણ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવો નાભ્યુપેયતે તદાસાધુત્વાદીનાં નિત્યદોષત્વં સષ્ટત્વાદીનામનિત્યદોષત્વમિતિ વિભાગકરણમનુપપન્નં સ્યાત્ ।
ન ચાનુપપન્નમ્ સર્વસ્યૈવ વિભક્તતયા પ્રતિભાસાત્ ।
વાચ્યવાચકભાવવ્યતિરેકેણ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકતાશ્રયણે તુ વ્યઙ્ગ્યસ્ય બહુવિધત્વાત્ ક્વચિદેવ કસ્યચિદેવૌચિત્યેનોપપદ્યત એવ વિભાગવ્યવસ્થા ।
"દ્વયં ગતં સંપ્રતિ શોચનીયતાં સમાગમપ્રાર્થનયા કપાલિનઃ ।
ઽ; ઇત્યાદૌ પિનાક્યાદિપદવૈલક્ષણ્યેન કિમિતિ કપાલ્યાદિપદાનાં કાવ્યાનુગુણત્વમ્ ।
અપિ ચ વાચ્યો ઽર્થઃ સર્વાન પ્રતિપત્ત્ટ્ટન્ પ્રતિ, એકરૂપ એવેતિ નિયતો ઽસૌ ।
ન હિ "ગતો ઽસ્તમર્કઃઽઇત્યાદૌ વાચ્યો ઽર્થઃ ક્વચિદન્યથા ભવતિ ।
પ્રતીયમાનસ્તુ તત્તત્પ્રકરણવક્તૃપ્રતિપત્ત્રાદિવિશેષસહાયતયા નાનાત્વં ભજતે ।
તથા ચ "ગતો ઽસ્તમર્કઃઽ; ઇત્યતઃ સપત્નં પ્રત્યવસ્કન્દનાવસર ઇતિ, અભિસરણમુપક્રમ્યતામિતિ પ્રાપ્તપ્રાયસ્તે પ્રેયાનિતિ કર્મકરણાન્નિવર્તામહે, ઇતિ સાંધ્યો વિધિરુપક્રમ્યતામિતિ દૂરં મા ગા ઇતિ સુરભયો ગૃહં પ્રવેશ્યન્તામિતિ સંતાપો ઽદુના ન ભવતીતિ વિક્રેયવસ્તૂનિ સંહ્રિયન્તામિતિ નાગતો ઽદ્યાપિ પ્રેયાનિત્યાદિરનવધિર્વ્યઙ્ગ્યે ઽર્થઃ, તત્ર તત્ર પ્રતિભાતિ ।
વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોઃ નિઃશેષેત્યાદૌ નિષેધવિધ્યાત્મના, "માત્સર્યમુત્સાર્ય વિચાર્ય કાર્યમાર્યાઃ સમર્યાદમુદાહરન્તુ ।
સેવ્યા નિતમ્બાઃ કિમુ ભૂધરાણામુત સ્મરસ્મેરવિલાસિનીનામ્ ॥ 133" ॥
ઇત્યાદૌ સંશયશાન્તશઙ્ગાર્યન્તરગતનિશ્વયરૂપેણ, "કથમવનિપ દર્પો યન્નિશાતાસિધારા- દલનગલિતમૂધ્ના વિદ્વિષાં સ્વીકૃતા શ્રીઃ ।
નનુ તવ નિહતારેરપ્યસૌ કિં ન નીતા ત્રિદિવમપગતાઙ્ગૈર્વલ્લભા કીર્તિરેભિઃ ॥ 134" ॥
ઇત્યાદૌ નિન્દાસ્તુતિવપુષા સ્વરૂપસ્ય, પૂર્વપશ્વાદ્ભાવેન પ્રતીતેઃ કાલસ્ય શબ્દાશ્રયત્વેન શબ્દતદેકદેશતદર્થવર્ણસંઘટનાશયત્વેન ચ, આશ્રયસ્ય શબ્દાનુશાસનજ્ઞાનેન પ્રકરણાદિસહાયપ્રતિભાનૈર્મલ્યસહિતેન તેન ચાવગમ ઇતિ નિમિત્તસ્ય બોદ્ધૃમાત્રવિદગ્ધવ્યપદેશયોઃ પ્રતીતિમાત્રચમત્કૃત્યોશ્વ કરણાત્ કાર્યસ્ય ગતો ઽસ્તમર્ક ઇત્યાદૌ પ્રદર્શિતનયેન સંખ્યાયાઃ, "કસ્સ વ ણ હોઇ રોસો દટ્ઠૂણ પિઆઇ સવ્વણં અહરં ।
સભમરપડમગ્ઘાઇણિ વારિઅવામે સહસુ એણ્હિં ॥ 135" ॥
ઇત્યાદૌ સખીતત્કાન્તાદિગતત્વેન વિષયસ્ય ચ ભેદે ઽપિ યદ્યેકત્વમ્ તત્ ક્વચિદપિ નીલપીતાદૌ ભેદો ન સ્યાત્ ।
ઉક્તં હિ "અયમેવ હિ ભેદો ભેદહેતુર્વા યદ્વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ કારણભેદશ્વ" ઇતિ ।
વાચકાનામર્થાપેક્ષા વ્યઞ્જકાનાં તુ ન તદપેક્ષત્વમિતિ ન વાચકત્વમેવ વ્યઞ્જકત્વમ્ ।

કિં ચ વાણીરકુડંગ્વિત્યાદૌ પ્રતીયમાનમર્થમભિવ્યજ્ય વાચ્યં સ્વરૂપે, એવ યત્ર વિશ્રામ્યતિ તત્ર ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યે ઽતાત્પર્યભૂતો ઽપ્યર્થઃ સ્વશબ્દાનભિધેયઃ પ્રતીતિપથમવતરન્ કસ્ય વ્યાપારસ્ય વિષયતામવલમ્બતામિતિ ।
નનુ "રામો ઽસ્મિ સર્વં સહેઽ; ઇતિ "રામેણ પ્રિયજીવિતેન તુ કૃતં પ્રેમ્ણઃ પ્રિયે નોચિતમ્ઽ; ઇતિ "રામો ઽસૌ ભુવનેષુ વિક્રમગુણૈઃ પ્રાપ્તઃ પ્રસિદ્ધિં પરામ્ઽ; ઇત્યાદૌ લક્ષણીયો ઽપ્યર્થો નાનાત્વં ભજતે વિશેષવ્યપદેશહેતુશ્વ ભવતિ તદવગમશ્વ શબ્દાર્થાયત્તઃ પ્રકરણાદિસવ્યપેક્ષશ્વેતિ કો ઽયં નૂતનઃ પ્રતીયમાનો નામ ।
ઉચ્યતે--લક્ષણીયસ્યાર્થસ્ય નાનાત્વે ઽપિ, અનેકાર્થશબ્દાભિધેયવન્નિયતત્વમેવ ।
ન ખલુ મુખ્યેનાર્થેનાનિયતસંબન્ધો લક્ષયિતું શક્યતે ।
પ્રતીયમાનસ્તુ પ્રકરણાદિવિશેષવશેન નિયતસંબન્ધઃ, અનિયતસંબન્ધઃ સંબદ્ધસંબન્ધસ્વ દ્યોત્યતે ।
ન ચ "અત્તા એત્થ ણિમઞ્જૈ એત્થ અહં દિઅહએ પલોએહિ ।
મા પહિઅ રત્તિઅન્ધઅ સેજ્જાએ મહ ણિમજ્જહિસિ ॥ 136" ॥
ઇત્યાદૌ વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યે ધ્વનૌ મુખ્યાર્થબાધઃ ।
તત્કથમત્ર લક્ષણા ।
લક્ષણાયામપિ વ્યઞ્જનમવશ્યમાશ્રયિતવ્યમિતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
યથા ચ સમયસવ્યપેક્ષા, અભિધા તથા મુખ્યાર્થબાધાદિત્રયસમયવિશેષસવ્યપેક્ષા લક્ષણા, અત એવાભિધાપુચ્છભૂતા સેત્યાહુઃ ।
ન ચ લક્ષણાત્મકમેવ ધ્વનનમ્ તદનુગમેન તસ્ય દર્શનાત્ ।
ન ચ તદનુગતમેવ, અભિધાવલમ્બનેનાપિ તસ્ય ભાવાત્ ।
ન ચોભયાનુસાર્યેવ, અવાચકવર્ણાનુસારેણાપિ તસ્ય દૃષ્ટેઃ, ન ચ શબ્દાનુસાર્યેવ, અશબ્દાત્મકનેત્રત્રિભાગાવલોકનાદિગતત્વેનાપિ તસ્ય પ્રસિદ્ધેરિતિ, અભિધાતાત્પર્યલક્ષણાત્મકવ્યાપારત્રયાતિવર્તી ધ્વનનાદિપર્યાયો વ્યાપારો ઽનપહ્નવનીય એવ ।
તત્ર "અત્તા, એત્થ" ઇત્યાદૌ નિયતસંબન્ધઃ "કસ્સ વ ણ હોઇ રોસો" ઇત્યાદૌ, અનિયતસંબન્ધઃ ।
"વિપરીઅરએ લચ્છી બમ્હં દટ્ઠૂણ ણાહિકમલઠ્ઠં ।
હરિણો દાહિણણઅણં રસાઉલા ઝત્તિ ઢક્કેઇ ॥ 137" ॥
ઇત્યાદૌ સંબદ્ધસંબન્ધઃ ।
અત્ર હિ હરિપદેન દક્ષિણનયનસ્ય સૂર્યાત્મકતા વ્યજ્યતે તન્નિમીલનેન સૂર્યાસ્તમયઃ, તેન પઝસ્ય સંકોચઃ, તતો બ્રહ્નણઃ સ્થગમન્ તત્ર સતિ ગોપ્યાઙ્ગસ્યાદર્શનેન, અનિર્યન્ત્રણં નિધુવનવિલસિતમિતિ ।
"અખણ્ડબુદ્ધિનિર્ગ્રાહ્યો વાક્યાર્થ એવ વાચ્યઃ, વાક્યમેવ ચ વાચકમ્ઽ; ઇતિ યે ઽપ્યાહુઃ, તૈરપ્યવિદ્યાપદપતિતૈઃ પદપદાર્થકલ્પના કર્તવ્યૈવેતિ તત્પક્ષે ઽપ્યવશ્યમુક્તોદાહરણાદૌ વિધ્યાદિર્વ્યઙ્ગ્ય એવ ।
નનુ વાચ્યાદસંબદ્ધં તાવન્ન પ્રતીયતે યતઃ કુતશ્વિત્ યસ્ય કસ્યચિદર્થસ્ય પ્રતીતેઃ પ્રસઙ્ગાત્ ।
એવં ચ સંબન્ધાત્ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવો ઽપ્રતિબન્ધે ઽવશ્યં ન ભવતીતિ વ્યાપ્તત્વેન નિયતધર્મિનિષ્ઠત્વેન ચ ત્રિરૂપાલ્લિહ્ગાલ્લિઙ્ગિજ્ઞાનમનુમાનં યત્ તદ્રૂપઃ પર્યવસ્યતિ ।
તથાહિ-- "ભમ ધમ્મિઅ વીસદ્ધો સો સુણઓ અજ્જ મારિઓ તેણ ।
ગોલાણૈકચ્છકુડંગવાસિણા દરિઅસીહેણ ॥ 138" ॥
અત્ર ગૃહે શ્વનિવૃત્યા ભ્રમણં વિહિતં ગોદાવરીતીરે સિંહોપલબ્ધેરભ્રમણમનુમાપયતિ ।
યત્ યત્ ભીરુભ્રમણં તત્તદ્ભયકારણનિવૃચ્યુપલબ્ધિપૂર્વકં ગોદાવરીતીરે ચ સિંહોપલબ્ધિરિતિ વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ ।
અત્રોચ્યતે--ભીરુરપિ ગુરોઃ પ્રભોર્વા નિદેશેન પ્રિયાનુરાગેણ, અન્યેન ચૈવંભૂતેન હેતુના સત્યપિ ભયકારણે ભ્રમતીત્યનૈકાન્તિકો હેતુઃ શુનો બિભ્યદપિ વીરત્વેન સિંહાન્ન બિભેતીતિ વિરુદ્ધો ઽપિ ગોદાવરીતીરે સિંહસદ્ભાવઃ પ્રત્યક્ષાદનુમાનાદ્વા ન નિશ્વિતઃ, અપિ તુ વચનાત્ ન ચવચનસ્ય પ્રામાણ્યમસ્તિ, અર્થેનાપ્રતિબન્ધાદિત્યસિદ્ધશ્વ તત્કથમેવંવિધાદ્ધેતોઃ સાધ્યસિદ્ધિઃ ।
તથા નિઃશેષચ્યુતેત્યાદૌ ગમકતયા યાનિ ચન્દનચ્યવનાદીન્યુપાત્તાનિ તાનિ કારણાન્તરતો ઽપિ ભવન્તિ, અતશ્વાત્રૈવ સ્નાનકાર્યત્વેનોક્તાનીતિ નોપભોગે, એવ પ્રતિબદ્ધાનીત્યનૈકાન્તિકાનિ ।
વ્યક્તિવાદિના ચાધમપદસહાયાનામેષાં વ્યઞ્જકત્વમુક્તમ્ ।
ન ચાત્રાધમત્વં પ્રમાણપ્રતિપન્નમિતિ કથમનુમાનમ્ ।
એવંવિધાદર્થાદેવંવિધો ઽર્થ ઉપપચ્યનપેક્ષત્વે ઽપિ પ્રકાશતે, ઇતિ વ્યક્તિવાદિનઃ પુનસ્તત્ અદૂષણમ્ ॥
ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે ધવનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસંકીર્ણભેદનિર્ણયો નામ પઞ્ચમ ઉલ્લાસઃ

॥ અથ ષષ્ઠ ઉલ્લાસઃ ॥
(સૂ- 70)
શબ્દાર્થચિત્રં યત્પૂર્વં કાવ્યદ્વયમુદાહૃતમ્ ।
ગુણપ્રાધાન્યતસ્તત્ર સ્થિતિશ્વિત્રાર્થશબ્દયોઃ

ન તુ શબ્દચિત્રે ઽર્થસ્યાચિત્રત્વમ્ અર્થચિત્રે વા શબ્દસ્ય ।
તથા ચોક્તમ્ "રૂપકાદિરલંકારસ્તસ્યાન્યૈર્બહુધોદિતઃ ।
ન કાન્તમપિ નિર્ભૂષં વિભાતિ વનિતાનનમ્ ॥
રૂપકાદિમલંકારં બાહ્યમાચક્ષતે પરે ।
સુપાં તિઙાં ચ વ્યુત્પત્તિં વાચાં વાઞ્છન્ત્યલંકૃતિમ્ ॥
તદેતદાહુઃ સૌશબ્દ્યં નાર્થન્યુત્પત્તિરીદૃશી ।
શબ્દાભિધેયાલંકારભેદાદિષ્ટં દ્વયં તુ નઃ" ॥
ઇતિ ॥
શબ્દચિત્રં યથા પ્રથમમરુણચ્છાયસ્તાવત્તતઃ કનકપ્રભ- સ્તદનુ વિરહોત્તામ્યત્તન્વીકપોલતલદ્યુતિઃ ।
ઉદયતિ તતો ધ્વાન્તધ્વંસક્ષમઃ ક્ષણદામુખે સરસબિસિનીકન્દચ્છેદચ્છવિર્મૃગલાઞ્છનઃ

અર્થચિત્રં યથા તે દૃષ્ટિમાત્રપતિતા અપિ કસ્ય નાત્ર ક્ષોભાય પક્ષ્મલદૃશામલકાઃ ખલાશ્વ ।
નીયાઃ સદૈવ સવિલાસમલીકલગ્ના યે કાલતાં કુટિલતામિવ ન ત્યજન્તિ

યદ્યપિ સર્વત્ર કાવ્યે ઽન્તતઃ, વિભાવાદિરૂપતયૈવ પર્યવસાનમ્ તથાપિ સ્ફુટસ્ય રસસ્યાનુપલમ્ભાદવ્યઙ્ગ્યમેતત્કાવ્યદ્વયમુક્તમ્ ।
અત્ર ચ શબ્દાર્થાલંકારભેદાદ્બહવો ભેદાઃ, તે ચાલંકારનિર્ણયે નિર્ણેષ્યન્તે ॥
ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે શબ્દાર્થચિત્રનિરૂપણં નામ ષષ્ઠ ઉલ્લાસઃ

॥ અથ સપ્તમ ઉલ્લાસઃ ॥
કાવ્યસ્વરૂપં નિરૂપ્ય દોષાણાં સામાન્યલક્ષણમાહ (સૂ- 71)
મુશ્યાર્થહતિર્દેષો રસશ્વ મુખ્યસ્તદાશ્રયાદ્વાચ્યઃ ।
ઉભયોપયોગિનઃ સ્યુઃ શબ્દાદ્યાસ્તેન તેષ્વપિ સઃ

હતીરપકર્ષઃ ।
શબ્દાદ્યાઃ, ઇત્યાદ્યગ્રહણાદ્વર્ણરચને ।
વિશેષલક્ષણમાહ (સૂ- 72)
દુષ્ટં પદં શ્રુતિકટુ ચ્યુતસંસ્કૃત્યપ્ર યુક્તમસમર્થમ્ ।
નિહતાર્થમનુચિતાર્થં નિરર્થકમવાચકં ત્રિધાશ્લીલમ્

સંદિગ્ધમપ્રતીતં ગ્રામ્યં નોયાર્થમથ ભવેત્ ક્લિષ્ટમ્ ।
અવિમૃષ્ટવિધેયાંશં વિરુદ્વમતિકૃત્સમાસગતમેવ

(1) "શ્રુતિકટુઽ; પરુષવર્ણરૂપં દુષ્ટં યથા અનઙ્ગમઙ્ગલગૃહાપાઙ્ગભઙ્ગિતરઙ્ગિતૈઃ ।
આલિઙ્ગિતઃ સ તન્વઙ્ગ્યા કાર્તાર્થ્યં લભતે કદા

અત્ર કાર્તાર્થ્યમિતિ ॥
(2) "ચ્યુતસંસ્કૃતિઽ; વ્યાકરણલક્ષણહીનં યથા એતન્મન્દવિપક્વતિન્દુકફલશ્યામોદરાપાણ્ડર- પ્રાન્તં હન્ત પુલિન્દસુન્દરકરસ્પર્શક્ષમં લક્ષ્યતે ।
તત્ પલ્લીપતિપુત્રિ કુઞ્જરકુલં કુમ્ભાભયાભ્યર્થના- દીનં ત્વામનુનાથતે કુચયુગં પત્રાવૃતં મા કૃથાઃ

અત્રાનુનાથતે, ઇતિ ।
"સર્પિષો નાથતેઽ; ઇત્યાદાવિવાશિષ્યેવ નાથતેરાત્મનેપદં વિહિતમ્ "આશિષિ નાથઃ" ઇતિ ।
અત્ર તુ યાચનમર્થઃ ।
તસ્માત્ "અનુનાથતિ સ્તનયુગમ્ઽ; ઇતિ પઠનીયમ્ ।
(3) "અપ્રયુક્તંઽ; તથા, આમ્નાતમપિ કવિભિર્નાદૃતમ્ ।
યથા યથાયં દારુણાચારઃ સર્વદૈવ વિભાવ્યતે ।
તથા મન્યે દૈવતો ઽસ્ય પિશાચો રાક્ષસો ઽથ વા

અત્ર દૈવતશબ્દો "દૈવતાનિ પુંસિ વાઽ; ઇતિ પુંસ્યામ્નાતો ઽપિ ન કેનચિત્પ્રયુજ્યતે ।
(4) "અસમર્થંઽ; યત્તદર્થં પઠ્યતે ન ચ તત્રાસ્ય શક્તિઃ ।
યથા તીર્થાન્તરેષુ સ્નાનેન સમુપાર્જિતસત્કૃતિઃ ।
સુનસ્રોતસ્વિનીમેષ હન્તિ સંપ્રતિ સાદરમ્

અત્ર હન્તીતિ ગમનાર્થમ્ ॥
(5) "નિહતાર્થંઽ; યદુભયાર્થમપ્રસિદ્ધે ઽર્થે પ્રયુક્તમ્ ।
યથા યાવકરસાર્દ્રપાદપ્રહારશોણિતકચેન દયિતેન ।
મુગ્ધા સાધ્વસતરલા વિલોક્ય પરિચુમ્બિતા સહસા

અત્ર શોણિતશબ્દસ્ય રુધિરલક્ષણેનાર્થેનોઞ્જ્વલીકૃતત્વરૂપો ઽર્થો વ્યવધીયતે ।
(6) "અનુચિતાર્થંઽ; યથા તપસ્વિભિર્યા સુચિરેણ લબ્યતે પ્રયત્નતઃ સત્ત્રિભિરિષ્યતે ચ યા ।
પ્રયાન્તિ તામાશુ ગતિં યશસ્વિનો રણાસ્વમેધે પશુતામુપાગતાઃ

અત્ર પશુપદં કાતરતામભિવ્યનક્તીત્યનુચિતાર્થમ્ ॥
(7) "નિરર્થકંઽ; પાદપુરણમાત્રપ્રયોજનં ચાદિપદમ્ ।
યથા ઉત્ફુલ્લકમલકેસરપરાગગૌરદ્યુતે મમ હિ ગૌરિ ।
અભિવાઞ્છિતં પ્રસિદ્ધ્યતુ ભગવતિ યુષ્મત્પ્રસાદેન

અત્ર હિશબ્દઃ ॥
(8) "અવાચકંઽ; યથા અવન્ધયકોપસ્ય વિહન્તુરાપદાં ભવન્તિ વશ્યાઃ સ્વયમેવ દેહિનઃ ।
અમર્ષશૂન્યેન જનસ્ય જન્તુના ન જાતહાર્દેન ન વિદ્વિષાદરઃ

અત્ર જન્તુપદમદાતર્યર્થે વિવક્ષિતમ્ તત્ર ચ નાભિધાયકમ્ ।
યથા વા હાધિક્ સા કિલ તામસી શશિમુખી દૃષ્ટા મયા યત્ર સા તદ્વિચ્છેદરુજાન્ધકારિતમિદં દગ્ધં દિનં કલ્પિતમ્ ।
કિં કુર્મઃ કુશલે સદૈવ વિધુરો ધાતા ન ચેત્તત્કથં તાદૃગ્યામવતીમયો ભવતિ મે નો જીવલોકો ઽધુના

અત્ર દિનમિતિ પ્રકાશમયમિત્યર્થે ઽવાચકમ્ ।
યચ્ચોપસર્ગસંસર્ગાદર્થાન્તરગતમ્ ।
યથા જઙ્ગાકાણ્ડોરુનાલો નખકિરણલસત્કેસરાલીકરાલઃ પ્રત્યગ્રાલક્તકાભાપ્રસરકિસલયો મઞ્જુમઞ્જીરભૃઙ્ગઃ ।
ભર્તુર્નૃત્તાનુકારે જયતિ નિજતનુસ્વચ્છલાવણ્યવાપી- સંભૂતામ્ભોજશોભાં વિદધદભિનવો દણ્ડપાદો ભવાન્યાઃ

અત્ર દધદિત્યર્થે વિદધદિતિ ॥
(9) "અશ્લીલમ્ઽ; ત્રિધેતિ વ્રીડાજુગુપ્સામઙ્ગલવ્યઞ્જકત્વાત્ ।
યથા સાધનં સુમહદ્યસ્ય યન્નાન્યસ્ય વિલોક્યતે ।
તસ્ય ધીશાલિનઃ કો ઽન્યઃ સહેતારાલિતાં ભ્રુવમ્

(1) લીલાતામરસાહતો ઽન્યવનિતાનિઃશહ્કદષ્ટાધરઃ કશ્વિત્કેસરદૂષિતેક્ષણ ઇવ વ્યામીલ્ય નેત્રે સ્થિતઃ ।
મુગ્ધા કુડ્મલિતાનનેન દદતી વાયું સ્થિતા તત્ર સા ભ્રાન્ત્યા ધૂર્તતયાથ વા નતિમૃતે તેનાનિશં ચુમ્બિતા

(2) મૃદુપવનવિભિન્નો મત્પ્રિયાયા નિનાશાત્ ઘનરુચિરકલાપો નિઃસપત્નો ઽદ્ય જાતઃ ।
રતિવિગલિતબન્ધે કેશપાશે સુકેશ્યાઃ સતિ કુસુમસનાથે કં હરેદેષ બર્હી

(3) એષુ સાધનવાયુવિનાશશબ્દાઃ, વ્રીડાદિવ્યઞ્જકાઃ ॥
(10) "સંદિગ્ધંઽ; યથા આલિઙ્ગિતસ્તત્રભવાન્ સંપરાયે જયશ્રિયા ।
આશીઃપરંપરાં વન્દ્યાં કર્ણે કૃત્વા કૃપાં કુરુ

અત્ર વન્દ્યાં કિં હઠહૃતમહિલાયામ્ કિં વા નમસ્યામિતિ સંદેહઃ ॥
(11) "અપ્રતીતંઽ; યત્કેવલે શાસ્ત્રે પ્રસિદ્ધમ્ ।
યથા સમ્યગ્જ્ઞાનમાહાજ્યોતિર્દલિતાશયતાજુષઃ ।
વિધીયમાનમપ્યેતન્ન ભવેત્કર્મ બન્ધનમ્

અત્રાશયશબ્દો વાસનાપર્યાયો યોગશાસ્ત્રાદાવેવ પ્રયુક્તઃ ॥
(12) "ગ્રામ્યંઽ; યત્કેવલે લોકે સ્થિતમ્ ।
યથા રાકાવિભાવરીકાન્તસંક્રાન્તદ્યુતિ તે મુખમ્ ।
તપનીયશિલાશોભા કટિશ્વ હરતે મનઃ

અત્ર કટિરિતિ ॥
(13) "નેયાર્થંઽ; "નિરૂઢા લક્ષણાઃ કાશ્વિત્ સામર્થ્યાદભિધાનવત્ ।
ક્રિયન્તે સાંપ્રતં કાશ્વિત્ કાશ્વિન્નૈવ ત્વશક્તિતઃ" ॥
ઇતિ યન્નિષિદ્ધં લાક્ષણિકમ્ ।
યથા શરત્કાલસમુલ્લાસિપૂર્ણિમાશર્વરીપ્રિયમ્ ।
કરોતિ તે મુખં તન્વિ ચપેટાપાતનાતિથિમ્

અત્ર ચપેટાપાતનેન નિર્જિતત્વં લક્ષ્યતે ॥
અથ સમાસગતમેવ દુષ્ટમિતિ સંબન્ધઃ, અન્યત્ કેવલં સમાસગતં ચ ॥
(14) "ક્લિષ્ટંઽ; યતઃ, અર્થપ્રતિપત્તિર્વ્યવહિતા ।
યથા અત્રિલોચનસંભૂતજ્યોતિરુદ્ગમભાસિભિઃ ।
સદૃશં શોભતે ઽત્યર્થં ભૂપાલ તવ ચેષ્ટિતમ્

અત્રાત્રિલોચનસંભૂતસ્ય ચન્દ્રસ્ય જ્યોતિરુદ્ઘમેન ભાસિભિઃ કુમુદૈરિત્યર્થઃ ॥
(15) "અવિમૃષ્ટવિધેયાંશંઽ; અવિમૃષ્ટઃ પ્રાધાન્યેનાનિર્દિષ્ટો વિધેયાંશો યત્ર તત્ ।
યથા મૂર્ધ્નમુદ્વૃત્તકૃત્તકૃત્તાવિરલગલગલદ્રક્તસંસક્તધારા- ધૌતેશાઙ્ઘ્રિપ્રસાદોપનતજયજગજ્જાતમિથ્યામહિમ્નામ્ ।
કૈલાસૌલ્લાસનેચ્છાવ્યતિકરપિશુનોત્સર્પિદર્પોદ્ધુરાણાં દોષ્ણાં ચૈષાં કિમતત્ ફલમિહ નગરીરક્ષણે યત્ પ્રયાસઃ

અત્ર મિથ્યામહિમત્વં નાનુવાદ્યમ્ અપિ તુ વિધેયમ્ ।
યથા વા સ્રસ્તાં નિતમ્બાદવરોપયન્તી પુનઃ પુનઃ કેસરદામકાઞ્ચીમ્ ।
ન્યાસીકૃતાં સ્થાનવિદા સ્મરેણ દ્વિતીયમૌર્વીમિવ કાર્મુકસ્ય

અત્ર દ્વિતીયત્વમાત્રમુત્પ્રેક્ષ્યમ્ ।
મૌર્વીં દ્વિતીયામિતિ યુક્તઃ પાઠઃ ।
યથા વા વપુર્વિરૂપાક્ષણલક્ષ્યજન્મતા દિગમ્બરત્વેન નિવેદિતં વસુ ।
વરેષુ યદ્બાલમૃગાક્ષિ મૃગ્યતે તદસ્તિ કિં વ્યસ્તમપિ ત્રિલોચને

અત્ર "અલક્ષિતા જનિઃઽ; ઇતિ વાચ્યમ્ ।
યથા વા આનન્દસિન્ધુરતિચાપલશાલિચિત્તસંદાનનૈકસદનં ક્ષણમપ્યમુક્તા ।
યા સર્વદૈવ ભવતા તદુદન્તચિન્તા તાન્તિં તનોતિ તવ સંપ્રતિ ધિગ્ધિગસ્માન્

અત્ર "ન મુક્તાઽ; ઇતિ નિષેધો વિધેયઃ ।
યથા નવજલધરઃ સંનદ્ધો ઽયં ન દૃપ્તનિશાચરઃ સુરધનુરિદં દૂરાકૃષ્ટં ન તસ્ય શરાસનમ્ ।
અયમપિ પટુર્ધારાસારો ન બાણપરંપરા કનકનિકષસ્નિગ્ધા વિદ્યુત્ પ્રિયા ન મમોર્વશી

ઇત્યત્ર ।
ન ત્વમુક્તતાનુવાદેનાન્યદત્ર કિંચિદ્વિહિતમ્ ।
યથા જુગોપાત્માનમત્રસ્તો ભેજે ધર્મમનાતુરઃ ।
અગૃધ્નુરાદદે સો ઽર્થાનસક્તઃ સુખમન્વભૂત્

ઇત્યત્ર, અત્રસ્તત્વાદ્યનુવાદેનાત્મનો ગોપનાદિ ॥
(16) "વિરુદ્ધમતિકૃત્ઽ; યથા સુધાકરકરાકારવિશારદવિચેષ્ટિતઃ ।
અકાર્યમિત્રમેકો ઽસૌ તસ્ય કિં વર્ણયામહે

અત્ર "કાર્ંય વિના મિત્રમ્ઽ; ઇતિ વિવક્ષિતમ્ "અકાર્યે મિત્રમ્ ઇતિઽ; તુ પ્રતીતિઃ ।
યથા વા ચિરકાલપરિપ્રાપ્તલોચનાનન્દદાયિનઃ ।
કાન્તા કાન્તસ્ય સહસા વિદધાતિ ગલગ્રહમ્

અત્ર "કણ્ઠગ્રહમ્ઽ; ઇતિ વાચ્યમ્ ।
યથા વા ન ત્રસ્તં યદિ નામ ભૂતકરુણાસંતાનશાન્તાત્મનઃ તેન વ્યારુજતા ધનુર્ભગવતો દેવાદ્ભવાનીપતેઃ ।
તત્પુત્રસ્તુ મદાન્ધતારકવધાદ્વિશ્વસ્ય દત્તોત્સવઃ સ્કન્દઃ સ્કન્દ ઇવ પ્રિયો ઽહમથ વા શિષ્યઃ કથં વિસ્મૃતઃ

અત્ર ભવાનીપતિશબ્દો ભવાન્યાઃ પત્યન્તરે પ્રતીતિં કરોતિ યથા વા ગોરપિ યદ્વાહનતાં પ્રાપ્તવતઃ સો ઽપિ ગિરિસુતાસિંહઃ ।
સવિધે નિરહંકારઃ પાયાદ્વઃ સો ઽમ્બિકારમણઃ

અત્રામ્બિકારમણ ઇતિ વિરુદ્ધાં ધિયમુત્પાદયતિ ॥
"શ્રુતિકટુઽ; સમાસગતં યથા સા દૂરે ચ સુધાસાન્દ્રતરઙ્ગિતવિલોચના ।
બર્હિનિર્હ્રાદનાર્હે ઽયં કાલશ્વ સમુપાગતઃ

એવમન્યદપિ જ્ઞેયમ્ ॥
(સૂ- 47)
અપાસ્ય ચ્યુતસંસ્કારમસમર્થં નિરર્થકમ્ ।
વાક્યે ઽપિ દોષા સન્ત્યેતે પદસ્યાંશે ઽપિ કેચન

કેચન ન પુનઃ સર્વે ।
ક્રમેણોદાહરણમ્ સો ઽધ્યૈષ્ટ વેદાંસ્ત્રિદશાનયષ્ટ પિત્ટ્ટનતાર્પ્સીત્સમમંસ્ત બન્ધૂન્ ।
વ્યજેષ્ટ ષડ્વર્ગમરંસ્ત નીતૌ સમૂલઘાતં ન્યવધીદરીંશ્વ

સ રાતુ વો દુશ્વ્યવનો ભાવુકાનાં પરંપરામ્ ।
અનેડમૂકતાદ્યૈશ્વ દ્યતુ દોષૈરસંમતાન્

અત્ર દુશ્વ્યવન ઇન્દ્રઃ, અનેડમૂકો મૂકબધિરઃ ॥
સાયકસહાયબાહોર્મકરધ્વજનિયમિતક્ષમાધિપતેઃ ।
અબ્જરુચિભાસ્વરસ્તે ભાતિતરામવનિપ શ્લોકઃ

અત્ર સાયકાદયઃ શબ્દાઃ ખડ્ગાબ્ધિભૂચન્દ્રયશઃપર્યાયાઃ શરાદ્યર્થતયા પ્રસિદ્ધાઃ ॥
કુવિન્દસ્ત્વં તાવત્પટયસિ ગુણગ્રામમભિતો યશો ગાયન્ત્યેતે દિશિ દિશિ ચ નગ્નાસ્તવ વિભો ।
શરજ્જ્યોત્સ્નાગૌરસ્ફુટવિકટસર્વાઙ્ગસુભગા તથાપિ ત્વત્કીર્તિર્ભ્રમતિ વિગતાચ્છાદનમિહ

અત્ર કુવિન્દાદિશબ્દો ઽર્થાન્તરં પ્રતિપાદયન્નુપશ્લોક્યમાનસ્ય તિરસ્કારં વ્યનક્તીત્યુનુચિતાર્થઃ ।
પ્રાભ્રભ્રાડ્વિષ્ણુધામાપ્ય વિષમાશ્વઃ કરોત્યયમ્ ।
નિદ્રાં સહસ્રપર્ણાનાં પલાયનપરાયણામ્

અત્ર પ્રાભ્રભ્રાડ્વિષ્ણુધામવિષમાશ્વનિદ્રાપર્ણશબ્દાઃ પ્રકૃષ્ટજલદગગનસપ્તાશ્વસંકોચદલાનામવાચકાઃ ॥
ભૂપતેરુપસર્પન્તી કમ્પના વામલોચના ।
તત્તત્પ્રહરણોત્સાહવતી મોહનમાદધૌ

અત્રોપસર્પણપ્રહરણમોહનશબ્દા વ્રીડાદાયિત્વાદશ્લીલાઃ ।
તે ઽન્યૈર્વાન્તં સમશ્નન્તિ પરોત્સર્ગં ચ ભુઞ્ચતે ।
ઇતરાર્થગ્રહે યેષાં કવીનાં સ્યાત્પ્રવર્તનમ્

અત્ર વાન્તોત્સર્ગપ્રવર્તનશબ્દા જુગુપ્સાદાયિનઃ ।
પિતૃવસતિમહં વ્રજામિ તાં સહ પરિવારજનેન યત્ર મે ।
ભવતિ સપદિ પાવકાન્વયે હૃદયમશેષિતશોકશલ્યકમ્

અત્ર પિતૃગૃહમિત્યાદૌ વિવક્ષિતે શ્મશાનાદિપ્રતીતાવમઙ્ગલાર્થત્વમ્ ॥
સુરાલયોલ્લાસપરઃ પ્રાપ્તપર્યાપ્તકમ્પનઃ ।
માર્ગણપ્રવણો ભાસ્વદ્ભૂતિરેષ વિલોક્યતામ્

અત્ર કિં સુરાદિશબ્દા દેવસેનાશરવિભૂત્યર્થાઃ કિં મદિરાદ્યર્થાઃ, ઇતિ સંદેહઃ ॥
તસ્યાધિમાત્રોપાયસ્ય તીવ્રસંવેગતાજુષઃ ।
દૃઢભૂમિઃ પ્રિયપ્રાપ્તૌ યત્નઃ સ ફલિતઃ સખે

અત્રાધિમાત્રોપાયાદયઃ શબ્દા યોગશાસ્ત્રમાત્રપ્રયુક્તત્વાદપ્રતીતાઃ ॥
તામ્બૂલભૃતગલ્લો ઽયં ભલ્લં જલ્પતિ માનુષઃ ।
કરોતિ ખાદનં પાનં સદૈવ તુ યથા તથા

અત્ર ગલ્લાદયઃ શબ્દાઃ ગ્રામ્યાઃ ॥
વસ્ત્રવૈદૂર્યચરણૈઃ ક્ષતસચ્વરજઃપરા ।
નિષ્કમ્પા રચિતા નેત્રયુદ્ધં વેદય સાંપ્રતમ્

અત્રામ્બારરત્નપાદૈઃ ક્ષતતમા, અચલા ભૂઃ કૃતા નેત્રદ્વન્દ્વં બોધયેતિ નેયાર્થતા ॥
ધમ્મિલ્લસ્ય ન કસ્ય પ્રેક્ષ્ય નિકામં કુરઙ્ગશાવાક્ષ્યાઃ ।
રજ્યત્યપૂર્વબન્ધવ્યુત્પત્તેર્માનસં શોભામ્

અત્ર ધમ્મિલ્લસ્ય શોભાં પ્રેક્ષ્ય કસ્ય માનસં ન રજ્યતીતિ સંબન્ધે ક્લિષ્ટત્વમ્ ॥
ન્યક્કારો હ્યયમેવ મે યદરયસ્તત્રાપ્યસૌ તાપસઃ સો ઽપ્યત્રૈવ નિહન્તિ રાક્ષસકુલં જીવત્યહૌ રાવણઃ ।
ધિગ્ધિક્ શક્રજિતં પ્રબોધિતવતા કિં કુમ્ભકર્ણેન વા સ્વર્ગગ્રામટિકાવિલુણ્ઠનવૃથોચ્છૂનૈઃ કિમેભિર્ભુજૈઃ

અત્ર "અયમેવ ન્યક્કારઃઽ; ઇતિ વાચ્યમ્ ।
ઉચ્છૂનત્વમાત્રં ચાનુવાદ્યમ્, ન વૃથાત્વવિશેષિતમ્ ।
અત્ર ચ શબ્દરચના વિપરીતા કૃતેતિ વાક્યસ્યૈવ દોષો ન વાક્યાર્થસ્ય ।
યથા વા અપાઙ્ગસંસર્ગિ તરઙ્ગિતં દૃશોર્ભ્રુવોરરાલાન્તવિલાસિ વેલ્લિતમ્ ।
વિસારિ રોમાઞ્ચનકઞ્ચુકં તનોસ્તનોતિ યો ઽસૌ સુભગે તવાગતઃ

અત્ર યો ઽસાવિતિ પદદ્વયમનુવાદ્યમોત્રપ્રતીતિકૃત્ ।
તથાહિ--પ્રક્રાન્તપ્રસિદ્ધાનુભૂતાર્થવિષ્યસ્તચ્છબ્દો યચ્છબ્દોપાદાનં નાપેક્ષતે ।
ક્રમેણોદાહરણમ્ ।
કાતર્યં કેવલા નીતિઃ શૌર્યં શ્વાપદચેષ્ટિતમ્ ।
અતઃ સિદ્ધિં સમેતામ્યામુભાબ્યામન્વિયેષ સઃ

દ્વયં ગતં સંપ્રતિ શોચનીયતાં સમાગમપ્રાર્થનયા કપાલિનઃ ।
કલા ચ સા કાન્તિમતી કલાવતસ્ત્વમસ્ય લોકસ્ય ચ નેત્રકૌમુદી

ઉત્કમ્પિની ભયપરિસ્ખલિતાંશુકાન્તા તે લોચને પ્રતિદિશં વિધુરે ક્ષિપન્તી ।
ક્રૂરેણ દારુણતયા સહસૈવ દગ્ધા ધૂમાન્ધિતેન દહનેન ન વીક્ષિતાસિ

યચ્છબ્દસ્તૂત્તરવાક્યાનુગતત્વેનોપાત્તઃ સામર્થ્યાત્પૂર્વવાક્યાનુગતસ્ય તચ્છબ્દસ્યોપાદાનં નાપેક્ષતે ।
યથા સાધુ ચન્દ્રમસિ પુષ્કરૈઃ કૃતં મીલિતં યદભિરામતાધિકે ।
ઉદ્યતા જયિનિ કામિનીમુખે તેન સાહસમનુષ્ઠિતં પુનઃ

પ્રાગુપાત્તસ્તુ યચ્છબ્દસ્તચ્છબ્દોપાદાનં વિના સાકાઙ્ક્ષઃ ।
યથા અત્રૈવ શ્લોકે, આદ્યપાદયોર્વ્યતયાસે ।
દ્વયોરુપાદાને તુ નિરાકાઙ્ક્ષત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
અનુપાદાને ઽપિ સામર્થ્યાત્કુત્રચિદ્દ્વયમપિ ગમ્યતે ।
યથા યે નામ કેચિદિહ નઃ પ્રથયન્ત્યવજ્ઞાં જાનન્તિ તે કિમપિ તાન્ પ્રતિ નૈષ યત્નઃ ।
ઉત્પત્સ્યતે ઽસ્તિ મમ કો ઽપિ સમાનધર્મા કાલો હ્યયં નિરવધિર્વિપુલા ચ પૃથ્વી

અત્ર ય ઉત્પત્સ્યતે તં પ્રતીતિ ।
એવં ચ તચ્છબ્દાનુપાદાને ઽત્ર સાકાઙ્ક્ષત્વમ્ ।
ન ચાસાવિતિ તચ્છબ્દાર્થમાહ ।
અસૌ મરુચ્ચુમ્બિતચારુકેસરઃ પ્રસન્નતારાધિપમણ્ડલાગ્રણીઃ ।
વિયુક્તરામાતુરદૃષ્ટિવીક્ષિતો વસન્તકાલો હનુમાનિવાગતઃ

અત્ર હિ ન તચ્છબ્દાર્થપ્રતીતિઃ ।
પ્રતીતૌ વા કરકાલકરાલદોઃસહાયો યુધિ યો ઽસૌ વિજયાર્જુનૈકમલ્લઃ ।
યદિ ભૂપતિના સ તત્ર કાર્યે વિનિયુજ્યેત તતઃ કૃતં કૃતં સ્યાત્

અત્ર સ ઇત્યસ્યાનર્થક્યં સ્યાત્ ।
અથ યો ઽવિકલ્પમિદમર્થમણ્ડલં પશ્યતીશ નિખિલં ભવદ્વપુઃ ।
આત્મપક્ષરિપૂરિતે જગત્યસ્ય નિત્યસુખિનઃ કુતો ભયમ્

ઇતીદંશબ્દવદદઃશબ્દસ્તચ્છબ્દાર્થમભિધત્તે, ઇતિ, ઉચ્યતે ।
તર્હ્યત્રેવ વાક્યાન્તરે, ઉપાદાનમર્હતિ ન તત્રૈવ ।
યચ્છબ્દસ્ય હિ નિકટે સ્થિતઃ પ્રસિદ્ધિં પરામૃશતિ ।
યથા યત્તદૂર્જિતમત્યુગ્રં ક્ષાત્રં તેજો ઽસ્ય ભૂપતેઃ ।
દીવ્યતાક્ષૈસ્તદાનેન નૂનં તદપિ હારિતમ્

ઇત્યત્ર તચ્છબ્દઃ ।
નનુ કથમ્ કલ્યાણાનાં ત્વમસિ મહસાં ભાજનં વિશ્વમૂર્તે ધુર્યાં લક્ષ્મીમથ મયિ ભૃશં ધેહિ દેવ પ્રસીદ ।
યદ્યત્પાપં પ્રતિજહિ જગન્નાથ નમ્રસ્ય તન્મે ભદ્રં ભદ્રં વિતર ભગવન્ ભૂયસે મઙ્ગલાય

અત્ર યદ્યદિત્યુક્ત્વા તન્મે, ઇત્યુક્તમ્ ।
ઉચ્યતે--યદ્યદિતિ યેન કેનચિદ્રૂપેણ સ્થિતં સર્વાત્મકં વસ્ત્વાક્ષિપ્તમ્ તથાભૂતમેવ તચ્છબ્દેન પરામૃશ્યતે ।
યથા વા કિં લોભેન વિલઙ્ઘિતઃ સ ભરતો યેનૈતદેવં કૃતં માત્રા સ્ત્રીલઘુતાં ગતા કિમથ વા માતૈવ મે મધ્યમા ।
મિથ્યૈતન્મમ ચિન્તિતં દ્વિતયમપ્યાર્યાનુજો ઽસૌ ગુરુર્- માતા તાતકલત્રમિત્યનુચિતં મન્યે વિધાત્રા કૃતમ્

અત્રાર્યસ્યેતિ તાતસ્યેતિ ચ વાચ્યમ્ ન ત્વનયોઃ સમાસે ગુણીભાવઃ કાર્યઃ ।
એવં સમાસાન્તરે ઽપ્યુદાહાર્યમ્ ॥
વિરુદ્ધમતિકૃદ્યથા શ્રિતક્ષમા રક્તભુવઃ શિવાલિઙ્ગિતમૂર્તયઃ ।
વિગ્રહક્ષપણેનાદ્ય શેરતે તે ગતાસુખાઃ

અત્ર ક્ષણાદિગુણયુક્તાઃ સુખમાસતે, ઇતિ વિવક્ષિતે હતા ઇતિ વિરુદ્ધા પ્રતીતિઃ ॥
પદૈકદેશે યથાસંભવં ક્રમેણોદાહરણમ્ અલમતિચપલત્વાત્સ્વપ્નમાયોપમત્વાત્ પરિણતિવિરસત્વાત્સંગમેનાઙ્ગનાયાઃ ।
ઇતિ યદિ શતકૃત્વસ્તચ્વમાલોચયામ- સ્તદપિ ન હરિણાક્ષીં વિસ્મરત્યન્તરાત્મા

અત્ર ત્વાદિતિ ।
યથા વા તદ્ગચ્છ સિદ્ધ્યૈ કુરુ દેવકાર્યમર્થો ઽયમર્થાન્તરલભ્ય એવ ।
અપેક્ષતે પ્રત્યયમઙ્ગલબ્ધ્યૈ બીજાઙ્કુરઃ પ્રાગુદયાદિવામ્ભઃ

અત્ર દ્ધ્યૈ બ્ધ્યૈ, ઇતિ કટુ ॥
યશ્વાપ્સરોવિભ્રમમણ્ડનાનાં સંપાદયિત્રીં શિખરૈર્બિભાર્તિ ।
બલાહકચ્છેદવિભક્તરાગામકાલસંધ્યામિવ ધાતુમત્તામ્

અત્ર મત્તાશબ્દઃ ક્ષીબાર્થે નિહતાર્થઃ ॥
આદાવઞ્જનપુજ્જલિપ્તવપુષાં શ્વાસાનિલ્લોલ્લાસિત- પ્રોત્સર્પદ્વિરહાનલેન ચ તતઃ સંતાપિતાનાં દૃશામ્ ।
સંપ્રત્યેવ નિષેકમશ્રુપયસા દેવસ્ય ચેતોભુવો ભલ્લીનામિવ પાનકર્મ કુરુતે કામં કુરઙ્ગેક્ષણા

અત્ર દૃશામિતિ બહુવચનં નિરર્થકમ્ ।
કુરઙ્ગેક્ષણાયા એકસ્યા એવોપાદાનાત્ ।
ન ચાલસવલિતૈરિત્યાદિવત્ વ્યાપારભેદાદ્બહુત્વમ્ વ્યાપારાણામનુપાત્તત્વાત્ ।
ન ચ વ્યાપારે ઽત્ર દૃક્શબ્દો વર્તતે ।
અત્રૈવ "કુરુતેઽ; ઇત્યાત્મનેપદમપ્યનર્થકમ્ ।
પ્રધાનક્રિયાફલસ્ય કર્ત્રસંબન્ધે કર્તરભિપ્રાયક્રિયાફલાભાવાત્ ॥
ચાપાચાર્યસ્ત્રિપુરવિજયી કાર્તિકેયો વિજેયઃ શસ્ત્રવ્યસ્તઃ સદનમુદધિર્ભૂરિયં હન્તકારઃ ।
અસ્ત્યેવૈતત્ કિમુ કૃતવતા રેણુકાકણ્ઠબાધાં બદ્ધસ્પર્ધસ્તવ પરશુના લજ્જતે ચન્દ્રહાસઃ

અત્ર વિજેય ઇતિ કૃત્યપ્રત્યયઃ ક્તપ્રત્યયાર્થે ઽવાચકઃ ॥
અતિપેલવમતિપરિમિતવર્ણં લઘુતરમુદાહરતિ શઠઃ ।
પરમાર્થતઃ સહૃદયં વહતિ પુનઃ કાલકૂટઘટિતમિવ

અત્ર પેલવશબ્દઃ ॥
યઃ પૂયતે સુરસરિન્મુખતીર્થસાર્થસ્નાનેન શાસ્ત્રપરિશીલનકીલનેન ।
સૌજન્યમાન્યજનિરૂર્જિતમૂર્જિતાનાં સો ઽયં દૃશોઃ પતતિ કસ્યચિદેવ પુંસઃ

અત્ર પૂયશબ્દઃ ॥
વિનયપ્રણયૈકકેતનં સતતં યો ઽભવદઙ્ગ તાદૃશઃ ।
કથમદ્ય સ તદ્વદીક્ષ્યતાં તદભિપ્રેતપદં સમાગતઃ

અથ પ્રેતશબ્દઃ ॥
કસ્મિન્ કર્મણિ સામર્થ્યમસ્ય નોત્તપતેતરામ્ ।
અયં સાધુચરસ્તસ્માદઞ્જલિર્બધ્યતામિહ

અત્ર કિં પૂર્વં સાધુઃ, ઉત સાધુષુ ચરતીતિ સંદેહઃ ॥
કિમુચ્યતે ઽસ્ય ભૂપાલમૌલિમાલામહામણેઃ ।
સુદુર્લભં વચોબાણૈસ્તેજો યસ્ય વિભાવ્યતે

અત્ર વચઃશબ્દેન ગીઃશબ્દો લક્ષ્યતે ।
અત્ર ખલુ ન કેવલં પૂર્વપદમ્, યાવદુત્તરપદમપિ પર્યાયપરિવર્તનં ન ક્ષમતે ।
જલધ્યાદાવુત્તરપદેમેવ વડવાનલાદૌ પૂર્વપદમેવ ॥
યદ્યપ્યસમર્થસ્યૈવાપ્રયુક્તાદયઃ કેચન ભેદાઃ, તથાપ્યન્યૈરાલંકારિકૈર્વિભાગેન પ્રદર્શિતા ઇતિ ભેદપ્રદર્શનેનોદાહર્તવ્યા ઇતિ ચ વિભજ્યોક્તાઃ ॥
(સૂ- 75)
પ્રતિકૂલવક્તુંપહતલુપ્તાવેસર્ગં વિસંધિ હતવૃત્તમ્ ।
ન્યૂનાધિકકથિતપદં પતત્પ્રકર્ષં સમાપ્તપુનરાત્તમ્

અર્ધાન્તરૈકવાચકમ ભવન્મતયોગમનબિહિતવાચ્યમ્ ।
અપદસ્થપદસમાસં સંકીર્ણં ગર્ભિતં પ્રસિદ્ધિહતમ્

ભગ્નપ્રક્રમમક્રમમમતપરાર્થં ચ વાક્યમેવ તથા ।
(1) રસાનુગુણત્વં વર્ણાનાં વક્ષ્યતે તદ્વિપરીતં પ્રતીકૂલવર્ણમ્ ।
યથા શૃઙ્ગારે અકુણ્ઠોત્કણ્ઠયા પૂર્ણમાકણ્ઠં કલકણ્ઠિ મામ્ ।
કમ્બુકણ્ઠ્યાઃ ક્ષણં કણ્ઠે કુરુ કણ્ઠાર્તિમુદ્ધર

રૌર્દે યથા દેશઃ સો ઽયમરાતિશોણિતજલૈર્યસ્મિન્ હ્રદાઃ પૂરિતાઃ ક્ષત્ર્રાદેવ તથાવિધઃ પરિભવસ્તાતસ્ય કેશગ્રહઃ ।
તાન્યેવાહિતહેતિઘસ્મરગુરૂણ્યસ્ત્રાણિ ભાસ્વન્તિ મે યદ્રામેણ કૃતં તદેવ કુરુતે દ્રોણાત્મજઃ ક્રોધનઃ

અત્ર હિ વિકટવર્ણત્વં દીર્ઘસમાસત્વં ચોચિતમ્ ।
યથા પ્રાગપ્રાપ્તનિશુમ્ભશાંભવધનુર્દ્વેધાવિધાનિર્ભવત્- ક્રોધપ્રેરિતભીમભાર્ગવભુજસ્તમ્ભાપવિદ્ધઃ ક્ષણાત્ ।
ઉજ્જ્વાલઃ પરશુર્ભવત્વશિથિલસ્ત્વત્કણ્ઠપીઠાતિથિ- ર્યેનાનેન જગત્સુ ખણ્ડપરશુર્દેવો હરઃ ખ્યાપ્યતે

યત્ર તુ ન ક્રોધસ્તત્ર ચતુર્થપાદાભિધાને તથૈવ શબ્દપ્રયોગઃ ॥
(2) ઉપહત ઉત્વં પ્રાપ્તો (3) લુપ્તો વા વિસર્ગો યત્ર તત્ ।
યથા ધીરો વિનીતો નિપુણો વરાકારો નૃપો ઽત્ર સઃ ।
યસ્ય ભૃત્યા બલોત્સિક્તા ભક્તા બુદ્ધિપ્રભાવિતાઃ

(4) વિસંધિ સંધેર્વૈરૂપ્યમ્ વિશ્લેષો ઽશ્લીલત્વં કષ્ટત્વં ચ ।
તત્રાદ્યં યથા રાજન્વિભાન્તિ ભવતશ્વરિતાનિ તાનિ ઇન્દોર્દ્યુતિં દધતિ યાનિ રસાતલે ઽન્તઃ ।
ધીયોર્બલે અતિતતે ઉચિતાનુવૃત્તી આતન્વતી વિજયસંપદમેત્ય ભાતઃ

યથા વા તત ઉદિત ઉદારહારહારિદ્યુતિરુચ્ચૈરુદયાચલાદિવેન્દુઃ ॥
નિજવંશ ઉદાત્તકાન્તકાન્તિર્બત મુક્તામણિવચ્ચકાસ્ત્યનર્ઘઃ

સંહિતાં ન કરોમીતે સ્વેચ્છયા સકૃદપિ દોષઃ પ્રગૃહ્યાદિહેતુકત્વે ત્વસકૃત્ ॥
વેગાદુડ્ડીય ગગને ચલણ્ડામરચેષ્ટિતઃ ।
અયમુત્તપતે પત્ત્રી તતો ઽત્રૈવ રુચિઙ્કુરુ

અત્ર સંધાવશ્લીલતા ॥
ઉર્વ્યસાવત્ર તર્વાલી મર્વન્તે ચાર્વવસ્થિતિઃ ।
નાત્રર્જુ યુજ્યતે ગન્તું શિરો નમય તન્મનાક્

(4) હતં લક્ષણાનુસરણે ઽપ્યશ્રવ્યમ્ અપ્રાપ્તગુરુભાવાન્તલધુ રસાનનુગુણં ચ વૃત્તં યત્ર તત્ હતવૃત્તમ્ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- અમૃતમમૃતં કઃ સંદેહો મધૂન્યપિ નાન્યથા મધુરમધિકં ચૂતસ્યાપિ પ્રસન્નરસં ફલમ્ ।
સકૃદપિ પુનર્મધ્યસ્થઃ સન્ રસાન્તરાવિજ્જનો વદતુ યદુહાન્યત્સ્વાદુ સ્યાત્પ્રિયાદશનચ્છદાત્

અત્ર "યદિહાન્યત્સ્વાદુ સ્યાત્ઽ; ઇત્ય શ્રવ્યમ્ ।
યથા વા જં પરિહરિઉં તીરૈ મણઅં પિ ણ સુન્દરત્તણગુણેણ ।
અહ ણવરં જસ્સ દોસો પડિપક્ખેહિં પિ પડિવણ્ણો

અત્ર દ્વિતીયતૃતીયગણૌ સકારભકારૌ ।
વિકસિદસહકારતારહારિપરિમલગુઞ્જિતપુઞ્જિતદ્વિરેફઃ ।
નવકિસલયચારુચામરશ્રીર્હરતિ મુનેરપિ માનસં વસન્તઃ

અત્ર હારિશબ્દઃ ।
હારિપ્રમુદિતસૌરભેતિ પાઠો યુક્તઃ ।
યથા વા અન્યાસ્તા ગુણરત્નરોહણભુવો ધન્યા મૃદન્યૈવ સા સંભારાઃ ખલુ તે ઽન્ય એવ વિધિના યૈરેષ સૃષ્ટો યુવા ।
શ્રીમત્કાન્તિજુષાં દ્વિષાં કરતલાત્ સ્ત્રીણાં ચ

અત્ર "વસ્ત્રાણ્યપિઽ; ઇતિ પાઠે લઘુરપિ ગુરુતાં ભજતે ॥
હા નૃપ હા બુધ હા કવિબન્ધો વિપ્રસહસ્રસમાશ્રય દેવ ।
મુગ્ધવિદગ્ધસભાન્તરરત્ન ક્વાસિ ગતઃ ક્વ વયં ચ તવૈતે

હાસ્યરસવ્યઞ્જકમેતદ્વૃત્તમ્ (6) ન્યૂનપદં યથા તથાભૂતાં દૃષ્ટ્વા નૃપસદસિ પાઞ્ચાલતનયાં વને વ્યાધૈઃ સાર્ધં સુચિરમુષિતં વલ્કલધરૈઃ ।
વિરાટસ્યાવાસે સ્થિતમનુચિતારમ્ભનિભૃતં ગુરુઃ ખેદં ખિન્ને મયિ ભજતિ નાદ્યાપિ કુરુષુ

અત્રાસ્માભિરિતિ "ખિન્ને" ઇત્યસ્માત્પૂર્વમિત્થમિતિ ચ ॥
(7) અધિકં યથા સ્ફટિકાકૃતિનિર્મલઃ પ્રકામં પ્રતિસંક્રાન્તનિશાતશાસ્ત્રતચ્વઃ ।
અવિરુદ્ધસમન્વિતોક્તિયુક્તિઃ પ્રતિમલ્લાસ્તમયોદયઃ સ કો ઽપિ

અત્ર, આકુતિશબ્દઃ ।
યથા વા ઇદમનુચિતમક્રમશ્વ પુંસાં યદિહ જરાસ્વપિ માન્મથા વિકારાઃ ।
યદપિ ચ ન કૃતં નિતમ્બિનીનાં સ્તનપતનાવધિ જીવિતં રતં વા

અત્ર કૃતમિતિ ।
કૃતં પ્રત્યુત પ્રક્રમભઙ્ગમાવહતિ ।
તથા ચ "યદપિ ચ ન કુરઙ્ગલોચનાનામ્ઽ; ઇતિ પાઠે નિરાકાઙ્ક્ષૈવ પ્રતીતિઃ ॥
(8) કથિતપદં યથા અધિકરતલતલ્પં કલ્પિતસ્વાપલીલા- પરિમિલનનિમીલત્પાણ્ડિમા ગણ્ડપાલી ।
સુતનુ કથય કસ્ય વ્યઞ્જયત્યઞ્જસૈવ સ્મરનરપતિલીલાયૌવરાજ્યાભિષેકમ્

અત્ર લીલેતિ ॥
(9) પતત્પ્રકર્ષં યથા કઃ કઃ કુત્ર ન ઘુર્ઘુરાયિતઘુરીઘોરો ઘુરેત્સૂકરઃ કઃ કઃ કં કમલાકરં વિકમલં કર્તું કરી નોદ્યતઃ ।
કે કે કાનિ વનાન્યરણ્યમહિષા નોન્મૂલયેયુર્યતઃ સિંહીસ્નેહવિલાસબદ્ધવસતિઃ પઞ્ચાનનો વર્તતે

(10) સમાપ્તપુનરાત્તં યથા ક્રેઙ્કારઃ સ્મરકાર્મુકસ્ય સુરતક્રીડાપિકીનાં રવઃ ઝઙ્કારો રતિમઞ્જરીમધુલિહાં લીલાચકોરીધ્વનિઃ ।
તન્વ્યાઃ કઞ્ચુલિકાપસારણભુજાક્ષેપસ્ખલત્કઙ્કણ- ક્વાણઃ પ્રેમ તનોતુ વો નવવયોલાસ્યાય વેણુસ્વનઃ

(11) દ્વિતીયાર્ધગતૈકવાચકશેષપ્રથમાર્ંધ યથા મસૃણચરણપાતં ગમ્યતાં ભૂઃ સદર્ભા વિરચય સિચયાન્તં મૂર્ધ્નિ ઘર્મઃ કઠોરઃ ।
તદિતિ જનકપુત્રી લોચનૈરશ્રુપૂર્ણૈઃ પથિ પથિકવધૂભિર્વીક્ષિતા શિક્ષિતા ચ

(12) અભવન્ મતઃ (ઇષ્ટઃ) યોગઃ (સંબન્ધઃ) યત્ર તત્ ।
યથા યેષાં તાસ્ત્રિદશેભદાનસરિતઃ પીતાઃ પ્રતાપોષ્મભિર્- લીલાપાનભુવશ્વ નન્દનવનચ્છાયાસુ યૈઃ કલ્પિતાઃ ।
યેષાં હુંકૃતયઃ કૃતામરપતિક્ષોભાઃ ક્ષપાચારિણાં કિં તૈસ્ત્વત્પરિતોષ્કારિ વિહિતં કિંચિત્પ્રવાદોચિતમ્

અત્ર "ગુણાનાં ચ પરાર્થત્વાદસંબન્ધઃ સમત્વાત્સ્યાત્" ઇત્યુક્તનયેન યચ્છબ્દનિર્દેશ્યાનામર્થાનાં પરસ્પરમસમન્વયેન યૈરિત્યત્ર વિશેષસ્યાપ્રતીતિરિતિ ।
"ક્ષપાચારિભિઃઽ; ઇતિ પાઠે યુજ્યતે સમન્વયઃ ।
યથા વા ત્વમેવંસૌન્દર્યા સ ચ રુચિરતાયાઃ પરિચિતઃ કલાનાં સીમાનં પરમિહ યુવામેવ ભજથઃ ।
અપિ દ્વન્દ્વં દિષ્ટ્યા તદિતિ સુભગે સંવદતિ વામ્ અતઃ શેષં યત્સ્યાજ્જિતમિહ તદાનીં ગુણિતયા

અત્ર યદિત્યત્ર તદિતિ તદાનીમિત્યત્ર યદેતિ વચનં નાસ્તિ ।
"ચેત્સ્યાત્ઽ; ઇતિ યુક્તઃ પાઠઃ ।
યથા વા સંગ્રામાઙ્ગણમાગતેન ભવતા ચાપે સમારોપિતે દેવાકર્ણય યેન યેન સહસા યદ્યત્સમાસાદિતમ્ ।
કોદણ્ડેન શરાઃ શરૈરરિશિરસ્તેનાપિ ભૂમણ્ડલં તેન ત્વં ભવતા ચ કીર્તિરતુલા કીર્ત્યા ચ લોકત્રયમ્

અત્રાકર્ણનક્રિયાકર્મત્વે કોદણ્ડં શરાનિત્યાદિ વાક્યાર્થસ્ય કર્મત્વે કોદણ્ડઃ શરા ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
ન ચ યચ્છબ્દાર્થસ્તાદ્વિશેષણં વા કોદણ્ડાદિ ।
ન ચ કેન કેનેત્યાદિ પ્રશ્નઃ ।
યથા વા "ચાપાચાર્યસ્ત્રિપુરવિજયી-"

ઇત્યાદૌ ભાર્ગવસ્ય નિન્દાયાં તાત્પર્યમ્ ।
કૃતવતેતિ પરશૌ સા પ્રતીયતે ।
"કૃતવતઃઽ; ઇતિ તુ પાઠે મતયોગો ભવતિ ।
યથા વા ચત્વારો વયમૃત્વિજઃ સ ભગવાન્ કર્મોપદેષ્ટા હરિઃ સંગ્રામાધ્વરદીક્ષિતો નરપતિઃ પત્ની ગૃહીતવ્રતા ।
કૌરવ્યાઃ પશવઃ પ્રિયાપરિભવક્લેશોપશાન્તિઃ ફલં રાજયન્યોપનિમન્ત્રણાય રસતિ સ્ફીતં હતો દુન્દુભિઃ

અત્રાધ્વરશબ્દઃ સમાસે ગુણીભૂત ઇતિ ન તદર્થઃ સવૈઃ સંયુજ્યતે ।
યથા વા જઙ્ગાકાણ્ડોરુનાલો નખકિરણલસત્કેસરાલીકરાલઃ પ્રત્યગ્રાલક્તકાભાપ્રસરકિસલયો મઞ્જુમઞ્જીરભૃઙ્ગઃ ।
ભર્તુર્નૃત્તાનુકારે જયતિ નિજતનુસ્વચ્છલાવણ્યવાપી- સંભૂતામ્ભોજશોભાં વિદધદભિનવો દણ્ડપાદો ભવાન્યાઃ

અત્ર દણ્ડપાદગતા નિજતનુઃ પ્રતીયતે ભવાન્યાઃ સંબન્ધિની તુ વિવક્ષિતા ॥
(13) અવશ્યવક્તવ્યમનુક્તં યત્ર ।
યથા અપ્રાકૃતસ્ય ચરિતાતિશયૈશ્વ દૃષ્ટૈરત્યદ્ભુતૈરપહૃતસ્ય તથાપિ નાસ્થા ।
કો ઽપ્યેષ વીરશિશુકાકૃતિરપ્રમેયસૌન્દર્યસારસમુદાયમયઃ પદાર્થઃ

અત્ર "અપહૃતો ઽસ્મિઽ; ઇત્યપહૃતત્વસ્ય વિધિર્વાચ્યઃ, તથાપીત્યસ્ય દ્વિતીયવાક્યગતત્વેનૈવોપપત્તેઃ ।
યતા વા એષો ઽહમદ્રિતનયામુખપઝજન્મા પ્રાપ્તઃ સુરાસુરમનોરથદૂરબતીં ।
સ્વપ્ને ઽનિરુદ્ધઘટનાધિગતાભિરૂપલક્ષ્ભીફલામસુરરાજસુતાં વિધાય

અત્ર મનોરથાનામપિ દૂરવર્તીત્યપ્યર્થો વાચ્યઃ ।
યથા વા ત્વયિ નિબદ્ધરતેઃ પ્રિયવાદિનઃ પ્રણયભઙ્ગપરાઙ્ભુખચેતસઃ ।
કમપરાધલવં મમ પશ્યસિ ત્યજસિ માનિનિ દાસજનં યતઃ

અત્ર "અપરાધસ્ય લવમપિઽ; ઇતિ વાચ્યમ્ ॥
(14) અસ્થાનસ્થપદં યથા પ્રિયેણ સંગ્રથ્ય વિપક્ષસંનિધાનુપાહિતાં વક્ષસિ પીવરસ્તને ।
સ્રજં ન કાચિદ્વિજહૌ જલાવિલાં વસન્તિ હિ પ્રેમ્ણિ ગુણા ન વસ્તુષુ

અત્ર "કાચિન્ન વિજહૌઽ; ઇતિ વાચ્યમ્ ।
યથા વા લગ્નઃ કેલિકચગ્રહશ્લથજટાલમ્બેન નિદ્રાન્તરે મુદ્રાઙ્કઃ શિતિકન્ધરેન્દુશકલેનાન્તઃ કપોલસ્થલમ્ ।
પાર્વત્યા નખલક્ષ્મશહ્કિતસખીનર્મસ્મિતહ્રીતયા પ્રોન્મૃષ્ટઃ કરપલ્લવેન કુટિલાતામ્રચ્છવિઃ પાતુ વઃ

અત્ર નખલક્ષ્મેત્યતઃ પૂર્વં "કુટિલતામ્ર-" ઇતિ વાચ્યમ્ ॥
(15) અસ્થાનસ્થસમાસં યથા અદ્યાપિ સ્તનશૈલદુર્ગવિષમે સીમન્તિનીનાં હૃદિ સ્થાતું વાઞ્છતિ માન એષ ધિગિતિ ક્રોધાદિવાલોહિતઃ ।
પ્રોદ્યદ્દૂરતરપ્રસારિતકરઃ કર્ષત્યસૌ તત્ક્ષણાત્ ફુલ્લત્કૈરવકોશનિઃસરદલિશ્રેણીકૃપાણં શશી

અત્ર ક્રુદ્ધસ્યોક્તૌ સમાસો ન કૃતઃ કવેરુક્તૌ તુ કૃતઃ ॥
(16) સંકીર્ણમ્ યત્ર વાક્યાન્તરસ્ય પદાનિ વાક્યાન્તરમનુપ્રવિશન્તિ ।
યથા કિમિતિ ન પશ્યસિ કોપં પાદગતં બહુગુણં ગૃહાણેમમ્ ।
નનુ મુઞ્ચ હૃદયનાથં કણ્ઠે મનસસ્તમોરૂપમ્

અત્ર પાદગતં બહુગુણં હૃદયનાથં કિમિતિ ન પસ્યસિ, ઇમં કણ્ઠે ગૃહાણ મનસસ્તમોરૂપં કોપં મુઞ્ચેતિ ।
એકવાક્યતાયાં તુ ક્લિષ્ટમિતિ ભેદઃ ॥
(17) ગાર્ભિતમ્ યત્ર વાક્યસ્ય મધ્યે વાક્યાન્તરમનુપ્રવિશતિ ।
યથા પરાપકારનિરતૈર્દુર્જનૈઃ સહ સંગતિઃ ।
વદામિ ભવતસ્તચ્વં ન વિધેયા કદાચન

અત્ર તૃતીયપાદો વાક્યાન્તરમધ્યે પ્રવિષ્ટઃ ।
યથા વા લગ્નં રાગાવૃતાઙ્ગ્યા સુદૃઢમિહ યયૈવાસિયષ્યારિકણ્ઠે માતઙ્ગાનામપીહોપરિ પરપુરુષૈર્યા ચ દૃષ્ટા પતન્તી ।
તત્સક્તો ઽયં ન કિંચિદ્ગણયતિ વિદિતં તે ઽસ્તુ તેનાસ્મિ દત્તા ભૃત્યેભ્યઃ શ્રીનિયોગાદ્ગદિતુમિવ ગતેત્યમ્બુધિં યસ્ય કીર્તિઃ

અત્ર "વિદિતં તે ઽસ્તુઽ; ઇતિ એતત્કૃતમ્ ।
પ્રત્યુત લક્ષ્મીસ્તતો ઽપસરતીતિ વિરુદ્ધમતિકૃત્ ॥
(18) "મઞ્જીરાદિષુ રણિતપ્રાયં પક્ષિષુ ચ કૂજિતપ્રભૃતિ ।
સ્તનિતભણિતાદિ સુરતે મેઘાદિષુ ગર્જિતપ્રમુખમ્" ॥
ઇતિ પ્રસિદ્ધિમતિક્રાન્તમ્ ।
યથા મહાપ્રલયમારુતક્ષુભિતપુષ્કરાવર્તક- પ્રચણ્ડઘનગર્જિતપ્રતિરુતાનુકારી મુહુઃ ।
રવઃશ્રવણભૈરવઃ સ્થગિતરોદસીકન્દરઃ કુતો ઽદ્ય સમરોદધેરયમભૂતપૂર્વઃ પુરઃ

અત્ર રવો મણ્ડૂકાદિષુ પ્રસિદ્ધો ન તૂક્તવિશેષે સિંહનાદે ॥
(19) ભગ્નઃ પ્રક્રમઃ પ્રસ્તાવઃ, યત્ર ।
યથા નાથે નિશાયા નિયતેર્નિયોગાદસ્તં ગતે હન્ત નિશાપિ યાતા ।
કુલાઙ્ગનાનાં હિ દશાનુરૂપં નાતઃ પરં ભદ્રતરં સમસ્તિ

અત્ર "ગતેઽ; ઇતિ પ્રક્રાન્તે "યાતાઽ; ઇતિ પ્રકૃતેઃ ।
"ગતા નિશાપિઽ; ઇતિ તુ યુક્તમ્ ।
નનુ "નૈકં પદં દ્વિઃ પ્રયોજ્યં પ્રાયેણઽ; ઇત્યન્યત્ર કથિતપદં દુષ્ટમિતિ ચેહૈવોક્તમ્ ।
તત્કથમેકસ્ય પદસ્ય દ્વિઃપ્રયોગઃ, ।
ઉચ્યતે ।
ઉદ્દેશ્યપ્રતિનિર્દેશ્યવ્યતિરિક્તો વિષય એકપદપ્રયોગનિષેધસ્ય તદ્વતિ વિષયે પ્રત્યુત તસ્યૈવ પદસ્ય સર્વનામ્નો વા પ્રયોગં વિના દોષઃ ।
તથાહિ--ઉદેતિ સવિતા તામ્રસ્તામ્ર એવાસ્તમેતિ ચ ।
સંપત્તૌ ચ વિપત્તૌ ચ મહતામેકરૂપતા

અત્ર રક્ત એવાસ્તમેતીતિ યદિ ક્રિયેત તદા પદાન્તરપ્રતિપાદિતઃ સ એવાર્થો ઽર્થાન્તરતયેવ પ્રતિભાસમાનઃ પ્રતીતિં સ્થગયતિ ॥
યથા વા યશો ઽધિગન્તું સુખલિપ્સયા વા મનુષ્યસંખ્યામતિવર્તિતું વા ।
નિરુત્સુકાનામભિયોગભાજાં સમુત્સુકેવાઙ્કમુપૈતિ સિદ્ધિઃ

અત્ર પ્રત્યયસ્ય ।
"સુખમીહિતું વાઽ; ઇતિ યુક્તઃ પાઠઃ ।
તે હિમાલયમામન્ત્ર્ય પુનઃ પ્રેક્ષ્ય ચ શૂલિનમ્ ।
સિદ્ધં ચાસ્મૈ નિવેદ્યાર્થં તદ્વિસૃષ્ટાઃ ખમુદ્યયુઃ

અત્ર સર્વનામ્નઃ ।
"અનેન વિસૃષ્ટાઃઽ; ઇતિ તુ વાચ્યમ્ ।
મહીભૃતઃ પુત્રવતો ઽપિ દૃષ્ટિસ્તસ્મિન્નપબત્યે ન જગામ તૃપ્તિમ્ ।
અનન્તપુષ્પસ્ય મધોર્હિ ચૂતે દ્વિરેફમાલા સવિશેષસઙ્ગા

અત્ર પર્યાયસ્ય ।
"મહીભૃતો ઽપત્યવતો ઽપિઽ; ઇતિ યુક્તમ્ ।
"અત્ર સત્યપિ પુત્રે કન્યારૂપે ઽપ્યપત્યે સ્નેહો ઽભૂત્ઽ; ઇતિ કેચિત્સમર્થયન્તે ।
વિપદો ઽભિભવન્ત્યવિક્રમં રહયત્યાપદુપેતમાયતિઃ ।
નિયતા લઘુતા નિરાયતેરગરીયાન્ન પદં નૃપશ્રિયઃ

અત્રોપસર્ગસ્ય પર્યયસ્ય ચ ।
"તદભિભવઃ કુરુતે નિરાયતિમ્ ।
લઘુતાં ભજતે નિરાયતિર્લઘુતાવાન્ન પદં નૃપશ્રિયઃ ॥
ઽ; ઇતિ યુક્તમ્ ।
કાચિત્કીર્ણા રજોભિર્દિવમનુવિદધૌ મન્દવક્ત્રેન્દુલક્ષ્મી- રશ્રીકાઃ કાશ્વિદન્તર્દિશ ઇવ દધિરે દાહમુદ્ભ્રાન્તસચ્વાઃ ।
ભ્રેમુર્વાત્યા ઇવાન્યાઃ પ્રતિપદમપરા ભૂમિવત્કમ્પમાનાઃ પ્રસ્થાને પાર્થિવાનામશિવમિતિ પુરો ભાવિ નાર્યઃ શશંસઃ

અત્ર વચનસ્ય ।
"કાશ્વિત્કીર્ણા રજોભિર્દિવમનુવિદધુર્મન્દવક્ત્રેનદુશોભા નિઃશ્રીકાઃઽ; ઇતિ "કમ્પમાનાઃઽ; ઇત્યત્ર "કમ્પમાપુઃઽ; ઇતિ ચ પઠનીયમ્ ।
ગાહન્તાં મહિષા નિપાનસલિલં શૃઙ્ગૈર્મુહુસ્તાડિતં છાયાબદ્ધકદમ્બકં મૃગકુલં રોમન્થમભ્યસ્યતામ્ ।
વિશ્રબ્ધૈઃ ક્રિયતાં વરાહપતિભિર્મુસ્તાક્ષતિઃ પલ્વલે વિક્ષાન્તિં લભતામિદં ચ શિથિલઝ્યાબન્ધમસ્મદ્ધનુઃ

અત્ર કારકસ્ય ।
" વિશ્રબ્ધા રચયન્તુ સૂકરવરા મુસ્તાક્ષતિમ્ઽ; ઇત્યદુષ્ટમ્ ।
અકલિતતપસ્તેજોવીર્યપ્રથિમ્નિ યશોનિધા- વવિતથમદાધ્માતે રોષાન્મુનાવભિગચ્છતિ ।
અમિનવધનુર્વિદ્યાદર્પક્ષમાય ચ કર્મણે સ્ફુરતિ રભસાત્પાણિઃ પાદોપસંગ્રહણાય ચ

અત્ર ક્રમસ્ય ।
પાદોપસંગ્રહણાયેતિ પૂર્વં વાચ્યમ્ ।
એવમન્યદપ્યનુસર્તવ્યમ્ ॥
(20) અવિદ્યમાનઃ ક્રમો યત્ર ।
યથા દ્વયં ગતં સંપ્રતિ શોચનીયતાં સમાગમપ્રાર્થનયા કપાલિનઃ ।
કલા ચ સા કાન્તિમતી કલાવતઃ તવ્મસ્ય લોકસ્ય ચ નેત્રકૌમુદૂ

અત્ર ત્વંશબ્દાનન્તરં ચકારો યુક્તઃ ।
યથા વા શક્તિર્નિસ્ત્રિશજેયં તવ ભુજયુગલે નાથ દોષાકરશ્રી- ર્વક્ત્રે પાર્શ્વે તથૈષા પ્રતિવસતિ મહાકુટ્ટની ખહ્ગયષ્ટિઃ ।
આજ્ઞેયં સર્વગા તે વિલસતિ ચ પુરઃ કિં મયા વૃદ્ધયા તે પ્રોચ્યેવેત્થં પ્રકોપાચ્છશિકરસિતયા યસ્ય કીર્ત્યા પ્રયાતમ્

અત્ર "ઇત્થં પ્રોચ્યેવઽ; ઇતિ ન્યાય્યમ્ ।
તથા "લગ્નં રાગાવૃતાહ્ગ્યા- ॥
ઽ; 253 (ક) ॥
ઇત્યાદૌ "ઇતિ શ્રીનિયોગાત્ઽ; ઇતિ વાચ્યમ્ ॥
(21) અમતઃ પ્રકૃતવિરુદ્ધઃ પરાર્થો યત્ર ।
યથા રામમન્મથશરેણ તાડિતા દુઃસહેન હૃદયે નિશાચરી ।
ગન્ધવદ્રુધિરચન્દનોક્ષિતા જીવિતેશવસતિં જગામ સા

અત્ર પ્રકૃતે રસે વલિરુદ્ધસ્ય શૃઙ્ગારસ્ય વ્યજ્જકો ઽપરો ઽર્થઃ ।
અર્થદોષાનાહ (સૂ- 76)
અર્થો ઽપુષ્ટઃ કષ્ટો વ્યાહતપુનરુક્તદુષ્ક્રમગ્રામ્યાઃ

સંદિગ્ધો નિર્હેતુઃ પ્રસિદ્ધિવિદ્યાવિરુદ્ધશ્વ ।
અનવીકૃતઃ સનિયમાનિયમવિશેષાવિશેષપરિવૃત્તાઃ

સાકાહ્ક્ષો ઽપદયુક્તઃ સહચરભિન્નઃ પ્રકાશિતવિરુદ્વઃ ।
વિધ્યનુવાદાયુક્તસ્ત્યક્તપુનઃ સ્વીકૃતો ઽશ્લીલઃ

દુષ્ટ ઇતિ સંબધ્યતે ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- (1) અતિવિતતગગનસરણિપ્રસરણપરિમુક્તવિક્ષમાનન્દઃ ।
મરુદુલ્લાસિતસૌરભકમલાકરહાસકૃદ્રવિર્જયતિ

અત્રાતિવિતતત્વાદયો ઽનુપાદાને ઽપિ પ્રતિપાદ્યમાનમર્થં ન બાધન્ત ઇત્યપુષ્ટાઃ, ન ત્વસંગતાઃ પુનરુક્તા વા ॥
(2) સદા મધ્યે યાસામિયમમૃતનિસ્યન્દસુરસા સરસ્વત્યુદ્દામા વહતિ બહુમાર્ગા પરિમલમ્ ।
પ્રસાદં તા એતા ઘનપરિચિતાઃ કેન મહતાં મહાકાવ્યવ્યોમ્નિ સ્ફુરિતમધુરા યાન્તુ રુચયઃ

અત્ર યાસાં કવિરુચીનાં મધ્યે સુકુમારવિચિત્રમધ્યમાત્મકત્રિમાર્ગા ભારતી ચમત્કારં વહતિ તાઃ, ગમ્ભીરકાવ્યપરિચિતાઃ કથમિતરકાવ્યવત્ પ્રસન્ના ભવન્તુ ।
યાસામાદિત્યપ્રભાણાં મધ્યે ત્રિપથગા વહતિતાઃ, મેઘપરિચિતાઃ કથં પ્રસન્ના ભવન્તીતિ સંક્ષેપાર્થઃ ॥
(3) જગતિ જયિનસ્તે તે ભાવા નવેન્દુકલાદયઃ પ્રકૃતિમધુરાઃ સન્ત્યેવાન્યે મનો મદયન્તિ યે ।
મમ તુ યદિયં યાતા લોકે વિલોચનચન્દ્રિકા નયનવિષયં જન્મન્યેકઃ સ એવ મહોત્સવઃ

અત્રેન્દુકલાદયો યં પ્રતિ પસ્પશપ્રાયાઃ સ એવ ચન્દ્રિકાત્વમુત્કર્ષાર્થમારોપયતીતિ વ્યાહતત્વમ્ ॥
(4) કૃતમનુમતમિત્યાદિ

અત્રાર્જુનાર્જુનેતિ ભવદ્ભિરિતિ ચોક્તે સભીમકિરીટિનામિતિ કિરીટિપદાર્થઃ પુનરુક્તઃ ।
યથા વા અસ્ત્રજ્વાલાવલીઢપ્રતિબલજલધેરન્તરૌર્વાયમાણે સેનાનાથે સ્થિતે ઽસ્મિન્મમ પિતરિ ગુરૌ સર્વધન્વીશ્વરાણામ્ ।
કર્ણાલં કંભ્રમેણ વ્રજ કૃપ સમરં મુઞ્ચ હાર્દિક્ય શઙ્કાં તાતે ચાપદ્વિતીયે વહતિ રણધુરં કો ભયસ્યાવકાશઃ

અત્ર ચતુર્થપાદવાક્યાર્થઃ પુનરુક્તઃ ॥
(5) ભૂપાલરત્ન નિર્દૈન્યપ્રદાનપ્રથિતોત્સવ ।
વિશ્રાણય તુરઙ્ગં મે માતઙ્ગં વા મદાલસમ્

અત્ર માતહ્ગસ્ય પ્રાઙ્નિર્દેશો યુક્તઃ ।
(6) સ્વપિતિ યાવદયં નિકટે જનઃ સ્વપિમિ તાવદહં કિમપૈતિ તે ।
તદયિ સાંપ્રતમાહર કૂર્પરં ત્વરિતમૂરુમુદઞ્ચય કુઞ્ચિતમ્

એષો ઽવિદગ્ધઃ ॥
(7) માત્સર્યમુત્સાર્યેત્યાદિ

અત્ર પ્રકરણાદ્યભાવે સંદેહઃ શાન્તશૃઙ્ગાર્યન્યતરાભિધાને તુ નિશ્વયઃ ॥
(8) ગૃહીતં યેનાસીઃ પરિભવભયાન્નોચિતમપિ પ્રભાવાદ્યસ્યાભૂન્ન ખલુ તવ કશ્વિન્ન વિષયઃ ।
પરિત્યક્તં તેન ત્વમસિ સુતશોકાન્ન તુ ભયા- દ્વિમોક્ષ્યે શસ્ત્ર ત્વામહમપિ યતઃ સ્વસ્તિ ભવતે

અત્ર શસ્ત્રમોચને હેતુર્નોપાત્તઃ ॥
(9) ઇદં તે કેનોક્તં કથય કમલાતઙ્કવદને યદેતસ્મિન્ હેમ્નઃ કટકમિતિ ધત્સે ખલુ ધિયમ્ ।
ઇદં તદ્દુઃસાધાક્રમણપરમાસ્ત્રં સ્મૃતિભુવા તવ પ્રીત્યા ચક્રં કરકમલમૂલે વિનિહિતમ્

અત્ર કામસ્ય ચક્ર લોકે ઽપ્રસિદ્ધમ્ ।
યથા વા (9 અ) ઉપપરિસરં ગોદાવર્યાઃ પરિત્યજતાધ્વગાઃ સરણિમપરો માર્ગસ્તાવદ્ભવાદ્ભિરિહેક્ષ્યતામ્ ।
ઇહ હિ વિહિતો રક્તાશોકઃ કયાપિ હતાશયા ચરણનલિનન્યાસોદઞ્ચન્નવાઙ્કુરકઞ્ચુકઃ

અત્ર પાદાઘાતેનાશોકસ્ય પુષ્પોદ્ઘમઃ કવિષુ પ્રસિદ્ધો ન પુનરઙ્કુરોદ્ગમઃ ।
(સુસિતવસનાલંકારાયાં કદાયન કૌમુદી- મહસિ સુદૃશિ સ્વૈરં યાન્ત્યાં ગતો ઽસ્તમભૂદ્વિધુઃ ।
તદનુ ભવતઃ કીર્તિઃ કેનાપ્યગીયત યેન સા પ્રિયગૃહમગાન્મુક્તાશઙ્કા ક્વ નાસિ શુભપ્રદઃ

અત્રામૂર્તાપિ કીર્તિઃ જ્યોત્સ્નાવત્પ્રકાશરૂપા કથિતેતિ લોકવિરુદ્ધમપિ કવિપ્રસિદ્ધેર્ન દુપ્ટમ્ ॥)॥
(10) સદા સ્નાત્વા નિશીથિન્યાં સકલં વાસરં બુધઃ ।
નાનાવિધાનિ શાસ્ત્રાણિ વ્યાચષ્ટે ચ શૃણોતિ ચ

ગ્રહોપરાગાદિકં વિના રાત્રૌ સ્નાનં ધર્મશાસ્ત્રેણ વિરુદ્ધમ્ ।
(10 અ) અનન્યસદૃશં યસ્ય બલં બાહ્વોઃ સમીક્ષ્યતે ।
ષાડ્ગુણ્યાનુસૃતિસ્તસ્ય સત્યં સા નિષ્પ્રયોજના

એતત્ અર્થશાસ્ત્રેણ ।
(10 આ) વિધાય દૂરે કેયૂરમનઙ્ગાઙ્ગણમહ્ગના ।
બભાર કાન્તેન કૃતાં કરજોલ્લેખમાલિકામ્

અત્ર કેયૂરપદે નખક્ષતં ન વિહિતમિતિ, એતત્કામશાસ્ત્રેણ ।
(10 ઇ) અષ્ટાઙ્ગયોગપરિશીલનકીલનેન દુઃસાધસિદ્ધિસવિધં વિદધદ્વિદૂરે ।
આસાદયન્નભિમતામધુના વિવેકખ્યાતિં સમાધિધનમૌલિમણિર્વિમુક્તઃ

અત્ર વિવેકખ્યાતિસ્તતઃ સંપ્રજ્ઞાતસમાધિઃ પશ્વાદસંપ્રજ્ઞાતસ્તતો મુક્તિર્ન તુ વિવેકખ્યાતૌ એતત્ યોગશાસ્ત્રેણ ।
એવં વિદ્યાન્તરૈરપિ વિરુદ્ધમુદાહાર્યમ્ ॥
(11) પ્રાપ્તાઃ શ્રિયઃ સકલકામદુઘાસ્તતઃ કિં દત્તં પદં શિરસિ વિદ્વિષતાં તતઃ કિમ્ ।
સંતર્પિતાઃ પ્રણયિનો વિભવૈસ્તતઃ કિં કલ્પં સ્થિતં તનુભૃતાં તનુભિસ્તતઃ કિમ્

અત્ર તતઃ કિમિતિ ન નવીકૃતમ્ ।
(તત્તુ યથા યદિ દહત્યનલો ઽત્ર કિમદ્ભુતં યદિ ચ ગૌરવમદ્રિષુ કિં તતઃ ।
લવણમમ્બુ સદૈવ મહોદધેઃ પ્રકૃતિરેવ સતામવિષાદિતા

)॥
(12) યત્રાનુલ્લિખિતાર્થમેવ નિખિલં નિર્માણમેતદ્વિધે- રુત્કર્ષપ્રતિયોગિકલ્પનમપિ ન્યક્કારકોટિઃ પરા ।
યાતાઃ પ્રાણભૃતાં મનોરથગતીરુલ્લહ્ઘ્ય યત્સંપદ- સ્તસ્યાભાસમણીકૃતાશ્મસુ મણેરશ્મત્વમેવોચિતમ્

અત્ર "છાયામાત્રમણીકૃતાશ્મસુ મણેસ્તસ્યાશ્મતૈવોચિતાઽ; ઇતિ સનિયમત્વં વાચ્યમ્ ॥
(13) વક્ત્રામ્ભોજં સરસ્વત્ય ધિવસતિ સદા શોણ એવાધરસ્તે બાહુઃ કાકુત્સ્થવીર્યસ્મૃતિકરણપટુર્દક્ષિણસ્તે સમુદ્રઃ ।
વાહિન્યઃ પાર્શ્વમેતાઃ ક્ષણમપિ ભવતો નૈવ મુઞ્ચન્ત્યભીક્ષ્ણં સ્વચ્છે ઽન્તર્માનસે ઽસ્મિન્ કથમવનિપતે તે ઽમ્બુપાનાભિલાષઃ

અત્ર "શોણ એવઽ; ઇતિ નિયમો ન વાચ્યઃ ॥
(14) શ્યામાં શ્યામલિમાનમાનયત ભોઃ સાન્દ્રૈર્મષીકૂર્ચકૈર્- મન્ત્રં તન્ત્રમથ પ્રયુજ્ય હરત શ્વેતોત્પલાનાં શ્રિયમ્ ।
ચન્દ્રં ચૂર્ણયત શ્રણાચ્ચ કણશઃ કૃત્વા શિલાપટ્ટકે યેન દ્રષ્ટુમહં ક્ષમે દશ દિશસ્તદ્વક્ર્મુદ્રાઙ્કિતાઃ

અત્ર "જ્યૌત્સ્નીમ્ઽ; ઇતિ શ્યામાવિશેષો વાચ્યઃ ॥
(15) ક્લલોલવેલ્લિતદૃષત્પરુષપ્રહારૈ રત્નાન્યમૂનિ મકરાલય માવમંસ્થાઃ ।
કિં કૌસ્તુભેન વિહિતો ભવતો ન નામ યાચ્ઞાપ્રસારિતકરઃ પુરુષોત્તમો ઽપિ

અત્ર "એકેન કિં ન વિહિતો ભવતઃ સ નામઽ; ઇતિ સામાન્યં વાચ્યમ્ ।
(16) અર્થિત્વે પ્રકટીકૃતે ઽપિ ન ફલપ્રાપ્તિઃ પ્રભોઃ પ્રત્યુત દ્રુહ્યન્ દાશરથિર્વિરુદ્ધચરિતો યુક્તસ્તયા કન્યયા ।
ઉત્કર્ફં ચ પરસ્ય માનયશસોર્વિસ્રંસનં ચાત્મનઃ સ્ત્રીરત્નં ચ જગત્પતિર્દશમુખો દેવઃ કથં મૃષ્યતે

અત્ર સ્ત્રીરત્નમ્ "ઉપેક્ષિતુમ્ઽ; ઇત્યાકાઙ્ક્ષતિ ।
નહિ પરસ્યેત્યનેન સંબન્ધો યોગ્યઃ ॥
(17) આજ્ઞા શક્રશિખામણિપ્રણયિની શાસ્રાણિ ચક્ષુર્નવં ભક્તિર્ભૂતપતૌ પિનાકિનિ પદં લઙ્કેતિ દિવ્યા પુરી ।
ઉત્પત્તિર્દ્રુહિણાન્વયે ચ તદહો નેદૃગ્વરો લભ્યતે સ્યાચ્ચેદેષ ન રાવણઃ ક્વ નુ પુનઃ સર્વત્ર સર્વે ગુણાઃ

અત્ર "સ્યાચ્ચેદેષ ન રાવણઃઽ; ઇત્યત્ર, એવ સમાપ્યમ્ ।
(18) શ્રુતેન બુદ્ધિર્વ્યસનેન મૂર્ખતા મદેન નારી સલિલેન નિમ્નગા ।
નિશા શશાઙ્કેન ધૃતિઃ સમાધિના નયેન ચાલંક્રિયતે નરેન્દ્રતા

અત્ર શ્રુતાદિભિરુત્કૃષ્ટૈઃ સહચરિતૈર્વ્યસનમૂર્ખતયોર્નિકૃષ્ટયોર્ભિન્નત્વમ્ ।
(19) લગ્નં રાગાવૃતાઙ્ગ્યા-

ઇત્યત્ર વિદિતં તે ઽસ્ત્વિત્યનેન શ્રીસ્તસ્માદપસરતીતિ વિરુદ્ધં પ્રકાશ્યતે ॥
(20) પ્રયત્નપરિબોધિતઃ સ્તુતિભિરદ્ય શેષે નિશા- મકેશવમપાણ્ડવં ભુબનમદ્ય નિઃસોમકમ્ ।
ઇયં પરિસમાપ્યતે રણકથાદ્ય દો ઽશાલિના- મપૈતુ રિપુકાનનાતિગુરુરદ્ય ભારો ભુવઃ

અત્ર "શયિતઃ પ્રયત્નેન બોધ્યસેઽ; ઇતિ વિધેયમ્ ।
યથા વા વાતાહારતયા જગદ્વિષધરૈરાશ્વાસ્ય નિઃશેષિતં તેગ્રસ્તાઃ પુનરભ્રતોયકણિકાતીવ્રવ્રતૈર્બર્હિભિઃ ।
તે ઽપિ ક્રૂરચમૂરુચર્મવસનૈર્નીતાઃ ક્ષયં લુબ્ધકૈ- ર્દમ્ભસ્ય સ્ફુરિતં વિદન્નપિ જનો જાલ્મો ગુણાનીહતે

અત્ર વાતાહારાદિત્રયં વ્યુત્ક્રમે વાચ્યમ્ ।
(21) અરે રામાહસ્તાભરણ ભસલશ્રેણિશરણ સ્મારક્રીડાવ્રીડાશમન વિરહિપ્રાણદમન ।
સરોહંસોત્તંસ પ્રચલદલ નીલોત્પલ સખે સખેદો ઽહં મોહં શ્લથય કથય ક્વેન્દુવદના

અત્ર "વિરહિપ્રાણદમનઽ; ઇતિ નાનુવાદ્યમ્ ॥
(22) લગ્નં રાગાવૃતાઙ્ગ્યેત્યાદિ

અત્ર "વિદિતં તે ઽસ્તુઽ; ઇત્યુપસંહૃતો ઽપિ તેનેત્યાદિના પુનરુપાત્તઃ ॥
(23) હન્તુમેવ પ્રવૃત્તસ્ય સ્તબ્ધસ્ય વિવરૈષિણઃ ।
યથાસ્ય જાયતે પાતો ન તતા પુનરુન્નતિઃ

અત્ર પુંવ્યજ્જનસ્યાપિ પ્રતીતિઃ ।
યત્રૈકો દોષઃ પ્રદર્શિતસ્તત્ર દોષાન્તરાણ્યપિ સન્તિ તથાપિ તેષાં તત્રાપ્રકૃતત્વાત્પ્રકાશનં ન કૃતમ્ ॥
(સૂ- 77)
કર્ણાવતંસાદિપદે કર્ણાદિધ્વનિનિર્મિતિઃ ।
સંનિધાનાદિબોધાર્થમ્
અવતંસાદીનિ કર્ણાદ્યાભરણાન્યેવોચ્યન્તે તત્ર કર્ણાદિશબ્દાઃ કર્ણાદિસ્થિતિપ્રતિપત્તયે ।
યથા અસ્યાઃ કર્ણાવતંસેન જિતં સર્વં વિભૂષણમ્ ।
તથૈવ શોભતે ઽત્યર્થમસ્યાઃ શ્રવણકુણ્ડલમ્

અપૂર્વમધુરામોદપ્રમોદિતદિશસ્તતઃ ।
આયયુર્ભૃઙ્ગમુખરાઃ શિરઃશેખરશાલિનઃ

અત્ર કર્ણશ્રવણશિરઃશબ્દાઃ સંનિધાનપ્રતીત્યર્થાઃ ॥
વિદીર્ણાભિમુખારાતિકરાલે સંગરાન્તરે ।
ધનુર્જ્યાકિણચિહ્વેન દોષ્ણા વિસ્ફુરિતં તવ

અત્ર ધનુઃશબ્દ આરૂઢત્વાવગતયે ।
અન્યત્ર તુ જ્યાબન્ધનિષ્પન્દભુજેન યસ્ય વિનિશ્વસદ્વત્ત્કપરંપરેણ ।
કારાગૃહે નિર્જિતવાસવેન લઙ્કેશ્વરેણોષિતમા પ્રસાદાત્

ઇત્યત્ર કેવલો જ્યાશબ્દઃ ।
પ્રાણેશ્વરપરિષ્વઙ્ગવિભ્રમપ્રતિપત્તિભિઃ ।
મુક્તાહારેણ લસતા હસતીવ સ્તનદ્વયમ્

અત્ર મુક્તાનામન્યરત્નામિશ્રિતત્વબોધનાય મુક્તાશબ્દઃ ।
સૌન્દર્યસંપત્ તારુણ્યં યસ્યાસ્તે તે ચ વિભ્રમાઃ ।
ષટ્પદાન્ પુષ્પમાલેવ કાન્ નાકર્ષતિ સા સખે

અત્રોત્કૃષ્ટપુષ્પવિષયે પુષ્પશબ્દઃ ।
નિરુપપદો હિ માલાશબ્દઃ પુષ્પસ્રજમેવાભિધત્તે ॥
(સૂ- 78)
સ્થિતેષ્વેતત્સમર્થનમ્

ન ખલુ કર્ણાવતંસાદિવજ્જઘનકાઞ્ચીત્યાદિ ક્રિયતે ।
જગાદ મધુરાં વાચં વિશદાક્ષરશાલિનીમ્

ઇત્યાદૌ ક્રિયાવિશેષણત્વે ઽપિ વિવક્ષિતાર્થપ્રતીતિસિદ્ધૌ "ગતાર્થસ્યાપિ વિશેષ્યસ્ય વિશેષણદાનાર્ંથ ક્વચિત્પ્રયોગઃ કાર્યઃ" ઇતિ ન યુક્તમ્ ।
યુક્તત્વે વા ચરણત્રપરિત્રાણરહિતાભ્યામપિ દ્રુતમ્ ।
પાદાભ્યાં દૂરમધ્વાનં બ્રજન્નેષ ન ખિદ્યતે

ઇત્યુદાહાર્યમ્ ॥
(સૂ- 79)
ખ્યાતે ઽર્થે નિર્હેતોરદુષ્ટતા
યથા ચન્દ્રં ગતા પઝગુણાન્ન ભુહ્ક્તે પઝાશ્રિતા ચાન્દ્રમસીમભિખ્યામ્ ।
ઉમામુખં તુ પ્રતિપદ્ય લોલા દ્વિસંશ્રયાં પ્રીતિમવાપ લક્ષ્મીઃ

અત્ર રાત્રૌ પઝસ્ય સંકોચઃ, દિવા ચન્દરમસશ્વ નિષ્પ્રભત્વં લોકપ્રસિદ્ધમિતિ "ન ભુઙ્ક્તેઽ; ઇતિ હેતું નાપેક્ષતે ॥
(સૂ- 80)
(અ)નુકરણે તુ સર્વેષામ્ ।
સર્વેષાં શ્રુતિકટુપ્રભૃતીનાં દોષાણામ્ ।
યથા મૃગચક્ષુષમદ્રાક્ષમિત્યાદિ કથયત્યયમ્ ।
પશ્યૈષ ચ ગવિત્યાહ સુત્રામાણં યજેતિ ચ

(સૂ- 81)
વક્ત્રાદ્યૌચિત્યવશાદ્દોષો ઽપિ ગુણઃ ક્વચિત્ક્વચિન્નોભૌ

વક્તૃપ્રતિપાદ્યવ્યઙ્ગ્યવાચ્યપ્રકરણાદીનાં મહિમ્ના દોષો ઽપિ ક્વચિદ્ગુણઃ ક્વચિન્ન દોષો ન ગુણઃ ।
તત્ર વૈયાકરણાદૌ વક્તરિ પ્રતિપાદ્યે ચ રૌદ્રાદૌ ચ રસે વ્યઙ્ગ્યે કષ્ટત્વં ગુણઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- દીધીઙ્વેવીઙ્સમઃ કશ્વિદ્ગુણવૃદ્ધ્યોરભાજનમ્ ।
ક્વિપ્પ્રત્યયનિભઃ કશ્વિદ્યત્ર સંનિહિતે ન તે

યદા ત્વામહમદ્રાક્ષં પદવિદ્યાવિશારદમ્ ।
ઉપાધ્યાયં તદાસ્માર્ષં સમસ્પ્રાક્ષં ચ સંમદમ્

અન્ત્રપ્રોતબૃહત્કપાલનલકક્રૂરક્વણત્કઙ્કણ- પ્રાયપ્રેહ્ખિતભૂરિભૂષણરવૈરાઘોષયન્ત્યમ્બરમ્ ।
પીતચ્છર્દિતરક્તકર્દમઘનપ્રાગ્મારઘોરોલ્લસ- દ્વ્યાલોલસ્તનભારભૈરવવપુર્દર્પોદ્ધતં ધાવતિ

વાચ્યવશાદ્યથા માતઙ્ગાઃ કિમુ વલ્ગિતૈઃ કિમફલૈરાડમ્બરૈર્જમ્બુકાઃ સારઙ્ગા મહિષા મદં વ્રજથ કિં શૂન્યેષુ શૂરા ન કે ।
કોપાટોપસમુદ્ભટોત્કટસટાકોટેરિભારેઃ પુરઃ સિન્ધુધ્વાનિનિ હુઙ્કૃતે સ્ફુરતિ યત્ તદ્ગર્જિતં ગર્જિતમ્

અત્ર સિંહે વાચ્યે પરુષાઃ શબ્દાઃ ॥
પ્રકરણવશાદ્યથા રક્તાશોક કૃશોદહી ક્વ નુ ગતા ત્યક્ત્વાનુરક્તં જનં નો દૃષ્ટેતિ મુધૈવ ચાલયસિ કિં વાતાવધૂતં શિરઃ ।
ઉત્કણ્ઠાઘટમાનષટ્પદઘટાસંઘટ્ટદષ્ટચ્છદ- સ્તત્પાદાહતિમન્તરેણ ભવતઃ પુષ્પોદ્ઘમો ઽયં કુતઃ

અત્ર શિરોધૂનનેન કુપિતસ્ય વચસિ ॥
ક્વચિન્નીરસે ન ગુણો ન દોષઃ ।
યથા શીર્ણગ્રાણાઙ્ગ્રિપાણીન્ વ્રણિભિરપઘનૈર્ઘર્ઘરાવ્યક્તઘોષાન્ દીર્ઘાઘ્રાતાનઘૌઘૈઃ પુનરપિ ઘટયત્યેક ઉલ્લાઘયન્ યઃ ।
ઘર્માંશોસ્તસ્ય વો ઽન્તર્દ્વિગુણઘનઘૃણાનિઘ્નનિર્વિઘ્નવૃત્તેર્- દત્તાર્ઘાઃ સિદ્ધસંઘર્વિદધતુ ઘૃણયઃ શીઘ્રમંહોવિઘાતમ્

અપ્રયુક્તનિહતાર્થૌ શ્લેષાદાવદુષ્ટૌ ।
યથા યેન ધ્વસ્તમનોભવેન બલિજિત્કાયઃ પુરા સ્ત્રીકૃતો યશ્વોદ્વૃત્તભુજઙ્ગહારવલયોગઙ્ગાં ચ યો ઽધારયત્ ।
યસ્યાહુઃ શશિમચ્છિરોહર ઇતિ સ્તુત્યં ચ નામામારાઃ પાયાત્સ સ્વયમન્ધકક્ષયકરસ્ત્વાં સર્વદોમાધવઃ

અત્ર માધવપક્ષે શશિમદન્ધકક્ષયશબ્દાવપ્રયુક્તનિહતાર્થૌ ।
અશ્લીલં ક્વચિદ્ગુણઃ ।
યથા સુરતારમ્ભગોષ્ટ્યામ્ "વ્દ્યર્થૈઃ પદૈઃ પિશુનયેચ્ચ રહસ્યવસ્તુ" ઇતિ કામશાસ્ત્રસ્થિતૌ કરિહસ્તેન સંબાધે સંબાધે પ્રવિશ્યાન્તર્વિલોડિતે ।
ઉપસર્પન્ ધ્વજઃ પુંસઃ સાધનાન્તર્વિરાજતે

શમકથાસુ ઉત્તાનોચ્છૂનમણ્ડૂકપાટિતોદરસંનિભે ।
ક્લેદિનિ સ્ત્રીવ્રણે સક્તિરકૃમેઃ કસ્ય જાયતે

નિર્વાણવૈરદહનાઃ પ્રશમાદરીણાં નન્દન્તુ પાણ્ડુતનયાઃ સહ માધવેન ।
રક્તપ્રસાધિતભુવઃ ક્ષતવિગ્રહાશ્વ સ્વસ્થા ભવન્તુ કુરુરાજસુતાઃ સભૃત્યાઃ

અત્ર ભાવ્યમઙ્ગલસૂચકમ્ ॥
સંદિગ્ધમપિ વાચ્યમહિમ્ના ક્વચિન્નિયતાર્થપ્રતીતિકૃચ્વેન વ્યાજસ્તુતિપર્યવસાયિત્વે ગુણઃ ।
યથા પૃથુકાર્તસ્વરપાત્રં ભૂષિતનિઃશેષપરિજનં દેવ ।
વિલસત્કરેણુગહનં સંપ્રતિ સમમાવયોઃ સદનમ્

પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકયોર્જ્ઞત્વે સત્યપ્રતીતં ગુણઃ ।
યથા આત્મારામા વિહિતરતયો નિર્વિકલ્પે સમાધૌ જ્ઞાનોદ્રેકાદ્વિઘટિતતમોગ્રન્થયઃ સચ્વનિષ્ઠાઃ ।
યં વીક્ષન્તે કમપિ તમસાં જ્યોતિષાં વા પરસ્તા- ત્તં મોહાન્ધઃ કથમયમમું વેત્તિ દેવં પુરાણમ્

સ્વયં વા પરામર્શે ।
યથા ષડધિકદશનાડીચક્રમધ્યસ્થિતાત્મા હૃદિ વિનિહિતરૂપઃ સિદ્ધિદસ્તદ્વિદાં યઃ ।
અવિચલિતમનોભિઃ સાધકૈર્મૃગ્યમાણઃ સ જયતિ પરિણદ્ધઃ શક્તિભિઃ શક્તિનાથઃ

અધમપ્રકૃત્યુક્તિષુ ગ્રામ્યો ગુણઃ ।
યથા ફુલ્લુક્કરં કલમકૂરણિહં વહન્તિ જે સિન્ધુવારવિડવા મહ વલ્લહા દે ।
જે ગાલિદસ્સ મહિસીદહિણો સરિચ્છા દે કિં ચ મુદ્ધવિઐલ્લપસૂણપુઞ્જા

અત્ર કલમભક્તમહિષીદધિશબ્દા ગ્રમ્યા અપિ વિદૂષકોક્તૌ ॥
ન્યૂનપદં ક્વચિદ્ગુણઃ ।
યથા ગાઢાલિઙ્ગનવામનીકૃતકુચપ્રોદ્ભૂતરોમોદ્ગમા સાન્દ્રસ્નેહરસાતિરેકવિગલચ્છ્રીમન્નિતમ્બામ્બરા ।
મા મા માનદ માતિ મામલમિતિ ક્ષામાક્ષરોલ્લાપિની સુપ્તા કિં નુ મૃતા નુ કિં મનસિ મે લીના વિલીના નુ કિમ્

ક્વચિન્ન ગુણો ન દોષઃ ।
યથા તિષ્ઠેત્કોપવશાત્પ્રભાવપિહિતા દીર્ઘં ન સા કુપ્યતિ સ્વર્ગાયોત્પતિતા ભવેન્મયિ પુનર્ભાવાર્દ્રમસ્યા મનઃ ।
તાં હર્તું વિબુધદ્વિષો ઽપિ ન ચ મે શક્તાઃ પુરોવર્તિનીં સા ચાત્યન્તમગોચરં નયનયોર્યાતેતિ કો ઽયં વિધિઃ

અત્ર પિહિતેત્યતો ઽનન્તરં "નૈતદ્યતઃઽ; ઇત્યેતૈર્ન્યૂનૈઃ પદૈર્વિંશેષબુદ્ધેરકરણાન્ન ગુણઃ ।
ઉત્તરા પ્રતિપત્તિઃ પૂર્વાં પ્રતિપત્તિં બાધતે, ઇતિ ન દોષઃ ।
અધિકપદં ક્વચિદ્ગુણઃ ।
યથા યદ્વઞ્ચનાહિતમતિર્બહુ ચાટુગર્ભં કાર્યોન્મુખઃ ખલજનઃ કૃતકં બ્રવીતિ ।
તત્સાધવો ન ન વિદન્તિ વિદન્તિ કિંતુ કર્તું વૃથા પ્રણયમસ્ય ન પારયન્તિ

અત્ર "વિદન્તિઽ; ઇતિ દ્વિતીયમન્યયોગવ્યવચ્છેદપરમ્ ।
યથા વા વદ વદ જિતઃ સ શત્રુર્ન હતો જલ્પંશ્વ તવ તવાસ્મીતિ ।
ચિત્રં ચિત્રમરોદીદ્ધા હેતિ પરં મૃતે પુત્રે

ઇત્યેવમાદૌ હર્ષભયાદિયુક્તે વક્તરિ ॥
કથિતપદં ક્વચિદ્ગુણઃ, લાટાનુપ્રાસે, અર્થાન્તરસંક્રમિતવાચ્યે વિહિતસ્યાનુવાદ્યત્વે ચ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- સિતકરકરરુચિરવિભા વિભાકરાકાર ધરણિધર કીર્તિઃ ।
પૌરુષકમલા કમલા સાપિ તવૈવાસ્તિ નાન્યસ્ય

તાલા જાઅંતિ ગુણા જાલા દે સહિઅએહિં ધેપ્પન્તિ ।
રૈકિરણાણુગ્ગહિઆઇં હોન્તિ કમલાઇં કમલાઇં

જિતેન્દ્રિયત્વં વિનયસ્ય કારણં ગુણપ્રકર્ષો વિનયાદવાપ્યતે ।
ગુણપ્રકર્ષેણ જનો ઽનુરજ્યતે જનાનુરાગપ્રભવા હિ સંપદઃ

પતત્પ્રકર્ષમપિ ક્વચિદ્ગુણઃ ।
યથા, ઉદાહૃતે પ્રાગપ્રાપ્તેત્યાદૌ

સમાપ્તપુનરાત્તં ક્વચિન્ન ગુણો ન દોષઃ ।
યત્ર ન વિશેષણમાત્રદાનાર્થં પુનર્ગ્રહણમ્ અપિ તુ વાક્યાન્તરમેવ ક્રિયતે ।
યથા, અત્રૈવ પ્રાગપ્રાપ્તેત્યાદૌ

અપદસ્થસમાસં ક્વચિદ્ગુણઃ યથા, ઉદાહૃતે રક્તાશેકેત્યાદૌ

ગર્ભિતં તથૈવ ।
યથા હુમિ અવહત્થિઅરેહો ણિરંકુસો અહ વિવેઅરહિઓ વિ ।
સિવિણે વિ તુમમ્મિ પુણો પત્તિહિ ભત્તિં ણ પસુમરામિ

અત્ર પ્રતીહીતિ મધ્યે દૃઢપ્રત્યયોત્પાદનાય ।
એવમન્યદપિ લક્ષ્યાલ્લક્ષ્યમ્ ॥
(સૂ- 82)
વ્યભિચારિરસસ્થાયિબાવાનાં શબ્દવાચ્યતા ।
કષ્ટકલ્પનયા વ્યત્ત્કિરનુબાવવિભાવયોઃ

પ્રતિકૂલવિભાવાદિગ્રહો દીપ્તિઃ પુનઃ પુનઃ ।
અકાણ્ડે પ્રથનચ્છેદૌ અઙ્ગસ્યાપ્યતિવિસ્તૃતિઃ

અઙ્ગિનો ઽનનુસંધાનં પ્રકૃતીનાં વિપર્યયઃ ।
અનહ્ગસ્યાભિધાનં ચ રસે દોષાઃ સ્યુરીદૃશાઃ

(1) સ્વશબ્દોપાદાનં વ્યભિચારિણો યથા સવ્રીડા દયિતાનને સકરુણા માતઙ્ગચર્મામ્બરે સત્રાસા ભૂજગે સવિસ્મયરસા ચન્દ્રે ઽમૃતસ્યન્દિનિ ।
સેર્ષ્યા જહ્નુસુતાવલોકનવિધૌ દીના કપાલોદરે પાર્વત્યા નવસંગમપ્રણયિની દૃષ્ટિઃ શિવાયાસ્તુ વઃ

અત્ર વ્રીજાદીનામ્ ।
"વ્યાનમ્રા દયિતાનને મુકુલિતા માતઙ્ગચર્મામ્બરે સોત્કમ્પા ભુજગે નિમેષરહિતા ચન્દ્રે ઽમૃતસ્યન્દિનિ ।
મીલદ્ભ્રૂઃ સુરસિન્ધુદર્શનવિધૌ મ્લાના કપાલોદરેઽ; ઇત્યાદિ તુ યુક્તમ્ ॥
(2) રસસ્ય સ્વશપ્દેન વા વાચ્યત્વમ્ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- તામનહ્ગજયમઙ્ગલશ્રિયં કિંચિદુચ્ચભૂજમૂલલોકિતામ્ ।
નેત્રયોઃ કૃતવતો ઽસ્ય ગોચરે કો ઽપ્યજાયત રસો નિરન્તરઃ

આલોક્ય કોમલકપોલતલાભિષિક્તવ્યક્તાનુરાગસુભગામભિરામમૂર્તિમ્ ।
પશ્યૈષ બાલ્યમતિષ્ત્ય વિવર્તમાનઃ શૃહ્ગારસીમનિ તરઙ્ગિતમાતનોતિ

(3) સ્થાયિનો યથા સંપ્રહારે પ્રહરણૈઃ પ્રહારાણા પરસપરમ્ ઠણત્કારૈઃ શ્રુતિકતૈરુત્સાહસ્તસ્ત કો ઽપ્યભૂત્

અત્રોત્માહસ્ય ॥
(4) કર્પૂરધૂલિધવલદ્યુતિપૂરધૌતદિઙ્નણ્ડલે શિશિરરોચિષિ તસ્ય યૂનઃ ।
લીલાશિરોંઽગુકનિવેશવિશેષકૢપ્તિવ્યક્તસસસ્તનોન્નતિરભૂન્નયાનપો સા

અત્રોદ્દીપનાલમ્બનરૂપાઃ સૃઙ્ગાયોગ્યા વિભાવા અનુભાવપરલપસાચયિનઃ સ્થિતા ઇતિ પષ્ટકલ્પના ॥
(5) પરિહરતિ રતિં મતિં લુનીતે સ્ખલતિ ભૃશં પરિવર્તતે ચ ભૂયઃ ।
ઇતિ બત વિષમા દશાસ્ય દેહં પરિભવતિ પ્રસભં કિમત્ર કુર્મઃ

અત્ર રતિપરિહારાદીનામનુભાવાનાં કરુણાદાવપિ સંભવાત્કામિનીરૂપો વિભાવો યત્નતઃ પ્રતિપાદ્યઃ ॥
(6) પ્રસાદે વર્તસ્વ પ્રકટય મુદં સંત્યજ રુષં પ્રિયે શુષ્યન્ત્યઙ્ગાન્યમૃતમિવ તે સિઞ્ચતિ વચઃ ।
નિધાનં સૌખ્યાનાં ક્ષણમભિમુખં સ્થાપય મુખં ન મુગ્ધે પ્રત્યેતું પ્રભવતિ ગતઃ કાલહરિણઃ

અત્ર શૃઙ્ગારે પ્રતિકૂલસ્ય શાન્તસ્યાનિત્યતાપ્રકાશનરૂપો વિભાવસ્તત્પ્રકાશિતો નિર્વેદશ્વ વ્યભિચારી, ઉપાત્તઃ ॥
ણિહુઅરમણમ્મિ લોઅણપહમ્મિ પડિએ ગુરુઅણમજ્ઝમ્મિ ।
સઅલપરિહારહિઅઆ વણગમણં એવ્વ મહૈ વહૂ

અત્ર સકલપરિહારવનગમને શાન્તાનુભાવૌ ।
ઇન્ધનાદ્યાનયનવ્યાજેનોપભોગાર્થં વનગમનં ચેત્ ન દોષઃ ॥
(7) દીપ્તિઃ પુનઃપુનર્યથા કુમારસંભવે રતિવિલાપે ॥
(8) અકાણ્ડે પ્રથનં યથા વેણીસંહારે દ્વિતીયે ઽઙ્કે ઽનેકવીરક્ષયે પ્રવૃત્તે ભાનુમત્યા સહ દુયાર્ધેનસ્ય શૃઙ્ગારવર્ણનમ્ ॥
(9) અકાણ્ડે છેદો યથા વીરચરિતે દ્વિતીયે ઽઙ્કે રાઘવભાર્ગવયોર્ધારાધિરૂઢં વીરરસે "કઙ્કણમોજનાય ગચ્છામિઽ; ઇતિ રાઘવસ્યોક્તૌ ॥
(10) અઙ્ગસ્યાપ્રધાનસ્યાતિવિસ્તરેણ વર્ણનમ્ ।
યથા હયગ્રીવવધે હયગ્રીવસ્ય ॥
(11) અઙ્ગિનો ઽનનુસંધાનમ્ ।
યથા રત્નાવલ્યાં ચતુર્થે ઽઙ્કે બાભ્રવ્યાગમને સાગરિકાયા વિસ્મૃતિઃ ॥
(12) પ્રકૃતયો દિવ્યા અદિવ્યા દિવ્યાદિવ્યાશ્વ વીરરૌદ્રશૃઙ્ગારશાન્તરસપ્રધાના ધીરોદાત્તધીરોદ્ધતધીરલલિતધીરપ્રશાન્તાઃ, ઉત્તમાધમમધ્મમાશ્વ ।
તત્ર રતિહાસશોકાદ્ભુતાનિ, અદિવ્યાત્તમપ્રકૃતિવત્ દિવ્યેષ્વપિ ।
કિં તુ રતિઃ સંભોગશૃઙ્ગારરૂપાં, ઉત્તમદેવતાવિષયા ન વર્ણનીયા ।
તદ્વર્ણનં હિ પિત્રોઃ સંભોગવર્ણનમિવાત્યન્તમનુચિતમ્ ।
ક્રોધં પ્રભો સંહર સંહરેતિ યાવદ્ગિરઃ ખે મરુતાં ચરન્તિ ।
તાવત્સ વહ્નિર્ભવનેત્રજન્મા ભસ્માવશેષં મદનં ચકાર

ઇત્યુક્તવત્ ભ્રુકુઠ્યાદિવિકારવર્જિતઃ ક્રોધઃ સદ્યઃફલદઃ સ્વર્ગપાતાલગગનસમુદ્રોલ્લઙ્ઘનાદ્યુત્સાહશ્વ દિવ્યેષ્વેવ ।
અદિવ્યેષુ તુ યાવદવદાનં પ્રસિદ્ધમુચિતં વા તાવદેવોપનિબન્દ્ધવ્યમ્ ।
અધિકં નિબધ્યમાનમસત્યપ્રતિભાસેન "નાયકવદ્વર્તિતવ્યં ન પ્રતિનાયકવત્ઽ; ઇત્યુપદેશે ન પર્યવસ્યેત્ ।
દિવ્યાદિવ્યેષુ, ઉભયથાપિ ।
એવમુક્તસ્યૌચિત્યસ્ય દિવ્યાદીનામિવ દીરોદાત્તાદીનામપ્યન્યથાવર્ણનં વિપર્યયઃ ।
તત્રભવન્ ભગવન્નિત્યુત્તમેન ન, અધમેન મુનિપ્રભૃતૌ ન રાજાદૌ ભટ્ટારકેતિ નોત્તમેતિ નોત્તમેન રાજાદૌ પ્રકૃતિવિપર્યયાપત્તેર્વાચ્યમ્ ।
એવં દેશકાલવયોજાત્યાદીનાં વેષવ્યવહારાદિકમુચિતમેવોપનિબન્દ્ધવ્યમ્ ॥
(13) અનહ્ગસ્ય રસાનુપકારકસ્ય વર્ણનમ્ ।
યથા કર્પૂરમઞ્જર્યાં નાયિકયા સ્વાત્મના ચ કૃતં વસન્તવર્ણનમનાદૃત્ય બન્દિવર્ણિતસ્ય રાજ્ઞા પ્રશંસનમ્ ॥
"ઈદૃશાઃ" ઇતિ ।
નાયિકાપાદપ્રહારાદિના નાયકકોપાદિવર્ણનમ્ ।
ઉક્તં હિ ધ્વનિકૃતા "અનૌચિત્યાદૃતે નાન્યદ્ રસભઙ્ગસ્ય કારણમ્ ।
ઔચિત્યોપનિબન્ધસ્તુ રસસ્યોપનિષત્પરા" ॥
ઇતિ ॥
ઇદાનીં ક્વચિદદોષા અપ્યેતે, ઇત્યુચ્યન્તે ।
(સૂ- 83)
ન દોષઃ સ્વપદેનોક્તાવપિ સંચારિણઃ ક્વચિત્ ।
યથા ઔત્સુક્યેન કૃતત્વરા સહભુવા વ્યાવર્તમાના હ્રિયા તૈસ્તૈર્બન્ધુવધૂજનસ્ય વચનૈર્નીતાભિમુખ્યં પુનઃ ।
દૃષ્ટ્વાગ્રે વરમાત્તસાધ્વસરસા ગૌરી નવે સંગમે સંરોહત્પુલકા હરેણ હસતા શ્લિષ્ટા શિવાયાસ્તુ વઃ

અત્રૌત્સુક્યશબ્દ ઇવ તદનુભાવો ન તથાપ્રતીતિકૃત્ ।
અત એવ "દૂરાદુત્સુકમ્ઽ; ઇત્યાદૌ વ્રીડાપ્રેમાદ્યનુભાવાનાં વિવલિતત્વાદીનામિવપોત્સુકત્વાનુભાવસ્ય સહસાપ્રસરણાદિરૂપસ્ય તથા- પ્રતિપત્તિકારિત્વાભાવાદુત્સુકમિતિ કૃતમ્ ॥
(સૂ- 84)
સંચાર્યાદોર્વિરુદ્ધસ્ય બાધ્યસ્યોક્તિર્ગુણાવહા

બાધ્યત્વેનોક્તિર્ન પરમદોષઃ, યાવત્ પ્રકૃતરસપરિપોષકૃત્ ।
યથા "ક્વાકાર્યં શશલક્ષ્મણઃ ક્વ ચ કુલમ્ઽ; ઇત્યાદૌ

અત્ર વિતર્કાદિષુ, ઉદ્ગતેષ્વપિ ચિન્તાયામેવ વિશ્રાન્તિરિતિ પ્રકૃતરસપરિપોષઃ ॥
પાણ્ડુ ક્ષામં વદનં હૃદયં સરસં તવાલસં ચ વપુઃ ।
આવેદયતિ નિતાન્તં ક્ષેત્રિયરોગં સખિ હૃદન્તઃ

ઇત્યાદૌ સાધારણત્વં પાણ્ડુતાદીનામિતિ ન વિરુદ્ધમ્ ॥
સત્યં મનોરમા રામાઃ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ ।
કિં તુ મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગલોલં હિ જીવિતમ્

ઇત્યત્રાદ્યમર્ધં બાધ્યત્વેનૈવોક્તમ્ ।
જીવિતાદપિ, અધિકમપાઙ્ગભઙ્ગસ્યાસ્થિરત્વમિતિ પ્રસિદ્ધભહ્ગુરોપમાનતયોપાત્તં શાન્તમેવ પુષ્ણાતિ ન પુનઃ શૃઙ્ગારસ્યાત્ર પ્રતીતિસ્તદઙ્ગાપ્રતિપત્તેઃ ।
ન તુ વિનેયોન્મુખીકરણમત્ર પરિહારઃ શાન્તશૃઙ્ગારયોર્નૈરન્તર્યસ્યાભાવાત્ ।
નાપિ કાવ્યશોભાકરણમ્ રસાન્તરાદનુપ્રાસમાત્રાદ્વા તથાભાવાત્ ॥
(સૂ- 85)
આશ્રયૈક્યે વિરુદ્ધો યઃ સ કાર્યો ભિન્નસંશ્રયઃ ।
રસાન્તરેણાન્તરિતો નૈરન્તર્યેણ યો રસઃ

વીરભયાનકયોરેકાશ્રયત્વેન વિરોધ ઇતિ પ્રતિપક્ષગતત્વેન ભયાનકો નિવેશયિતવ્યઃ ।
શાન્તશૃઙ્ગારયોસ્તુ નૈરન્તર્યેણ વિરોધ ઇતિ રસાન્તરમન્તરે કાર્યમ્ યથા નાગાનન્દે શાન્તસ્ય જીમૂતવાહનસ્ય "અહો ગીતમ્ અહો વાદિત્રમ્ઽ; ઇત્યદ્ભુતમન્તર્નિવેશ્ય મલયવતીં પ્રતિશૃહ્ગારો નિબદ્ધઃ ।
ન પરં પ્રબન્ધે યાવદેકસ્મિન્નપિ વાક્યે રસાન્તરવ્યવધિના વિરોધો નિવર્તતે ।
યથા ભૂરેણુદિગ્ધાન્ નવપારિજાતમાલારજોવાસિતબાહુમધ્યાઃ ।
ગાઢં શિવાભિઃ પરિરભ્યમાણાન્ સુરાઙ્ગનાશ્લિષ્ટભુજાન્તરાલાઃ

સશોણિતૈઃ ક્રવ્યભુજાં સ્ફુરદ્ભિઃ પક્ષૈઃ ખગાનામુપવીજ્યમાનાન્ ।
સંવીજિતાશ્વન્દનવારિસેકૈઃ સુગન્ધિભિઃ કલ્પલતાદુકૂલૈઃ ॥ 334 (અ) ॥
વિમાનપર્યઙ્કતલે નિષણ્ણાઃ કુતૂહલાવિષ્ટતયા તદાનીમ્ ।
નિર્દિશ્યમાનાન્ લલન્હ્ગુલીભિર્વીરાઃ સ્વદેહાન્ પતિતાનપશ્યન્

અત્ર બીભત્સશૃઙ્ગારયોરન્તર્વીરરસો નિવેશિતઃ ।
(સૂ- 86)
સ્મર્યમાણો વિરુદ્ધો ઽપિ સામ્યેનાથ વિવક્ષિતઃ ।
અઙ્ગિન્યઙ્ગત્વમાપ્તૌ યૌ તૌ ન દુષ્ટૌ પરસ્પરમ્

અયં સ રશનોત્કર્ષી પીનસ્તનવિમર્દનઃ ।
નાભ્યૂરુજધનસ્પર્શી નીવીવિસ્રંસનઃ કરઃ

એતત્ ભૂરિશ્રવસઃ સમરભુવિ પતિતં હસ્તમાલોક્ય તદ્વધૂરભિદધૌ ।
અત્ર પૂર્વાવસ્થાસ્મરણં ષૃઙ્ગારાઙ્ગમપિ કરુણં પરિપોષયતિ ॥
દન્તક્ષતાનિ કરજૈશ્વ વિપાટિતાનિ પ્રોદ્ભિન્નસાન્દ્રપુલકે ભવતઃ શરીરે ।
દત્તાનિ રક્તમનસા મૃગરાજવધ્વા જાતસ્પૃહૈર્મુનિભિરપ્યવલોકિતાનિ

અત્ર કામુકસ્ય દન્તક્ષતાદીનિ યથા ચમત્કારકારીણિ તથા જિનસ્ય ।
યથા વા પરઃ શૃઙ્ગારી તદવલોકનાત્સસ્પૃહસ્તદ્વત્ એતદ્દૃશો મુનય ઇતિ સામ્યવિવક્ષા ॥
ક્રામન્ત્યઃ ક્ષતકોમલાઙ્ગુલિગલદ્રક્તૈઃ સદર્ભાઃ સ્થલીઃ પાદૈઃ પાતિતયાવકૈરિવ ગલદ્બાષ્પામ્બુધૌતાનના ।
ભીતા ભર્તૃકરાવલમ્બિતકરાસ્ત્વચ્છત્રુનાર્યો ઽધુના દાવાગ્રિં પરિતો ભ્રમન્તિ પુનરપ્યુદ્યદ્વિવાહા ઇવ

અત્ર ચાટુકે રાજવિષયા રતિઃ પ્રતીયતે ।
તત્ર કરુણ ઇવ શઙ્ગારો ઽપ્યઙ્ગમિતિ તયોર્ન વિરોધઃ ।
યથા એહિ ગચ્છ પતોત્તિષ્ટ વદ મૌનં સમાચર ।
એવમાશાગ્રહગ્રસ્તૈઃ ક્રીડન્તિ ધનિનો ઽર્થિભિઃ

ઇત્યત્ર, એહીતિ ક્રીઢન્તિ ગચ્છેતિ ક્રીડન્તીતિ ક્રીડનાપેક્ષયોરાગમનગમનયોર્ન વિરોધઃ ।
ક્ષિપ્તો હસ્તાવલગ્રઃ પ્રસભમભિહતો ઽપ્યાદદાનોંઽશુકાન્તં ગૃહ્ણન્ કેશેષ્વપાસ્તશ્વરણનિપતિતો નેક્ષિતઃ સંભ્રમેણ ।
આલિઙ્ગન્ યો ઽવધૂતસ્ત્રિપુરયુવતિભિઃ સાશ્રુનેત્રોત્પલાભિઃ કામીવાર્દ્રાપરાધઃ સ દહતુ દુરિતં શાંભવો વઃ શરાગ્નિઃ

ઇત્યત્ર ત્રિપુરરિપુપ્રભાવાતિશયસ્ય કરુણો ઽઙ્ગમ્ તસ્ય તુ શૃઙ્ગારઃ, તથાપિ ન કરુણે વિશ્રાન્તિરિતિ તસ્યાઙ્ગતૈવ ।
અથવા પ્રાક્ યથા કામુક આચરતિ સ્મ તથા શરાગ્નિરિતિ શૃઙ્ગારપોષિતેન કરુણેન મુખ્ય એવાર્થ ઉપોદ્બલ્યતે ।
ઉક્તં હિ "ગુણઃ કૃતાત્મસંસ્કારઃ પ્રધાનં પ્રતિપદ્યતે ।
પ્રધાનસ્યોપકારે હિ તથા ભૂયસિ વર્તતેઽ; ॥
ઇતિ ॥
પ્રાક્ પ્રતિપાદિતસ્ય રસસ્ય રસાન્તરેણ ન વિરોધઃ, નાપ્યઙ્ગાઙ્ગિભાવો ભવતિ, ઇતિ રસશબ્દેનાત્ર સ્થાયિભાવ ઉપલક્ષ્યતે ॥
ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે દોષદર્શનો નામ સપ્તમ ઉલ્લાસઃ

॥ અથ અષ્ટમ ઉલ્લાસઃ ॥
એવં દોષાનુક્ત્વા ગુણાલંકારવિવેકમાહ (સૂ- 87)
યે રસસ્યાઙ્ગિનો ધર્માઃ શૌર્યાદય ઇવાત્મનઃ ।
ઉત્કર્ષહેતવસ્તે સ્યુરચલસ્થિતયો ગુણાઃ

આત્મન એવ હિ યથા શૌર્યાદયો નાકારસ્ય તથા રસસ્યૈવ માધુર્યાદયો ગુણા ન વર્ણાનામ્ ।
ક્વચિતુ શૌર્યાદિસમુચિતસ્યાકારમહચ્વાદેર્દર્શનાત્ "આકાર એવાસ્ય શૂરઃઽ; ઇત્યાદેર્વ્યવહારાદન્યત્રાશૂરે ઽપિ વિતતાકૃતિત્વમાત્રેણ "શૂરઃઽ; ઇતિ ક્વાપિ શૂરે ઽપિ મૂર્તિલાઘવમાત્રેણ "અશૂરઃઽ; ઇતિ, અવિશ્રાન્તપ્રતીતયો યથા વ્યવહરન્તિ તદ્વન્મધુરાદિવ્યઞ્જકસુકુમારાદિવર્ણાનાં મધુરાદિવ્યવહારપ્રવૃત્તેરમધુરાદિરસાઙ્ગાનાં વર્ણાનાં સૌકુમાર્યાદિમાત્રેણ માધુર્યાદિ મધુરાદિરસોપકરણાનાં તેષામસૌકુમાર્યાદેરમાધુર્યાદિ રસપર્યન્તવિશ્રાન્તપ્રતીતિવન્ધ્યા વ્યવહરન્તિ, અત એવ માધુર્યાદયો રસધર્માઃ સમુચિતૈર્વર્ણૈર્વ્યજ્યન્તે ન તુ વર્ણમાત્રાશ્રયાઃ ।
યથૈષાં વ્યઞ્જકત્વમ્ તથોદાહરિષ્યતે ॥
(સૂ- 88)
ઉપકુર્વન્તિ તં સન્તં યે ઽઙ્ગદ્વારેણ જાતુચિત્ ।
હારાદિવદલંકારાસ્તે ઽનુપ્રાસોપમાદયઃ

યે વાચકવાચ્યલક્ષણાઙ્ગાતિશયમુખેન મુખ્યં રસં સંભવિનમુપકુર્વન્તિ તે કણ્ઠાદ્યઙ્ગાનામુત્કર્ષાધાનદ્વારેણ શરીરિણો ઽપિ, ઉપકારકા હારાદય ઇવાલંકારાઃ ।
યત્ર તુ નાસ્તિ રસસ્તત્રોક્તિવૈચિત્ર્યમાત્રપર્યવસાયિનઃ ।
ક્વચિત્તુ સન્તમપિ નોપકુર્વન્તિ ।
યથાક્રમમુદાહરણાનિ-- અપસારય ઘનસારં કુરુ હારં દૂર એવ કિં કમલૈઃ ।
અલમલમાલિ મૃણાલૈઃ ઇતિ વદતિ દિવાનિશં બાલા

ઇત્યાદૌ વાચકમુખેન મનોરાગસ્તીવ્રં વિષમિવ વિસર્પત્યવિરતં પ્રમાથી નિર્ધૂમં જ્વલતિ વિધુતઃ પાવક ઇવ ।
હિનસ્તિ પ્રત્યઙ્ગં જ્વર ઇવ ગરીયાનિત ઇતો ન માં ત્રાતું તાતઃ પ્રભવતિ ન ચામ્બા ન ભવતી

ઇત્યાદૌ વાચ્યમુખેનાલંકારૌ રસમુપકુરુતઃ ॥
ચિત્તે વિહટ્ટદિ ણ ટુટ્ટદિ સા ગુણેસું સેજ્જાસુ લોટ્ટદિ વિસટ્ટદિ દિમ્મુહેસું ।
બોલમ્મિ વટ્ટદિ પવટ્ટદિ કવ્વબન્ધે ઝાણેણ ટુટ્ટદિ ચિરં તરુણી તરટ્ટી

ઇત્યાદૌ વાચકમેવ ।
મિત્રે ક્વાપિ ગતે સરોરુહવને બદ્ધાનને તામ્યતિ ક્રન્દત્સુ ભ્રમરેષુ વીક્ષ્ય દયિતાસન્નં પુરઃ સારસમ્ ।
ચક્રાહ્વેન વિયોગિના બિસલતા નાસ્વાદિતા નોજ્ઝિતા કણ્ઠે કેવલમર્ગલેવ નિહિતા જીવસ્ય નિર્ગચ્છતઃ

ઇત્યાદૌ વાચ્યમેવ ન તુ રસમ્ ।
અત્ર બિસલતા ન જીવં રોદ્ધું ક્ષમેતિ પ્રકૃતાનનુગુણોપમા ॥
એષ એવ ચ ગુણાલંકારપ્રવિભાગઃ ।
એવં ચ "સમવાયવૃચ્યા શૌર્યાદયઃ સંયોગવચ્યાતુ હારાદય ઇત્યસ્તુ ગુણાલંકારાણાં ભેદઃ, ઓજઃપ્રભૃતીનામનુપ્રાસોપમાદીનાં ચોભયેષામપિ સમબાયવૃચ્યા સ્થિતિરિતિ ગડ્ડલિકાપ્રવાહેણૈવૈષાં ભેદઃ" ઇત્યભિધાનમસત્ ॥
યદપ્યુક્તમ્ "કાવ્યશોભાયાઃ કર્તારો ધર્મા ગુણાસ્તદતિશયહેતવસ્ત્વલંકારાઃ" ઇતિ તદપિ ન યુક્તમ્ ।
યતઃ કિં સમસ્તૈર્ગુણૈઃ કાવ્યવ્યવહારઃ, ઉત કતિપયૈઃ ।
યદિ સમસ્તૈઃ, તત્કથમસમસ્તગુણા ગૌડી પાઞ્ચાલી ચ રીતિઃ કાવ્યસ્યાત્મા ।
અત કતિપયૈઃ, તતઃ અદ્રાવત્ર પ્રજ્વલત્યગ્નિરુચ્ચૈઃ પ્રાજ્યઃ પ્રોદ્યન્નુલ્લસત્યેષ ધૂમઃ

ઇત્યાદાવોજઃપ્રભૃતિષુ ગુણેષુ સત્સુ કાવ્યવ્યવહારપ્રાપ્તિઃ ।
સ્વર્ગપ્રાપ્તિરનેનૈવ દેહેન વરવર્ણિની ।
અસ્યા રદચ્છદરસો ન્યક્કરોતિતરાં સુધામ્

ઇત્યાદૌ વિશેષોક્તિવ્યતિરેકૌ ગુણનિરપેક્ષૌ કાવ્યવ્યવહારસ્ય પ્રવર્તકૌ ॥
ઇદાનીં ગુણાનાં ભેદમાહ (સૂ- 89)
માધુર્યૌજઃપ્રસાદાખ્યાસ્ત્રયસ્તે ન પુનર્દશ ।
એષાં ક્રમેણ લક્ષણમાહ (સૂ- 90)
આહ્લાદકત્વં માધુર્યં શૃઙ્ગારે દ્રુતિકારણમ્

શૃઙ્ગારે અર્થાત્ સંભોગે ।
દ્રુતિર્ગલિતત્વમિવ ।
શ્રવ્યત્વં પુનરોજઃપ્રસાદયોરપિ ॥
(સૂ- 91)
કરુણે વિપ્રલમ્ભે તચ્છાન્તે ચાતિશયાન્વિતમ્ ।
અત્યન્તદ્રુતિહેતુત્વાત્ ॥
(સૂ- 92)
દીપ્ત્યાત્મવિસ્તૃતેર્હેતુરોજ વીરરસસ્થિતિ

ચિત્તસ્ય વિસ્તારરૂપદીપ્તત્વજનકમોજઃ ॥
(સૂ- 93)
બીભત્સરૌદ્રરસયોસ્તસ્યાધિક્યં ક્રમેણ ચ ।
વીરાદ્બીભત્સે તતો રૌદ્રે સાતિશયમોજઃ ॥
(સૂ- 94)
શુષ્કેન્ધનાગ્નિવત્ સ્વચ્છજલવત્સહસૈવ યઃ

(સૂ- 95)
વ્યાપ્નોત્યન્યત્ પ્રસાદો ઽસૌ સર્વત્ર વિહિતસ્થિતિઃ ।
અન્યદિતિ ।
વ્યાપ્યમિહ ચિત્તમ્ ।
સર્વત્રેતિ ।
સર્વેષુ રસેષુ સર્વાસુ રચનાસુ ચ ॥
ગુણવૃત્ત્યા પુનસ્તેષાં વૃત્તિઃ શબ્દાર્થયોર્મતા

ગુણવૃચ્યા, ઉપચારેણ ।
તેષાં ગુણાનામ્ ।
આકારે શૌર્યસ્યેવ ॥
કુતસ્ત્રય એવ ન દશ ઇત્યાહ (સૂ- 96)
કેચિદન્તર્ભવન્ત્યેષુ દોષત્યાગાત્પરે શ્રિતાઃ ।
અન્યે ભજન્તિ દોષત્વં કુત્રચિત્ ન તતો દશ

બહૂનામપિ પદાનામેકપદવદ્ભાસનાત્મા યઃ શ્લેષઃ, યશ્વારોહાવરોહક્રમરૂપઃ સમાધિઃ, યા ચ વિકટત્વલક્ષણા, ઉદારતા યશ્વૌજોમિશ્રિતશૈથિલ્યાત્મા પ્રસાદઃ, તેષામોજસ્યન્તર્ભાવઃ ।
પૃથક્પદત્વરૂપં માધુર્યં ભઙ્ગ્યા સાક્ષાદુપાત્તમ્ ।
પ્રસાદેનાર્થવ્યક્તિર્ગૃહીતા ।
માર્ગાભેદરૂપા સમતાક્વચિદ્દોષઃ ।
તથાહિ "માતઙ્ગાઃ કિમુ વલ્ગિતૈઃઽ; ઇત્યાદૌ સિંહાભિધાને મસૃણમાર્ગત્યાગૌ ગુણઃ ।
કષ્ટત્વગ્રામ્યત્વયોર્દુષ્ટતાભિધાનાત્તન્નિરાકરણેનાપારુષ્યરૂપં સૌકુમાર્યમ્ ઔજ્જ્વલ્યરૂપા કાન્તિશ્વ સ્વીકૃતા ।
એવં ન દશ શબ્દગુણાઃ ॥
"પદાર્થે વાક્યરચનં વાક્યાર્થે ચ પદાભિધા ।
પ્રૌઢિર્વ્યાસસમાસૌ ચ સાભિપ્રાયત્વમસ્ય ચ ॥
ઽ; ઇતિ યા પ્રૌઢિઃ ઓજ ઇત્યુક્તં તત્ વૈચિત્ર્યમાત્રમ્ ન ગુણઃ ।
તદભાવે ઽપિ કાવ્યવ્યવહારપ્રવૃત્તેઃ ।
અપુષ્ટાર્થત્વાધિકપદત્વાનવીકૃતત્વામઙ્ગલરૂપાશ્લીલગ્રામ્યાણાં નિરાકરણેન ચ સાભિપ્રાયત્વરૂપમોજઃ, અર્થવૈમલ્યાત્મા પ્રસાદઃ, ઉક્તિવૈચિત્ર્યરૂપં માધુર્યમ્ અપારુષ્યરુપં સૌકુમાર્યમ્ અગ્રામ્યત્વરુપા, ઉદારતા ચ સ્વીકૃતાનિ ।
અભિધાસ્યમાનસ્વભાવોક્ત્યલંકારેણ રસધ્વનિગુણીભૂતવ્યહ્ગ્યાભ્યાં ચ વસ્તુસ્વભાવસ્ફુટત્વરૂપા, અર્થવ્યક્તિઃ, દીપ્તરસત્વરુપા કાન્તિશ્વ સ્વીકૃતા ।
ક્રમકૌટિલ્યાનુલ્બણત્વોપપત્તિયોગરૂપઘટનાત્મા શ્લેષો ઽપિ વિચિત્રત્વમાત્રમ્ ।
અવૈષમ્યસ્વરૂપા સમતા દોષાભાવમાત્રં ન પુનર્ગુણઃ ।
કઃ ખલ્વનુન્મત્તો ઽન્યસ્ય પ્રસ્યાવે ઽન્યદભિદધ્યાત્ ।
અર્થસ્યાયોનેરન્યચ્છાયાયોનેર્વા યદિ ન ભવતિ દર્શનં તત્કથં કાવ્યમ્ ઇત્યર્થદૃષ્ટિરૂપઃ સમાધિરપિ ન ગુણઃ ॥
(સૂ- 97)
તેન નાર્થગુણા વાચ્યાઃ વાચ્યાઃ વક્તવ્યાઃ ॥
(સૂ- 98)
પ્રોક્તાઃ શબ્દગુણાશ્વ યે ।
વર્ણાઃ સમાસો રચના તેષાં વ્યઞ્જકતામિતાઃ

કે કસ્ય ઇત્યાહ (સૂ- 99)
મૂર્ધ્નિ વર્ગાન્ત્યગાઃ સ્પર્શા અટવર્ગા રણૌ લઘૂ ।
અવૃત્તિર્મધ્યવૃત્તિર્વા માધુર્યે ઘટના તથા

ટઠડઢવર્જિતાઃ કાદયો માન્તાઃ શિરસિ નિજવર્ગાન્ત્યયુક્તાઃ, તથા રેફણકારૌ હ્રસ્વાન્તરિતાવિતિ વર્ણાઃ સમાસાભાવો મધ્યમઃ સમાસો વેતિ સમાસઃ, તથા માધુર્યવતી પદાન્તરયોગેન રચના માધુર્યસ્ય વ્યઞ્જિકા ।
ઉદાહરણમ્ અનઙ્ગરઙ્ગપ્રતિમં તદઙ્ગં ભઙ્ગીભિરઙ્ગીકૃતમાનતાઙ્ગ્યાઃ ।
કુર્વન્તિ યૂનાં સહસા યથૈતાઃ સ્વાન્તાનિ શાન્તાપરચિન્તનાનિ

(સૂ- 100)
યોગ આદ્યતૃતીયાબ્યામન્ત્યયો રેણ તુલ્યયોઃ ।
ટાદિઃ શષૌ વૃત્તિદૈર્ધ્યં ગુમ્ફ ઉદ્ધત ઓજસિ

વર્ગપ્રથમતૃતીયાભ્યામન્ત્યયોઃ, દ્વિતીયચતુર્થયોઃ, રેફેણ, અધ ઉપરિ, ઉભયત્ર વા યસ્ય કસ્યચિત્ તુલ્યયોઃ, તેન તસ્યૈવ સંબન્ધઃ ટવર્ગો ઽર્થાત્ ણકારવર્જઃ શકારષકારૌ દીર્ઘસમાસઃ, વિકટા સંઘટના, ઓજસઃ ।
ઉદાહરણમ્--મૂર્ધ્નામુદ્વૃત્તકૃત્તેત્યાદિ

(સૂ- 101)
શ્રુતિમાત્રેણ શબ્દાત્તુ યેનાર્થપ્રત્યયો ભવેત્ ।
સાધારણઃ સમગ્રાણાં સ પ્રસાદો ગુણો મતઃ

સમગ્રાણાં રસાનાં સંઘટનાનાં ચ ।
ઉદાહરણમ્ પરિમ્લાનં પીનસ્તનજઘનસંગાદુભયત- સ્તનોર્મધ્યસ્યાન્તઃ પરિમિલનમપ્રાપ્ય હરિતમ્ ।
ઇદં વ્યસ્તન્યાસં શ્ર્લથભુજલતાક્ષેપવલનૈઃ કૃશાહ્ગ્યાઃ સંતાપં વદતિ બિસિનીપત્રશયનમ્

યદ્યપિ ગુણપરતન્ત્રાઃ સંઘટનાદયસ્તથાપિ (સૂ- 102)
વક્તૃવાચ્યપ્રબન્ધાનામૌચિત્યેન ક્વચિત્ક્વચિત્ ।
રચનાવૃત્તિવર્ણાનામન્યથાત્વમપીષ્યતે

ક્વચિદ્વાચ્યપ્રબન્ધાનપેક્ષયા વક્ત્રૌચિત્યાદેવ રચનાદયઃ ।
યથા મન્તાયસ્તાર્ણવામ્ભઃપ્લુતકુહરચલન્મન્દરધ્વાનધીરઃ કોણાઘાતેષુ ગર્જત્પ્રલયઘનઘટાન્યોન્યસંઘટ્ટચણ્ડઃ ।
કૃષ્ણાક્રોધાગ્રડૂતઃ કુરુકુલનિધનોત્પાતનિર્ઘાતવાતઃ કેનાસ્મત્સિંહનાદપ્રતિરસિતસખો દુન્દુભિસ્તાડિતો ઽસૌ

અત્ર હિ ન વાચ્યં ક્રોધાદિબ્યઞ્જકમ્ ।
અભિનેયાર્થં ચ કાવ્યમિતિ તત્પ્રતિકૂલા ઉદ્ધતા રચનાદયઃ ।
વક્તા ચાત્ર ભીમસેનઃ ॥
ક્વચિદ્વક્તૃપ્રબન્ધાનપેક્ષયા વાચ્યૌચિત્યાદેવ રજનાદયઃ ।
યથા પ્રૌઢચ્છેદાનુરૂપોચ્છલનરયભવત્સૈંહિકેયોપઘાત- ત્રાસાકૃષ્ટાશ્વતિર્યગ્વલિતરવિરથેનારુણેનેક્ષ્યમાણમ્ ।
કુર્વત્ કાકુત્સ્થવીર્યસ્તુતિમિવ મરુતાં કન્ધરારન્ધ્રભાજાં ભાંકારૈર્ભીમમેતન્નિપતતિ વિયતઃ કુમ્ભકર્ણોત્તમાહ્ગમ્

ક્વચિદ્વક્તૃવાચ્યાનપેક્ષાઃ પ્રબન્ધોચિતા એવ તે ।
તથાહિ--આખ્યાયિકાયાં શૃઙ્ગારે ઽપિ ન મસૃણવર્ણાદયઃ કથાયાં રૌદ્રે ઽપિ નાત્યન્તમુદ્ધતાઃ, નાટકાદૌ રૌદ્રે ઽપિ ન દીર્ઘસમાસાદયઃ ।
એવમન્યદપ્યૌચિત્યમનુસર્તવ્યમ્ ॥
ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે ગુણાલંકારભેદનિયતગુણનિર્ણયો નામ અષ્ટમ ઉલ્લાસઃ

॥
॥ અથ નવમ ઉલ્લાસઃ ॥
ગુણવિવેચને કૃતે ઽલંકારાઃ પ્રાપ્તાવસરાઃ, ઇતિ સંપ્રતિ શબ્દાલંકારાનાહ (સૂ- 103)
યદુક્તમન્યથા વાક્યમન્યથાન્યેન યોજ્યતે ।
શ્લેષેણ કાક્વા વા જ્ઞેયા સા વક્રોક્તિસ્તથા દ્વિધા

તથેતિ શ્લેષવક્રોક્તિઃ કાકુવક્રોક્તિશ્વ ।
તત્ર પદભઙ્ગશ્લેષેણ યથા નારીણામનુકૂલમાચરસિ ચેજ્જાનાસિ કશ્વેતનો વામાનાં પ્રિયમાદધાતિ હિતકૃન્નૈવાબલાનાં ભવાન્ ।
યુક્તં કિં હિતકર્તનં નનુ બલાભાવપ્રસિદ્ધાત્મનઃ સામર્થ્યં ભવતઃ પુરન્દરમતચ્છેદં વિધાતું કુતઃ

અભઙ્ગશ્લેષેણ યથા અહો કેનેદૃશી બુદ્ધિર્વારુણા તવ નિર્મિતા ।
ત્રિગુણા શ્રૂયતે બુદ્ધિર્ન તુ દારુમયી ક્વચિત્

કાક્વા યથા ગુરુજનપરતન્ત્રતયા દૂરતરં દેશમુદ્યતો ગન્તુમ્ ।
અલિકુલકોકિલલલિતે નૈષ્યતિ સખિ સુરભિસમયે ઽસૌ

(સૂ- 104)
વર્ણસામ્યમનુપ્રાસઃ
સ્વરવૈસાદૃશ્યે ઽપિ વ્યઞ્જનસદૃશત્વં વર્ણસામ્યમ્ ।
રસાદ્યનુગતઃ પ્રકૃષ્ટો ન્યાસો ઽનુપ્રાસઃ ।
(સૂ- 105)
છેકવૃત્તિગતો દ્વિધા ।
છેકાઃ, વિદગ્ધાઃ ।
વૃત્તિર્નિયતવર્ણગતો રસવિષયો વ્યાપારઃ ।
ગત ઇતિ છેકાનુપ્રાસો વૃચ્યનુપ્રાસશ્વ ।
કિં તયોઃ સ્વરૂપમ્, ઇત્યાહ--
(સૂ- 106)
સો ઽનેકસ્ય સકૃત્પૂર્વઃ
અનેકસ્ય, અર્થાત વ્યઞ્જનસ્ય સકૃદેકવારં સાદૃશ્યં છેકાનુપ્રાસઃ ।
ઉદાહરણમ્ તતો ઽરુણપરિસ્પન્દમન્દીકૃતવપુઃ શશી ।
દધ્રે કામપરિક્ષામકામિનીગણ્ડપાણ્ડુતામ્

(સૂ- 107)
એકસ્યાપ્યસકૃત્પરઃ

એકસ્ય, અપિશબ્દાદનેકસ્ય વ્યજ્જનસ્ય દ્વિર્બહુકૃત્વો વા સાદૃશ્યં વૃચ્યનુપ્રાસઃ ।
તત્ર (સૂ- 108)
માધુર્યવ્યઞ્જકૈર્વર્ણૈરુપનાગરિકોચ્યતે ।
(સૂ- 109)
ઓજઃપ્રકાશકૈસ્તૈસ્તુ પરુષા
ઉભયત્રાપિ પ્રાગુદાહૃતમ્ ।
(સૂ- 110)
કોમલા પરૈઃ

પરૈઃ શેષૈઃ ।
તામેવ કેચિત્ ગ્રામ્યેતિ વદન્તિ ।
ઉદાહરણમ્ અપસારય ઘનસારં કુરુ હારં દૂર એવ કિં કમલૈઃ ।
અલમલમાલિ મૃણાલૈરિતિ વદતિ દિવાનિશં બાલા

(સૂ- 111)
કેષાંચિદેતા વૈદર્ભીપ્રમુખા રીતયો મતાઃ ।
એતાસ્તિસ્રો વૃત્તયઃ, વામનાદીનાં મતે વૈદર્ભીગૌડીપાઞ્ચાલ્યાખ્યા રીતયો મતાઃ ॥
(સૂ- 112)
શાબ્દસ્તુ લાટાનુપ્રાસો ભેદે તાત્પર્યમાત્રતઃ

શબ્દગતો ઽનુપ્રાસઃ શબ્દાર્થયોરભેદે ઽપ્યન્વયમાત્રભેદાત્ લાટજનવલ્લભત્વાચ્ચ લાટાનુપ્રાસઃ ।
એષ પદાનુપ્રાસ ઇત્યન્યે ॥
(સૂ- 113)
પદાનાં સઃ
સ ઇતિ લાટાનુપ્રાસઃ ।
ઉદાહરણમ્ યસ્ય ન સવિધે દયિતા દવદહનસ્તુહિનદીધિતિસ્તસ્ય ।
યસ્ય ચ સવિધે દયિતા દવદહનસ્તુહિનદીધિતિસ્તસ્ય

(સૂ- 114)
પદસ્યાપિ
અપિશબ્દેન સ ઇતિ સમુચ્ચીયતે ।
ઉદાહરણમ્ વદનં વરવર્ણિન્યાસ્તસ્યાઃ સત્યં સુધાકરઃ ।
સુધાકરઃ ક્વ નુ પુનઃ કલઙ્કવિકલો ભવેત્

(સૂ- 115)
વૃત્તાવન્યત્ર તત્ર વા ।
નામ્નઃ સ વૃચ્યવૃચ્યોશ્ચ
એકસ્મિન્ સમાસે ભિન્ને વા સમાસે સમાસાસમાસયોર્વા નામ્નઃ પ્રાતિપદિકસ્ય ન તુ પદસ્ય સારૂપ્યમ્ ।
ઉદાહરણમ્ સિતકરકરરુચિતવિભા વિભાકરાકાર ધરણિધર કીર્તિઃ ।
પૌરુષકમલા કમલા સાપિ તવૈવાસ્તિ નાન્યસ્ય

(સૂ- 116)
તદેવં પઞ્ચધા મતઃ

(સૂ- 117)
અર્થે સત્યર્થભિન્નાનાં વર્ણાનાં સા પુનઃશ્રુતિઃ ।
યમકમ્
સમરસમરસો ઽયમિત્યાદાવેકેષામર્થવચ્વે, અન્યેષામનર્થકત્વે ભિન્નાર્થાનામિતિ ન યુજ્યતે વક્તુમ્ ઇતિ, અર્થે સતીત્યુક્તમ્ ।
સેતિ સરોરસ ઇત્યાદિવૈલક્ષણ્યેન તેનૈવ ક્રમેણ સ્થિતા ।
(સૂ- 118)
પાદતદ્ભાગવૃત્તિ તદ્યાત્યનેકતામ્

પ્રથમો દ્વિતીયાદૌ દ્વિતીયસ્તૃતીયાદૌ તૃતીયશ્વતુર્થે પ્રથમસ્ત્રિષ્વપીતિ સપ્ત ।
પ્રથમો દ્વિતીયે તૃતીયશ્વતુર્થે પ્રથમશ્વતુર્થે દ્વિતીયસ્તૃતીયે, ઇતિ દ્વે ।
તદેવં પાદજં નવભેદમ્ ।
અર્ધાવૃત્તિઃ શ્લોકાવૃત્તિશ્વેતિ દ્વે ।
દ્વિધા વિભક્તે પાદે પ્રથમાદિપાદાદિભાગઃ પૂર્વવત્ દ્વિતીયાદિપાદાદિભાગેષુ, અન્તભાગો ઽન્તભાગેષ્વિતિ વિંશતિર્બેદાઃ શ્લોકાન્તરે હિ નાસૌ ભાગાવૃત્તિઃ ।
ત્રિખણ્ડે ત્રિંશત્ ચતુઃખણ્ડે ચત્વારિંશત્ ।
પ્રથમપાદાદિગતાન્ત્યાર્ધાદિભાગો દ્વિતીયપાદાદિગતે, આદ્યાર્ધાદિભાગે યમ્યતે, ઇત્યાદ્યન્વર્થતાનુસરણેનાનેકભેદમ્ અન્તાદિકમ્ આદ્યન્તિકમ્ તત્સમુચ્ચયઃ, મધ્યાંદિકમ્ આદિપધ્યમ્ અન્તમધ્યમ્ મધ્યાન્તિકં તેષાં સમુચ્ચયઃ ।
તથા તસ્મિન્નેવ પાદે, આદ્યાદિભાગાનાં મધ્યાદિભાગેષુ,અનિયતે ચ સ્થાને, આવૃત્તિરિતિ પ્રભૂતતમભેદમ્ ।
તદેતત્કાવ્યાન્તર્ગડુભૂતમ્ ઇતિ નાસ્ય ભેદલક્ષણં કૃતમ્ ।
દિઙ્બાત્રમુદાહ્રિયતે સન્નારીભરણોમાયમારાધ્ય વિધુશેખરમ્ ।
સન્નારીભરણો ઽમાયસ્તતસ્ત્વં પૃથિવીં જય

વિનાયમેનો નયતાસુખાદિના વિના યમેનોનયતા સુખાદિના ।
મહાજનો ઽદીયત માનસાદરં મહાજનોદી યતમાનસાદરમ્

સ ત્વારમ્ભરતો ઽવશ્યમબલં વિતતારવમ્ ।
સર્વદા રણમાનૈષીદવાનલસમસ્થિતઃ

સચ્વારમ્ભરતો ઽવશ્યમવલમ્બિતતારવમ્ ।
સર્વદારણમાનૈષી દવાનલસમસ્થિતઃ

અનન્તમહિમવ્યાપ્તવિશ્વાં વેધા ન વેદ યામ્ ।
યા ચ માતેવ ભજતે પ્રણતે માનવે દયામ્

યદાનતો ઽયદાનતો નયાત્યયં ન યાત્યયમ્ ।
શિવેહિતાં શિવે હિતાં સ્મરામિતાં સ્મરામિ તામ્

સરસ્વતિ પ્રસાદં મે સ્થિતિં ચિત્તસરસ્વતિ ।
સર સ્વતિ કુરુ ક્ષેત્રકુરુક્ષેત્રસરસ્વતિ

સસાર સાકં દર્પેણ કંદર્પેણ સસારસા ।
શરન્નવાના વિભ્રાણા નાબિભ્રાણા શરન્નવા

મધુપરાજિપરાજિતમાનિનીજનમનઃસુમનઃસુરભિ શ્રિયમ્ ।
અભૃત વારિતવારિજવિપ્લવં સ્ફુટિતતામ્રતતામ્રવણં જગત્

એવં વૈચિત્ર્યસહસ્રૈઃ સ્થિતમન્યદુન્નેયમ્ ॥
(સૂ- 119)
વાચ્યભેદેન ભિન્ના યત્ યુગપદ્ભાષણસ્પૃશઃ ।
શ્લિષ્યન્તિ શબ્દાઃ શ્લેષો ઽસાવક્ષરાદિભિરષ્ટધા

"અર્થભેદેન શબ્દભેદઃઽ; ઇતિ દર્શને "કાવ્યમાર્ગે સ્વરો ન ગણ્યતેઽ; ઇતિ ચ નયે વાચ્યભેદેન ભિન્ના અપિ શબ્દા યત્ યુગપદુચ્ચારણેન શ્લિષ્યન્તિ ભિન્નં સ્વરૂપમપહ્નુવતે સ શ્લેષઃ ।
સ ચ વર્ણપદલિઙ્ગભાષાપ્રકૃતિપ્રત્યયવિભક્તિવચનાનાં ભેદાદષ્ટધા ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- અલંકારઃ શઙ્કાકરનરકપાલં પરિજનો વિશીર્ણાઙ્ગો ભૃઙ્ગી વસુ ચ વૃષ એકો બહુવયાઃ ।
અવસ્થેયં સ્થાણોરપિ ભવતિ સર્વામરગુરો- ર્વિધૌ વક્રે મૂર્ધ્નિ સ્થિતવતિ વયં કે પુનરમી

પૃથુકાર્તસ્વરપાત્રં ભૂષિતનિઃ શેષપરિજનં દેવ ।
વિલસત્કરેણુગહનં સંપ્રતિ સમમાવયોઃ સદનમ્

ભક્તિપ્રહ્વવિલોકનપ્રણયિની નીલોત્પલસ્પર્ધિની ધ્યાનાલમ્બનતાં સમાધિનિરતૈર્નીતેહિતપ્રાપ્તયે ।
લાવણ્યસ્ય મહાનિધી રસિકતાં લક્ષ્મીદૃશોસ્તન્વતી યુષ્માકં કુરુતાં ભવાર્તિશમનં નેત્રે તનુર્વા હરેઃ

એષ વચનશ્લેષો ઽપિ ।
મહદેસુરસંધમ્મે તમવસમાસંગમાગમાહરણે ।
હરબહુસરણં તં ચિત્તમોહમવસરૌમે સહમા

અયં સર્વાણિ શાસ્ત્રાણિ હૃદિ જ્ઞેષુ ચ વક્ષ્યતિ ।
સામર્થ્યકૃદમિત્રાણાં મિત્રાણાં ચ નૃપાત્મજઃ

રજનિરમણમૌલેઃ પાદપઝાવલોકક્ષણસમયપરાપ્તાપૂર્વસંપત્સહસ્રમ્ ।
પ્રમથનિવહમધ્યે જાતુચિચ્વત્પ્રસાદાદહમુચિતરુચિઃ સ્યાન્નન્દિતા સા તથા મે

સર્વસ્વં હર સર્વસ્ય ત્વં ભવચ્છેદતત્પરઃ ।
નયોપકારસાંમુખ્યમાયાસિ તનુવર્તનમ્

(સૂ- 120)
ભેદાભાવાત્પ્રકૃત્યાદેર્ભેદો ઽપિ નવમો ભવેત્ ।
નવમો ઽપીત્યપિર્ભિન્નક્રમઃ ।
ઉદાહરણમ્-- યો ઽસકૃત્પરગોત્રાણાં પક્ષચ્છેદક્ષણક્ષમઃ ।
શતકોટિદતાં બિભ્રદ્વિબુધેન્દ્રઃ સ રાજતે

અત્ર પ્રકરણાદિનિયમાભાવાત્ દ્વાવપ્યર્થૌ વાચ્યૌ ॥
નનુ સ્વરિતાદિગુણભેદાત્ ભિન્નપ્રયત્નોચ્ચાર્યાણાં તદભાવાદભિન્નપ્રયત્નોચ્ચાર્યાણાં ચ શબ્દાનાં બન્ધે ઽલંકારાન્તરપ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ શબ્દશ્લેષો ઽર્થશ્લેષશ્વેતિ દ્વિવિધો ઽપ્યર્થાલંકારમધ્યે પરિગણિતો ઽન્યૈરિતિ કથમયં શબ્દાલંકારઃ ।
ઉચ્યતે--ઇહ દોષગુણાલંકારાણાં શબ્દાર્થગતત્વેન યો વિભાગઃ સઃ, અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામેવ વ્યવતિષ્ઠતે ।
તથાહિ--કષ્ટત્વાદિગાઢત્વાદ્યનુપ્રાસાદયઃ, વ્યર્થત્વાદિપ્રૌઢ્યાદ્યુપમાદયસ્તદ્ભાવતદભાવાનુવિધાય્ ઇત્વાદેવ શબ્દાર્થગતત્વેન વ્યવસ્થાપ્યન્તે ।
સ્વયં ચ પલ્લવાતામ્રભાસ્વત્કરવિરીજિતા ।
ઇત્યભઙ્ગઃ પ્રભાતસંધ્યેવાસ્વાપફલલુબ્ધેહિતપ્રદા

ઇતિ સભઙ્ગઃ ઇતિ દ્વાવપિ શબ્દૈકસમાશ્રયાવિતિ દ્વયોરપિ શબ્દશ્લેષત્વમુપપન્નમ્ ન ત્વાદ્યસ્યાર્થશ્લેષત્વમ્ ।
અર્થશ્લેષસ્ય તુ સ વિષયઃ, યત્ર શબ્દપરિવર્તને ઽપિ ન શ્લેષત્વખણ્ડના ।
યથા સ્તોકેનોન્નતિમાયાતિ સ્તોકેનાયાત્યધોગતિમ્ ।
અહો સુસદૃશી વૃત્તિસ્તુલાકોટેઃ ખલસ્ય ચ

ન ચાયમુપમાપ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ શ્લેષઃ, અપિ તુ શ્લેષપ્રતિભોત્પત્તિહેતુરુપમા ।
તથાહિ--યથા "કમલમિવ મુખં મનોજ્ઞમેતત્કચતિતરામ્ઽ; ઇત્યાદૌ ગુણસામ્યે ક્રિયાસામ્યે, ઉભયસામ્યે વા, ઉપમા ।
તથા "સકલકલં પુરમેતઞ્જાતં સંપ્રતિ સુધાશુબિમ્બમિવઽ; ઇત્યાદૌ શબ્દમાત્રસામ્યે ઽપિ સાયુક્તૈવ ।
તથા હ્યુક્તં રુદ્રટેન "સ્ફુટમર્થાલંકારાવેતાવુતાવુપમાસમુચ્ચયૌ કિં તુ ।
આશ્રિત્ય શબ્દમાત્રં સામાન્યમિહાપિ સંભવતઃ" ॥
ઇતિ ।
ન ચ "કમલમિવ મુખમ્ઽ; ઇત્યાદિઃ સાધારણધર્મપ્રયોગશૂન્ય ઉપમાવિષય ઇતિ વક્તું યુક્તમ્ પૂર્ણોપમાયા નિર્વિષયત્વાપત્તેઃ ॥
દેવ ત્વમેવ પાતાલમાશાનાં ત્વં નિબન્ધનમ્ ।
ત્વં ચામરમરુદ્ભૂમિરેકો લોકત્રયાત્મકઃ

ઇત્યાદિઃ શ્લેષસ્ય ચોપમાદ્યલંકારવિવિક્તો ઽસ્તિ વિષય ઇતિ ।
દ્વયોર્યોગે, સંકર એવ ।
ઉપપત્તિપર્યાલોચને તુ, ઉપમાયા એવાયં યુક્તો વિષયઃ ।
અન્યથા વિષયાપહાર એવ પૂર્ણોપમાયાઃ સ્યાત્ ।
ન ચ "અબિન્દુસુન્દરી નિત્યં ગલલ્લાવણ્યબિન્દુકાઽ; ઇત્યાદૌ વિરોધપ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ શ્લેષઃ, અપિ તુ શ્લેષપ્રતિભોત્પત્તિહેતુર્વિરોધઃ ।
ન હ્યત્રાર્થદ્વયપ્રતિપાદકઃ શબ્દશ્લેષઃ, દ્વિતીયાર્થસ્ય પ્રતિભાતમાત્રસ્ય પ્રરોહાભાવાત્ ।
ન ચ વિરોધાબાસ ઇવ વિરોધઃ શ્લેષાભાસઃ શ્લેષઃ ।
તદેવમાદિષુ વાક્યેષુ શ્લેષપ્રતિભોત્પત્તિહેતુરલંકારાન્તરમેવ ।
તથા ચ સદ્વંશમુક્તામણિઃ

નાલ્પઃ કવિરિવ સ્વલ્પશ્લોકો દેવ મહાન્ ભવાન્

અનુરાગવતી સંધ્યા દિવસસ્તત્પુરઃસરઃ ।
અહો દૈવગતિશ્વિત્રા તથાપિ ન સમાગમઃ

આદાય ચાપમચલં કૃત્વાહીનં ગુણં વિષમદૃષ્ટિઃ ।
યશ્વિત્રમચ્યુતશરો લક્ષ્યમબાઙ્ક્ષીન્નમસ્તસ્મૈ

ઇત્યાદૌવિલષ્ટપરમ્પરિનરૂપકશ્લેષવ્યતિરેકસમાસોક્તિવિરોધત્વમુચિતમ્ ન તુ શ્લેષત્વમ્ ॥
શબ્દ શ્લેષ ઇતિ ચોચ્યતે, અર્થાલંકારમધ્યે ચ લક્ષ્યતે, ઇતિ કો ઽયં નયઃ ।
કિં ચ વૈચિત્ર્યમલંકાર ઇતિ ય એવ કવિપ્રતિભાસંરમ્ભગોચરસ્તત્રૈવ વિચિત્રતા, ઇતિ સૈવાલંકારભૂમિઃ ।
અર્થમુસ્વપ્રેક્ષિત્વમેતેષાં શબ્દાનામિતિ ચેત્ અનુપ્રાસાદીનામપિ તથૈવેતિ તે ઽપ્યર્થાલંકારાઃ કિં નેચ્યન્તે ।
રસાદિવ્યજ્જકસ્વરૂપવાચ્યવિશેષસવ્યપેક્ષત્વે ઽપિ હ્યનુપ્રાસાદીનામલંકારતા ।
શબ્દગુણદોષાણામપ્યર્થાપેક્ષયૈવ ગુણદોષતા ।
અર્થગુણદોષાલંકારાણાં શબ્દાપેક્ષયૈવ વ્યવસ્થિતિરિતિ તે ઽપિ શબ્દગતત્વેનોચ્યન્તામ્ ।
"વિધૌ વક્રે મૂર્ધ્નિઽ; ઇત્યાદૌ ચ વર્ણાદિશ્લેષે, એકપ્રયત્નોચ્ચાર્યત્વે ઽર્થશ્લેષત્વં શબ્દભેદે ઽપિ પ્રસજ્યતામિત્યેવમાદિ સ્વયં વિચાર્યમ્ ॥
(સૂ- 121)
તચ્ચિત્રં યત્ર વર્ણાનાં ખઢ્ગાદ્યાકૃતિહેતુતા

સંનિવેશવિશેષેણ યત્ર ન્યસ્તા વર્ણાઃ ખડ્ગમુરજપઝાદ્યાકારમુલ્લાસયન્તિ તચ્ચિત્રં કાવ્યમ્ ।
કષ્ટં કાવ્યમેતદિતિ દિઙ્ભાત્રં પ્રદર્શ્યંતે ।
ઉદાહરણમ્-- મારારિશક્રરામેભમુખૈરાસારરંહસા ।
સારારબ્ધસ્તવા નિત્યં તદાર્તિહરણક્ષણા

માતા નતાનાં સંઘટ્ટઃ શ્રિયાં બાધિતસંભ્રમા ।
માન્યાથ સીમા રામાણાં શં મે દિશ્યાદુમાદિમા

(ખડ્ગબન્ધઃ) સરલા બહુલારમ્ભતરલાલિબલારવા ।
વારલાબહુલામન્દકરલાબહુલામલા

(મુરજબન્ધઃ) ભાસતે પ્રતિભાસાર રસાભાતાહતાવિભા ।
ભાવિતાત્મા શુભા વાદે દેવાભા બત તે સભા

(પઝબન્ધઃ) રસાસાર રસા સારસાયતાક્ષ ક્ષતાયસા ।
સાતાવાત તવાતાસા રક્ષતસ્ત્વસ્ત્વતંક્ષર

(સર્વતોભદ્રમ્) સંભવિનો ઽપ્યન્તે પ્રભેદાઃ શક્તિમાત્રપ્રકાશકા ન તુ કાવ્યરૂપતાં દધતીતિ ન પ્રદર્શ્યન્તે ॥
(સૂ- 122)
પુનરુક્તવદાભાસો વિભિન્નાકારશબ્દગા ।
એકાર્થતેવ
ભિન્નરૂપસાર્થકાનર્થકશ્બ્દનિષ્ઠમેકાર્થત્વેન મુખે ભાસનં પુનરુક્તવદાભાસઃ ।
સ ચ (સૂ- 123)
શબ્દસ્ય
સભહ્ગાભઙ્ગરૂપકેવલશબ્દનિષ્ઠઃ ।
ઉદાહરણમ્-- અરિવધદેહશરીરઃ સહસા રથિસૂતતુરગપાદાતઃ ।
ભાતિ સદાનત્યાગઃ સ્થિરતાયામવનિતલતિલકઃ

ચકાસત્યઙ્ગનારામાઃ કૌતુકાનન્દહેતવઃ ।
તસ્ય રાજ્ઞઃ સુમનસો વિબુધાઃ પાર્શ્વવર્તિનઃ

(સૂ- 124)
તથા શબ્દાર્થયોરયમ્

ઉદાહરણમ્-- તનુવપુરજઘન્યો ઽસૌ કરિકુઞ્જરરુધિરરક્તખરનખરઃ ।
તેજોધામ મહઃપૃથુમનસામિન્દ્રો હરિર્જિષ્ણુઃ

અત્રૈક્સમિન્ પદે પરિવર્તિંતે નાલંકાર ઇતિ શબ્દાશ્રયઃ, અપરસ્મિસ્તુ પરિવર્તિતે ઽપિ સ ન હીયતે, ઇત્યર્થનિષ્ઠ ઇત્યુભયાલંકારો ઽયમ્ ॥
ઇતિ કાવ્યપ્રકાશે શબ્દાલંકારનિર્ણયો નામ નવમ ઉલ્લાસઃ ॥
॥ અથ દશમ ઉલ્લાસઃ ॥
અર્થાલંકારાનાહ-- (સૂ- 125)
સાધર્મ્યમુપમા ભેદે
ઉપમાનોપમેયયોરેવ ન તુ કાર્યકારણાદિકયોઃ સાધર્મ્યં ભવતીતિ તયોરેવ સમાનેન ધર્મેણ સંબન્ધ ઉપમા ।
ભેદગ્રહણમનન્વયવ્યવચ્છેદાય ॥
(સૂ- 126)
પૂર્ણા લુપ્તા ચ ઉપમાનોપમેયસાધારણધર્મોપમાપ્રતિપાદકાનુમુપાદાને પૂર્ણા, એકસ્ય દ્વયોસ્ત્રયાણાં વા લોપે લુપ્તા ।
(સૂ- 127)
અગ્રિમા પૂર્ણા ।
શ્રૌત્યાર્થી ચ ભવેદ્વાક્યે સમાસે તદ્ધિતે તથા

યથેવવાદિશબ્દા યત્પરાસ્તસ્યૈવોપમાનતાપ્રતીતિરિતિ યદ્યપ્યુમાનવિશેષણાન્યેતે તથાપિ શબ્દશક્તિમહિમ્ના શ્રુત્યૈવ ષષ્ઠીવત્ સંબન્દં પ્રતિપાદયન્તીતિ તત્સદ્ભાવે શ્રૌતી, ઉપમા ।
તથૈવ "તત્ર તસ્યેવ" ઇત્યનેનેવાર્થે વિહિતસ્ય વતેરુપાદાને ॥
"તેન તુલ્યં મુખમ્ઽ; ઇત્યાદાવુપમેયે, એવ "તત્તુલ્યમસ્યઽ; ઇત્યાદૌ ચોપમાને, એવ "ઇદં ચ તચ્ચ તુલ્યમ્ઽ; ઇત્યુભયત્રાપિ તુલ્યાદિશબ્દાનાં વિશ્રાન્તિરિતિ સામ્યપર્યાલોચનયા તુલ્યતાપ્રતીતિરિતિ સાધર્મ્યસ્યાર્થત્વાત્તુલ્યાદિશબ્દોપાદાને, આર્થી તદ્વત્ "તેન તુલ્યં ક્રિયા ચેદ્વતિઃઽ; ઇત્યનેન વિહિતસ્ય વતેઃ સ્થિતૌ ।
"ઇવેન નિત્યસમાસો વિભક્ત્યલોપઃ પૂર્વપદપ્રકૃતિસ્વરત્વં ચ" ઇતિ નિત્યસમાસે, ઇવશબ્દયોગે સમાસગા ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- સ્વપ્ને ઽપિ સમરેષુ ત્વાં વિજયશ્રીર્ન મુઞ્ચતિ ।
પ્રભાવપ્રભવં કાન્તં સ્વાધીનપતિકા યથા

ચકિતહરિણલોલલોચનાયાઃ ક્રુધિ તરુણારુણતારહારિકાન્તિ ।
સરસિજમિદમાનનં ચ તસ્યાઃ સમમિતિ ચેતસિ સંમદં વિધત્તે

અત્યાયતૈર્નિયમકારિભિરૂદ્ધતાનાં દિવ્યૈઃ પ્રભાભિરનપાયમયૈરુપાયૈઃ ।
શૌરિર્ભુજૈરિવ ચતુર્ભિરદઃ સદા યો લક્ષ્મીવિલાસભવનૈર્ભુવનં બભાર

અવિતથમનોરથપથપ્રથનેષુ પ્રગુણગરિમગીતશ્રીઃ ।
સુરતરુસદૃશઃ સ ભવાનભિલષણીયઃ ક્ષિતીશ્વર ન કસ્ય

ગામ્ભીર્યગરિમા તસ્ય સત્યં ગઙ્ગાભુજઙ્ગવત્ ।
દુરાલોકઃ સ સમરે નિદાઘામ્વરરત્નવત્

સ્વાધીનપતિકા કાન્તં ભજમાના યથાં લોકોત્તરચમત્કારભૂઃ, તથા જયશ્રીસ્ત્વદાસેવનેનેત્યાદિના પ્રતીયમાનેન વિના યદ્યપિ નોક્તેર્વૈચિત્ર્યમ્, વૈચિત્ર્યં ચાલંકારઃ, તથાપિ ન ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યવ્યવહારઃ ।
ન ખલુ વ્યઙ્ગ્યસંસ્પર્શપરામર્શાદત્ર ચારુતાપ્રતીતિઃ, અપિ તુ વાચ્યવૈચિત્ર્યપ્રતિભાસાદેવ ।
રસાદિસ્તુ વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થો ઽલંકારાન્તરં ચ સર્વત્રાવ્યભિચારીત્યગણયિત્વૈવ તદલંકારા ઉદાહૃતાઃ ।
તદ્રહિતત્વેન તુ, ઉદાહ્રિયમાણા વિરસતામાવહન્તીતિ પૂર્વાપરવિરુદ્ધાભિધાનમિતિ ન ચોદનીયમ્ ॥
(સૂ- 128)
તદ્વત્ ધર્મસ્ય લોપે સ્યાત્ ન શ્રૌતી તદ્ધિતે પુનઃ ।
ધર્મઃ સાધારણઃ ।
તદ્ધિતે કલ્પબાદૌ ત્વાર્થ્યેવ ।
તેન પઞ્ચ ।
ઉદાહરણમ્-- ધન્યસ્યાનન્યસામાન્યસૌજન્યોત્કર્ષશાલિનઃ કરણીયં વચશ્વેતઃ સત્યં તસ્યામૃતં યથા

આકૃષ્ટકરવાલો ઽસૌ સંપરાયે પરિભ્રમન્ ।
પ્રત્યર્થિસેનયા દૃષ્ટઃ કૃતાન્તેન સમઃ પ્રભુઃ

કરવાલૈવાચારસ્તસ્ય વાગમૃતોપમા ।
વિષકલ્પં મનો વેત્સિ યદિ જીવસિ તત્સખે

(સૂ- 129)
ઉપમાનાનુપાદાને વાક્યગાથ સમાસગા

સઅલકરણપરવીસામસિરિવિઅરણં ણ સરસકવ્વસ્સ ।
દીસૈ અહ વ ણિસમ્મૈ સરિસં અંસંસમેત્તેણ

કવ્વસ્સેત્યત્ર કવ્વસમમિતિ સરિસમિત્યત્ર ચ ણૂણમિતિ પાઠે, એષૈવ સમાસગા ॥
(સૂ- 130)
વાદેર્લોપે સમાસે સા કર્માધારક્યચિ ક્યઙિ ।
કર્મકર્ત્રોર્ણમુલિ
વાશબ્દઃ, ઉપમાદ્યોતક ઇતિ વાદેરુપમાપ્રતિપાદકસ્ય લોપે ષટ્ સમાસેન સર્મણો ઽધિકરણાચ્ચોત્પન્નેન ક્યચા કર્તુઃ ક્યઙા કર્મકર્ત્રોરુપપદયોર્ણમુલા ચ ભવેત્ ॥
ઉદાહરણમ્-- તતઃ સુમુદનાથેન કામિનીગણ્ડપાણ્ડુના ।
નેત્રાનન્દેન ચન્દ્રેણ માહેન્દ્રી દિગલંકૃતા

તથા અસિતભુજગભીષણાસિપત્રો રુહરુહિકાહિતચિત્તતૂર્ણચારઃ ।
પુલકિતતનુરુત્કપોલકાન્તિઃ પ્રતિભટવિક્રમદર્શને ઽયમાસીત્

પૈરં સુતીયતિ જનં સમરાન્તરે ઽસાવન્તઃ પુરીયતિ વિચિત્રચરિત્રચુઞ્ચુઃ ।
નારીયતે સમારસીમ્નિ કૃપાણપાણેરાલોક્ય તસ્ય ચરિતાનિ સપત્નસેના

મૃધે નિદાઘઘર્માંશુદર્શં પશ્યન્તિ તં પરે ।
સ પુનઃ પાર્થસંચારં સંચરત્યવનીપતિઃ

(સૂ- 131)
એતદ્દ્વિલોપે ક્વિપ્સમાસગા

એતયોર્ધર્મવાદ્યોઃ ।
ઉદાહરણમ્-- સવિતા વિધવતિ વિધુરપિ સવિતરતિ તથા દિનન્તિ યામિન્યઃ ।
યામિનયન્તિ દિનાનિ ચ સુખદુઃખવશીકૃતે મનસિ

પરિપન્થિમનોરાજ્યશતૈરપિ દુરાક્રમઃ ।
સંપરાયપ્રવૃત્તૌઽસૌ રાજતે રાજકુઞ્જરઃ

(સૂ- 132)
ધર્મોપમાનયોર્લોપે વૃત્તૌ વાક્યે ચ દૃશ્યતે ।
ટુણ્ટુણ્ણન્તો મરિહસિ કણ્ટઅકલિઆઇં કેઐવણાઇં ।
માહૈકુસુમસરિચ્છં ભમર ભમન્તો ણ પાવિહિસિ

કુસુમેણ સમમિતિ પાઠે વાક્યગા ।
(સૂ- 133)
ક્યચિ વાદ્યુપમેયાસે
આસે નિરાસે ।
અરાતિવિક્રમાલોકવિકસ્વરવિલોચનઃ ।
કૃપાણોદગ્રદોર્દણ્ડઃ સ સહસ્રાયુધીયતિ

અત્રાત્મા, ઉપમેયઃ ।
(સૂ- 134)
ત્રિલોપે ચ સમાસગા

ત્રયાણાં વાદિધર્મોપમાનાનામ્ ।
ઉદાહરણમ્-- તરુણિમનિ કૃતાવલોકના લલિતવિલાસવિતીર્ણવિગ્રહા ।
સ્મરશરવિસરાચિતાન્તરા મૃગનયના હરતે મુનેર્મનઃ

અત્ર સપ્તમ્યુપમાનેત્યાદિના યદા સમાસલોપૌ ભવતઃ, તદેદમુદાહરણમ્ ॥
ક્રૂરસ્યાચારસ્યાયઃશૂલતયાધ્યવસાયાત્ અયઃશૂલેનાન્વિચ્છતિ "આયઃશૂલિકઃઽ; ઇત્યતિશયોક્તિર્ન તુ ક્રૂરાચારોપમેયતૈક્ષ્ણ્યધર્મવાદીનાં લોપે ત્રિલોપેયમુપમા ।
એવમેકોનવિંશતિર્લુપ્તાઃ પૂર્ણાભિઃ સહ પઞ્ચવિંશતિઃ ॥
અનયેનેવ રાજ્યશ્રીર્દૈન્યેનેવ મનસ્વિતા ।
મમ્લૌ સાથ વિષાદેન પઝિનીવ હિમામ્ભસા

ઇત્યભિન્ને સાધારણે ધર્મે, જ્યોત્સ્નેવ નયનાનન્દઃ સુરેવ મદકારણમ્ ।
પ્રભુતેવ સમાકૃષ્ટસર્વલોકા નિતમ્બિની

ઇતિ ભેન્ને ચ તસ્મિન્ એકસ્યૈવ બહૂપમાનોપાદાને માલોપમા ।
યથોત્તરમુપમેયસ્યોપમાનત્વે પૂર્વવદભિન્નભિન્નધર્મત્વે, અનવરતકનકવિતરણજલલવભૃતકરતરઙ્ગિતાર્થિતતેઃ ।
ભણિતિરિવ મતિર્મતિરિવ ચેષ્ટા ચેષ્ટેવ કીર્તિરતિવિમલા

મતિરિવ મૂર્તિર્મધુરા મૂર્તિરિવ સભા પ્રભાવચિતા ।
તસ્ય સભેવ જયશ્રીઃ શક્યા જેતું નૃપસ્ય ન પરેષામ્

ઇત્યાદિકા રશનોપમા ચ ન લક્ષિતા, એવંવિધવૈચિત્ર્યસહસ્રસંભવાત્ ઉક્તભેદાનતિક્રમાચ્ચ ॥
(સૂ- 135)
ઉપમાનોપબમેયત્વે, એકસ્યૈવૈકવાક્યગે ।
અનન્વયઃ
ઉપમાનાન્તરસંબન્ધાભાવો ઽનન્વયઃ ।
ઉદાહરણમ્-- ન કેવલં ભાતિ નિતાન્તકાન્તિર્નિંતમ્બિની સૈવ નિતમ્બિનીવ ।
યાવદ્વિલાસાયુધલાસ્યવાસાસ્તે તદ્વિલાસા ઇવ તદ્વિલાસાઃ

(સૂ- 136)
વિપર્યાસ ઉપમેયોપમા તયોઃ

તયોઃ, ઉપમાનોપમેયયોઃ ।
પરિવૃત્તિઃ, અર્થાત્ વાક્યદ્વયે ।
ઇતરોપમાનવ્યવચ્છેદપરા, ઉપમેયેનોપમા, ઇતિ, ઉપમેયોપમા ।
ઉદાહરણમ્-- કમલેવ મતિર્મતિરિવ કમલા તનુરિવ વિભા વિભેવ તનુઃ ।
ધરણીવ ધૃચિર્ધૃતિરિવ ધરણી સતતં વિભાતિ બત યસ્ય

(સૂ- 137)
સંભાવનમથોત્પ્રેક્ષા પ્રકૃતસ્ય સમેન યત્ ।
સમેન, ઉપમાનેન ।
ઉદારહણમ્-- ઉન્મેષં યો મમ ન સહતે જાતિવૈરી નિશાયામ્ ઇન્તોરિન્તીવરદલદૃશા તસ્ય સૌન્દર્યદર્પઃ ।
નીતઃ શાન્તિં પ્રસભમનયા વક્ત્રકાન્ત્યેતિ હર્ષા- લ્લગ્રા મન્યે લલિતતનુ તે પાદયોઃ પઝલક્ષ્મીઃ

લિમ્પતીવ તમો ઽઙ્ગાનિ વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃ ।
અસત્પુરુષસેવેવ દષ્ટિર્વિફલતાં ગતા

ઇત્યાદૌ વ્યાપનાદિ લેપનાદિરૂપતયા સંભાવિતમ્ ॥
(સૂ- 138)
સસંદેહસ્તુ ભેદોક્તૌ તદનુક્તૌ ચ સંશયઃ

ભેદીક્તૌ યથા અયં માર્તણ્ડઃ કિં સ ખલુ તુરગૈઃ સપ્તભિરિતઃ કૃશાનુઃ કિં સર્વાઃ પ્રસરતિ દિશો નૈષ નિયતમ્ ।
કૃતાન્તઃ કિં સાક્ષાન્મહિષવહનો ઽસાવિતિ ચિરં સમાલોક્યાજૌ ત્વાં વિદધતિ વિકલ્પાન્ પ્રતિભટાઃ

ભેધોક્તાવિત્યનેન ન કેવલમયં નિશ્વયગર્ભો યાવન્નિસ્વયાન્તો ઽપિ સંદેહઃ સ્વીકૃતઃ ।
યથા ઇન્દુઃ કિં ક્વ કલઙ્કઃ સરસિજમેતત્ કિમમ્બુ કુત્ર ગતમ્ ।
લલિતસવિલાસવચનૈર્મુખમિતિ હરિણાક્ષિ નિશ્વિતં પરતઃ

કિં તુ નિશ્વયગર્ભ ઇવ નાત્ર નિશ્વયઃ પ્રતીયમાન ઇતિ, ઉપેક્ષિતો ભટ્ટોદ્ભટેન ।
તદનુક્તૌ યથા અસ્યાઃ સર્ગવિધૌ પ્રજાપતિરભૂચ્ચન્દ્રો નુ કાન્તિપ્રદઃ શૃઙ્ગારૈકરસઃ સ્વયં નુ મદનો માસો નુ પુષ્પાકરઃ ।
વેદાભ્યાસજડઃ કથં નુ વિષયવ્યાવૃત્તકૌતૂહલો નિર્માતું પ્રભવેન્મનોહરમિદં રૂપં પુરાણો મુનિઃ

(સૂ- 139)
તદ્રૂપકમભેદો ય ઉપમાનોપમેયયોઃ ।
અતિસામ્યાત્ અનપહ્નુતભેદયોઃ, અભેદઃ ।
(સૂ- 140)
સમસ્તવસ્તુવિષયં શ્રૌતા આરોપિતા યદા

આરોપવિષયા ઇવ આરોપ્યમાણાઃ, યદા શબ્દોપાત્તાઃ, તદા સમસ્તાનિ વસ્તૂનિ વિષયો ઽસ્યેતિ સમસ્તવસ્તુવિષયમ્ ।
આરોપિતા ઇતિ બહુવચનમવિવક્ષિતમ્ ।
યથા જ્યોત્સ્નાભસ્મચ્છુરણદવલા બિભ્રતી તારકાસ્થી- ન્યન્તર્ધાનવ્યસનરસિકા રાત્રિકાપાલિકીયમ્ ।
દ્વીપાદ્દ્વીપં ભ્રમતિ દધતી ચન્દર્મુદ્રાકપાલે ન્યસ્તં સિદ્ધાઞ્જનપરિમલં લાઞ્છનસ્ય ચ્છલેન

અત્ર પાદત્રયે, અન્તર્ધાનવ્યસનરસિકત્વમારોપિતધર્મ એવેતિ રૂપકપરિગ્રહે સાધકમસ્તીતિ તત્સંકરાશઙ્કા ન કાર્યા ॥
(સૂ- 141)
શ્રૌતા આર્થાશ્વ તે યસ્મિન્નેકદેશવિવર્તિ તત્ ।
કેચિદારોપ્યમાણાઃ શબ્દોપાત્તાઃ કોચિદર્થસામર્થ્યાદવસેયાઃ, ઇત્યેકદેશવિવર્તનાત્ એકદેશવિવર્તિ ।
યથા જસ્સ રણન્તેઉરએ કરે કુણન્તસ્સ મણ્ડલગ્ગલઅમ્ ।
રસસંમુહી વિ સહસા પરંમુહી હોઇ રિઉસેણા

અત્ર રણસ્યાન્તઃપુરત્વમારોપ્યમાણં શબ્દોપાત્મ્ મણ્ડલાગ્રલતાયાઃ નાયિકાત્વમ્ રિપુસેનાયાશ્વ પ્રતિનાયિકાત્વમ્ અર્થસામર્થ્યાદવસીયતે, ઇતિ, એકદેશે વિશેષેણ વર્તનાદેકદેશવિવર્તિ ।
(સૂ- 142)
સાઙ્ગમેતત્
ઉક્તદ્વિભેદં સાવયવમ્ ॥
(સૂ- 143)
નિરઙ્ગં તુ શુદ્ધમ્
યથા કુરઙ્ગીવાઙ્ગાનિ સ્તિમિતયતિ ગીતધ્વનિષુ યત્ સખીં કાન્તોદન્તં શ્રુતમપિ પુનઃ પ્રશ્રયતિ યત્ ।
અનિદ્રં યચ્ચાન્તઃ સ્વપિતિ તદહો વેદ્મ્યભિનવાં પ્રવૃત્તો ઽસ્યાઃ સેક્તું હૃદિ મનસિજઃ પ્રેમલતિકામ

(સૂ- 144)
માલા તુ પૂર્વવત્

માલોપમાયામિવૈકસ્મિન્ બહવ આરોપિતાઃ ।
યથા સૌન્દર્યસ્ય તરઙ્ગિણી તરુણિમોત્કર્ષસ્ય હર્ષોદ્ગમઃ કાન્તેઃ કાર્મણકર્મ નર્મરહસામુલ્લાસનાવાસભૂઃ ।
વિદ્યા વક્રગિરાં વિધેરનવધિપ્રાવીણ્યસાક્ષાત્ક્રિયા બાણાઃ પઞ્ચશિલીમુખસ્ય લલનાચૂડામણિઃ સા પ્રિયા

(સૂ- 145)
નિયતારોપણોપાયઃ સ્યાદારોપઃ પરસ્ય યઃ ।
તત્ પરંપરિતં શ્લિષ્ટે વાચકે ભેદભાજિ વા

યથા વિદ્વન્માનસહંસ વૈરિકમલાસંકોચદીપ્તદ્યુતે દુર્ગામાર્ગણનીલલોહિત સમિત્ખીકારવૈશ્વાનર ।
સત્યપ્રીતિવિધાનદક્ષ વિજયપ્રાગ્ભાવભીમ પ્રભો સામ્રાજ્યં વરવીર વત્સરશતં વૈરિઞ્ચમુચ્ચૈઃ ક્રિયાઃ

અત્ર માનસમેવ માનસમ્ કમલાયાઃ સંકોચ એવ કમલાનામસંકોચઃ, દુર્ગાણામમાર્ગણમેવ દુર્ગાયાઃ માર્ગણમ્ સમિતાં સ્વીકાર એવ સમિધાં સ્વીકારઃ સત્યે પ્રીતિરેવ સત્યામપ્રીતિઃ, વિજયઃ પરપરાભવ એવ વિજયો ઽજુનઃ, એવમારોપણનિમિત્તો હંસાદેરારોપઃ ।
યદ્યપિ શબ્દાર્થાલંકારો ઽયમિત્યુક્તમ્ વક્ષ્યતે ચ તથાપિ પ્રસિદ્ધ્યનુરોધાદત્રોક્તઃ, એકદેશવિવર્તિ હીદમન્યૈરભિધીયતે ।
ભેદભાજિ યથા આલાનં જયકુઞ્જરસ્ય દૃષદાં સેતુર્વિપદ્વારિધેઃ પૂર્વાદ્રિઃ કરવાલચણ્ઢમહસો લીલોપધાનં શ્રિયઃ ।
સંગ્રામામૃતસાગરપ્રમથનક્રીડાવિદૌ મન્દરો રાજન્ રાજતિ વીરવૈરિવનિતાવૈધવ્યદસતે ભુજઃ

અત્ર જયોદેર્ભિન્નશબ્દવાચ્યસ્ય કુજ્જરત્વાદ્યારોપે ભુજસ્ય, આલાનત્વાદ્યારોપો યુજ્યતે ।
અલૌકિકમહાલોકપ્રકાશિતજગત્ર્રયઃ ।
સ્તૂયતે દેવ સદ્વંસમુક્તારત્નં ન કૈર્ભવાન્

નિરવધિ ચ નિરાશ્રયં ચ યસ્ય સ્થિતમનિવર્તિતકૌતુકપ્રપઞ્ચમ્ ।
પ્રથમ ઇહ ભવાન્ સ કૂર્મમૂર્તિર્જયતિ ચતુર્દશલોકવલ્લિકન્દઃ

ઇતિ ચ, અમાલારૂપકમપિ પરંપરિતં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
કિસલયકરૈર્લતાનાં કરકમલૈઃ કામિનાં મનો જયતિ ।
નલિનીનાં કમલમુસ્વૈઃ મુખેન્દુભિર્યોષિતાં મદનઃ

ઇત્યાદિ રશનારૂપકં ન વૈચિત્ર્યવદિતિ ન લક્ષિતમ્ ॥
(સૂ- 146)
પ્રકૃતં યન્નિષિધ્યાન્યત્ સાધ્યતે સા ત્વપહ્નુતિઃ ।
ઉપમેયમ્ અસત્યં કૃત્વોપમાનં સત્યતયા યત્ સ્થાપ્યતે સા તુ, અપહ્નુતિઃ ।
ઉદાહરણમ્-- અવાપ્તઃ પ્રાગલ્ભ્યં પરિણતરુચઃ શૈલતનયે કલઙ્કો નૈવાયં વિલસતિ શશાહ્કસ્ય વપુષિ ।
અમુષ્યેયં મન્યે વિગલદમૃતસ્યન્તશિશિરે રતિશ્રાન્તા શેતે રજનિરમણી ગાઢમુરસિ

ઇત્થં વા બત સખિ કિયદેતત્ પશ્ય વૈરં સ્મરસ્ય પ્રિયવિરહકૃશે ઽસ્મિન્ રાગિલોકે તથા હિ ।
ઉપવનસહકારોદ્ભાસિભૃઙ્ગચ્છલેન પ્રતિવિશિખમનેનોટ્ટઙ્કિતં કાલકૂટમ્

અત્ર હિ ન સભૃઙ્ગાણિ સહકારાણિ, અપિ તુ સકાલકૂટાઃ શરા ઇતિ પ્રતીતિઃ ।
એવં વા અમુષ્મિંલ્લાવણ્યામૃતસરસિ નૂનં મૃગદૃશઃ સ્મરઃ શર્વપ્લુષ્ટઃ પૃષુજઘનભાગે નિપતિતઃ ।
યદઙ્ગાઙ્ગારાણાં પ્રતમપિશુના નાભિકુહરે શિખા ધૂમસ્યેયં પરિણમતિ રોમાવલિવપુઃ

અત્ર ન રોમાવલિઃ, ધૂમશિખેયમિતિ પ્રતિપત્તિઃ ।
એવમિયં ભઙ્ગ્યન્તરૈરપ્યૂહ્યા ॥
(સૂ- 147)
શ્લેષઃ સ વાક્યે, એકસ્મિન્ યત્રાનેકાર્થતા ભવેત્

એકાર્થપ્રતિપાદકાનામવ શબ્દાનાં યત્રાનેકો ઽર્થઃ સ શ્લેષઃ ।
ઉદાહરણમ્-- ઉદયમયતે દિઙ્ભાલિન્યં નિરાકુરુતેતરામ્ નયતિ નિધનં નિદ્રામુદ્રાં પ્રવર્તયતિ ક્રિયાઃ ।
રચયતિતરાં સ્વૈરાચારપ્રવર્તનકર્તનમ્ વત બત લસત્તેજઃપુઞ્જો વિભાતિ વિભાકરઃ

અત્રાભિધાયા અનિયન્ત્રણાત્ દ્વાવપ્યર્કભૂપૌ વાચ્યૌ ॥
(સૂ- 148)
પરોક્તિર્ભેદકૈઃ શ્લિષ્ટૈઃ સમાસોક્તિઃ
પ્રકૃતાર્થપ્રતિપાદકવાક્યેન શ્લિષ્ટવિશેષણમાહાત્મયાત્ ન તુ વિશેષ્યસ્ય સામર્થ્યાદપિ યત્ અપ્રકૃતસ્યાર્થસ્યાભિધાનમ્ સા સમાસેન સંક્ષેપેણાર્થદ્વયકથનાત્ સમાસોક્તિઃ ।
ઉદાહરણમ્--લહિઊણ તુજ્ઝ બાહુફ્ફંસં જીએ સ કો વિ ઉલ્લાસો ।
જઅલચ્છી તુહ વિરહે ણ હૂજ્જલા દુબ્બલા ણં સા

અત્ર જયલક્ષ્મીશબ્દસ્ય કેવલં કાન્તાવાચકત્વં નાસ્તિ ॥
(સૂ- 149)
નિદર્શના ।
અભવનવસ્તુસંબન્દ ઉપમાપરિકલ્પકઃ

નિદર્શનં દૃષ્ટાન્તકરણમ્ ।
ઉદાહરણમ્-- ક્વસૂર્યપ્રભવો વંશઃ ક્વ ચાલ્પવિષયા મતિઃ ।
તિતીર્ષુર્દુસ્તરં મોહાદુડુપેનાસ્મિ સાગરમ્

અત્ર, ઉડુપેન સાગરતરણમિવ મન્મત્યા સૂર્યવંશવર્ણનમિત્યુપમાયાં પર્યવસ્યતિ ।
યથા વા ઉદયતિ વિતતોર્ધ્વરશ્મિરજ્જાવહિમરુચૌ હિમધામ્નિ યાતિ ચાસ્તમ્ ।
વહતિ ગિરિરયં વિલમ્વિઘણ્ટાદ્વયપરિવારિતવારણેન્દ્રલીલામ્

અત્ર કથમન્યસ્ય લીલામન્યો વહતીતિ તત્સદૃશીમિત્યુપમાયાં પર્યવસાનમ્ ।
દોર્ભ્યાં તિતીર્ષતિ તરઙ્ગવતીભુજઙ્ગમાદાતુમિચ્છતિ કરે હરિણાઙ્કવિમ્બમ્ ।
મેરું લિલઙ્ઘયિષતિ ધ્રુવમેષ દેવ યસ્તે ગુણાન્ ગદિતુમુદ્યમમાદધાતિ

ઇત્યાદૌ માલારૂપાપાયેષા દ્રષ્ટવ્યા ॥
(સૂ- 150)
સ્વસ્વહેત્વન્વયસ્યોક્તિઃ ક્રિયયૈવ ચ સાપરા ।
ક્રિયયૈવ સ્વસ્વરૂપસ્વકારણયોઃ સંબન્ધો યદવગમ્યતે સા, અપરા નિદર્શના ।
યથા ઉન્નતં પદમવાપ્ય યો લઘુર્હેલયૈવ સ પતેદિતિ બ્રુવન્ ।
શૈલશેખરગતો દૃષત્કણશ્વારુમારુતધુતઃ પતત્યધઃ

અત્ર પાતક્રિયયા પતનસ્ય લાઘવે સતિ, ઉન્નતપદપ્રાપ્તિરૂપસ્ય ચ સંબન્ધઃ ખ્યાપ્યતે ॥
(સૂ- 151)
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા યા સા સૈવ પ્રસ્તુતાશ્રયા

અપ્રાકરણિકસ્યાભિધાનેન પ્રાકરણિકસ્યાક્ષેપો ઽપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
(સૂ- 152)
કાર્યે નિમિત્તે સામાન્યે વિશેષે પ્રસ્તુતે સતિ ।
તદન્યસ્ય વચસ્તુલ્યે તુલ્યસ્યેતિ ચ પઞ્ચધા

તદન્યસ્ય કારણાદેઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- યાતા કિં ન મિલન્તિ સુન્દરિ પુનશ્વિન્તા ત્વયા મત્કૃતે નો કાર્યા નિતરાં કૃશાસિ કથયત્યેવં સબાષ્પે મયિ ।
લજ્જામન્થરતારકેણ નિપતત્પીતાશ્રુણા ચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા માં હસિતેન ભાવિમરણોત્સાહસ્તયા સૂચિતઃ

અત્ર પ્રસ્થાનાત્કિમિતિ નિવૃત્તો ઽસીતિ કાર્યે પૃષ્ટે કારણમભિહિતમ્ ।
રાજન્તરાજસુતા ન પાઠયતિ માં દેવ્યો ઽપિ તૂષ્ણીં સ્થિતાઃ કુબ્જે ભોજય માં કુમારસચિવૈર્નાદ્યાપિ કિં ભુજ્યતે ।
ઇત્યં નાથ શુકસ્તાવારિભવને મુક્તો ઽધ્વગૈઃ પઞ્જરાત્ ચિત્રસ્થાનવલોક્ય શૂન્યવલભાવેકૈકમાબાષતે

અત્ર પ્રસ્થાનોદ્યતં ભવન્તં જ્ઞાત્વા સહસૈવ ત્વદરયઃ પલાય્ય ગતાઃ, ઇતિ કારણે પ્રસ્તુતે કાર્યમુક્તમ્ ।
એતત્તસ્ય મુખાત્કિયત્ કમલિનીપત્રે કણં વારિણો યન્મુક્તામણિરિત્યમંસ્ત સ જડઃ શૃણ્વન્યદસ્માદપિ ।
અઙ્ગુલ્યગ્રલઘુક્રિયાપ્રવિલયિન્યાદીયમાને શનૈઃ કુત્રોડ્ડીય ગતો મમેત્યનુદિનં નિદ્રાતિ નાન્તઃશુચા

અત્રાસ્થાને જડાનાં મમત્વસંભાવના ભવતીતિ સામાન્યે પ્રસ્તુતે વિશેષઃ કથિતઃ ।
સુહૃદ્વધૂબાષ્પજલપ્રમાર્જનં કરોતિ વૈરપ્રતિયાતનેન યઃ ।
સ એવ પૂજ્યઃ સ પુમાન્સ નીતિમાન્સુજીવિતં તસ્ય સ ભાજનં શ્રિયઃ

અત્ર "કૃષ્ણં નિહત્ય નરકાસુરવધૂનાં યદિ દુઃખં પ્રશમયસિ તત્ ત્વમેવ શ્લાઘ્યઃઽ; ઇતિ વિશેષે પ્રકૃતે સામાન્યમમિહિતમ્ ।
તુલ્યે પ્રસ્તુતે તુલ્યાભિધાને ત્રયઃ પ્રકારાઃ ।
શ્લેષઃ સમાસોક્તિઃ સાદૃશ્યમાત્રં વા તુલ્યાત્ તુલ્યસ્ય હ્યાક્ષેપે હેતુઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- પુંસ્ત્વાદપિ પ્રવિચલેત્ યદિ યદ્યધો ઽપિ યાયાત્ યદિ પ્રણયને નમહાનપિ સ્યાત્ ।
અભ્યુદ્ધરેત્તદપિ વિશ્વમિતીદૃશીયં કેનાપિ દિક્ પ્રકટિતા પુરુષોત્તમેન

યેનાસ્યભ્યુદિતેન ચન્દ્ર ગમિતઃ ક્લાન્તિં રવૌ તત્ર તે યુજ્યેત પ્રતિકર્તુમેવ ન પુનસ્તસ્યૈવ પાદગ્રહઃ ।
ક્ષીણેનૈતદનુષ્ઠિતં યદિ તતઃ કિં લજ્જસે નો મનાગ્ અસ્ત્વેનં જડધામતા તુ ભવતો યદ્ વ્યામ્નિ વિસ્ફૂર્જસે

આદાય વારિ પરિતઃ સરિતાં મુખેભ્યઃ કિં તાવદર્જિતમનેન દુરર્ણવેન ।
ક્ષારીકૃતં ચ વડવાદહને હુતં ચ પાતાલકુક્ષિકુહરે વિનિવેશિતં ચ

ઇયં ચ કાચિત્ વાચ્યે પ્રતીયમાનાર્થાનધ્યારોપેણૈવ ભવતિ ।
યથા અબ્ધેરમ્ભઃ સ્થગિતભુવનાબોગપાતાલકુક્ષેઃ પોતોપાયા ઇહ હિ બહવો લઙ્ઘને ઽપિ ક્ષમન્તે ।
આહો રિક્તઃ કથમપિ ભવેદેષ દૈવાત્ તદાનીં કો નામ સ્યાદવટકુહરાલોકને ઽપ્યસ્ય કલ્પઃ

ક્વચિદધ્યારોપેણૈવ ।
યથા કસ્ત્વં ભોઃ કથયામિ દૈવહતકં માં વિદ્ધિ શાખોટકં વૈરાગ્યાદિવ વક્ષિ સાધુ વિદિતં કસ્માદિદં કથ્યતે ।
વામેનાત્ર વટસ્તમધ્વગજનઃ સર્વાત્મના સેવતે ન ચ્છાયાપિ પરોપકારકરણે માર્ગસ્થિતસ્યાપિ મે

ક્વચિદંશેષ્વધ્યારોપેણ ।
યથા સો ઽપૂર્વો રસનાવિપર્યયવિધિઃ તત્ કર્ણયોશ્વાપલં દૃષ્ટિઃ સા મદવિસ્મૃતસ્વપરદિક્ કિં ભૂયકોક્તેન વા ।
સર્વં વિસ્મૃતવાનસિ ભ્રમર હે યદ્વારણો ઽદ્યાપ્યસૌ અન્તઃશૂન્યકરો નિષેવ્યત ઇતિ ભ્રાતઃ ક એષ ગ્રહઃ

અત્ર રસનાવિપર્યાસઃ શૂન્યકરત્વં ચ ભ્રમરસ્યાસેવને ન હેતુઃ કર્ણચાપલં તુ હેતુઃ, મદઃ પ્રત્યુત સેવને નિમિત્તમ્ ॥
(સૂ- 153)
નિગીર્યાધ્યવસાનં તુ પ્રકૃતસ્ય પરેણ યત્ ।
પ્રસ્તુતસ્ય યદન્યત્વં યદ્યર્થોક્તૌ ચ કલ્પનમ્

કાર્યકારણયોર્યશ્વ પૌર્વાપર્યવિપર્યયઃ ।
વિજ્ઞેયાતિશયોક્તિઃ સા
ઉપમાનેનાન્તર્નિગીર્ણસ્યોપમેયસ્ય યદધ્યવસાનં સૈકા ।
યથા કમલમનમ્ભસિ કમલે ચ કુવલયે તાનિ કનકલતિકાયામ્ ।
સા ચ સુકુમારસુભગેત્યુત્પાતપરંપરાં કેયમ્

અત્ર મુખાદિ કમલાદિરૂપતયાધ્યવસિતમ્ ।
યચ્ચ તદેવાન્યત્વેનાધ્યવસીયતે સા, અપરા ।
યથા અણ્ણં લડહત્તણઅં અણ્ણા વિઅ કા વિ વત્તણચ્છાઆ ।
સામા સામણ્ણપઆવૈણો રેહ ચ્ચિઅ ણ હોઈ

"યદ્યર્થસ્યઽ; યદિશબ્દેન ચેચ્છબ્દેન વા, ઉક્તૌ યત્ કલ્પનમ્ (અર્થાત્ અસંભવિનો ઽર્થસ્ય) સા તૃતીયા ।
યથા રાકાયામકલઙ્કં ચેદમૃતાંશોર્ભવેદ્વપુઃ ।
તસ્યા મુખં તદા સામ્યપરાબવમવાપ્નુયાત્

કારણસ્ય શીઘ્રકારિતાં વક્તું કાર્યસ્ય પૂર્વમુક્તૌ ચતુર્થી ।
યથા હૃદયમધિષ્ઠિતમાદૌ માલત્યાઃ કુસુમચાપબાણેન ।
ચરમં રમણીવલ્લભ લોચનવિષયં ત્વયા ભજતા

(સૂ- 154)
પ્રતિવસ્તૂપમા તુ સા

સામાન્યસ્ય દ્વિરેકસ્ય યત્ર વાક્યદ્વયે સ્થિતિઃ ।
સાધારણો ધર્મઃ, ઉપમેયવાક્યે, ઉપમાનવાક્યે ચ કથિતપદસ્ય દુષ્ટતયાભિહિતત્વાત્ શબ્દભેદેન યત્ ઉપાદીયતે સા વસ્તુનો વાક્યાર્થસ્યોપમાનત્વાત્ પ્રતિવસ્તૂપમા ।
યથા દેવીભાવં ગમિતા પરિવારપદં કથં ભજત્વેષા ।
ન ખલુ પરિભોગયોગ્યં દૈવતરૂપાઙ્કિતં રત્નમ્

યદિ દહત્યનલો ઽત્ર કિમદ્ભુતં યદિ ચ ગૌરવમદ્રિષુ કિં તતઃ ।
લવણમમ્બુ સદૈવ મહોદધેઃ પ્રકૃતિરેવ સતામવિષાદિતા

ઇત્યાદિકા માલાપ્રતિવસ્તૂપમા દ્રષ્ટવ્યા ।
એવમન્યત્રાપ્યનુસર્તવ્યમ્ ॥
(સૂ- 155)
દૃષ્ટાન્તઃ પુનરેતેષાં સર્વેષાં પ્રતિબિમ્બનમ્

એતેષાં સાધારણધર્માદીનામ દૃષ્ટો ઽન્તઃ નિશ્વયો યત્ર સ દૃષ્ટાન્તઃ ।
ત્વયિ દૃષ્ટ એવ તસ્યા નિર્વાતિ મનો મનોભવજ્વલિતમ્ ।
આલોકે હિ હિમાંસોર્વિકસતિ કુસુમં કુમુદ્ધત્યાઃ

એષ સાધર્મ્યેણ ।
વૈધર્મ્યેણ તુ તવાહવે સાહસકર્મશર્મણઃ કરં કૃપાણાન્તિકમાનિનીષતઃ ।
ભટાઃ પરેષાં વિશરારુતામગુઃ, દધત્યવાતે સ્થિરતાં હિ પાંસવઃ

(સૂ- 156)
સકૃદ્વૃત્તિસ્તુ ધર્મસ્ય પ્રકૃતાપ્રકૃતાત્મનામ્ ।
સૈવ ક્રિયાસુ બહ્વીષુ કારકસ્યેતિ દીપકમ્

પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકાનામ અર્થાત્ ઉપમાનોપમેયાનામ્ ધર્મઃ ક્રિયાદિઃ, એકવારમેવ યત્ ઉપાદીયતે તત્ એકસ્થસ્યૈવ સમસ્તવાક્યદીપનાત્ દીપકમ્ ।
યથા કિવણાણં ધણં ણાઆણં ફણમણી કેશરાઇં સીહાણં ।
કુલબાલિઆણં ત્થણઆ કુત્તો ચિપ્પન્તિ અમુઆણં

કારકસ્ય ચ બહ્વીષુ ક્રિયાસુ સકૃદ્વૃત્તિર્દીપકમ્ ।
યથા સ્વિદ્યતિ કૂણતિ વેલ્લતિ વિચલતિ નિમિષતિ વિલોકયતિ તિર્યક્ ।
અન્તર્નન્દતિ ચુમ્બિતુમિચ્છતિ નવપરિણયા વધૂઃ શયને

(સૂ- 157)
માલાદીપકમાદ્યં ચેદ્યથોત્તરગુણાવહમ્ ।
પૂવેંણ પૂર્વેણ વસ્તુના, ઉત્તરમુત્તરં ચેદુપક્રિયતે તત્ માલાદીપકમ્ ।
યથા સંગ્રામાઙ્ગણમાગતેન ભવતા ચાપે સમારોપિતે દેવાકર્ણય યેન યેન સહસા યદ્યત્સમાસાદિતમ્ ।
કોદણ્ડેન શરાઃ શરૈરરિશિરસ્તેનાપિ ભૂમણ્ડલં તેન ત્વં ભવતા ચ કીર્તિરતુલા કીર્ત્યા ચ લોકત્રડલં તેન ત્વં ભવતા ચ કીર્તિરતુલા કીર્ત્યા ચ લોકત્રયમ્

(સૂ- 158)
નિયતાનાં સકૃદ્ધર્મઃ સા પુનસ્તુલ્યયોગિતા

નિયતાનાં પ્રાકરણિકાનામેવ અપ્રાકરણિકાનામેવ વા ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- પાણ્ડુ ક્ષામં વદનં હૃદયં સરસં તવાલસં ચ વપુઃ ।
આવેદયતિ નિતાન્તં ક્ષેત્રિયરોગં સખિ હૃદન્તઃ

કુમુદકમલનીલનીરજાલિર્લલિતવિલાસજુષોર્દ્દશોઃ પુરઃ કા ।
અમૃતમમૃતરશ્મિરમ્બુજન્મ પ્રતિહતમેકપદે તવાનનસ્ય

(સૂ- 159)
ઉપમાનાદ્યદન્યસ્ય વ્યતિરેકઃ સ એવ સઃ ।
અન્યસ્યોપમેયસ્ય વ્યતિરેક આધિક્યમ્ ।
ક્ષીણઃ ક્ષીણો ઽપિ શશી ભૂયો ભૂયો ઽભિવર્ધતે સત્યમ્ ।
વિરમ પ્રસીદ સુન્દરિ યૌવનમનિવર્તિ યાતં તુ

ઇત્યાદાનુપમાનસ્યોપમેયાદાધિક્યમિતિ કેનચિદુક્તમ્ તદયુક્તમ્ અત્ર યૌવનગતાસ્થૈર્યાધિક્યં હિ વિવક્ષિતમ્ ।
(સૂ- 160)
હેત્વોરુક્તાવનુક્તીનાં ત્રયે સામ્યે નિવેદિતે

શબ્દાર્થાબ્યામથાક્ષિપ્તે શ્લિષ્ટે તદ્વત્ત્રિરષ્ટ તત્ ।
વ્યતિરેકસ્ય હેતુઃ, ઉપમેયગતમુત્કર્ષનિમિત્તમ્ ઉપમાનગતમપકર્ષકારણમ્ તયોર્દ્વયોરુક્તિઃ, એકતરસ્ય દ્વયોર્વા, અનુક્તિરિત્યનુક્તિત્રયમ્ એતદ્ભેદચતુષ્ટયમુપમાનોપમેયભાવે શબ્દેન પ્રતિપાદિતે, આર્થેન ચ ક્રમેણોક્તાશ્વત્વાર એવ ભેદાઃ, આક્ષિપ્તે ચૌપમ્યે તાવન્ત એવ, એવં દ્વાદશ ।
એતે શ્લેષે ઽપિ ભવન્તીતિ ચતુર્વિંશતિર્ભેદાઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- અસિમાત્રસહાયસ્ય પ્રભૂતારિપરાભવે ।
અન્યતુચ્છજનસ્યેવ ન સ્મયો ઽસ્ય મહાધૃતેઃ

અત્રૈવ તુચ્છેતિ મહાધૃતેરિત્યનયોઃ પર્યાયેણ યુગપદ્વાનુપાદાને ઽન્યત્ ભેદત્રયમ્ ।
એવમન્યેષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત્ર, ઇવાશબ્દસ્ય સદ્ભાવાચ્છાબ્દમૌપમ્યમ્ ।
અસિમાત્રસહાયો ઽપિ પ્રભૂતારિપરાભવે ।
નૈવાન્યતુચ્છજનવત્સગર્વો ઽયં મહાધૃતિઃ

અત્ર તુલ્યાર્થે વતિરિત્યાર્થમૌપમ્યમ્ ।
ઇયં સુનયના દાસીકૃતતામરસશ્રિયા ।
આનનેનાકલઙ્કેન જયતીન્દું કલઙ્કિનમ્

અત્રેવાદિતુલ્યાદિપદવિરહેણ, આક્ષિપ્તૈવોપમા ।
જિતેન્દ્રિયતયા સમ્યગ્વિદ્યાવૃદ્ધનિષેવિણઃ ।
અતિગાઢગુણસ્યાસ્ય નાબ્જવદ્ભઙ્ગુરા ગુણાઃ

અત્રેવાર્થે વતિઃ, ગુણશબ્દઃ શ્લિષ્ટઃ શાબ્દમૌપમ્યમ્ ।
અખણ્ડમણ્ડલઃ શ્રીમાન્ પશ્યૈષ પૃથિવીપતિઃ ।
ન નિશાકરવજ્જાતુ કલાવૈકલ્યમાગતઃ

અ6 તુલ્યાર્થે વતિઃ કલાશબ્દઃ શ્લિષ્ટઃ ।
માલાપ્રતિકસ્તૂપમાવત્ માલાવ્યતિરેકો ઽપિ સંભવતિ ।
તસ્યાપિ ભેદા એવમૂહ્યાઃ ।
દિઙ્ભાત્રમુદાહ્વિયતે ।
યથા હરવન્ન વિષમદૃષ્ટિર્હરિવન્ન વિભો વિધૂતવિતતવૃષઃ ।
રવિવન્ન ચાતિદુઃસહકરતાપિતભૂઃ કદાચિદસિ

અત્ર તુલ્યાર્થે વતિઃ વિષમાદયશ્વ શબ્દાઃ શ્લિષ્ટાઃ ।
નિત્યોદિતપ્રતાપેન ત્રિયામામીલિતપ્રભઃ ।
ભાસ્વતાનેન ભૂપેન ભાસ્વાનેષ વિનિર્જિતઃ

અત્ર હ્યાક્ષિપ્તૈવોપમા ભાસ્વતેતિ શ્લિષ્ટઃ ।
યથા વા સ્વચ્છાત્મતાગુણસમુલ્લસિતેન્દુબિમ્બં બિમ્બપ્રભાધરમકૃત્રિમહૃદ્યગન્ધમ્ ।
યૂનામતીવ પિબતાં રજનીષુ યત્ર તૃષ્ણાં જહાર મધુ નાનનમઙ્ગનાનામ્

અત્રેવાદીનાં તુલ્યાદીનાં ચ પદાનામભાવે ઽપિ શ્લિષ્ટવિશેષણૈરાક્ષિપ્તૈવોપમા પ્રતીયતે ।
એવંજાતીયકાઃ શ્લિષ્ટોક્તિયોગ્યસ્ય પદસ્ય પૃથગુપાદાને ઽન્યે ઽપિ ભેદાઃ સંભવન્તિ ।
તે ઽપિ, અનયૈવ દિશા દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥
(સૂ- 161)
નિષેધો વક્તુમિષ્ટસ્ય યો વિશેષાભિધિત્સયા

વક્ષ્યમાણોક્તવિષયઃ સ આક્ષેપો દ્વિધા મતઃ ।
વિવક્ષિતસ્ય પ્રાકરણિકત્વાદનુપસર્જનીકાર્યસ્ય, અશક્યવક્તવ્યત્વમતિપ્રસિદ્ધત્વં વા વિશેષં વક્તું નિષેધો નિષેધ ઇવ યઃ સ વક્ષ્યમાણવિષય ઉક્તવિષયશ્વેતિ દ્વિધા, આક્ષેપઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- એ એહિ કિંપિ કીએવિ કએણ ણિક્વિવ ભણામિ અલમહ વા ।
અવિઆરિઅકજ્જારમ્ભઆરિણી મરૌ ણ ભણિસ્સં

જ્યોત્સ્ના મૌક્તિકદામ ચન્દનરસઃ શીતાંશુકાન્તદ્રવઃ કર્પૂરં કદલી મૃણાલવલયાન્યમ્ભોજિનીપલ્લવાઃ ।
અન્યર્માનસમાસ્ત્વયા પ્રભવતા તસ્યાઃ સ્ફુલિઙ્ગોત્કર- વ્યાપારાય ભવન્તિ ઇન્ત હન્ત કિમનેનોક્તેન ન બ્રૂમહે

(સૂ- 162)
ક્રિયાયાઃ પ્રતિષેધે ઽપિ ફલવ્યક્તિર્વિભાવના

હેતુરૂપક્રિયાયાઃ, નિષેધે ઽપિ તત્ફલપ્રકાશનં વિભાવના ।
યથા કુસુમિતલતાભિરહતાપ્યધત્ત રુજમલિકુલૈરદષ્ટાપિ ।
પરિવર્તતે સ્મ નલિનીલહરીભિરલોલિતાપ્યઘૂર્ણત સા

(સૂ- 163)
વિશેષોક્તિરખણ્ડેષુ કારણેષુ ફલાવચઃ ।
મિલિતેષ્વપિ કારણેષુ કાર્યસ્યાકથનં વિશેષોક્તિઃ ।
અનુક્તનિમિત્તા, ઉક્તનિમિત્તા, અચિન્ત્યનિમિત્તા ચ ।
ક્રમેણોદારહણમ્-- નિદ્રાનિવૃત્તાવુદિતે દ્યુરત્ને સખીજને દ્વારપદં પરાપ્તે ।
શ્લથીકૃતાશ્લેષરસે ભુજઙ્ગે ચચાલ નાલિઙ્ગનતો ઽઙ્ગના સા

કર્પૂર ઇવ દગ્ધો ઽપિ શક્તિમાન્ યો જને જને ।
નમો ઽસ્ત્વવાર્યવીર્યાય તસ્મૈ મકરકેતવે

સ એકસ્ત્રીણિ જયતિ જગન્તિ કુસુમાયુધઃ ।
હરતાપિ તનું યસ્ય શંભુના ન બલં હૃતમ્

(સૂ- 164)
યથાસંખ્યં ક્રમેણૈવ ક્રમિકાણાં સમન્વયઃ

યથા એકસ્ત્રિધા વસસિ ચેતસિ ચિત્રમત્ર દેવ દ્વિષાં ચ વિદુષાં ચ મૃગીદૃશાં ચ ।
તાપં ચ સંમદરસં ચ રતિં ચ પુષ્ણન્ શૌર્યોષ્મણા ચ વિનયેન ચ લીલયા ચ

(સૂ- 165)
સામાન્યં વા વિશેષો વા તદન્યેન સમર્થ્યતે ।
યત્તુ સો ઽર્થાન્તરન્યાસઃ સાધર્મ્યેણેતરેણ વા

સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ વા સામાન્યં વિશેષેણ યત્ સમર્થ્યતે વિશેષો વા સામાન્યેન સો ઽર્થાન્તરન્યાસઃ ।
ક્રમેણોદાહણમ્-- નિજદોષાવૃતમનસામતિસુન્દરમેવ ભાતિ વિપરીતમ્ ।
પશ્યતિ પિત્તોપહતઃ શશિશુભ્રં શઙ્ખમપિ પીતમ્

સુસિતવસનાલંકારાયાં કદાચન કૌમુદી- મહસિ સુદૃશિ સ્વૈરં યાન્ત્યાં ગતો ઽસ્તમભૂદ્વિધુઃ ।
તદનુ ભવતઃ કીર્તિઃ કેનાપ્યગીયત યેન સા પ્રિયગૃહમગાન્મુક્તાશઙ્કા ક્વ નાસિ શુભપ્રદઃ

ગુણાનામેવ દૌરાત્મ્યાત્ ધુરિ ધુર્યો નિયુજ્યતે ।
અસંજાતકિણસ્કન્ધઃ સુખં સ્વપિતિ ગૌર્ગલિઃ

અહો હિ મે બહ્વપરાદ્ધમાયુષા યદપ્રિયં વાચ્યમિદં મયેદૃશમ્ ।
ત એવ ધન્યાઃ સુહૃદઃ પરાભવં જગત્યદૃષ્ટ્વૈવ હિ યે ક્ષયં ગતાઃ

(સૂ- 166)
વિરોધઃ સો ઽવિરોધે ઽપિ વિરુદ્ધત્વેન યદ્વચઃ ।
વસ્તુવૃત્તેનાવિરોધે ઽપિ વિરુદ્ધયોરિવ યદભિધાનં સ વિરોધઃ ।
(સૂ- 167)
જાતિશ્વતુર્ભિર્જાત્યાદ્યૈર્વિરુદ્ધા સ્યાદ્ગુણસ્ત્રિભિઃ

ક્રિયા દ્વાભ્યામપિ દ્રવ્યં દ્રવ્યેણૈવેતિ તે દશ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- અભિનવનલિનીકિસલયમૃણાલવલયાદિ દવદહનરાશિઃ ।
સુભગ કુરઙ્ગદૃશો ઽસ્યા વિધિવશતસ્ત્વદ્વિયોગપવિપાતે

ગિરયો ઽપ્યનુન્નતિયુજો મરુદપ્યચલો ઽબ્ધયો ઽપ્યગમ્ભીરાઃ ।
વિશ્વંભરાપ્યતિલઘુર્નરનાથ તવાન્તિકે નિયતમ્

યેષાં કણ્ઠપરિગ્રહપ્રણયિતાં સંપ્રાપ્ય ધારાધર- સ્તીક્ષ્ણઃ સો ઽપ્યનુરજ્યતે ચ કમપિ સ્નેહં પરાપ્નોતિ ચ ।
તેષાં સંગરસહ્ગસક્તમનસાં રાજ્ઞાં ત્વયા ભૂપતે પાંસૂનાં પટલૈઃ પ્રશાધનવિધિર્નિર્વર્ત્યતે કૌતુકમ્

સૃજતિ ચ જગદિદમવતિ ચ સંહરતિ ચ હેલયૈવ યો નિયતમ્ ।
અવસરવશતઃ શફરો જનાર્દનઃ સો ઽપિ ચિત્રમિદમ્

સતતં મુસલાસક્તા બહુતરગૃહકર્મઘટનયા નૃપતે ।
દ્વિજપત્નીનાં પઠિનાઃ સતિ ભવતિ કરાઃ સરોજસુકુમારાઃ

પેશલમપિ ખલવચનં દહતિતરાં માનસં સતચ્વવિદામ્ ।
પરુષમષિ સુજનવાક્યં મલયજરસવત્ પ્રમોદયતિ

ક્રૌઞ્ચાદ્રિરુદ્દામદૃષદ્દૃઢો ઽસૌ યન્માર્ગણાનર્ગલશાતપાતે ।
અભૂન્નવામ્ભોજદલાભિજાતઃ સ ભાર્ગવઃ સત્યમપૂર્વસર્ગઃ

પરિચ્છેદાતીતઃ સકલવચનાનામવિષયઃ પુનર્જન્મન્યસ્મિન્નનુભવપથં યો ન ગતવાત્ ।
વિવેકપ્રધ્વંસાદુપચિતમહામોહગહનો વિકારઃ કો ઽપ્યન્તર્જઢયતિ ચ તાપં ચ કુરુતે

અયં વારામેકી નિલય ઇતિ રત્નાકર ઇતિ શ્રિતો ઽસ્માભિસ્તૃષ્ણાતરલિતમનોભિર્જલનિધિઃ ।
ક એવં જાનીતે નિજકરપુટીકોટરગતં ક્ષણાદેનં તામ્યત્તિમિમકરમાપાસ્યતિ મુનિઃ

સમદમતઙ્ગજમદજલનિસ્યન્દતરઙ્ગિણીપરિષ્વઙ્ગાત્ ।
ક્ષિતિતિલક ત્વયિ તટજુષિ શંકરચૂડાપગાપિ કાલિન્દી

(સૂ- 168)
સ્વભાવોક્તિસ્તુ ડિમ્ભાદેઃ સ્વક્રિયારૂપવર્ણનમ્

સ્વયોસ્તદેકાશ્રયયોઃ ।
રૂપં વર્ણઃ સંસ્થાનં ચ ।
ઉદાહરણમ્-- પશ્વાદઙ્ઘ્રી પ્રસાર્ય ત્રિકનતિવિતતં દ્રાઘયિત્વાઙ્ગમુચ્ચૈઃ આસજ્યાભુગ્નકણ્ઠો મુખમુરસિ સટાં ધૂલિધૂમ્રાં વિધૂય ।
ઘાસગ્રાસાભિલાષાદનવરતચલત્પ્રોથતુણ્ડસ્તુરઙ્ગો મન્દં શબ્દાયમાનો વિલખતિ શયનાદુત્થિતઃ ક્ષ્માં ખુરેણ

(સૂ- 169)
વ્યાજસ્તુતિર્મુખે નિન્દા સ્તુતિર્વા રૂઢિરન્યથા ।
વ્યાજરૂપા વ્યાજેન વા સ્તુતિઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- હિત્વા ત્વામુપરોધવનધ્યમનસાં મન્યે ન મૌલિઃ પરો લજ્જાવર્જનમન્તરેણ ન રમામન્યત્ર સંદૃશ્યતે ।
યસ્ત્યાગં તનુતેતરાં મુખશતૈરેત્યાશ્રિતાયાઃ શ્રિયઃ પ્રાપ્ય ત્યાગકૃતાવમાનનમપિ ત્વય્યેવ યસ્યાઃ સ્થિતિઃ

હે હેલાજિતબૌધિસચ્વ વચસાં કિં વિસ્તરૈસ્તોયધે નાસ્તિ ત્વત્સદૃશઃ પરઃ પરહિતાધાને ગૃહીતવ્રતઃ ।
તૃષ્યત્પાન્થજનોપકારઘટનાવૈમુખ્યલબ્ધાયશો- ભારપ્રોદ્વહને કરોષિ કૃપયા સાહાયકં યન્મરોઃ

(સૂ- 170)
સા સહૌક્તિઃ સહાર્થસ્ય બલાદેકં દ્વિવાચકમ્

એકાર્થાબિધાયકમપિ સહાર્થબલાત્ યત્ ઉભયસ્યાપ્યવગમકં સા સહોક્તિઃ ।
યથા સહ દિઅહણિસાહિં દીહરા સાસદણ્ડા સહ મણિવલયેહિં બાપ્પધારા ગલન્તિ ।
તુહ સુહઅ વિઓએ તીઅ ઉવ્વિગ્ગિરીએ સહ અ તણુલદાએ દુબ્બલા જીવિદાસા

શ્વાસદણ્ડાદિગતં દીર્ગત્વાદિ શાબ્દમ્ દિવસનિશાદિગતં તુ સહાર્થસામર્થ્યાત્પ્રતિપદ્યતે ॥
(સૂ- 171)
વિનોક્તિઃ સા વિનાન્યેન યત્રાન્યઃ સન્ન નેતરઃ ।
ક્વચિદશોભનઃ ક્વચિચ્છોભનઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- અરુચિર્નિશયા વિના શશી શશિના સાપિ વિના મહત્તમઃ ।
ઉભયેન વિના મનોભવસ્ફુરિતં નૈવ ચકાસ્તિ કામિનોઃ

મૃગલોચનયા વિના વિચિત્રવ્યવહારપ્રતિભાપ્રભાપ્રગલ્ભઃ ।
અમૃતદ્યુતિસુન્દરાશયો ઽયં સુહૃદા તેન વિના નરેન્દ્રસૂનુઃ

(સૂ- 172)
પરિવૃત્તિર્વિનિમયો યો ઽર્થાનાં સ્યાત્સમાસમૈઃ

પરિવૃત્તિરલંકારઃ ।
ઉદાહરણમ્-- લતાનામેતાસામુદિતકુસુમાનાં મરુદયં મતં લાસ્યં દત્વા શ્રયતિ ભૃશમામોદમસમમ્ ।
લતાસ્ત્વધ્વન્યાનામહહ દૃશમાદાય સહસા દદત્યાધિવ્યાધિભ્રમિરુદિતમોહવ્યતિકરમ્

અત્ર પ્રથમે ઽર્ધે સમેન સમસ્ય દ્વિતીયે, ઉત્તમેન ન્યૂનસ્ય ।
નાનાવિધપ્રહરણૈર્નૃપ સંપ્રહારે સ્વીકૃત્ય દારુણનિનાદવતઃ પ્રહારાન્ ।
દૃપાતારિવીરવિસરેણ વસુંધરેયં નિર્વિપ્રલમ્ભપરિરમ્ભવિધિર્વિતીર્ણા

અત્ર ન્યૂનેનોત્તમસ્ય ॥
(સૂ- 173)
પ્રત્યક્ષા ઇવ યદ્ભાવાઃ ક્રિયન્તે ભૂતભાવિનઃ ।
તદ્ભાવિકમ્
ભૂતાશ્વ ભાવિનશ્વેતિ દ્વન્દ્વઃ ।
ભાવઃ કવેરભિપ્રાયો ઽત્રાસ્તીતિ ભાવિકમ્ ।
ઉદાહરણમ્-- આસીદઞ્જનમત્રેતિ પશ્યામિ તવ લોચને ।
ભાવિભૂષણસંભારાં સાક્ષાત્કુર્વે તવાકૃતિમ્

આદ્યે ભૂતસ્ય દ્વિતીયે ભાવિનો દર્શનમ્ ॥
(સૂ- 174)
કાવ્યલિઙ્ગં હેતોર્વાક્યપદાર્થતા

વાક્યાર્થતા યથા વપુઃપ્રાદુર્ભાવાદનુમિતમિદં જન્મનિ પુરા પુરારે ન પ્રાયઃ ક્વચિદપિ ભવન્તં પ્રણતવાન્ ।
નમન્ મુક્તઃ સંપ્રત્યહમતનુરગ્રે ઽપ્યનતિભાક્ મહેશ ક્ષન્તવ્યં તદિદમપરાધદ્વયમપિ

અનેકપદાર્થતા યથા પ્રણયિસખીસલીલપરિહાસરસાધિગતૈ- ર્લલિતશિરીષપુષ્પહનનૈરપિ તામ્યતિ યત્ ।
વપુષિ વધાય તત્ર તવ શસ્ત્રમુપક્ષિપતઃ પતતુ શિરસ્યકાણ્ડયમદણ્ડ ઇવૈષ ભુજઃ

એકપદાર્થતા યથા ભસ્મોદ્ધૂલન ભદ્રમસ્તુ ભવતે રુદ્રાક્ષમાલે શુભં હા સોપાનપરંપરાં ગિરિસુતાકાન્તાલયાલંકૃતિમ્ ।
અદ્યારાધનતોષિતેન વિભુના યુષ્મત્સપર્યાસુખા- લોકોચ્છેદિનિ મોક્ષનામનિ મહામોહે નિધીયામહે

એષુ, અપરાધદ્વયે પૂર્વાપરજન્મનોરનમનમ્ ભુજપાતે શસ્ત્રોપક્ષેપઃ, મહામોહે સુખાવલોકોચ્છેદિત્વં ચ યથાક્રમમુક્તરૂપો હેતુઃ ॥
(સૂ- 175)
પર્યાયોક્તં વિના વાચ્યવાચકત્વેન યદ્વચઃ ।
વાચ્યવાચકભાવવ્યતિરિક્તેનાવગમનવ્યાપારેણ યત્ પ્રતિપાદનં તત્ પર્યાયેણ, ભઙ્ગ્યન્તરેણ કથનાત્ પર્યાયોક્તમ્ ।
ઉદાહરણમ્-- યં પ્રેક્ષ્ય ચિરરૂઢાપિ નિવાસપ્રીતિરુજ્ઝિતા ।
મદેનૈરાવણમુખે માનેન હૃદયે હરેઃ

અત્ર, ઐરાવણશક્રૌ મદમાનમુક્તૌ જાતાવિતિ વ્યઙ્ગ્યમપિ શબ્દેનોચ્યતે તેન યદેવોચ્યતે તદેવ વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
યથા તુ વ્યઙ્ગ્યં ન તથોચ્યતે ।
યથા ગવિ શુક્લે ચલતિ દૃષ્ટે "ગૌઃ શુક્લશ્વલતિઽ; ઇતિ વિકલ્પઃ ।
યદેવ દૃષ્ટં તદેવ વિકલ્પયતિ ન તુ યથા દૃષ્ટં તથા ।
યતો ઽભિન્નાસંસૃષ્ટત્વેનદૃષ્ટમ્ ।
ભેદસંસર્ગાભ્યાં વિકલ્પયતિ ॥
(સૂ- 176)
ઉદાત્તં વસ્તુનઃ સંપત્
સંપત્ સમૃદ્ધિયોગઃ ।
યથા મુક્તાઃ કેલિવિસૂત્રહારગલિતાઃ સંમાર્જનીભિર્હૃતાઃ પ્રાતઃ પ્રાઙ્ગણસીમ્નિ મન્થરચલદ્બાલાઙ્ગ્રિલાક્ષારુણાઃ ।
દૂરાદ્દાડિમબીજશઙ્કિતધિયઃ કર્ષન્તિ કેલીશુકાઃ યદ્વિદ્વદ્ભવનેષુ ભોજનૃપતેસ્તત્ ત્યાગલીલાયિતમ્

(સૂ- 177)
મહતાં ચોપલક્ષણમ્

ઉપલક્ષણમઙ્ગભાવઃ, અર્થાદુપલક્ષણીયે ઽર્થે ।
ઉદાહરણમ્-- તદિદમરણ્યં યસ્મિન્ દશરથવચનાનુપાલનવ્યસની ।
નિવસન્ બાહુસહાયશ્વકાર રક્ષઃક્ષયં રામઃ

ન ચાત્ર વીરો રસઃ, તસ્યેહાઙ્ગત્વાત્ ॥
(સૂ- 178)
તત્સિદ્ધિહેતાવેકસ્મિન્ યત્રાન્યત્તત્કરં ભવેત્ ।
સમુચ્ચયો ઽસૌ
તસ્ય પ્રસ્તુતસ્ય કાર્યસ્ય, એકસ્મિન્ સાધકે સ્થિતે સાધકાન્તરાણિ યત્ર સંભવન્તિ સ સમુચ્ચયઃ ।
ઉદાહરણમ્-- દુર્વારાઃ સ્મહમાર્ગણાઃ પ્રિયતમો દૂરે મનો ઽત્યુત્સુકં ગાઢં પ્રેણ નવં વયો ઽતિકઠિનાઃ પ્રાણાઃ કુલં નિર્મલમ્ ।
સ્ત્રીત્વં ધૈર્યવિરોધિ મન્મથસુહૃત્ કાલઃ કૃતાન્તો ઽક્ષમો નો સખ્યશ્વતુરાઃ કથં નુ વિરહઃ સોઢવ્ય ઇત્થં શઠઃ

અત્ર વિરહાસહત્વં સ્મરમાર્ગણા એવ કુર્વન્તિ તદુપરિ પ્રિયતમદૂરસ્થિત્યાદિ, ઉપાત્તમ્ ।
એષ એવ સમુચ્ચયઃ સદ્યોગે ઽસદ્યોગે સદસદ્યોગે ચ પર્યવસ્યતીતિ ન પૃથક્લક્ષ્યતે ।
તથાહિ-- કુલમમલિનં ભદ્રા મૂર્તિર્મતિઃ શ્રુતિશાલિની ભુજબલમલં સ્ફીતા લક્ષ્મીઃ પ્રભુત્વમખણ્ડિતમ્ ।
પ્રકૃતિસુભગા હ્યેતે ભાવા અમીભિરયં જનો વ્રજતિ સુતરાં દર્પં રાજન્ ત એવ તવાઙ્કુશાઃ

અત્ર સતાં યોગઃ ।
ઉક્તોદાહરણે ત્વસતાં યોગઃ ।
શશી દિવસધૂસરો ગલતયૌવના કામિની સરો વિગતવારિજં મુખમનક્ષરં સ્વાકૃતેઃ ।
પ્રભુર્ધનપરાયણઃ સતતદુર્ગતઃ સજ્જનો નૃપાઙ્ગણગતઃ ખલો મનસિ સપ્ત શલ્યાનિ મે

અત્ર શશિનિ ધૂસરે શલ્યે શલ્યાન્તરાણીતિ શોભનાશોભનયોગઃ ।
(સૂ- 179)
સ ત્વન્યો યુગપદ્ યા ગુણક્રિયાઃ

ગુણૌ ચ ક્રિયે ચ ગુણક્રિયે ચ ગુણક્રિયાઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- વિદલિતસગલારિકુલં તવ બલમિદમભવદાશુ વિમલં ચ ।
પ્રખલમુખાનિ નરાધિપ મલિનાનિ ચ તાનિ જાતાનિ

અયમેકપદે તયા વિયોગઃ પ્રિયયા ચોપનતઃ સુદુઃસહો મે ।
નવવારિધરોદયાદહોભિર્ભવિતવ્યં ચ નિરાતપત્વરમ્યૈઃ

કલુષં ચ તવાહિતેષ્વકસ્માત્સિતપઙ્કેરુહસોદરશ્રિ ચક્ષુઃ ।
પતિતં ચ મહીપતીન્દ્ર તેષાં વપુષિ પ્રસ્ફુટમાપદાં કટાક્ષૈઃ

"ધુનોતિ ચાસિં તનુતે ચ કીર્તિમ્ઽ; ઇત્યાદેઃ "કૃપાણપાણિશ્વ ભવાન્ રણક્ષિતૌ સસાધુવાદાશ્વ સુરાઃ સુરાલયેઽ; ઇત્યાદેશ્વ દર્શનાત્ "વ્યધિકરણેઽ; ઇતિ "એકસ્મિન્ દેશેઽ; ઇતિ ચ ન વાચ્યમ્ ॥
(સૂ- 180)
એકં ક્રમેણાનેકસ્મિન્ પર્યાયઃ
એકં વસ્તુ ક્રમેણાનેકસ્મિન્ ભવતિ ક્રિયતે વા સ પર્યાયઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- નન્વાશ્રયસ્થિતિરિયં તવ કાલકૂટ કેનોત્તરોત્તરવિશિષ્ટપદોપદિષ્ટા ।
પ્રાગર્ણવસ્ય હૃદયે વૃષલક્ષ્મણો ઽથ કણ્ઠે ઽધુના વસસિ વાચિ પુનઃ ખલાનામ્

બિમ્બોષ્ઠ એવ રાગસ્તે તન્વિ પૂર્વમદૃશ્યત ।
અધુના હદયે ઽપ્યેષ મૃગશાવાક્ષિ લક્ષ્યતે

રાગસ્ય વસ્તુતો ભેદે ઽપ્યેકતયા ધ્યવસિતત્વાદેકત્વમવિરુદ્ધમ્ ।
તં તાણ સિરિસહોઅરરઅણાહરણમ્મિ હિઅઅમેક્કરસં ।
બિમ્બાહરે પિઆણં ણિવેસિઅં કુસુમબાણેણ

(સૂ- 181)
અન્યસ્તતો ઽન્યથા ।
અનેકમેકસ્મિન્ ક્રમેણ ભવતિ ક્રિયતે વા સો ઽન્યઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- મધુરિમરુચિરં વચઃ ખલાનામમૃતમહો પ્રથમં પૃથુ વ્યનક્તિ ।
અથ કથયતિ મોહહેતુમન્તર્ગતમિવ હાલહલં વિષં તદેવ

તદ્ગેહં નતભિત્તિ મન્દિરમિદં લબ્ધાવકાશં દિવઃ સા ધેનુર્જરતી નદન્તિ કરિણામેતા ઘનાભા ઘટાઃ ।
સ ક્ષુદ્રો મુકલધ્વનિઃ કલમિદં સંગીતકં યોષિતામ્ આશ્વર્યં દિવસૈર્દ્વિજો ઽમિયતીં ભૂમિં સમારોપિતઃ

અત્ર, એકસ્યૈવ હાનોપાદાનયોરવિવક્ષિતત્વાત્ ન પરિવૃત્તિઃ ॥
(સૂ- 182)
અનુમાનં તદુક્તં યત્ સાધ્યસાધનયોર્વચઃ

પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકિત્વેન ત્રિરૂપો હેતુઃ સાધનમ્ ।
ધર્મિણિ, અયોગવ્યવચ્છેદો વ્યાપકસ્ય સાધ્યત્વમ્ ।
યથા યત્રૈતા લહરીચલાચલદૃશો વ્યાપારયન્તિ ભ્રુવં યત્ તત્રૈવ પતન્તિ સંતતમમી મર્મસ્પૃશો માર્ગણાઃ ।
તચ્ચક્રીકૃતચાપમઞ્ચિતશરપ્રેઙ્ખત્કરઃ ક્રોધનો ધાવત્યગ્રત એવ શાસનધરઃ સત્યં સદાસાં સ્મરઃ

સાધ્યસાધનયોઃ પૌર્વાપર્યવિકલ્પે ન કિંચિદ્વૈચિત્ર્યમિતિ ન તથા દર્શિતમ્ ॥
(સૂ- 183)
વિશેષણૈર્યત્સાકૂતૈરુક્તિઃ પરિકરસ્તુ સઃ ।
અર્થાદ્વિશેષ્યસ્ય ।
ઉદાહરણમ્-- મહૌજસો માનધના ધનાર્ચિતા ધનુર્ભૃતઃ સંયતિ લબ્ધકીર્તયઃ ।
ન સંહતાસ્તસ્ય ન ભેદવૃત્તયઃ પ્રિયાણિ વાઞ્છન્ત્યસુભિઃ સમીહિતુમ્

યદ્યપ્યપુષ્ટાર્થસ્ય દોષતાભિધાનાત્તન્નિરાકરણેન પુષ્ટાર્થસ્વીકારઃ કૃતઃ, તથાપ્યેકનિષ્ઠત્વેન બહૂનાં વિશેષણાનામેવમુપન્યાસે વૈચિત્ર્યમિત્યલંકારમધ્યે ગણિતઃ ॥
(સૂ- 184)
વ્યાજૌક્તિશ્છઝનોદ્ભિન્નવસ્તુરૂપનિગૂહનમ્

નિગૂઢમપિ વસ્તુનો રૂપં કથમપિ પ્રભિન્નં કેનાપિ વ્યપદેશેન યદપહ્નૂયતે સા વ્યાજોક્તિઃ ।
ન ચૈષાપહ્નુતિઃ પ્રકૃતાપ્રકૃતોભયનિષ્ઠસ્ય સામ્યસ્યેહાસંભવાત્ ।
ઉદાહરણમ્-- શૈલેન્દ્રપ્રતિપાદ્યમાનગિરિજાહસ્તોપગૂઢોલ્લસદ્-- રોમાઞ્ચાદિવિસંષ્ઠુલાખિલવિધિવ્યાસઙ્ગભઙ્ગાકુલઃ ।
હા શૈત્યં તુહિનાચલસ્ય કરયોરિત્યૂચિવાન્ સસ્મિતં શૈલાન્તઃપુરમાતૃમણ્ડલગણૈર્દૃષ્ટો ઽવતાદ્વઃ શિવઃ

અત્ર પુલકવેપથૂ સાચિકરૂપતયા પ્રસૃતૌ શૈત્યકારણતયા પ્રકાશિતત્વાદપલપિતસ્વરૂપૌ વ્યાજોક્તિં પ્રયોજયતઃ ॥
(સૂ- 185)
કિંચિત્ પૃષ્ટમપૃષ્ટં વા કથિતં યત્ પ્રકલ્પતે ।
તાદૃગન્યવ્યપોહાય પરિસંખ્યા તુ સા સ્મૃતા

પ્રમાણાન્તરાવગતમપિ વસ્તુ શબ્દેન પ્રતિપાદિતં પ્રયોજનાન્તરાભાવાત્ સદૃશવસ્ત્વન્તરવ્યવચ્છેદાય યત્ પર્યવસ્યતિ સા ભવેત્પરિસંખ્યા ।
અત્ર ચ કથનં પ્રશ્નપૂર્વકં તદન્યથા વ પરિદૃષ્ટમ્ ।
તથા, ઉભયત્ર વ્યપોહ્યમાનસ્ય પ્રતીયમાનતા વાચ્યત્વં ચેતિ ચત્વારો ભેદાઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- કિમાસેવ્ય પુંસાં સવિધમનવદ્યં દ્યુસરિતઃ કિમેકાન્તે ધ્યેયં ચરણયુગલં કૌસ્તુભભૃતઃ ।
કિમારાધ્યં પુણ્યં કિમબિલષણીયં ચ કરુણા યદાસક્ત્યા ચેતો નિરવધિવિમુક્ત્યૈ પ્રભવતિ

કિં ભૂષણં સુદૃઢમત્ર યશો ન રત્નં કિં કાર્યમાર્યચરિતં સુકૃતં ન દોષઃ ।
કિં ચક્ષુરપ્રતિહતં ધિષણા ન નેત્રં જાનાતિ કસ્ત્વદપરઃ સદસદ્વિવેકમ્

કૌટિલ્યં કચનિચયે કરચરણાધરદલેષુ રાગસ્તે ।
કાઠિન્યં કુચયુગલે તરલત્વં નયનયોર્વસતિ

ભક્તિર્ભવે ન વિભવે વ્યસનં શાસ્ત્રે ન યુવતિકામાસ્ત્રે ।
ચિન્તા યશસિ ન વપુષિ પ્રાયઃ પરિદૃશ્યતે મહતામ્

(સૂ- 186)
યથોત્તરં ચેત્ પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્યાર્થસ્ય હેતુતા ।
તદા કારણમાલા સ્યાત્
ઉત્તરમુત્તરં પ્રતિ યથોત્તરમ્ ।
ઉદાહરણમ્-- જિતેન્દ્રિયત્વં વિનયસ્ય કારણં ગુણપ્રકર્ષો વિનયાદવાપ્યતે ।
ગુણપ્રકર્ષેણ જનો ઽનુરજ્યતે જનાનુરાગપ્રભવા હિ સંપદઃ

"હેતુમતા સહ હેતોરભિધાનમભેદતો હેતુઃ" ।
ઇતિ હેત્વલંકારો ન લક્ષિતઃ ।
આયુર્ઘૃતમિત્યાદિરૂપો હ્યેષ ન ભૂષણતાં કદાચિદર્હતિ વૈચિત્ર્યાભાવાત્ ।
અવિરલકમલવિકાસઃ સકલાલિમદશ્વ કોકિલાનન્દઃ ।
રમ્યો ઽયમેતિ સંપ્રતિ લોકોત્કણ્ઠાકરઃ કાલઃ

ઇત્યત્ર કાવ્યરૂપતાં કોમલાનુપ્રાસમહિમ્નૈવ સમામ્નાસિષુર્ન પુનર્હેત્વલંકારકલ્પનયેતિ પૂર્વોક્તકાવ્યલિઙ્ગમેવ હેતુઃ ॥
(સૂ- 187)
ક્રિયયા તુ પરસ્પરમ્

વસ્તુનોર્જનને ઽન્યોયન્યમ્
અર્થયોરેકક્રિયામુખેન પરસ્પરં કારણત્વે સતિ, અન્યોન્યનામા, અલંકારઃ ।
ઉદાહરણમ્-- હંસાણં સરોહિં સિરી સારિજ્જૈ અહ સરાણ હંસેહિં ।
અણ્ણોણ્ણં વિઅ એએ અપ્પાણ્ણં ણવર ગરુઅન્તિ

અત્રોભયેષામપિ પરસ્પરજનકતા મિથઃશ્રીસારતાસંપાદનદ્વારેણ ॥
(સૂ- 188)
ઉત્તરશ્રુતિમાત્રતઃ ।
પ્રશ્નસ્યોન્નયનં યત્ર ક્રિયતે તત્ર વા સતિ

અસકૃદ્ યદ્ અસંભાવ્યમુત્તરં સ્યાત્ તદુત્તરમ્ ।
પ્રતિવચનોપલમ્ભાદેવ પૂર્વવાક્યં યત્ર કલ્પ્યતે તદેકં તાવદુત્તરમ્ ।
ઉદાહરણમ્-- વાણિઅઅ હત્થિદન્તા કુત્તો અમ્હાણ વગ્ઘકિત્તી અ ।
જાવ લુલિઆલઅમુહી ઘરમ્મિ પરિસક્કએ સોણ્હા

હસ્તિદન્તવ્યાધ્રકૃત્તીનામહમર્થી તાઃ, મૂલ્યેન પ્રયચ્છેતિ ક્રેતુર્વચનમ્ અમુના વાક્યેન સમુન્નીયતે ।
ન ચૈતત્ કાવ્યલિઙ્ગમ્ ઉત્તરસ્ય તાદ્રૂપ્યાનુપપત્તેઃ ।
નહિ પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનં જનકો હેતુઃ ।
નાપીદમનુમાનમ્ એકધર્મિનિષ્ઠતયા સાધ્યસાધનયોરનિર્દેશાદિત્યલંકારાન્તરામેવોત્તરં સાધીયઃ ।
પ્રશ્નાદનન્તરં લોકાતિક્રાન્તગોચરતયા યત્ અસંભાવ્યરૂપં પ્રતિવજનં સ્યાત્ તત્ અપરમુત્તરમ્ ।
અનયોશ્વ સકૃદુપાદાને ન ચારુતાપ્રતીતિરિત્યસકૃદિત્યુક્તમ્ ।
ઉદાહરણમ્-- કા વિસમા દેવ્વગઈ કિં લદ્ધં જં જણો ગુણગ્ગાહી ।
કિં સોખ્ખં સુકલત્તં કિં દુક્ખં જં ખલો લોઓ

પ્રશ્નપરિસંખ્યાયામન્યવ્યપોહે, એવ તાત્પર્યમ્ ।
ઇહ તુ વાચ્યે, એવ વિશ્રાન્તિરિત્યનયોર્વિવેકઃ ॥
(સૂ- 189)
કુતો ઽપિ લક્ષિતઃ સૂક્ષ્મો ઽપ્યર્થો ઽન્યસ્મૈ પ્રકાશ્યતે

ધર્મેણ કેનચિદ્ યત્ર તત્ સૂક્ષ્મં પરિચક્ષતે ।
કુતો ઽપિ, આકારાદિઙ્ગિતાદ્વા સૂક્ષ્મસ્તીક્ષ્ણમતિસંવેદ્યઃ ।
ઉદાહરણમ્-- વક્ત્રસ્યન્દિસ્વેદબિન્દુપ્રબન્ધૈર્દૃષ્ટ્વા ભિન્નં કુઙ્કુમં કાપિ પણ્ઠે ।
પુંસ્ત્વં તન્વ્યા વ્યજ્જયન્તી વયસ્યા સ્મિત્વા પાણૌ ખડ્ગલેખાં લિલેખ

અત્ર, આકૃતિમવલોક્ય કયાપિ વિતર્કિતં પુરુષાયિતમ્ અસિલતાલેખનેન વૈદગ્ધ્યાદભિવ્યક્તિમુપનીતમ્ ।
પુંસામેવ કૃપાણપાણિતા યોગ્યત્વાત્ ।
યથા વા સંકેતકાલમનસં વિટં જ્ઞાત્વા વિદગ્ધયા ।
ઈષન્નેત્રાર્પિતાકૂતં લીલાપઝં નિમીલિતમ્

અત્ર જિજ્ઞાસિતઃ સંકેતકાલઃ કયાચિદિઙ્ગિતમાત્રેણ વિદિતો નિશાસમયશંસિના કમલનિમીલનેન લીલયા પ્રતીપાદિતઃ ॥
(સૂ- 190)
ઉત્તરોત્તરમુત્કર્ષો ભવેત્સારઃ પરાવધિઃ

પરઃ પર્યન્તભાગઃ, અવધિર્યસ્ય ધારાધિરોહિતયા તત્રૈવોત્કર્ષસ્ય વિશ્રાન્તેઃ ।
ઉદાહરણમ્-- રાજ્યે સારં વસુધા વસુધાયાં પુરં પુરે સૌધમ્ ।
સૌધે તલ્પં તલ્પે વરાઙ્ગનાનઙ્ગસર્વસ્વમ્

(સૂ- 191)
ભિન્નદેશતયાત્યન્તં કાર્યકારણભૂતયોઃ ।
યુગપદ્ધર્મયોર્યત્ર ખ્યાતિઃ સા સ્યાદસંગતિઃ

ઇહ યદ્દેશં કરણમ્ તદ્દેશમેવ કાર્યમુત્પદ્યમાનં દૃષ્ટમ્ યથા ધૂમાદિ ।
યત્ર તુ હેતુફલરૂપયોરપિ ધર્મયોઃ કેનાપ્યતિશયેન નાનાદેશતયા યુગપદવભાસનમ્ સા તયોઃ સ્વભાવોત્પન્નપરસ્પરસંગતિત્યાગાત્ અસંગતિઃ ।
ઉદાહરણમ્-- જસ્સેઅ વણો તસ્સેઅ વેઅણા ભણૈ તં જણો અલિઅં ।
દન્તક્ખઅં અવોલે બહૂએ વેઅણા સવત્તીણં

એષા ચ વિરોધબાધિની ન વિરોધઃષ ભિન્નાધારતયૈવ દ્વયોરિહ વિરોધિતાયાઃ પ્રતિભાસાત્ ।
વિરોધે તુ વિરોધિત્વમ્ એકાશ્રયનિષ્ઠમનુક્તમપિ પર્યવસિતમ્ અપવાદવિષયપરિહારેણોત્સર્ગસ્ય વ્યવસ્થિતેઃ ।
તથા ચૈવં નિદર્શિતમ્ ॥
(સૂ- 192)
સમાધિઃ સુકરં કાર્યં કારણાન્તરયોગતઃ ।
સાધનાન્તરોપકૃતેન કર્ત્રા યદ્ અક્લેશેન કાર્યમારબ્ધં સમાધીયતે સ સમાધિર્નામ ।
ઉદાહરણમ્-- માનમસ્યા નિરાકર્તું પાદયોર્મે પતિષ્યતઃ ।
ઉપકારાય દિષ્ટ્યેદમુદીર્ણં ઘનગર્જિતમ્

(સૂ- 193)
સમં યોગ્યતયા યોગો યદિ સંભાવિતઃ ક્વચિત્

ઇદમનયોઃ શ્લાઘ્યમિતિ યોગ્યતયા સંબન્ધસ્ય નિયતવિષયમધ્યવસાનં ચેત્તદા સમમ્ તત્ સદ્યોગે ઽસદ્યોગે ચ ।
ઉદાહરણમ્-- ધાતુઃ શિલ્પાતિશયનિકષસ્થાનમેષા મૃગાક્ષી રૂપે દેવો ઽપ્યયમનુપમો દત્તપત્રઃ સ્મરસ્ય ।
જાતં દૈવાત્સદૃશમનયોઃ સંગતં યત્ તદેત- ચ્છૃઙ્ગારસ્યોપનતમધુના રાજ્યમેકાતપત્રમ્

ચિત્રં ચિત્રં બત બત મહચ્ચિત્રમેતદ્વિચિત્રં જાતો દૈવાદુચિતરચનાસંવિધાતા વિધાતા ।
યન્નિમ્બાનાં પરિણતફલસ્ફીતિરાસ્વાદનીયા યચ્ચૈતસ્યાઃ કવલનકલાકોવિદઃ કાકલોકઃ

(સૂ- 194)
ક્વચિદ્યદતિવૈધર્મ્યાન્ન શ્લેષો ઘટનામિયાત્ ।
કર્તુઃ ક્રિયાફલાવાપ્તિર્નૈવાનર્થશ્વ યદ્ભવેત્

ગુણક્રિયાભ્યાં કાર્યસ્ય કારણસ્ય ગુણક્રિયે ।
ક્રમેણ ચ વિરુદ્ધે યત્ સ એષ વિષમો મતઃ

દ્વયોરત્યન્તવિલક્ષણતયા યત્ અનુપપદ્યમાનતયૈવ યોગઃ પ્રતીયતેઝ્ર્1ટ યચ્ચ કિંચિદારભમાણઃ કર્તા ક્રિયાયાઃ પ્રણાશાત્ ન કેવલમભીષ્ટં યત્ ફલં ન લભેત યાવદપ્રાર્થિતમપ્યનર્થં વિષયમાસાદયેત્ ઝ્ર્2ટ તથા સત્યપિ કાર્યસ્ય કારણરૂપાનુકારે તત્ તયોર્ગુણૌ ક્રિયે ચ પરસ્પરં વિરુદ્ધતાં વ્રજતઃ ઝ્ર્3ક્ષ્4ટ સ સમવિપયર્યાત્મા ચતૂરૂષો વિષમઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- શિરીષાદપિ મૃદ્વઙ્ગી ક્વેયમાયતલોચના ।
અયં ક્વ ચ કુકૂલાગ્નિકર્કશો મદનાનલઃ

સિંહિકાસુતસંત્રસ્તઃ શશઃ શીતાશુમાશ્રિતઃ ।
જગ્રસે સાશ્રયં તત્ર તમન્યઃ સિંહિકાસુતઃ

સદ્યઃ કરસ્પર્શમવાપ્ય ચિત્રં રણે રણે યસ્ય કૃપાણલેખા ।
તમાલનીલા શરદિન્દુપાણ્ડુ યશસ્ત્રિલોક્યાભરણં પ્રસૂતૈ

આનન્દમમન્દમિમં કુવલયદલલોચને દદાસિ ત્વમ્ ।
વિરહસ્ત્વયૈવ જનિતસ્તાપયતિતરાં શરીરં મે

અત્રાનન્દદાનં શલીલતાપેન વિરુધ્યતે ।
એવમ્ વિપુલેન સાગરશયસ્ય કુક્ષિણા ભુવનાનિ યસ્ય પપિરે યુગક્ષયે ।
મદવિભ્રમાસકલયા પપે પુનઃ સ પુરસ્ત્રિયૈકતમયૈકયા દૃશા

ઇત્યાદાવપિ વિષમત્વં યથાયોગમવગન્તવ્યમ્ ॥
(સૂ- 195)
મહતોર્યન્મહીયાંસાવાશ્રિતાશ્રયયોઃ ક્રમાત્ ।
આશ્રયાશ્રયિણૌ સ્યાતાં તનુત્વે ઽપ્યાધિકં તુ તત્

આશ્રિતમ્ આધેયમ્ આશ્રયસ્તદાધારઃ, તયોર્મહતોરપિ વિષયે તદપેક્ષયા તનૂ, અપ્યાશ્રયાશ્રયિણૌ પ્રસ્તુતવસ્તુપ્રકર્ષવિવક્ષયા યથાક્રમં યત્ અધિકતરતાં વ્રજતઃ, તદિદં દ્વિવિધમ્ અધિકં નામ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- અહો વિશાલં ભૂપાલ ભુવનત્રિતયોદરમ્ ।
માતિ માતુમશક્યો ઽપિ યશોરાશિર્યદત્ર તે

યુગાન્તકાલપ્રતિસંહૃતાત્મનો જગન્તિ યસ્યાં સવિકાશમાસત ।
તનૌ મમુસ્તત્ર ન કૈટભદ્વિષસ્તપોધનાભ્યાગમસંભવા મુદઃ

(સૂ- 196)
પ્રતિપક્ષમશક્તેન પ્રતિકર્તું તિરસ્ક્રિયા ।
યા તદીયસ્ય તત્સ્તુત્યૈ પ્રત્યનીકં તદુચ્યતે

ન્યક્કૃતિપરમપિ વિપક્ષં સાક્ષાન્નિરસિતુમશક્તેન કેનાપિ યત્ તમેવ પ્રતિપક્ષમુત્કર્ષયિતું તદાશ્રિતસ્ય તિરસ્કરણમ્ તત્ અનીકપ્રતિનિધિતુલ્યત્વાત્ પ્રત્યનીકમભિધીયતે ।
યથા, અનીકે, અભિયોજ્યે તત્પ્રતિનિધીભૂતમપરં મૂઢતયા કેનચિદભિયુજ્યતે તથેહ પ્રતિયોગિનિ વિજેયે તદીયો ઽન્યો વિજીયતે, ઇત્યર્થઃ ।
ઉદાહરણમ્-- ત્વં વિનિર્જિતમનોભવરૂપઃ સા ચ સુન્દર ભવત્યનુરક્તા ।
પઞ્ચભિર્યુગપદેવ શરૈસ્તાં તાપયત્યનુશયાદિવ કામઃ

યથા વા યસ્ય કિંચિદપકર્તુમક્ષમઃ કાયનિગ્રહકૃહીતવિગ્રહઃ ।
કાન્તવક્ત્રસદૃશાકૃતિં કૃતી રાહુરિન્દુમધુનાપિ બાધતે

ઇન્દેરત્ર તદીયતા સંબન્ધિસંબન્ધાત્ ॥
(સૂ- 197)
સમેન લક્ષ્મણા વસ્તુ વસ્તુના યન્નિગૂહ્યતે ।
નિજેનાગન્તુના વાપિ તન્મીલિતમિતિ સ્મૃતમ્

સહજમ્ આગન્તુકં વા કિમપિ સાધારણં યત્ લક્ષણમ્ તદ્દ્વારેણ યત્ કિંચિત્ કેનચિદ્વસ્તુ વસ્તુસ્થિત્યૈવ બલીયસ્તાયા તિરોધીયતે તત્ મીલિતમિતિ દ્વિધા સ્મરન્તિ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- અપાઙ્ગતરલે દૃશૌ મધુરવક્રવર્ણા ગિરો વિલાસભરમન્થરા ગતિરતીવ કાન્તં મુખમ્ ।
ઇતિ સ્ફુરિતમઙ્ગકે મૃગદૃશઃ સ્વતો લીલયા તદત્ર ન મદોદયઃ કૃતપદો ઽપિ સંલક્ષ્યતે

અત્ર દૃક્તરલતાદિકમઙ્ગસ્ય લિઙ્ગં સ્વાભાવિકમ્ સાધારણં ચ મહોદયેન તત્રાપ્યેતસ્ય દર્શનાત્ ।
યે કન્દરાસુ નિવસન્તિ સદા હિમાદ્રેસ્ત્વત્પાતશઙ્કિતધિયો વિવશા દ્વિષસ્તે ।
અપ્યઙ્ગમુત્પુલકમુદ્વહતાં સકમ્પં તેષામહો બત ભિયાં ન બુધો ઽપ્યભિજ્ઞઃ

અત્ર તુ સામર્થ્યાદવસિતસ્ય શૈત્યસ્ય, આગન્તુકત્વાત્તત્પ્રભવયોરપિ કમ્પપુલકયોસ્તાદ્રૂપ્યં સમાનતા ચ ભયેષ્વપિ તયોરુપલક્ષિતત્વાત્ ॥
(સૂ- 198)
સ્થાપ્યતે ઽપોહ્યતે વાપિ યથાપૂર્વં પરં પરમ્ ।
વિશેષણતયા યત્ર વસ્તુ સૈકાવલી દ્વિધા

પૂર્વ પૂર્વં પ્રતિ યથોત્તરસ્ય વસ્તુનો વીપ્સયા વિશેષણભાવેન યત્ સ્થાપનં નિષેધો વા સંભવતિ સા દ્વિધા બુધૈરેકાવલી ભણ્યતે ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- પુરાણિ યસ્યાં સવરાઙ્ગનાનિ વરાઙ્ગના રૂપપૂરસ્કૃતાઙ્ગ્યઃ ।
રૂપં સમુન્મીલિતસદ્વિલાસમ્ અસ્ત્રં વિલાસઃ કુસુમાયુધસ્ય

ન તજ્જલં યન્ન સુચારુપઙ્કજં ન પઙ્કજં તત્ યદલીનષટ્પદમ્ ।
ન ષટ્મદો ઽસૌ કલગુઞ્જિતો ન યો ન ગુઞ્જિતં તન્ન જહાર યન્મનઃ

પૂર્વત્ર પુરાણાં વરાઙ્ગનાઃ તાસામઙ્ગવિશેષણમુખેન રૂપમ્ તસ્ય વિલાસાઃ, તેષામપ્યસ્ત્રમિત્યમુના ક્રમેણ વિશેષણં વિધીયતે ।
ઉત્તરત્ર પ્રતિષેધે ઽપ્યેવં યોજ્યમ્ ॥
(સૂ- 199)
યથાનુભવમર્થસ્ય દૃષ્ટે તત્સદૃશે સ્મૃતિઃ ।
સ્મરણમ્
યઃ પદાર્થઃ કેનચિદાકારેણ નિયતઃ, યદા કદાચિત્ અનુભૂતો ઽભૂત્ સ કાલાન્તરે સ્મૃતિપ્રતિબોધાધાયિનિ તત્સમાને વસ્તુનિ દૃષ્ટે સતિ યત્ તથૈવ સ્મર્યતે તત્ ભવેત્ સ્મરણમ્ ।
ઉદાહરણમ્-- નિમ્નનાભિકુહરેષુ યદમ્ભઃ પ્લાવિતં ચલદૃશાં લહરીભિઃ ।
તદ્ભવૈઃ કુહરુતૈઃ સુરનાર્યઃ સ્મારિતાઃ સુરતકણ્ઠરુતાનામ્

યથા વા કરજુઅગહિઅજસોઆત્થણમુહવિણિવેસિઆહરપુડસ્સ ।
સમરિઅપઞ્ચજણ્ણસ્સ ણમહ કણ્હસ્સ રોમાઞ્ચં

(સૂ- 200)
ભ્રાન્તિમાન્ અન્યસંવિત્તત્તુલ્યદર્શને । 132 ॥
તદિતિ અન્યત્ અપ્રાકરણિકં નિર્દિશ્યતે ।
તેન સમાનમ્ અર્થાદિહ પ્રાકરણિકમ્ આશ્રીયતે ।
તસ્ય તથાવિધસ્ય દૃષ્ટૌ સત્યાં યત્ અપ્રાકરણિકતયા સંવેદનમ્ સ ભ્રાન્તિમાન્ ।
ન ચેષ રુપકં પ્રથમાતિશયોક્તિર્વા તત્ર વસ્તુતો ભ્રમસ્યાભાવાત્ ઇહ ચ, અર્થાનુગમનેન સંજ્ઞાયાઃ પ્રવૃત્તેઃ તસ્ય સ્પષ્ટમેવ પ્રતિપન્નત્વાત્ ।
ઉદાહરણમ્-- કપાલે માર્જારઃ પય ઇતિ કરાન્ લેઢિ શશિન- સ્તરુચ્છિદ્રપ્રોતાન્ બિસમિતિ કરી સંકલયતિ ।
રતાન્તે તલ્પસ્થાન્ હરતિ વનિતાપ્યંશુકમિતિ પ્રભામત્તશ્વન્દ્રો જગદિદમહો વિપ્લવયતિ

(સૂ- 201)
આક્ષેપ ઉપમાનસ્ય પ્રતીપમુપમેયતા ।
તસ્યૈવ યદિ વા કલ્પ્યા તિરસ્કારનિબન્ધનમ્

અસ્ય ધુરં સુતરામુપમેયમેવ વોઢું પ્રૌઢમિતિ કૈમર્થ્યેન યત્ ઉપમાનમાક્ષિપ્યતે યદપિ તસ્યૈવોપમાનતયા પ્રસિદ્ધસ્ય, ઉપમાનાન્તરવિવક્ષયાનાદરાર્થમુપમેયભાવઃ કલ્પ્યતે તત્ ઉપમેયસ્યોપમાનપ્રતિકૂલવર્તિત્વાત્ ઉભયરૂપં પ્રતીપમ્ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્-- લાવણ્યૌકસિ સપ્રતાપગરિમણ્યગ્રેસરે ત્યાગિનાં દેવ ત્વય્યવનીભરક્ષમભુજે નિષ્પાદિતે વેધસા ।
ઇન્દુઃ કિં ઘટિતઃ કિમેષ વિહિતઃ પૂષા કિમુત્પાદિતં ચિન્તારત્નમદો મુધૈવ કિમમી સૃષ્ટાઃ કુલક્ષ્માભૃતઃ

એ એહિ દાવ સુન્દરિ કણ્ણં દાઊણ સુણસૂ વઅણિજ્જં ।
તુજ્ઝ મુહેણ કિસોઅરિ ચંદો ઉભમિજ્જૈ જણેણ

અત્ર મુખેનોપમીયમાનસ્ય શશિનઃ સ્વ્પતરગુણત્વાત્ ઉપમિત્યનિષ્પચ્યા "વઅણિજ્જમ્ઽ; ઇતિ વચનીયપદાભિવ્યઙ્ગ્યસ્તિરસ્કારઃ ।
ક્વચિત્તુ નિષ્પન્નૈવોપમિતિક્રિયા, અનાદરનિબન્ધનમ્ ।
યથા ગર્વમસંવાહ્યમિમં લોચનયુગલેન કિં વહસિ મુગ્ધે ।
સન્તીદૃશાનિ દિશિ દિશિ સરઃસુ નનુ નીલનલિનાનિ

ઇહોપમેયીકરણમેવોત્પલાનામનાદરઃ ।
અનયૈવ રીત્યા યત્ અસામાન્યગુણયોગાત્ નોપમાનભાવમપિ, અનુભૂતપૂર્વિ તસ્ય તત્કલ્પનાયામપિ ભવતિ પ્રતીપમિતિ પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
યથા અહમેવ ગુરુઃ સુદારુણાનામિતિ હાલાહલ તાત મા સ્મ દૃપ્યઃ ।
નનુ સન્તિ ભવાદૃશાનિ ભૂયો ભુવને ઽસ્મિન્ વચનાનિ દુર્જનાનામ્

અત્ર હાલાહતસ્યોપમાનત્વમસંભાવ્યમેવોપનિબદ્ધમ્ ॥
(સૂ- 202)
પ્રસ્તુતસ્ય યદન્યેન ગુણસામ્યવિવક્ષયા ।
ઐકાત્મ્યં બધ્યતે યોગાત્તત્સામાન્યમિતિ સ્મૃતમ્

અતાદૃશમપિ તાદૃશતયા વિવક્ષિતું યત્ અપ્રસ્તુતાર્થેન સંપૃક્તમપરિત્યક્રનિજગુણમેવ તદેકાત્મતયા નિબધ્યતે તત્ સમાનગુણનિબન્ધનાત્ સામાન્યમ્ ।
ઉદાહરણમ્-- મલયજરસવિલિપ્તતનવો નવહારલતાવિભૂષિતાઃ સિતતરદન્તપત્રકૃતવક્ત્રરુચો રુચિરામલાંશુકાઃ ।
શશભૃતિ વિતતધામ્નિ ધવલયતિ ધરામવિભાવ્યતાં ગતાઃ ।
પ્રિયવસતિં પ્રયાન્તિ સુખમેવ નિરસ્તભિયો ઽભિસારિકાઃ

અત્ર પ્રસ્તુતતદન્યયોરન્યૂનાનતિરિક્તતયા નિબદ્ધં ધવલત્વમેકાત્મતાહેતુઃ, અત એવ પૃથગ્ભાવેન ન તયોરુપલક્ષણમ્ ।
યથા વા વેત્રત્વચા તુલ્યરુચાં વધુનાં કર્ણાગ્રતો ગણ્ડતલાગતાનિ ।
ભૃઙ્ગા સહેલં યદિ નાપતિષ્યન્ કો ઽવેદયિષ્યન્નવચમ્પકાનિ

અત્ર નિમિત્તાન્તરજનિતાપિ નાનાત્વપ્રતીતિઃ પ્રથમપ્રતિપન્નમભેદં ન વ્યુદસિતુમુત્સહતે પ્રતીતત્વાત્તસ્ય પ્રતીતેશ્વ બાદાયોગાત્ ॥
(સૂ- 203)
વિના પ્રસિદ્ધમાધારમાધેયસ્ય વ્યવસ્થિતિઃ ।
એકાત્મા યુગપદ્વૃત્તિરેકસ્યાનેકગોચરા

અન્યત્ પ્રકુર્વતઃ કાર્યમશક્યસ્યાન્યવસ્તુનઃ ।
તથૈવ કરણં ચેતિ વિશેષસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ

પ્રસિદ્ધાધારપરિહારેણ યત્ આધેયસ્ય વિશિષ્ટા સ્થિતિરભિધીયતે સ પ્રથમો વિશેષઃ ।
ઉદાહરણમ્-- દિવમપ્યુપયાતાનામાકલ્પમનલ્પગુણગણા યેષામ્ ।
રમયન્તિ જગન્તિ ગિરઃ કથમિહ કવયો ન તે વન્દ્યાઃ

એકમપિ વસ્તુ યત્ એકેનૈવ સ્વભાવેન યુગપદનેકત્ર વર્તતે સ દ્વિતીયઃ ।
ઉદાહરણમ્-- સા વસૈ તુજ્ઝ હિઅએ સા ચ્ચિઅ અચ્છીસુ સા અ વઅણેશુ ।
અહ્નારિસાણ સુન્દર ઓસાસો કત્થ પાવાણં

યદપિ કિંચિદ્રભસેત, આરભમાણસ્તેનૈવ યત્નેનાશક્યપરિ કાર્યાન્તરમારભતે સો ઽપરો વિશેષઃ ।
ઉદાહરણમ્-- સ્ફુરદદ્ભુતરૂપમુત્પ્રતાપજ્વલનં ત્વાં સૃજતાનવદ્યવિદ્યમ્ ।
વિધિના સસૃજે નવો મનોભૂર્ભુવિ સત્યં સવિતા બૃહસ્પતિશ્વ

યથા વા ગૃહિણી સચિવઃ સખી મિથઃ પ્રિયશિષ્યા લલિતે કલાવિધૌ ।
કરુણાવિમુખેન મૃત્યુના હરતા ત્વાં બત કિં ન મે હૃનમ્

સર્વત્ર, એવંવિધવિષયે ઽતિશયોક્તિરેવ પ્રાણત્વેનાવતિષ્ઠતે તાં વિના પ્રાયેણાલંકારત્વાયોગાત્ ।
અત એવોક્તમ્ "સૈષા સર્વત્ર વક્રોક્તિરનયાર્થો વિભાવ્યતે ।
યત્નો ઽસ્યાં કવિના કાર્યઃ કો ઽલંકારો ઽનયા વિના" ॥
ઇતિ ॥
(સૂ- 204)
સ્વમુત્સૃજ્ય ગુણં યોગાદત્યુજ્જ્વલગુણસ્ય યત્ ।
વસ્તુ તદ્ગુણતામેતિ ભણ્યતે સ તુ તદ્ગુણઃ

વસ્તુ તિરસ્કતનિજરૂપં કેનાપિ સમીપગતેન પ્રગુણયા સ્વગુણસંપદોપરક્તં તત્પ્રતિભાસમેવયત્સમાસાદયતિ સ તદ્ગુણઃ, તસ્યાપ્રકૃતસ્ય ગુણો ઽત્રાસ્તીતિ ।
ઉદાહરણમ્-- વિમિન્નવર્ણા ગરુડાગ્રજેન સૂર્યસ્ય રથ્યાઃ પરિતઃ સ્ફુરન્ત્યા ।
રત્નૈઃ પુનર્યત્ર રુચા રુચં સ્વામાનિન્યિરે વંશકરીરનીલૈઃ

અત્ર રવિતુરગાપેક્ષયા ગરુડાગ્રજસ્ય તદપેક્ષયા ચ હરિન્મણીનાં પ્રગુણવર્ણતા ॥
(સૂ- 205)
તદ્રૂપાનનુહારશ્વેદસ્ય તત્ સ્યાદતદાગુણઃ ।
યદિ તુ તદીયં વર્ણં સંભન્ત્યામપિ યોગ્યતાયામ્ ઇદં ન્યૂનગુણં ન ગૃહ્ણીયાત્ તદા ભવેદતદ્ગુણો નામ ।
ઉદાહરણમ્-- ધવલોસિ જહ વિ સુન્દર તહ વિ તુએ મજ્ઝ રઞ્જિઅં હિઅઅં ।
રાઅભરપિએ વિ હિઅએ સુહઅ ણિહિત્તો ણ રત્તોસિ

અત્રાતિરક્તેનાપિ મનસા સંયુક્તો ન રક્તતામુપગત ઇત્યતદ્ગુણઃ ।
કિંચ તદિતિ અપ્રકૃતમ્ અસ્યેતિ ચ પ્રકૃતમત્ર નિર્દિશ્યતે ।
તેન યત્ અપ્રકૃતસ્ય રૂપં પ્રકૃતેન કુતો ઽપિ નિમિત્તાત્ નાનુવિધીયતે સો ઽતદ્ગુણ ઇત્યપિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
યથા ગાઙ્ગમમ્બુ સિદમમ્બુ યામુનં કજ્જલાભમુભયત્ર મજ્જતઃ ।
રાજહંસ તવ સૈવ શુભ્રતા ચીયતે ન ચ ન ચાપચીયતે

(સૂ- 206)
યદ્યથા સાધિતં કેનાપ્યપરેણ તદન્યથા

તથૈવ યદ્વિધીયેત સ વ્યાઘાત ઇતિ સ્મૃતઃ ।
યેનોપાયેન યત્ એકેનોપકલ્પિતમ્ તસ્યાન્યેન જિગીષુતયા તદુપાયકમેબ યત્ અન્યથાકરણમ્ સ સાધિતવસ્તુવ્યાહતિહેતુત્વાત્ વ્યાઘાતઃ ।
ઉદાહરણમ્-- દૃશા દગ્ધં મનસિજં જીવયન્તિ દૃશૈવ યાઃ ।
વિરૂપાક્ષસ્ય જયિનીસ્તાઃ સ્તુવે વામલોચનાઃ

(સૂ- 207)
સેષ્ટા સંસૃષ્ટિરેતેષાં ભેદેન યદિહ સ્થિતિઃ

એતેષાં સમનન્તરમેવોક્તસ્વરૂપાણાં યથાસંભવમન્યોન્યનિરપેક્ષતયા યત્ એકત્ર શબ્દભાગે એવ, અર્થવિષયે, એવ, ઉભયત્રાપિ વા, અવસ્થાનમ્ સા, એકાર્થસમવાયસ્વભાવા સંસૃષ્ટિઃ ।
તત્ર શબ્દાલંકારસંસૃષ્ટિર્યથા વદનસૌરભલોભપરિભ્રમદ્ભ્રમરસંભ્રમસંભૃતશોભયા ।
ચલિતયા વિદધે કલમેખલાકલકલો ઽલકલોલદૃશાન્યયા

અર્થાલંકારસંસૃષ્ટિસ્તુ લિમ્પતીવ તમો ઽઙ્ગાનિ વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃ ।
અસત્પુરુષસેવેવ દૃષ્ટિર્વિફલતાં ગતા

પૂર્વત્ર પરસ્પરનિરપેક્ષૌ યમકાનુપ્રાસૌ સંસૃષ્ટિં પ્રયોજયતઃ, ઉત્તરત્ર તુ તથાવિધે, ઉપમોત્પ્રેક્ષે ।
શબ્દાર્થાલંકારયોસ્તુ સંસૃષ્ટિઃ ।
સો ણત્થિ એત્થ ગામે જો એઅં મહમહન્તલાઅણ્ણં ।
તરુણાણ હિઅઅલૂડિં પરિસક્કન્તીં ણિવારેઇ

અત્રાનુપ્રાસો રૂપકં ચાન્યોન્યાનપેક્ષે ।
સંસર્ગશ્વ તયોરેકત્ર વાક્યે છન્દસિ વા સમવેતત્વાત્ ॥
(સૂ- 208)
અવિશ્રાન્તિજુષામાત્મન્યઙ્ગાઙ્ગિત્વં તુ સંકરઃ ।
એતે, એવ યત્રાત્મનિ, અનાસાદિતસ્વતન્ત્રભાવાઃ પરસ્પરમ્ અનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકતાં દધતિ સ એષાં સંકીર્યમાણસ્વરૂપત્વાત્ સંકરઃ ।
ઉદાહરણમ્-- આત્તે સીમન્તરત્ને મરકતિનિ હૃતે હેમતાટઙ્કપત્રે લુપ્તાયાં મેખલાયાં ઝટિતિ મણિતુલાકોટિયુગ્મે ગૃહીતે ।
શોણં બિમ્બોષ્ઠકાન્ત્યા ત્વદરિમૃગદૃશામિત્વરીણામરણ્યે રાજન્ ગુઞ્જાફલાનાં સ્રજ ઇતિ શબરા નૈવ હારં હરન્તિ

અત્ર તદ્ગુણમપેક્ષ્ય ભ્રાન્તિમતા પ્રાદુર્ભૂતમ્ તદાશ્રયેણ ચ તદ્ગુણઃ સચેતસાં પ્રભૂતચમત્કૃતિનિમિત્તમિત્યનયોરઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ ।
યથા વા જટાભાભિર્માભિઃ કરધૃતકલઙ્કાક્ષવલયો વિયોગિવ્યાપત્તેરિવ કલિતવૈરાગ્યવિશદઃ ।
પરિપ્રેઙ્ખત્તારાપરિકરકપાલાઙ્કિતતલે શશી ભસ્માપાણ્ડુઃ પિતૃવન ઇવ વ્યોમ્નિ ચરતિ

ઉપમા રૂપકમ્ ઉત્પ્રેક્ષા શ્લેષશ્વેતિ ચત્વારો ઽત્ર પૂર્વવત્ અઙ્ગાઙ્ગિતયા પ્રતીયન્તે ।
કલઙ્ક એવાક્ષવલયમિતિ રૂપકપરિગ્રહે કરધૃતત્વમેવ સાધકપ્રમાણતાં પ્રતિપદ્યતે ।
અસ્ય હિ રૂપકત્વે તિરોહિતકલઙ્કરૂપમ્ અક્ષવલયમેવ મુખ્યતયાવગમ્યતે તસ્યૈવ ચ કરગ્રહણયોગ્યતાયાં સાર્વત્રિકી પ્રસિદ્ધિઃ ।
શ્લેષચ્છાયયા તુ કલઙ્કસ્ય કરધારણમ્ અસદેવ પ્રત્યાસચ્યા, ઉપચર્ય યોજ્યતેશશાઙ્કેન કેવલં કલઙ્કસ્ય મૂર્ત્યૈવ, ઉદ્વહનાત્ ।
કલઙ્કો ઽક્ષવલયમિવેતિ તુ, અપમાયાં કલઙ્કસ્ય, ઉત્કટતયા પ્રતિપત્તિઃ ।
ન ચાસ્ય કરધૃતત્વં તચ્વતો ઽસ્તીતિ મુખ્યે ઽપ્યુપચાર એવ શરણં સ્યાત્ ।
એવંરૂપશ્વ સંકરઃ શબ્દાલંકારયોરપિ પરિદૃશ્યતે ।
યથા રાજતિ તટીયમભિહતદાનવરાસાતિપાતિસારાવનદાઃ ગજતા ચ યૂથમવિરતદાનવરા સાતિપાતિ સારા વનદા

અત્ર યમકમનુલોમપ્રતિલોમશ્વ ચિત્રભેદઃ પાદદ્વયગતે પરસ્પરાપેક્ષે ।
(સૂ- 209)
એકસ્ય ચ ગ્રહે ન્યાયદોષાભાવાદનિશ્વયઃ

દ્વયોર્બહૂનાં વા, અલંકારાણામેકત્ર કમાવેશે ઽપિ વિરોધાત્ ન યત્ર યુગપદવસ્થાનમ્ ન ચૈકતરસ્ય પરિગ્રહે સાધકમ્ તદિતરસ્ય વા પરિહારે બાધકમસ્તિ યૈનૈકતર એવ પરિગૃહ્યેત સ નિશ્વયાભાવરૂપો દ્વિતીયઃ સંકરઃ સમુચ્ચયેન સંકરસ્યૈવાક્ષેપાત્ ।
ઉદાહરણમ્-- જહ ગહિરો જહ રઅણણિબ્ભરો જહ અ ણિમ્મલચ્છાઓ ।
તહ કિં વિહિણા એસો સરસવાણીઓ જલણિહી ણ કિઓ

અત્ર સમુદ્રે પ્રસ્તુતે વિશેષણસામ્યાદપ્રસ્તુતાર્થપ્રતીતેઃ કિમસૌ સમાસોક્તિઃ કિમ્ અબ્ધેરપ્રસ્તુતસ્ય મુખેન કસ્યાપિ તત્સમગુણતયા પ્રસ્તુતસ્ય પ્રતીતેઃ, ઇયમપ્રસ્તુતપ્રશંસા, ઇતિ સંદેહઃ ।
યથા વા નયનાનન્દદાયીન્દોર્બિમ્બમેતત્પ્રસીદતિ ।
અધુનાપિ નિરુદ્ધાશમવિઘીર્ણમિદં તમઃ

અત્ર કિં કામસ્યોદ્દીપકઃ કાલો વર્તતે, ઇતિ ભહ્ગ્યન્તરેણાભિધાનાત્ પર્યાયોક્તમ્ ઉત વદન્સ્યેન્દુબિમ્બતયા, અધ્યવસાનાત્ અતિશયોક્તિઃ કિં વા, એતદિતિ વક્ત્રં નિર્દિશ્ય તદ્રૂપારોપવશાત્ રૂપકમ્ અથ વા તયોઃ સમુચ્ચયવિવક્ષાયાં દીપકમ્ અથ વા તુલ્યયોગિતા કિમુપ્રદેષસમયે વિશેષણસામ્યાદાનનસ્યાવગતૌ સમાકોક્તિઃ, આહોસ્વિત્ મુખનૈર્મલ્યપ્રસ્તાવાત્ અપ્રસ્તુતપ્રશંસા, ઇતિ બહૂનાં સંદેહાદયમેવ સંકરઃ ।
યત્ર તુ ન્યાયદોષયોરન્યતરસ્યાવતારઃ, તત્ર, એકતરસ્ય નિશ્વયાત્ ન સંશયઃ ।
ન્યાયશ્વ સાધકત્વમ્ અનુકૂલતા દોષો ઽપિ બાધકત્વં પ્રતિકૂલતા ।
તત્ર સૌભાગ્યં વિતનોતિ વક્ત્રશશિનો જ્યોત્સ્નેવ હાસદ્યુતિઃ

ઇત્યત્ર મુખ્યતયા, અવગમ્યમાના હાસદ્યુતિર્વક્ત્રે, એવાનુકૂલ્ય ભજતે, ઇત્યૂપમાયાઃ સાધકમ્ શશિના તુ ન તથા પ્રતિકૂલેતિ રૂપકં પ્રતિ તસ્યા અબાધકતા ।
વક્ત્રેન્દૌ તવ સત્યયં યદપરઃ શીતાંશુરભ્યુદ્યતઃ

ઇત્યાત્રાપરત્વમિન્દોરનુગુણં ન તુ વક્ત્રસ્ય પ્રતિકૂલમિતિ રૂપકસ્ય સાધકતાં પ્રતિપદ્યતે ન તૂપમાયા બાધકતામ્ ।
રાજનારાયણં લક્ષ્મીસ્ત્વામાલિઙ્ગતિ નિર્ભરમ્

ઇત્યત્ર પુનરાલિઙ્ગનમુપમાં નિરસ્યતિ સદૃશં પ્રતિ પરપ્રેયસીપ્રયુક્તસ્યાલિઙ્ગનસ્યાસંભવાત્ ।
પાદામ્બુજં ભવતુ નો વિજયાય મઞ્જુ- મજ્જીરશિજ્જિતમનોહરમમ્બિકાયાઃ

ઇત્યત્ર મઞ્જીરશિઞ્જિતમ્ અમ્બુજે પ્રતિકૂલમ્ અસંભવાદિતિ રૂપકસ્ય બાધકમ્ ન તુ પાદે ઽનુકૂલમિત્યુપમાયાઃ સાધકમમિધીયતે વિધ્યુપમર્દિનો બાધકસ્ય તદપેક્ષયોત્કટત્વેન પ્રતિપત્તેઃ ।
એવમન્યત્રાપિ સુધીભિઃ પરીક્ષ્યમ્ ॥
(સૂ- 210)
સ્ફુટમેકત્ર વિષયે શબ્દાર્થાલંકૃતિદ્વયમ્ ।
વ્યવસ્થિતં ચ
અભિન્ને, એવ પદે સ્ફુટતયા યત્ ઉભાવપિ શબ્દાર્થાલંકારૌ વ્યવસ્થાં સમાસાદયતઃ સો ઽપ્યપરઃ સંકરઃ ।
ઉદાહરણમ્-- સ્પષ્ટોલ્લસત્કિરણકેસરસૂર્યબિમ્બવિસ્તીર્ણકર્ણિકમથો દિવસારવિન્દમ્ ।
શ્લિષ્ટાષ્ટદિગ્દલકલાપમુખાવતારબદ્ધાન્ધકારમધુપાવલિ સંચુકોચ

અત્ર, એકાપદાનુપ્રવિષ્ટૌ રૂપકાનુપ્રાસૌ ॥
(સૂ- 211)
તેનાસૌ ત્રિરૂપઃ પરિકીર્તિતઃ

તદયમનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકતયા સંદેહેન, એકપદપ્રતિપાદ્યતયા ચ વ્યવસ્થિતત્વાત્ત્રિપ્રકતાર એવ સંકરો વ્યાકૃતઃ ।
પ્રકારાન્તરેણ તુ ન શક્યો વ્યાકર્તુમ્ આનન્ત્યાત્તત્પ્રભેદાનામિતિ પ્રતિપાદિતાઃ શબ્દાર્થોમયગતત્વેન ત્રૈવિધ્યજુષો ઽલંકારાઃ ॥
કુતઃ પુનરેષ નિયમો યદેતેષાં તુલ્યે ઽપિ કાવ્યશોભાતિશયહેતુત્વે કશ્વિદલંકારઃ શબ્દસ્ય કશ્વિદર્થસ્ય કશ્વિચ્ચોભયસ્ય, ઇતિ ચેત્ ઉક્તમત્ર યથા કાવ્યે દોષગુણાલંકારાણાં શબ્દાર્થોભયગતત્વેન વ્યવક્થાયામન્વયવ્યતિરેકાવેવ પ્રભવતઃ, નિમિત્તાન્તરસ્યાભાવાત્ તતશ્વ યો ઽલંકારો યદીયાન્વયવ્યતિરેકાવનુવિધત્તે સ તદલંકારો વિયવસ્થાપ્યતે, ઇતિ ।
એવં ચ યથા પુનરુક્તવદાભાસઃ પરંપરિતરૂપકં ચોભયોર્ભાવાભાવાનુવિધાયિતયા, ઉભયાલંકારૌ તથા શબ્દહેતુકાર્થાન્તરન્યાસપ્રભૃતયો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
અર્થસ્ય તુ તત્ર વૈચિત્ર્યમ્ ઉત્કટતયા પ્રતિભાસતે, ઇતિ વાચ્યાલંકારમધ્યે વસ્તુસ્થિતિમનપેક્ષ્યૈવ લક્ષિતાઃ ।
યો ઽલંકારો યદાશ્રિતઃ સ તદલંકાર ઇત્યપિ કલ્પનાયામ્ અન્વયવ્યતિરેકાવેવ સમાશ્રયિતવ્યૌ ।
તદાશ્રયણમન્તરેણ વિશિષ્ટસ્યાશ્રયાશ્રયિભાવસ્યાભાવાદિત્યલંકારાણાં યથોક્તનિમિત્ત ।
એવ પરસ્પરવ્યતિરેકો જ્યાયાન્ ॥
(સૂ- 212)
એષાં દોષા યથાયોગં સંભવન્તો ઽપિ કેચન ।
ઉક્તેષ્વન્તર્ભવન્તીતિ ન પૃથક્ પ્રતિપાદિતાઃ

તથાહિ--અનુપ્રાસસ્ય પ્રસિદ્ધ્યભાવો વૈફલ્યં વૃત્તિવિરોધ ઇતિ યે ત્રયો દોષાઃ, તે પ્રસિદ્ધિવિરુદ્ધતામ્ અપુષ્ટાર્થત્વમ્ પ્રતિકૂલવર્ણતાં ચ યથાક્રમં ન વ્યતિક્રામન્તિ તત્સ્વભાવત્વાત્ ક્રમેણોદાહરણમ્-- ચક્રી ચક્રારપઙ્ક્તિં હરિરપિ ચ હરન્ ધૂર્જટિર્ધૂર્ધ્વજાગ્રા- નક્ષં નક્ષત્રનાથો ઽરૂણમપિ વરુણઃ કૂબરાગ્રં કુબેરઃ ।
રંહઃ સંઘઃ સુરાણાં જગદુપકૃતયે નિત્યયુક્તસ્ય યસ્ય સ્તૌતિ પ્રીતિપ્રસન્નો ઽન્વહમહિમરુચેઃ સો ઽવતાત્સ્યન્દનો વઃ

અત્ર કર્તૃકર્મપ્રતિનિયમેન સ્તુતિઃ, અનુપ્રાસાનુરોધેનૈવ કૃતા ન પુરાણેતિહાસાદિષુ તથા પ્રતીતેતિ પ્રસિદ્ધિવિરોધઃ ॥
ભણ તરુણિ રમણમન્દિરમાનન્દસ્યન્દિસુન્દરેન્દુમુખિ ।
યદિ સલ્લીલોલ્લાપિનિ ગચ્છસિ તત્ કિં ત્વદીયં મે

અનણુરણન્મણિમેખલમવિરતશિઞ્જાનમઞ્જુમઞ્જીરમ્ ।
પરિસરણમરણે રણરણકમકારણં કુરુતે

અત્ર વાચ્યસ્ય વિચિન્ત્યમાનં ન કિંચિદપિ ચારુત્વં પ્રતીયતે, ઇત્યપુષ્ટાર્થતૈવાનુપ્રાસસ્ય વૈકલ્યમ્ ॥
અકુણ્ઠોત્કણ્ઠયા (582 અ) ઇતિ ।
અત્ર શૃઙ્ગારે પરુષવર્ણાડમ્બરઃ પૂર્વોક્તરીત્યા વિરુધ્યતે, ઇતિ પરુષાનુપ્રાસો ઽત્ર પ્રતિકૂલવર્ણતૈવ વૃત્તિવિરોધઃ ॥
યમકસ્ય પાદત્રયગતત્વેન યમનમપ્રયુક્તત્વં દોષઃ ॥
યથા ભુજઙ્ગમસ્યેવ મણિઃ સદમ્ભા ગ્રાહાવકીર્ણેવ નદી સદમ્ભાઃ ।
દુરન્તતાં નિર્ણયતો ઽપિ જન્તોઃ કર્ષન્તિ ચેતઃ પ્રસભં સદમ્ભાઃ

ઉપમાયામ્ ઉપમાનસ્ય જાતિપ્રમાણગતન્યૂનત્વમ્ અધિકતા વા તાદૃશી, અનુચિતાર્થત્વં દોષઃ, ધર્ણાશ્રયે તુ ન્યૂનાધિકત્વે યથાક્રમં હીનપદત્વમધિકપદત્વં ચ ન વ્યભિચરતઃ ॥
ક્રમેણોદાહરણમ્-- ચણ્ડાલૈરિવ યુષ્માભિઃ સાહસં પરમં કૃતમ્

વહ્નિસ્ફુલિઙ્ગ ઇવ ભાનુરયં ચકાસ્તિ

અયં પઝાસનાસીનશ્વક્રવાકો વિરાજતે ।
યુગાદૌ ભગવાન્ વેધા વિનિર્મિત્સુરિવ પ્રજાઃ

પાતાલમિવ તે નાભિઃ સ્તનૌ ક્ષિતિધરોપમૌ ।
વેણીદણ્ડઃ પુનરયં કાલિન્દીપાતસંનિભઃ

અત્ર ચણ્ડાલાદિભિરુપમાનૈઃ પ્રસ્તુતો ઽર્થો ઽત્યર્થમેવ કદર્થિત ઇત્યનુચિતાર્થતા ॥
સ મુનિર્લાઞ્છિતો મૌઞ્જ્યા કૃષ્ણાજિનપટં વહન્ ।
વ્યરાજન્નીલજીમૂતભાગાશ્લિષ્ટ ઇવાંશુમાન્

અત્રોપમાનસ્ય મૌઞ્જીસ્થાનીયસ્તડિલ્લક્ષણો ધર્મઃ કેનાપિ પદેન ન પ્રતિપાદિત ઇતિ હીનપદત્વમ્ ॥
સ પીતવાસાઃ પ્રગૃહીતશાર્ઙ્ગો મનોજ્ઞમીમં વપુરાપ કૃષ્ણઃ ।
શતહ્રદેન્દ્રાયુધવાન્નિશાયાં સંસૃજ્યમાનઃ શશિનેવ મેઘઃ

અત્રોપમેયસ્ય શઙ્ખાદેરનિર્દેશે શશિનો ગ્રહણમિતિરિચ્યતે, ઇત્યધિકપદત્વમ્ ॥
લિઙ્ગવચનભેદો ઽપિ, ઉપમાનોપમેયયોઃ સાધારણં ચેત્ ધર્મમન્યરૂપં કુર્યાત્ તદા, એકતરસ્યૈવ તદ્ધર્મસમન્વયાવગતેઃ સવિશેષણસ્યૈવ તસ્યોપમાનત્વમુપમેયત્વં વા પ્રતીયમાનેન ધર્મેણ પ્રતીયતે, ઇતિ પ્રક્રાન્તસ્યાર્થસ્ય સ્ફુટમનિર્વાહાદસ્ય ભગ્નપ્રક્રમરૂપત્વમ્ ।
યથા-- ચિન્તારત્નમિવ ચયુતો ઽસિ કરતો ધિઙ્ભન્દભાગ્યસ્ય મે

સક્તવો ભક્ષિતા દેવ શુદ્ધાઃ કુલવધૂરિવ

યત્ર તુ નાનાત્વે ઽપિ લિઙ્ગવચનયોઃ સામાન્યાભિધાયિ પદં સ્વરુપભેદં નાપદ્યતે ન તત્રૈતદ્દૂષણાવતારઃ, ઉભયથાપિ, અસ્ય, અનુગમક્ષમસ્વભાવત્વાત્ ।
યથા ગુણૈરનર્ઘ્યૈઃ પ્રથિતો રત્નૈરિવ મહાર્ણવઃ

તદ્વેષો ઽસદૃશો ઽન્યાબિઃ સ્ત્રીબિર્મધુરતાભૃતઃ ।
દધતે સ્મ પરાં શોભાં તદીયા વિભ્રમા ઇવ

કાલપુરુષવિધ્યાદિભેદે ઽપિ ન તથા પ્રતીતિરસ્ખલિતરૂપતયા વિશ્રાન્તિમાસાદયતીત્યસાવપિ ભગ્નપ્રક્રમતયૈવ વ્યાપ્તઃ ।
યથા અતિથિં નામ કાકુત્સ્થાત્ પુત્રમાપ કુમુદ્વતી ।
પશ્વિમાત્ યામિનીયામાત્ પ્રસાદમિવ ચેતના

અત્ર ચેતના પ્રસાદમાપ્નોતિ ન પુનરાપેતિ કાલભેદઃ ।
પ્રત્યગ્રમજ્જનવિશેષવિવિક્તમૂર્તિઃ કૌસુમ્ભરાગરુચિરસ્ફુરદંશુકાન્તા ।
વિભ્રાજસે મકરકેતનમર્ચયન્તી બાલપ્રવાલવિટપપ્રભવા લતેવ

અત્ર લતા વિભ્રાજતે ન તુ વિભ્રાજસે, ઇતિ સંબોધ્યમાનનિષ્ઠસ્ય પરભાગસ્ય, અસંબોધ્યમાનવિષયતયા વ્યત્યાસાત્ પુરુષભેદઃ ।
ગઙ્ગેવ પ્રવહતુ તે સદૈવ કીર્તિઃ

ઇત્યાદૌ ચ ગઙ્ગા પ્રવહતિ ન તુ પ્રવહતુ, ઇતિ, અપ્રવૃત્તપ્રવર્તનાત્મનો વિધેઃ ।
એવંજાતીયકસ્ય ચાન્યસ્યાર્થસ્ય, ઉપમાનગતસ્યાસંભવાદ્વિધ્યાદિભેદઃ ॥
નનુ સમાનમ્ ઉચ્ચારિતં પ્રતીયમાનં વા ધર્માન્તરમુપાદાય પર્યવસિતાયામ્ ઉપમાયામ્ ઉપમેયસ્ય પ્રકૃતધમાબિસંબન્ધાન્ન કશ્વિત્કાલાદિભેદો ઽસ્તિ ।
યત્રાપ્યુપાત્તેનૈવ સામાન્યધર્મેણ, ઉપમા, અવગમ્યતે યથા "યુધિષ્ઠિર ઇવાયં સત્યં વદતિઽ; ઇતિ તત્ર યુધિષ્ઠિર ઇવ સત્યવાદ્યયં સત્યં વદતીતિ પ્રતિપત્સ્યામહે ।
સત્યાવાદી સત્યં વદતીતિ ચ ન પૌનરુક્તયમ્ આશઙ્કનીયમ્ રૈપોષં પુષ્ણાતીતિવત્ યુધિષ્ઠિર ઇવ સત્યવદનેન સત્યવાદ્યયમિત્યર્થાવગમાત્ ।
સત્યમેતત્ કિં તુ સ્થિતેષુ પ્રયોગેષુ સમર્થનમિદં ન તુ સર્વથા નિરવદ્યમ્ પ્રસ્તુતવસ્તુપ્રતીતિવ્યાઘાતાદિતિ સચેતસ એવાત્ર પ્રમાણમ્ ॥
અસાદૃશ્યાસંબવાવપ્યુપમાયામ્ અનુચિતાર્થતાયામેવ પર્યવસ્યતઃ ।
યથા ગ્રથ્નામિ કાવ્યશશિનં વિતતાર્થરશ્મિમ્

અત્ર કાવ્સ્ય શશિના, અર્થાનાં ચ રશ્મિભિઃ સાધર્મ્યં કુત્રાપિ ન પ્રતીતમિત્યનુચિતાર્થત્વમ્ ।
નિપેતુરાસ્યાદિવ તસ્ય દીપ્તાઃ શરા ધનુર્મણ્ડલમધ્યભાજઃ ।
જાજ્વલ્યમાના ઇવ વારિધારા દિનાર્ધભાજઃ પરિવેષિણો ઽર્કાત્

અત્રાપિ જ્વલન્ત્યો ઽમ્બુધારાઃ સૂર્યમણ્ડલાત્ નિષ્પતન્ત્યો ન સંભવન્તીત્યુપનિબધ્યમાનો ઽર્થો ઽનૌચિત્યમેવ પુષ્ણાતિ ॥
ઉત્પ્રેક્ષાયામપિ સંભાવનં ધ્રુવેવાદય એવ શબ્દા વક્તું સહન્તે ન યથાશબ્દો ઽપિ કેવલસ્યાસ્ય સાધર્મ્યમેવ પ્રતિપાદયિતું પર્યાપ્તત્વાત્ તસ્ય ચાસ્યામવિવક્ષિતત્વાદિતિ તત્રાશક્તિરસ્યાવાચકત્વં દોષઃ ।
યથા ઉદ્યયૌ દીર્ઘિકાગર્ભાત્ મુકુલં મેચકોત્પલમ્ ।
નારીલોચનચાતુર્યશ્ઙ્કાસંકુચિતં યથા

ઉત્પ્રેક્ષિતમપિ તાચ્વિકેન રુપેણ પરિવર્જિતત્વાત્ નિરુપાખ્યપ્રખ્યમ્ તત્સમર્થનાય યત્ અર્થાન્તરન્યાસોપાદાનમ્ તત્ આલોખ્યમિવ ગગનતલે ઽત્યન્તમસમીચીનમિતિ નિર્વિષયત્વમેતસ્ય, અનુચિતાર્થતૈવ દૌષઃ ।
યથા દિવાકરાદ્રક્ષતિ યો ગુહાસુ લીનં દિવા ભીતમિવાન્ધકારમ્ ।
ક્ષુદ્રે ઽપિ નૂનં શરણં પ્રપન્ને પ્રપન્ને મમત્વમુચ્ચૈઃ શિરસામતીવ

અત્રાચેતનસ્ય તમસો દિવાકરાત્ત્રાસ એવ ન સંભવતીતિ કુત એવ તત્પ્રયોજિતમદ્રિણા પરિત્રાણમ્ ।
સંભાવિતેન તુ રૂતેણ પ્રતિભાસમાનસ્યાસ્ય ન કાચિદનુપપત્તિરવતરતીતિ વ્યર્થ એવ તત્સમર્થનાયાં યત્નઃ ।
સાધારણવિશેષણવશાદેવ સમાસોક્તિરનુક્તમપિ, ઉપમાનવિશેષં પ્રકાશયતીતિ તસ્યાત્ર પુનરુપાદાને પ્રયોજનાભાવાત્ અનુપાદેયત્વં યત્ તત્ અપુષ્ટાર્થત્વં પુનરુક્તં વા દોષઃ ।
યથા સ્પૃશતિ તિગ્મરુચૌ કકુભઃ કરૈર્દયિતયેવ વિજૃમ્ભિતતાપયા ।
અતનુમાનપરિગ્રહયા સ્થિતં રુચિરયા ચિરયાપિ દિનશ્રિયા

અત્ર તિગ્મરુચેઃ કકુભાં ચ યથા સદૃશવિશેષણવશેન વ્યક્તિવિશેષપરિગ્રહેણ ચ નાયકતયા નાયિકાત્વેન ચ વ્યક્તિઃ, તથા ગ્રીષ્મદિવસશ્રિયો ઽપિ પ્રતીનાયિકાત્વેન ભવિષ્યતીતિ કિં દયિતયેતિ સ્વશબ્દોપાદાનેન ॥
શ્લેષોપમાયાસ્તુ સ વિષયઃ, યત્રોપમાનસ્યોપાદાનમન્તરેણ સાધારણેષ્વપિ વિશેષણેષુ ન તથા પ્રતીતિઃ ।
યથા સ્વયં ચ પલ્લવાતામ્રભાસ્વત્કરવિરાજિતા ।
પ્રભાતસંધ્યેવાસ્વાપફલલુબ્ધેહિતપ્રદા

ઇતિ ॥
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાયામપિ ઉપમેયમ્ અનયૈવ રીત્યા પ્રતીતં ન પુનઃ પ્રયોગેણ કદર્થતાં નેયમ્ ।
યથા આહૂતેષુ વિહંગમેષુ મશકો નાયાન્ પુરો વાર્યતે મધ્યેવારિધિ વાવસંસ્તૃણમણિર્ધત્તે મણીનાં રુચમ્ ।
ખદ્યોતો ઽપિ ન કમ્પતે પ્રચલિતું મધ્યે ઽપિ તેજસ્વિનાં ધિક્ સામાન્યમચેતનં પ્રભુમિવાનામૃષ્ટતચ્વાન્તરમ્