કાવ્યપ્રકાશ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

ઇદમિતિ કાવ્યમ્ ।
બુધૈર્વૈયાકરણૈઃ પ્રધાનભૂતસ્ફોટરૂપવ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકસ્ય શબ્દસ્ય ધ્વનિરિતિ વ્યવહારઃ કૃતઃ ।
તતસ્તન્મતાનુસારિભિરન્યૈરપિ ન્યગ્ભાવિતવાચ્યવ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જનક્ષમસ્ય શબ્દાર્થયુગલસ્ય ।
યથા નિઃશેષચ્યુતચન્દનં સ્તનતટં નિર્મૃષ્ટરાગો ઽધરો નેત્રે દૂરમનઞ્જને પુલકિતા તન્વી તવેયં તનુઃ ।
મિથ્યાવાદિનિ દૂતિ બાન્ધવજનસ્યાજ્ઞાતપીડાગમે વાપીં સ્નાતુમિતો ગતાસિ ન પુનસ્તસ્યાધમસ્યાન્તિકમ્

અત્ર તદન્તિકમેવ રન્તું ગતાસીતિ પ્રાધાન્યેનાધમપદેન વ્યજ્યતે ॥
(સૂ- 3)
અતાદૃશિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યં વ્યઙ્ગ્યે તુ મધ્યમમ્ ।
અતાદૃશિ વાચ્યાદનતિશાયિનિ ।
યથા ગ્રામતરુણં તરુણ્યા નવવઞ્જુલમજ્જરીસનાથકરમ્ ।
પશ્યન્ત્યા ભવતિ મુહુર્નિતરાં મલિના મુખચ્છાયા

અત્ર બઞ્જુલલતાગૃહે દત્તસંકેતા નાગતેતિ વ્યઙ્ગ્યં ગુણીભૂતં તદપેક્ષયા વાચ્યસ્યૈવ ચમત્કારિત્વાત્ ॥
(સૂ- 4)
શબ્દચિત્રં વાચ્યચિત્રમવ્યઙ્ગ્યં ત્વવરં સ્મૃતમ્

ચિત્રમિતિ ગુણાલંકારયુક્તમ્ ।
અવ્યઙ્ગ્યમિતિ સ્ફુટપ્રતીયમાનાર્થરહિતમ્ ।
અવરમ્ અધમમ્ ।
યથા સ્વચ્છન્દોચ્છલદચ્છકચ્છકુહરચ્છાતેતરામ્બુચ્છટા- મૂર્છન્મોહમહર્ષિહર્ષવિહિતસ્નાનાહ્નિકાહ્નાય વઃ ।
ભિદ્યાદુદ્યદુદારદર્દુરદરી દીર્ગાદરિદ્રદ્રુમ- દ્રોહોદ્રેકમહોર્મિમેદુરમદા મન્દાકિની મન્દતામ્

વિનિર્ગતં માનદમાત્મમન્દિરાદ્ભવત્યુપશ્રુત્ય યદૃચ્છયાપિ યમ્ ।
સસંભ્રમેન્દ્રદ્રુતપાતિતાર્ગલા નિમીલિતાક્ષીવ ભિયામરાવતી

ઇતિ કાવ્યપ્રકાસે કાવ્યસ્ય પ્રયોજનકારણસ્વરૂપવિશેષનિર્ણયો નામ પ્રથમ ઉલ્લાસઃ ॥ 1. ॥
॥ અથ દ્વિતીય ઉલ્લાસઃ ॥
ક્રમેણ શબ્દાર્થયોઃ સ્વરૂપમાહ-- (સૂ- 5)
સ્યાદ્વાચકો લાક્ષણિકઃ શબ્દો ઽત્ર વ્યઞ્જકસ્ત્રિધા ।
અત્રેતિ કાવ્યે ।
એષાં સ્વરુપં વક્ષ્યતે ॥
(સૂ- 6)
વાચ્યાદયસ્તદર્થાઃ સ્યુઃ
વાચ્યલક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યાઃ ॥
(સૂ- 7)
તાત્પર્યાર્થો ઽપિ કેષુચિત્

આકાહ્ક્ષાયોગ્યતાસંનિધિવશાદ્વક્ષ્યમાણસ્વરૂંપાણાં પદાર્થાનાં સમન્વયે તાત્પર્યાર્થો વિશેષવપુરપદાર્થો ઽપિ વાક્યાર્થઃ સમુલ્લસતીત્યભિહિનાન્વયવાદિનાં મતમ્ ॥
વાચ્ય એવ વાક્યાર્થ ઇત્યન્વિતાભિધાનવાદિનઃ ॥
(સૂ- 8)
સર્વેષાં પ્રાયશો ઽર્થાનાં વ્યઞ્જકત્વમપીષ્યતે ।
તત્ર વાચ્યસ્ય યથાઽ
માએ ઘરોવઅરણં અજ્જ હુ ણત્થિ ત્તિ સાહિઅં તુમએ ।
તા ભણ કિં કરણિજ્જં એમેઅ ણ વાસરો ઠાઇ

અત્ર સ્વૈરવિહારાર્થિનીતિ વ્યજ્યતે ।
લક્ષ્યસ્ય યથા સાહેન્તી સહિ સુહઅં ખણે ખણે દૂમ્મિઆસિ મજ્ઝકએ ।
સબ્ભાવણેહકરણિજ્જસરિસઅં દાવ વિરૈઅં તુમએ

અત્ર મત્પ્રિયં રમયન્ત્યા ત્વયા શત્રુત્વમાચરિતમિતિ લક્ષ્યમ્, તેન ચ કામુકવિષયં સાપરાધત્વપ્રકાશનં વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય યથા ઉઅ ણિચ્ચલણિપ્પંદા ભિસિણીપત્તમ્મિ રેહૈ બલાઆ ।
ણિમ્મલમરગઅભાઅણપરિઠ્ઠિઆ સંખસુત્તિ વ્વ

અત્ર નિષ્પન્દત્વેન, આશ્વસ્તત્વમ્, તેન ચ જનરહિતત્વમ્, અતઃ સંકેતસ્થાનમેતદિતિ કયાચિત્ કંચિત્પ્રત્યુચ્યતે ।
અથવા મિથ્યા વદસિ ન ત્વમત્રાગતો ઽભૂરિતિ વ્યજ્યતે ॥
વાચકાદીનાં ક્રમેણ સ્વરૂપમાહ (સૂ- 9)
સાક્ષાત્સંકેતિતં યો ઽર્થમભિધત્તે સ વાચકઃ

ઇહાગૃહીતસંકેતસ્ય શબ્દસ્યાર્થપ્રતીતેરભાવાત્સંકેતસહાય એવ શબ્દો ઽર્થવિશેષં પ્રતિપાદયતીતિ યસ્ય યત્રાવ્યવધાનેન સંકેતો ગૃહ્યતે સ તસ્ય વાચકઃ ।
(સૂ- 10)
સંકેતિતસ્વતુર્ભેદો જાત્યાદિર્જાતિરેવ વા ।
યદ્યપ્યર્થક્રિયાકારિતયા પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિયોગ્યા વ્યક્તિરેવ, તયાપ્યાનન્ત્યાવ્દ્યભિચારાચ્ચ તત્ર સંકેતઃ કર્તું ન યુજ્યતે, ઇતિ ગૌઃ શુક્લશ્વલો ડિત્થ ઇત્યાદીનાં વિષયવિભાગો ન પ્રાપ્નોતીતિ ચ તદુપાધાવેવ સંકેતઃ ।
ઉપાધિશ્વ દ્વિવિધઃ--વસ્તુધર્મો વક્તૃયદૃચ્છાસંનિવેશિતશ્વ ।
વસ્તુધર્મો ઽપિ દ્વિવિધઃ--સિદ્ધઃ સાધ્યશ્વ ।
સિદ્ધો ઽપિ દ્વિવિધઃ--પદાર્થસ્ય પ્રાણપ્રદો વિશેષાધાનહેતુશ્વ ।
તત્રાદ્યો જાતિઃ ઉક્તં હિ વાક્યપદીયે " ન હિ ગૌઃ સ્વરૂપેણ ગૌર્નાપ્યગૌઃ, ગોત્વાભિસંભન્ધાત્તુ ગૌઃ" ઇતિ ।
દ્વિતીયો ગુમઃ ।
શુક્લાદિના હિ લબ્ધસત્તાર્ક વસ્તુ વિશિષ્યતે ।
સાધ્યઃ પૂર્વાપરીભૂતાવયવઃ ક્રિયારૂપઃ ।
ડિત્થાદિશબ્દાનામન્ત્યબુદ્ધિનિર્ગ્રાહ્યં સંહૃતક્રમં સ્વરૂપં વક્ત્રા યદૃચ્છયા ડિત્થાદિષ્વર્થેષૂપાધિત્વેન સંનિવેશ્યત ઇતિ સો ઽયં સંજ્ઞારૂપો યદૃચ્છાત્મક ઇતિ ।
"ગૌઃશુક્લશ્વલો ડિત્થ ઇત્યાદૌ ચતુષ્ટયી શબ્દાનાં પ્રવૃત્તિઃ" ઇતિ મહાભાષ્યકારઃ ।
પરમાણ્વાદીનાં તુ ગુણમધ્યપાઠાત્ પારિભાષિકં ગુણત્વમ્ ।
ગુણક્રિયાયદૃચ્છાનાં વસ્તુત એકરૂપાણામપ્યાશ્રયભેદાદ્ભેદ ઇવ લક્ષ્યતે ।
યથૈકસ્ય મુખસ્ય ખડ્ગમુકુરતૈલાદ્યાલમ્બનભેદાત્ ।
હિમપયઃશઙ્ખાદ્યાશ્રયેષુ પરમાર્થતો ભિન્નેષુ શુક્લાદિષુ યદ્વશેન શુક્લઃ શુક્લ ઇત્યાદ્યભિન્નાભિધાનપ્રત્યયોત્પત્તિસ્તત્ શુક્લત્વાદિ સામાન્યમ્ ।
ગુડતણ્ડુલાદિપાકાદિષ્વેવમેવ પાકત્વાદિ ।
બાલવૃદ્ધશુકાદ્યુદીરિતેષુ ડિત્થાદિશબ્દેષુ ચ પ્રતિક્ષણં ભિદ્યમાનેષુ ડિત્થાદ્યર્થેષુ વા ડિત્થત્વાદ્યસ્તીતિ સર્વેષાં શબ્દાનાં જાતિરેવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિત્યન્યે ।
તદ્વાન્ અપોહો વા શબ્દાર્થઃ કૈશ્વિદુક્ત ઇતિ ગ્રન્થગૌરવભયાત્ પ્રકૃતાનુપયોગાચ્ચ ન દર્શિતમ્ ॥
(સૂ- 11)
સ મુખ્યો ઽર્થસ્તત્ર મુખ્યો વ્યાપારો ઽસ્યાભિધોચ્યતે

સ ઇતિ સાક્ષાત્સંકેતિતઃ ।
અસ્યેતિ શબ્દસ્ય ॥
(સૂ- 12)
મુખ્યાર્થબાધે તદ્યોગે રૂઢિતો ઽથ પ્રયોજનાત ।
અન્યો ઽર્થો લક્ષ્યતે યત્સા લક્ષણારોપિતા ક્રિયા

"કર્મણિ કુશલઃઽ; ઇત્યાદૌ દર્ભગ્રહણાદ્યયોગાત્ "ગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ; ઇત્યાદૌ ચ ગઙ્ગાદીનાં ઘોષાદ્યાધારત્વાસંભવોત્ મુખ્યાર્થસ્ય બાધે વિવેચકત્વાદૌ સામીપ્યે ચ સંબન્ધે રૂઢિતઃ પ્રસિદ્ધેઃ, તથા ગઙ્ગાતટે ઘોષ ઇત્યાદેઃ પ્રયોગાત્ યેષાં ન તથા પ્રતિપત્તિઃ, તેષાં પાવનત્વાદીનાં ધર્માણાં તથાપ્રતિપાદનાત્મનઃ પ્રયોજનાચ્ચ મુખ્યેન અમુખ્યો ઽર્થો લક્ષ્યતે યત્ સ આરોપિતઃ શબ્દવ્યાપારઃ સાન્તરાર્થનિષ્ઠો લક્ષણા ।
(સૂ- 13)
સ્વસિદ્ધયે પરાક્ષેપઃ પરાર્થં સ્વસમર્પણમ્ ।
ઉપાદાનં લક્ષણં ચેત્યુક્તા શુદ્ધૈવ સા દ્વિધા

"કુન્તાઃ પ્રવિશન્તિઽ; "યષ્ટયઃ પ્રવિશન્તિઽ; ઇત્યાદૌ કુન્તાદિભિરાત્મનઃ પ્રવેશસિદ્ધ્યર્થં સ્વસંયોગિનઃ પુરુષા આક્ષિપ્યન્તે ।
તત ઉપાદાનેનેયં લક્ષણા ।
"ગૌરનુબન્ધ્યઃ" ઇત્યાદૌ શ્રુતિચોદિતમનુબન્ધનં કથં મે સ્યાદિતિ જાત્યા વ્યક્તિરાક્ષિપ્યતે ન તુ શબ્દેનોચ્યતે "વિશેષ્યં નાભિધા ગચ્છેત્ શ્રીણશક્તિર્વિશેપણે" ઇતિ ન્યાયાદિત્યુપાદાનલક્ષણા તુ નોદાહર્તવ્યા ।
ન હ્યત્ર પ્રયોજનમસ્તિ ન વા રુઢિરિયમ્ ।
વ્યક્ત્યવિનાભાવિત્વાત્તુ જાત્યા વ્યક્તિરાક્ષિપ્યતે ।
યથા ક્રિયતામિત્યત્ર કર્તા ।
કુર્વિત્યત્ર કર્મ ।
પ્રવિશ પિણ્ડીમિત્યાદૌ ગૃહં ભક્ષયેત્યાદિ ચ ।
"પીનો દેવદત્તો દિવા નભુઙ્ક્તેઽ; ઇત્યત્ર ચ રાત્રિભોજનં ન લક્ષ્યતે શ્રુતાર્થાપત્તેરર્થાપત્તેર્વા તસ્ય વિષયત્વાત્ ।
"ગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ; ઇત્યત્ર તટસ્ય ઘોષાધિકરણત્વસિદ્ધયે ગઙ્ગાશબ્દઃ સ્વાર્થમર્પયતિ, ઇત્યેવમાદૌ લક્ષણેનૈષા લક્ષણા ।
ઉભયરુપા ચેયં શુદ્ધા ।
ઉપચારેણામિશ્રિતત્વાત્ ।
અનયોર્લક્ષ્યસ્ય લક્ષકસ્ય ચ ન ભેદરૂપં તાટસ્થયમ્ ।
તટાદીનાં ગઙ્ગાદિશબ્દૈઃ પ્રતિપાદને તચ્વપ્રતિપત્તૌ હિ પ્રતિપિપાદયિષિતપ્રયોજનસંપ્રત્યયઃ ।
ગહ્ગાસંબન્ધમાત્રપ્રાતીતૌ તુ ગઙ્ગાતટે ઘોષ ઇતિ મુખ્યશબ્દાભિધાનાલ્લક્ષણાયાઃ કો ભેદઃ ॥
(સૂ- 14)
સારોપાન્યા તુ યત્રોક્તૌ વિષયી વિષયસ્યથા ॥
આરોપ્યમાણઃ, આરોપવિષયશ્વ યત્રાનપહ્નુતભેદૌ સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દિશ્યેતે સા લક્ષણા સારોપા ॥
(સૂ- 15)
વિષય્યન્તઃકૃતે ઽન્યસ્મિન્ સા સ્યાત્સાધ્યવસાનિકા

વિષયિણારોપ્યમાણેનાન્તઃકૃતે નિગીર્ણે, અન્યસ્મિન્નારોપવિષયે સતિ સાધ્યવસાના સ્યાત્ ॥
(સૂ- 16)
ભેદાવિમૌ ચ સાદૃશ્યાત્સંબન્ધાન્તરતસ્તથા ।
ગૌણૌ શુદ્ધૌ ચ વિજ્ઞેયૌ
ઇમાવારોપાધ્યવસાનરૂપૌ સાદૃશ્યહેતૂ ભેદૌ "ગૌર્વાહીકઃઽ; ઇત્યત્ર "ગૌરયમ્ઽ; ઇત્યત્ર ચ ।
અત્ર હિ સ્વાર્થસહચારિણો ગુણા જાડ્યમાન્દ્યાદયો લક્ષ્યમાણા અપિ ગોશબ્દસ્ય પરાર્થાભિધાને પ્રવૃત્તિનિમિત્તેત્વમુપયાન્તિ, ઇતિ કેચિત્ ।
સ્વાર્થસહચારિગુણાભેદેન પરાર્થગતા ગુણા એવ લક્ષ્યન્તે ન પરાર્થો ઽભિધીયતે, ઇત્યન્યે ।
સાધારણગુણાશ્રયત્વેન પરાર્થ એવ લક્ષ્યતે, ઇત્યપરે ।
ઉક્તં ચાન્યત્ર "અભિધેયાવિનાભૂતપ્રતીતિર્લક્ષણોચ્યતે ।
લક્ષ્યમાણગુણૈર્યોગાદ્વૃત્તેરિષ્ટા તુ ગૌણતા" ઇતિ ।
અવિનાભાવો ઽત્ર સંબન્ધમાત્રં ન તુ નાન્તરીયકત્વમ્ ।
તેચ્વે હિ મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિઽ; ઇત્યાદૌ ન લક્ષણા સ્યાત્ ।
અવનાભાવે ચાક્ષેપેણૈવ સિદ્ધેર્લક્ષણાયા નોપયોગ ઇત્યુક્તમ્ ।
"આયુર્ગૃતમ્ઽ; "આયુરેવેદમ્ઽ; ઇત્યાદો ચ સાદૃશ્યાદન્યત્ કાર્યકારણબાવાદિ સંબન્ધાન્તરમ્ ।
એવમાદૌ ચ કાર્યકારણભાવાદિલક્ષણપૂર્વે, આરોપાધ્યવસાને ।
અત્ર ગૌણભેદયોર્ભેદે ઽપિ તાદ્રૂપ્યપ્રતીતિઃ સર્વથૈવાભેદાવગમશ્વ પ્રયોજનમ્ ।
શુદ્ધભેદયોસ્ત્વન્યવૈલક્ષણ્યેનાવ્યભિચારેણ ચ કાર્યકારિત્વાદિ ।
ક્વચિત્ તાદર્ત્યાદુપચારઃ ।
યથા, ઇન્દ્રાર્થા સ્થૂણા, ઇન્દ્રઃ ।
ક્વચનતમ સ્વસ્વામિભાવાત્ ।
યથા, રાજકીયઃ પુરુષો રાજા ।
ક્વચિત્, અવયવાવયવિભાવાત્ ।
યથા, અગ્રહસ્ત ઇત્યત્રાગ્રમાત્રે ઽવયવે હસ્તઃ ।
ક્વચિત્ તાત્કર્મ્યાત્ ।
યથા, અતક્ષા તક્ષા ॥
(સૂ- 17)
લક્ષણા તેન ષડ્વિધા

આદ્યભેદાભ્યાં સહ ॥
સા ચ (સૂ- 18)
વ્યઙ્ગ્યેન રહિતા રૂઢૌ સહિતા તુ પ્રયોજને ।
પ્રયોજનં હિ વ્યઞ્જનવ્યાપારગમ્યમેવ ॥
(સૂ- 19)
તચ્ચ ગૂઢમગૂઢં વા
તચ્ચેતિ વ્યઙ્ગ્યમ્ ।
ગૂઢં યથા મુખં વિકસિતસ્મિતં વશિતવક્રિમ પ્રેક્ષિતં સમુચ્છલિતવિભ્રમા ગતિરપાસ્તસંશ્થા મતિઃ ।
ઉરો મુકુલિતસ્તનં જઘનમંસબન્ધોદ્ધુરં બતેન્દુવદનાતનૌ તરુણિમોદ્ગમો મોદતે

અગૂઢં યથા શ્રીપરિચયાજ્જડા અપિ ભવન્ત્યભિજ્ઞા વિદગ્ધચરિતાનામ્ ।
ઉપદિશતિ કામિનીનાં યૌવનમદ એવ લલિતાનિ

અત્રોપદિશૈતીતિ ॥
(સૂ- 20)
તદેષા કથિતા ત્રિધા

અવ્યઙ્ગ્યા ગૂઢવ્યઙ્ગ્યા, અગૂઢવ્યહ્ગ્યા ચ ॥
(સૂ- 21)
તદ્ભૂલક્ષિણિકસ્
શબ્દ ઇતિ સંબધ્યતે ।
તદ્ભૂસ્તદાશ્રયઃ ॥
(સૂ- 22)
તત્ર વ્યાપારો વ્યઞ્જનાત્મકઃ ।
કુત ઇત્યાહ (સૂ- 23)
યસ્ય પ્રતીતિમાધાતું લક્ષણા સમુપાસ્યતે

ફલે શબ્દૈકગમ્યે ઽત્ર વ્યઞ્જનાન્નાપરા ક્રિયા ।
પ્રયોજનપ્રતિપિપાદયિષયા યત્ર લક્ષણયા શબ્દપ્રયોગસ્તત્ર નાન્યતસ્તત્પ્રતીતિરપિ તુ તસ્માદેવ સબ્દાત્ ।
ન ચાત્ર વ્યઞ્જનાદૃતે ઽન્યો વ્યાપારઃ ॥
તથાહિ (સૂ- 24)
નાભિધા સમયાભાવાત્
ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ યે પાવનત્વાદયો ધર્માસ્તટાદૌ પ્રતીયન્તે ન તત્ર ગઙ્ગાદિશબ્દાઃ સંકેતિતાઃ ॥
(સૂ- 25)
હેત્વભાવાન્ લક્ષણા

મુખ્યાર્થબાધાદિત્રયં હેતુઃ ॥
તથા ચ (સૂ- 26)
લક્ષ્યં ન મુખ્યં નાપ્યત્ર બાધો યોગઃ ફલેન નો ।
ન પ્રયોજનમેતસ્મિન્ ન ચ શબ્દઃ સ્ખલદ્ગતિઃ

યથા ગઙ્ગાશબ્દઃ સ્રોતસિ સબાધ ઇતિ તટં લક્ષયતિ તદ્વત્ યદિ તટે ઽપિ સબાધઃ સ્યાત્ તત્ પ્રયોજનં લક્ષયેત્ ।
ન ચ તટં મુખ્યો ઽર્થઃ ।
નાપ્યત્ર બાધઃ ।
ન ચ ગઙ્ગાશબ્દાર્થસ્ય તટસ્ય પાવનત્વાદ્યૈર્લક્ષણીયૈઃ સંબન્ધઃ ।
નાપિ પ્રયોજને લક્ષ્યે કિંચિત્ પ્રયોજનમ્ ।
નાપિ ગઙ્ગાશબ્દસ્તટમિવ પ્રયોજનં પ્રતિપાદયિતુમસમર્થઃ ॥
(સૂ- 27)
એવમપ્યનવસ્થા સ્યાદ્ યા મૂલક્ષયકારિણી ।
એવમપિ પ્રયોજનં ચેલ્લક્ષ્યતે તત્ પ્રયોજનાન્તરેણેતિ તદપિ પ્રયોજનાન્તરેણેતિ પ્રકૃતાપ્રતીતિકૃત્ અનવસ્થા ભવેત્ ॥
નનુ પાવનત્વાદિધર્મયુક્તમેવ તટં લક્ષ્યતે ।
"ગઙ્ગાયાસ્તટે ઘોષઃઽ; ઇત્યતો ઽધિકસ્યાર્થસ્ય પ્રતીતિશ્વ પ્યોજનમિતિ વિશિષ્ટે લક્ષણા ત્ત્કિં વ્યઞ્જનયેત્યાહ ।
(સૂ- 28)
પ્રયોજનેન સહિતં લક્ષણીયં ન યુજ્યતે

કુત ઇત્યાહ (સૂ- 29)
જ્ઞાનસ્ય વિષયો હ્નન્યઃ ફલમન્યદુદાહૃતમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદેર્નીલાદિર્વિષયઃ ફલં તુ પ્રકટતા સંવિત્તિવા ॥
(સૂ- 30)
વિશિષ્ટે લક્ષણા નૈવં
વ્યાખ્યોતમ્ ॥
(સૂ- 31)
વિશેષાઃ સ્યુસ્તુ લક્ષિતે

તટાદૌ યે વિષેષાઃ પાવનત્વાદયસ્તે ચાભિધાતાત્પર્યલક્ષણાભ્યો વ્યાપારાન્તરેણ ગમ્યાઃ ।
તચ્ચ વ્યઞ્જનધ્વનનદ્યોતનાદિશબ્દવાચ્યમવશ્યમેષિતવ્યમ્ ॥
એવં લક્ષણામૂલં વ્યઞ્જકત્વમુક્તમ્ ॥
અભિધામૂલં ત્વાહ ।
(સૂ- 32)
અનેકાર્થસ્ય શબ્દસ્ય વાચકત્વે નિયન્ત્રિતે ।
સંયોગાદ્યૈરવાચ્યાર્થધીકૃદ્વ્યાપૃતિરઞ્જનમ્

"સંયોગો વિપ્રયોગશ્વ સાહચર્યં વિરોધિતા ।
અર્થઃ પ્રકરણં લિઙ્ગં શબ્દસ્યાન્યસ્ય સંનિધિઃ ॥
સામર્થ્યમૌચિતી દેશઃ કાલો વ્યક્તિઃ સ્વરાદયઃ ।
શબ્દાર્થસ્યાનવચ્છેદે વિશેષસ્મૃતિહેતવઃ" ॥
ઇત્યુક્તદિશા સશઙ્ખચક્રો હરિઃ અશઙ્ખચક્રો હરિરિત્યચ્યુતે ।
રામલક્ષ્મણાવિતિ દાશરથૌ ।
રામાર્જુનગતિસ્તયોરિતિ ભાર્ગવકાર્તવીર્યયોઃ ।
સ્થાણું ભજ ભવચ્છિદે, ઇતિ હર ।
સર્વં જાનાતિ દેવ ઇતિ યુષ્મદર્થે ।
કુપિતો મકરધ્વજ ઇતિ કામે ।
દેવસ્ય પુરારાદેરિતિ સંભૌ ।
મધુના મત્તઃ કોકિલ ઇતિ વસન્તે ।
પાતુ વો દયિતામુખમિતિ સાંમુખ્યે ।
ભાત્યત્ર પરમેશ્વર ઇતિ રાજધાનીરૂપાત્ દેશાદ્રાજનિ ।
ચિત્રબાનુર્વિભાતીતિ દિને રવૌ રાત્રૌ વહ્નૌ ।
મિત્રં ભાતીતિ સુહૃદિ, મિત્રો ભાતીતિ રવૌ ।
ઇન્દ્રશત્રુરિત્યાદૌ વેતે એવ, ન કાવ્યે, સ્વેરો વિશેષપ્રતીતિકૃત્ ।
આદિગ્રહણાત્ એદ્દહમેત્તત્થણિઆ એદ્દહમેત્તેહિ અચ્છિવત્તેહિં ।
એદ્દહમેત્તાવત્થા એદ્દહમેત્તેહિ દિઅએહિં

ઇત્યાદાવભિનયાદયઃ ।
ઇત્થં સંયોગાદિભિરર્ધાન્તરાભિધાયકત્વે નિવારિતે ઽપ્યનેકાર્થસ્ય શબ્દસ્ય યત્ ક્વચિદર્થાન્તરપ્રતિપાદનં તત્ર નાભિધા નિયમનાત્તસ્યાઃ ।
ન ચ લક્ષણા મુખ્યાર્થબાધાદ્યભાવાત્ ।
અપિ ત્વઞ્જનં વ્યઞ્જનમેવ વ્યાપારઃ ।
યથા ભદ્રાત્મનો દુરધિરોહતનોર્વિશાલવંશોન્નતેઃ કૃતશિલીમુખસંગ્રહસ્ય ।
યસ્યાનુપપ્લુતગતેઃ પરવારણસ્ય દાનામ્બુસેકસુભગઃ સતતં કરો ઽભૂત્

(સૂ- 33)
તદ્યુક્તો વ્યઞ્જકઃ શબ્દઃ
તદ્યુક્તો વ્યઞ્જનર્યુક્તઃ (સૂ- 34)
યત્સો ઽર્થાન્તરયુક્ તથા ।
અર્થો ઽપિ વ્યઞ્જકસ્તત્ર સહકારિતયા મતઃ