કાવ્યમીમાંસા · ભાગ 120

શાસ્ત્રસંગ્રહઃ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ 1
કાવ્યમીમાંસા ઽપ્રકાશઽ અથ કવિરહસ્યમ્ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ 1
શાસ્ત્રસંગ્રહઃ
અથાતઃ કાવ્યં મીમાંસિષ્યામહે, યથોપદિદેશ શ્રીકણ્ઠઃ પરમેષ્ઠિવૈકુણ્ઠાદિભ્યશ્તુઃષષ્ટયોઃ ।
સો ઽપિ ભગવાન્સ્વયમ્ભૂરિચ્છાજન્મભ્યઃ સ્વાન્તેવાસિભ્યઃ ।
તેષુ સાગસ્વતેયો વૃન્દીયસામપિ વન્દ્યઃ કાવ્યપુરુષ આસીત્ ।
તં ચ સર્વસમયવિદં દિવ્યેન ચક્ષુષા ભવિષ્યદર્થદશિનં ભૂર્ભુવઃસ્વસ્ત્રિતયવર્ત્તિનીષુ પ્રજાસુ હતિકામ્યયા પ્રજાપતિઃ કાવ્યવિદ્યાપ્રવર્ત્તનાયૈ પ્રાયુઙ્ક્ત ।
સો ઽષ્ટાદશાધિકરણીં દિવ્યેભ્યઃ કાવ્યવિદ્યાસ્નાતકેભ્યઃ સપ્રપઞ્ચં પ્રોવાચ ।
તત્ર કવિરહસ્યં સહસ્રાક્ષઃ સમામ્નાસીત્, ઔક્તિકમુક્તિગર્ભઃ, રીતિનિર્ણયં સુવર્ણનાભઃ, આનુપ્રાસિકં પ્રચેતા, યમકં યમઃ, ચિત્રં ચિત્રાઙ્ગદઃ, શબ્દશ્લેષં શેષઃ, વાસ્તુવં પુલસ્ત્યઃ, ઔપભ્યમૌપકાયનઃ, અતિશયં પરાશરઃ, અર્થશ્લેષમ્રુતથ્યઃ, ઉભયાલઙ્કારિકં કુબેરઃ, વૈનોદિકં કામદેવઃ, રુપકનિરુપણીયં ભરતઃ, રસાધિકારિકં નન્દિકેશ્વરઃ, દોષાધિકરણં ધિષણઃ, ગુણોપાદાનિકમુપમન્યુઃ, ઔપનિષદિકં કુચુચારઃ, ઇતિ ।
તતસ્તે પૃથક્ પૃથક્ સ્વશાસ્ત્રાણિ વિરચયાઞ્ચક્રુઃ ।
ઇત્થઙ્કારઞ્ચ પ્રકીર્ણત્વાત્વાત્ સા કિઞ્ચિદુચ્ચિચચ્છિદે ।
ઇતીયં પ્રયોજકાઙ્ગવતી સઙ્ક્ષિપ્ય સર્વમર્થમલ્પગ્રન્થેન અષ્ટાદશપ્રકરણી પ્રણીતા ।
તસ્યા અયં પ્રકરણાધિકરણસમુદ્દેશઃ ।
1 શાસ્ત્રસંગ્રહઃ, 2 શાસ્ત્રનિર્દેશઃ, 3 કાવ્યપુરુષોત્પત્તિઃ, 4 શિષ્યપ્રતિભે, 5 વ્યુત્પત્તિ-વિપાકાઃ, 6 પદવાક્યવિવેકઃ, 7 વાક્યવિધયઃ, 8 કાકુપ્રકારાઃ, 9 પાઠપ્રતિષ્ઠા, 10 કાવ્યાર્થયોનયઃ, 11 અર્થાનુશાસનં, 12 કવિચર્યાઃ, 13 રાજચર્યા, 14 શબ્દાર્થહરણોપાયાઃ, 15 કવિ વિશેષઃ, 16 કવિસમયઃ, 17 દેશકાલવિભાગઃ, 18 ભ્રુવનકોશઃ, ઇતિ કવિરહસ્યં પ્રથમમધિકરણમિત્યાદિ ।
ઇતિ સૂત્રાણ્યથૈતેષાં વ્યાખ્યાભાષ્યં ભવિષ્યતિ ।
સમાસવ્યાસવિન્યાસઃ સૈષ શિષ્યહિતાય નઃ ॥
ચિત્રોદાહરણૈર્ગુર્વી ગ્રન્થેન તુ લઘીયસી ।
ઇયં નઃ કાવ્યમીમંસા કાવ્યવ્યુત્પત્તિકારણમ્ ॥
ઇયં સા કાવ્યમીમાંસા મીમાંસા યત્ર વાગ્લવઃ ।
વાગ્લવં ન સ જાનાતિ ન વિજાનાતિ યસ્ત્વિમામ્ ॥
યાયાવરીયઃ સઙ્ક્ષિપ્ય મુનીનાં મતવિસ્તરમ્ ।
વ્યાકરોત્કાવ્યમીમાંસાં કવિભ્યો રાજશેખરઃ ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે પ્રથમો ઽધ્યાયઃ શાસ્ત્રસઙ્ગ્રહઃ ॥
____________________________ અધ્યય 2 _____________________________
શાસ્ત્રનિર્દેશઃ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ 2
શાસ્ત્રનિર્દેશઃ ઇહ વાઙ્મયમુભયથા શાસ્ત્રં કાવ્યં ચ ।
શાસ્ત્રપૂર્વકત્વાત્ કાવ્યાનાં પૂર્વ શાસ્ત્રેષ્વભિનિવિશેત ।
તચ્ચ દ્વિધા અપૌરુષેયં પૌરુષેયં ચ ।
અફૌરુષેય શ્રુતિઃ ।
સા ચ મન્ત્રબ્રાહ્મણો ।
વિવૃતક્રિયાતન્ત્રા મનન્ત્રાઃ ।
મન્ત્રાણાં સ્તુતિનિન્દાવ્યાખ્યાનવિનિયોગાદિગ્રન્થો બ્રાહ્મણમ્ ।
ઋગ્યજુઃસામવેદસ્ત્રયી ।
અથર્વ તુરીયમ્ ।
તત્રાર્થવ્યવસ્થિતપાદા ઋચઃ ।
તાઃ સગીકયઃ સામાનિ ।
અચ્છન્દાંસ્યગીતાનિ યજૂંષિ ।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ ચાર્થર્વાણિ ત ઇમે ચત્વારોબેદાઃ ।
ઇતિહાસવેદધનુર્વેદૌ ગાન્ધર્વાયુર્વેદાવપિ ચોપવેદાઃ ।
ઽવેદોપવેદાત્મા સાર્વવર્ણિકઃ પઞ્ચમો નાટ્યવેદઃઽ ઇતિ દ્રૌહિણિઃ ।

ઽશિક્ષા, કલ્પો, વ્યાકરણં, નિરુક્તં, છન્દોવિચિતિઃ, જ્યૌતિષં ચ ષડઙ્ગાનિઽ ઇત્યાચાર્યાઃ ।
ઉપકારકત્વાદલઙ્કારઃ સત્પમમઙ્ગમ્ ઽઇતિ યાયાવરીયઃ ।
ઋતે ચ તત્સરુપપરિજ્ઞાનાદ્વેદાર્થાનવગતિઃઽ ।
યથા-
ઽદ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે ।
તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિ અનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિઽ ॥
સેયં શાસ્ત્રોક્તિઃ ।
પ્રત્યધિકરણં ચ ઋચં યજુઃ સામાથર્વણાં બ્રાહ્મણં ચાદાહૃત્ય ભાષામુદાહરિષ્યામઃ ।
તત્ર વર્ણાનાં સ્થાનકરણપ્રયત્નાદિભિઃ નિષ્પત્તિનિર્ણયિની શિક્ષા આપિશલીયાદિકા ।
નાનાશાખાધીતાનાં મન્ત્રાણાં વિનિયોજકં સૂત્રં કલ્પઃ ।
સા ચ યજુર્વિદ્યા ।
શબ્દાનામન્વાખ્યાનં વ્યાકરણમ્ ।
નિર્વચનં નિરુક્તમ્ ।
છન્દસાં પ્રતિપાદિયિત્રીછન્દોવિચિતિઃ ।
ગ્રહગણિતં જ્યૌતિષમ્, અલઙ્કારવ્યાખ્યાનં તુ પુરસ્તાત્ ।
પૌરુષેયં તુ પુરાણમ્, આન્વીક્ષિકી, મીમાંસા, સ્મૃતિતન્ત્રમિતિ ચત્વારિ શાસ્ત્રાણિ ।
તત્ર વેદાખ્યાનોપનિબન્ધનપ્રાયં પુરાણમષ્ટાદશધા ।
યદાહુઃ-
ઽસર્ગઃ પ્રતિસંહારઃ કલ્પો મન્વન્તરાણિ વંશવિધિઃ ।
જગતો યત્ર નિબદ્ધં તદ્વિજ્ઞેયં પુરાણમિતિ ॥
"પુરાણપ્રવિભેદ એવેતિહાસઃઽ ઇત્યેકે ।
સ ચ દ્વિધા પરક્રિયાપુરાકલ્પાભ્યામ્ ।
યદાહુઃ-
ઽપરક્રિયા પુરાકલ્પ ઇતિહાસગતિદ્વિન્ધા ।
સ્યાદેકનાયકા પૂર્વા દ્વિતીયા બહુનાયકાઽ ॥
તત્ર રામાયણં ભારતં ચોદાહરણે ।
આન્વીક્ષિકીં તુ વિદ્યાવસરે વક્ષ્યામઃ ।
નિગમવાક્યાનાં ન્યાયૈઃ સહસ્રેણ વિવેક્ત્રી મીમાંસા ।
સા ચ દ્વિવિધા વિધિવિવેચની બ્રહ્મનિદર્શની ચ ।
અષ્ટાદશૈવ શ્રુત્યર્થસ્મરણાત્સ્મૃતયઃ ।
ઽતાનીમાનિ ચતુર્દશ વિદ્યાસ્થાનાનિ, યદુત વેદાશ્રત્વારઃ, ષડઙ્ગાનિ, ચત્વારિ શાસ્ત્રાણિઽ ઇત્યાચાર્યાઃ ।
તાન્યેતાનિ કૃત્સ્નામપિ ભ્રૂર્ભુવઃસ્વસ્ત્રયીં વ્યાસજ્ય વર્ત્તન્તે ।
તદાહુઃ-
ઽવિદ્યાસ્થાનાનાં ગન્તુમન્તં ન શક્તો જીવેદ્વર્ષણાં યો ઽપિ સાગ્રં સહસ્રમ્ ।
તસ્માત્સઙ્ક્ષેપાદર્થસન્દોહ ઉક્તો વ્યાસઃ સંત્યક્તો ગ્રન્થભીરુપ્રિયાર્થમ્ ॥
"સકલવિદ્યાસ્થાનૈકાયતનં પઞ્ચદશં કાવ્યં વિદ્યાસ્થાનમ્ઽ ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
ગદ્યપદ્યમયત્વાત્ કવિધર્મત્વાત્ હિતોરદેશકત્વાચ્ચ ।
તદ્વિ શાસ્ત્રણ્યનુધાવતિ ।
ઽવાર્ત્તા કામસૂત્રં શિલ્પશાસ્ત્રં દણ્ડનીતિરિતિ પૂર્વૈઃ સહાષ્ટાદશ વિદ્યાસ્થાનાનિઽઇત્યપરે ।
આન્વીક્ષિકી ત્રયી વાર્ત્તા દણ્ડનીતિશ્ચેતિ વિદ્યાઃ ઽ ।

દણ્ડનીતિરેવૈકા વિદ્યાઽઇત્યૌશનસાઃ ।
દણ્ડભયાદ્વિ કૃત્સ્નો લોકઃ સ્વેષુ સ્વેષુ કર્મસ્વવતિષ્ઠતે ।
ઽવાર્ત્તા દણ્ડનીતિર્દ્વે વિદ્યેઽ ઇતિ બાર્હસ્પત્યાઃ ।
વૃત્તિર્વિનયગ્રહણં ચ સ્થિતિહેતુર્લોકયાત્રાયાઃ ।
ઽત્રયીવાર્ત્તાદણ્ડનીતયસ્તિસ્રો વિદ્યાઃઽ ઇતિ માનવાઃ ।
ત્રયી હિ વાર્ત્તાદણ્ડનીત્યોરુપદેષ્ટ્રી ।
ઽઆન્વીક્ષિકીત્રયીવાર્ત્તાદણ્ડનીતયશ્ચતસ્રો વિદ્યાઃઽઇતિ કૌટલ્યઃ ।
આન્વીક્ષિક્યા હિ વિવેચિતા ત્રયી વાર્ત્તાદણ્ડનીત્યોઃ પ્રભવતિ ।
ઽપઞ્ચમી સાહિત્યવિદ્યાઽ ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
સા હિ વચસૃણામપિ વિદ્યાનાં નિસ્યન્દઃ ।
આભિર્દ્ધર્માર્થૌ યદ્વિદ્યાત્તદ્વિદ્યાનાં વિદ્યાત્વમ્ ।
તત્ર ત્રયી વ્યાખ્યાતા ।
દ્વિધા ચાન્વીક્ષિકી પૂર્વોત્રરપક્ષાભ્યામ્ ।
અર્હદ્ભદન્તદર્શને લોકાયત્તં ચ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સઙ્ખયં ન્યાયવૈશેષિકૌ ચોત્તરઃ ।
ત ઇમે ષટ્ તર્કાઃ ।
તત્ર ચ તિસ્રઃ કથા ભવન્તિ વાદો, જલ્પો, વિતણ્ડા ચ ।
મધ્યસ્થયોસ્તત્ત્વાવબોધાય વસ્તુતત્ત્વપરામર્શો વાદઃ ।
વિજિગીષોઃ સ્વપક્ષસિદ્ધયે છલજાતિનિગ્રહાદિપરિગ્રહો જલ્પઃ ।
સ્વપક્ષસ્યાપરિગ્રહિત્રી પરપક્ષસ્ય દૂષયિત્રી વિતણ્ડા ।
કૃષિપાશુપાલ્યે વણિજ્યા ચ વાર્ત્તા ।
આન્વીક્ષિકીત્રયીવાર્ત્તાનાં યોગક્ષેમસાધનો દણ્ડસ્તસ્ય નીતિર્દણ્ડનીતિઃ ।
તસ્યામાયત્તા લોકયાત્રેતિ શાસ્ત્રાણિ ।
સામાન્યલક્ષણં ચૈષામ્-
ઽસરિતામિવ પ્રવાહાસ્તુચ્છાઃ પ્રથમં યથોત્તરં વિપુલાઃ ।
યે શાસ્ત્રસમારમ્ભા ભવન્તિ લોકસ્ય તે વન્દ્યાઃઽ ॥
સૂત્રાદિભિશ્ચૈષાં પ્રણયનમ્ ।
તત્ર સૂત્રણાત્ સૂત્રમ્ ।
યદાહુઃ-
ઽઅલ્પાક્ષરમસન્દિગ્ધં સારવદ્વિશ્ચતોમુખમ્ ।
અસ્તોભમનવદ્યઞ્ચ સૂત્રં સૂત્રકૃતો વિદુઃઽ ॥
સૂત્રાણાં સકલસારવિવરણં વૃત્તિઃ ।
સૂત્રવૃત્તિવિવેચનં પદ્ધતિઃ ।
આક્ષિપ્ય ભાષણાદ્ભાષ્યમ્ ।
અન્તર્ભાષ્યં સમીક્ષા ।
અવાન્તરાર્થવિચ્છેદશ્ચ સા ।
યથાસમ્ભવમર્થસ્ય ટીકનં ટીકા ।
વિષમપદભઞ્જિકા પઞ્જિકા ।
અર્થપ્રદર્શકારિકા કારિકા ।
ઉક્તાનુક્તદુરુક્તચિન્તા વાર્ત્તિકમિતિ શાસ્ત્રભેદાઃ ।

ઽભવતિ પ્રથયન્નર્થં લીનં સમભિપ્લુતં સ્ફુટીકુર્વન્ ।
અલ્પમનલ્પં રચયન્નનલ્પમલ્યં ચ શાસ્ત્રકવિઃઽ ॥
શાસ્ત્રૈકદેશસ્ય પ્રક્રિયા પ્રકરણમ્ ।
અધ્યાયાદયસ્ત્વવાન્તરવિચ્છેદાઃ ક્વતિભિઃ સ્વતન્ત્રતયા પ્રણીતા ઇત્યપરિસઙ્ખ્યેયા અનાખ્યેયાશ્ચ ।
શાબ્દાર્થયોર્યથાવત્સહભાવેન વિદ્યા સાહિત્યવિદ્યા ।
ઉપવિદ્યાસ્તુ ચતુઃષષ્ઠિઃ ।
તાશ્ચ કલા ઇતિ વિદગ્ધવાદઃ ।
સ આજીવઃ કાવ્યસ્ય ।
તમૌપનિષદિકે વક્ષ્યામઃ ।
ઇત્યનન્તો ઽભિયુક્તાનામત્ર સંસમ્ભવિસ્તરઃ ।
ત્યક્તૌ નિપુણધીગમ્યો ગ્રન્થગૌરવકારણાત્ ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ
કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ શાસ્ત્રનિર્દેશઃ ॥
____________________________ અધ્યય 3 _____________________________
કાવ્યપુરુષોત્પત્તિઃ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ 3
કાવ્યપુરુષોત્પત્તિઃ એવં ગુરુભ્યો ગિરઃ પુણ્યાઃ પુરાણીઃ શૃણુમઃ સ્મ, યત્કિલધિશષણં શિષ્યાઃ કથાપ્રસઙ્ગે પપ્રચ્છુઃ, કીદૃશઃ પુનરસૌ સારસ્વતેયઃ કાબ્યપુરુષો વો ગુરુઃ ? ઇતિ ।
સ તાન્ બૃહતામ્પતિરુચે ।
પુરા પુત્રીયન્તી સરસ્વતી તુષારગિરૌ તપસ્યામાસ ।
પ્રીતેન મનસા તાં વિરિઞ્ચઃ પ્રોવાચ-ઽપુત્રં તે સૃજામિ ઽ ।
અથૈષા કાવ્યપુરુષં સુષુવે ।
સો ઽભ્યુત્થાય સપાદોપગ્રહં છન્દસ્વર્તી વાચમુદચીચરત્-
ઽયદેતદ્વાઙ્મયં વિશ્વમર્થમૂર્ત્ત્યા વિવર્ત્તતે ।
સો ઽસ્મિ કાવ્યપુમાનમ્બ પાદૌ વન્દેય તાવકૌઽ ॥
તામામ્નાયદૃષ્ટચરીમુપલભ્ય ભાષાવિષયે છન્દોમુદ્રાં દેવી સસંમદમઙ્કપર્યઙ્કેનાદાય તમુદલાપયત્ ।
ઽવત્સ ! સચ્છન્દસ્કાયા ગિરઃ પ્રણેતઃ ! વાઙ્મયમાતરમપિ માતરં માં વિચયસે ।
પ્રશસ્યતમં ચેદમુદાહરન્તિ યદુત ઽઽપુત્રાત્પરાજયો દ્વિતીયં પુત્રજન્મઽઇતિ ।
ત્વત્તઃ પૂર્વે હિ વિદ્વાંસો ગદ્યં દદૃશુર્ન પદ્યમ્ ।
ત્વદુપજ્ઞમથાતઃ છન્દસ્વદ્વચઃ પ્રવર્ત્સ્યતિ ।
અહો શ્લાઘનીયો ઽસિ ।
શબ્દાર્થૌ તે શરીરં, સંસ્કૃતં મુખં, પ્રકૃતં બાહુઃ, જઘનમપર્ભ્રંશઃ, પૈશાચં પાદૌ, ઉરો મિશ્રમ્ ।
સમઃ પ્રસન્નો મધુર ઉદાર ઓજસ્વી ચાસિ ।
ઉક્તિચણં તે વચો, રસ આત્મા, રામાણિ છન્દાંસિ, પ્રશ્નોત્તરપ્રવહ્લિકાદિકં ચ વાક્કેલિઃ, અનુપ્રાસોપમાદયશ્ચ ત્વામલઙ્કુર્વન્તિ ।
ભવિષ્યતો ઽર્થસ્યાભિધાત્રી શ્રુરિરપિ ભવન્તમભિસ્તૌતિ-
ઽચત્વારિ શૃઙ્ગાસ્ત્રયો ઽસ્ય પાદા શીર્ષે સપ્તહસ્તાસો ઽસ્ય ।
ત્રિધા બદ્ધો વૃષભો રોરવીતિ મહો દેબો મર્ત્યાનાવિવેશઽ ॥
ઽતથાપિ સંવૃણુ પ્રગલ્ભસ્ય પુંસઃ કર્મ, બાલોચિતં ચેષ્ટસ્વઽ ઇતિ નિગદ્ય નિવેશ્ય ચૈનમનોકહાશ્રયિણી ગણ્ડશૈલતલતલ્પે સ્નાતુમભ્રગઙ્ગાં જગામં ।
તાવચ્ચ કુશાન્ સમિધશ્ચ સમાહત્તું નિઃસૃતો મહામુનિરુશનાઃ પરિવૃત્તે પૂષણ્યૂષ્મોપષ્લુતં તમદ્રાક્ષીત્ ।
કસ્યાયમનાથો બાલ ઇતિ ચિન્તયન્સ્વમાશ્રમપદમનૈષીત્ ।
ક્ષણાદાશ્વસ્તશ્ચ સ સારસ્વતેયસ્તસ્મૈ છન્દસ્વતીં વાચં સમચારયત્ ।
અકસ્માદ્વિસ્માપયન્સ ચાભ્યુવાચ-

ઽયા દુગ્ધાપિ ન દુગ્ધેવ કવિદેગ્ધૃભિરન્વહમ્ ।
હૃદિ નઃ સન્નિધત્તાં સા દૂક્તિધેનુઃ સરસ્વતીઽ ॥
ઇતિ ।
તત્પૂર્વકમધ્યેતૃણાં ચ સુચેધસ્ત્વમાદિદેશ ।
તતઃ પ્રભૃતિ તમુશનસં સન્તઃ કવિરિત્યાચક્ષતે ।
તદુપચારાઞ્ચ કવયઃ કવય ઇતિ લોકયાત્રા ।
કવિશબ્દશ્ચ ઽકવૃવર્ણનેઽ ઇત્યસ્ય ધાતોઃ કાવ્યકર્મણો રુપમે ।
કાવ્યૈકરુપત્વાચ્ચ સારસ્વતેયે ઽપિ કાવ્યપુરુષ ઇતિ ભક્ત્યા પ્રયુઞ્જતે ।
તતશ્ચ વિનિવૃત્તા વાગ્દેવી તત્ર પુત્રમપશ્યન્તી મધ્યેહૃદયં ચક્રન્દ ।
પ્રસઙ્ગાગતશ્ચ વાલ્પીકિર્મુનિવૃષા સપ્રશ્રયં તમુદન્તમુદાહૃત્ય ભગવત્યૈ, ભૃગુસૂતેરાશ્રમપદમદર્શયત્ ।
સાપિ પ્રસ્તુતપયોધરા પુત્રાયાઙ્કપાલીં દદાના શિરસિ ચ ચુમ્બન્તી સ્વસ્તિમતા ચેતસા પ્રાચેતસાયાપિ મહર્ષયે નિભૃતં સચ્છન્દાંસિ વચાંસિ પ્રાયચ્છતે ।
અનુપ્રેષિતશ્ચ સ તયા નિષાદનિહતસહતસહચરીં ક્રૌઞ્ચયુવર્તિ કરુણક્રેઙ્કારયા ગિરા ક્રન્દન્તીમુદીક્ષ્ય શોકવાન્ શ્લોકમુજ્જગાદ-
ઽમા નિષાદ પ્રતિષ્ઠાં ત્વમગમઃ શાસ્વતીઃ સમાઃ ।
યત્ક્રૌઞ્ચમિથુનાદેકમવધીઃ કામમોહિતમ્ ॥
ઽતતો દિવ્યદૃષ્ટિર્દેવી તસ્મા અપિ શ્લોકાય વરમદાત્, યદુતાન્યદનધીયાનો યઃ પ્રથમમેનમધ્યેષ્યતે સ સારસ્વતઃ કવિઃ સંપત્સ્યત ઇતિ ।
સ તુ મહામુનિઃ પ્રવૃત્તવચનો રામાયણમિદિહાસં સમદૃભત્ ; દ્વૈપાયનસ્તુ શ્લોકપ્રથમાધ્યાયી તત્પ્રભાવેણ શતસાહસ્રીં સંહિતાં ભારતમ્ ।
એકદા તુ બ્રહ્મર્ષિવૃન્દારકયોઃ શ્રુતિવિવાદે દાક્ષિણ્યવાન્દેવઃ સ્વયમ્ભૂસ્તામિમાં નિર્ણોત્રીમુદ્દિદેશ ।
ઉપશ્રુતવૃત્તાન્તશ્ચ માતરં વ્રજન્તીં સો ઽનુવવ્રાજ ।
વત્સ!પરમેષ્ઠિનાનનુમતસ્ય તે ન બ્રહ્મલોકયાત્રઘા નિઃશ્રેયસાયેત્યભિદધાના હઠાન્ન્યવર્તયદેનમાત્મના તુ પ્રવર્તતે ।
તતઃ સ કાવ્યપુરુષો રુષા નિશ્ચક્રામ ।
પ્રિયં મિત્રમસ્ય ચ કુમારઃ સાક્રન્દં રુદન્નભ્યધીયત ગૌર્યા તાત! તૂષ્ણીમાઃસ્વ સાહમેષા નિષેધામીતિનિગદન્દી સમચિન્તયત્ ।
પ્રાયઃ પ્રાણભૃતાં પ્રેમાણમન્તરેણ નાન્યદ્વન્ધનમસ્તિ, તદેતસ્યવશીકરણં કામપિ સ્ત્રિયં સૃજામીતિ વિચિન્તયન્તી સાહિત્યવિદ્યાવધૂમ્રુદપાદયદાદિશઞ્ચૈનામેષ તે રુષા ધર્મપતિઃ પુરઃ પ્રતિષ્ઠતે તદનુવર્ત્તસ્વૈનં નિવર્ત્તય ચ ।
ભવન્તો ઽપિ હન્ત! મુનયઃ!કાવ્યવિદ્યાસ્નાતકાશ્ચરિતમેતયોઃ સ્તુધ્વમેતદ્ધિ વઃ કાવ્યસર્વસ્વં ભવિષ્યતીત્યભિધાય ભગવતી ભવાની જોષમાસિષ્ટ ।
તે ઽપિ તથાકર્ત્તુમવતસ્થિરે ।
અથ સર્વે પ્રથમં પ્રાચીં દિશં શિશ્રિયુર્યત્રાઙ્ગવઙ્ગસુહ્નબ્રહ્મપુણ્ડ્રાદ્યા જનપદા;, તત્રાભિયુજ્જાના તમૌમેયી યં વેષં યથેષ્ટમ્સેવિષ્ટ, સ તત્રત્યાભિઃ સ્ત્રીભિરન્વક્રિયત ।
સા પ્રવૃત્તી રૌદ્રમાગધી ।
તાં તે મુનયો ઽભિતુષ્ટુવુઃ-
ઽઆર્દાર્દ્રચન્દનકુચાપિન્તસૂત્રહારઃ સીમન્તચુમ્બિસિચયઃ સ્ફુટબાહુમૂલઃ ।
દૂર્વાપ્રકાણ્ડરુચિરાસ્વગુરુપભોગાદ્વ ગોડાઙ્ગનાસુ ચિરમેષ ચકાસ્તુ વેષઃઽ ॥
યદૃચ્છયાપિ યાદૃઙ્નેપથ્યઃ સ સારસ્વતેય આસીત્ તદ્વેષાશ્ચ પુરુષા બભૂવુઃ ।
સાપિ સૈવ પ્રવૃત્તિઃ ।
યદપરં નૃત્તવાદ્યાદિકમેષા ચક્રે સા ભારત્તી વૃત્તિઃ ।
તાં તે મુનય ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
તથાવિધાકલ્પયાપિ તયા યદવશંવદીકૃતઃ સમાસવદનુપ્રાસવદ્યોગવૃત્તિપરભ્પરાતદ્ગર્ભં (વાક્યં) જગાદ સા ગૌડીયા રીતિઃ ।
તાં તે મુનય ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
વૃત્તિરીતિસ્વરુપં યથાવસરં વક્ષ્યામઃ ।
તતશ્ચ સ, પઞ્ચાલાન્પ્રત્યુઞ્ચચાલ ।
યત્ર પાઞ્ચાલશૂરસેનહસ્તિનાપુરકાશ્મીરવાહીકબાહ્લિકબાહ્લવેયાદયો જનપદાઃ ।
તત્રાભિયુઞ્જાના તમૌમેયીતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
સા પાઞ્ચાલમધ્યમાપ્રવૃત્તિઃ ।

તાં તે મુનયો ઽભિતુષ્ટુવુઃ-
ઽતાટઙ્કવલ્ગનતરઙ્ગિતગણ્ડલેખમાનાભિલમ્બિદરદોલિતતારહારમ્ ।
આશ્રોણિગુલ્ફપરિમણ્ડલિતાન્તરીયં વેષં નમસ્યત મહોદયસુન્દરીણામ્ઽ ॥
કિઞ્ચિદાર્દ્રમના યન્નેપથ્યઃ સ સારસ્વતેય આસીદિતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
સાપિ સૈવેતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
યદીષન્નૃત્તગીતવાદ્યવિલાસાદિકમેષા દર્શયાંબભૂવ સા સાત્વતી વૃત્તિઃ ।
આવિદ્ધગતિમત્ત્વાત્સા ચારભટી ।
તાં તે મુનય ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
તથાવિધાકલ્પયાપિ તયા યદીષદૂશંવદીકૃત ઈષદસમાસમીષદનુપ્રાસમુપચારગર્ભઞ્ચ (વાક્યં) જગાદ સા પાઞ્ચાલી રીતિઃ ।
તાં તે મુનય ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
તતઃ સો ઽવન્તીન્પ્રત્યુચ્ચચાલ ।
યત્રાવન્તીવૈદિશસુરાષ્ટ્રમાલવાર્બુદભૃગુકચ્છાદયો જનપદાઃ ।
જનપદાઃ ।
તત્રાભિયુઞ્જના તમૌમેયીતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
સા પ્રવૃત્તિરાવન્તી ।
પાઞ્ચાલમધ્યમાદાક્ષિણાત્યયોરન્તરચારિણી હિ સા ।
અત એવ સાત્વતીકૈશિક્યૌ તત્ર વૃત્તી ।
તાં તે મુનયો ઽભિતુષ્ટુવુઃ-
ઽપાઞ્ચાલનેપથ્યવિધિર્નરાણાં સ્ત્રીણાં પુનર્નન્દતુ દાક્ષિણાત્યઃ ।
યજ્જલ્પિતં યચ્ચરિતાદિકં તદન્યોન્યસંભિન્નમવન્તિદેશેઽ ॥
તતશ્ચ સ દક્ષિણાં દિશમાસસાદ ।
યત્ર મસયમેકલપાલમઞ્જરાઃ પર્વતાઃ ।
કુન્તલકેરલમહારાષ્ટ્રગાઙ્ગકલિઙ્ગાદયો જનપદાઃ ।
તત્રાભિયુઞ્જાના તમૌમેયીતિ, સમાનં પૂર્વેણ ।
સા દાક્ષિણાત્યા પ્રવૃત્તિઃ ।
તાં તે મુનયો ઽભિતુષ્ટુવુઃ ।
ઽઆમૂલતો વલિતકુન્તલચારુચૂડશ્ચૂર્ણાલકપ્રચયલાઞ્છિતભાલભાગઃ ।
કક્ષાનિવેશનિબિડીકૃતનીવિરેષ વિષશ્ચિરં જયતિ કેરલકામિનીનામ્ઽ ॥
તામનુરક્તમનાઃ સ યન્નેપથ્યઃ સારસ્વતેય આસીદિતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
સાપિ સૈવેતિ મસાનં પૂર્વેણ ।
યદ્વિચિત્રનૃત્તગીતવાદ્યવિલાસાદિકમેષાવિર્ભાવયામાસ સા કૈશિકી વૃત્તિઃ ।
તાં તે મુનય ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
યદત્યર્થં ચ સ તયા વશંવદીકૃતઃ સ્થાનાનુપ્રાસવદસમાસં યોગવૃત્તિગર્ભં ચ (વાક્યં)જગાદ સા વૈદર્ભી રીતિઃ ।
તાં તે મુનય ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ ।
તત્ર વેષવિન્યાસક્રમઃ પ્રવૃત્તિઃ, વિલાસવિન્યાસક્રમો વૃત્તિઃ, વચનવિન્યાસક્રમો રીતિઃ ।
ઽચતુષ્ટયી ગતિર્વૃત્તીનાં પ્રવૃત્તિનાં ચ દેશાનાં પુનરાનન્ત્યં તત્કથમિવ કાર્ત્સ્ન્યેન પરિગ્રહઃઽ ઇત્યાચાર્યાઃ ।
અનન્તાનપિ હિ દેશાશ્ચતુર્ધૈવાકલ્પ્ય કલ્પયન્તિ ઽચક્રવર્તિક્ષેત્રં સામાન્યેન તદવાન્તરવિશેષૈઃ પુનરનન્તા એવઽઇતિ યાયાવરીયઃ ।
દક્ષિણાત્સમુદ્રાદુદીચીં દિશં પ્રતિ યોજનસહસ્રં ચક્રવર્તિક્ષેત્રં, તત્રૈવ નેપથ્યવિધિઃ ।
તતઃ પરં દિવ્યાદ્યા અપિ યં દેશમધિવસેયુસ્તદ્દેશ્યં વેષમાશ્રયન્તો નિબન્ધનીયાઃ ।
સ્વભૂમૌ તુ કામચારઃ ।

દ્વીપાન્તરભવાનાં તદનુસારેણ વૃત્તિપ્રવૃત્તી ।
રીતયસ્તુ તિસ્રઘસ્તાસ્તુ પુરસ્તાત્ ।
તત્રાસ્તિ મનોજન્મનો દેવસ્ય ક્રીડાવાસો વિદર્ભેષુ વત્સગુલ્મં નામ નગરમ્ ।
તત્ર સારસ્વતેયસ્તામૌમેયીં ગન્ધર્વવત્પરિણિનાય ।
તતસ્તદૂધૂવરં વિનિવૃત્ત્ય તેષુ પ્રદેશેષુ વિહરમાણં તુષારગિરિમેવાજગામ, યત્ર ગૌરી સરસ્વતી ચ મિથઃ સમ્બન્ધિન્યૌ તસ્થતુઃ ।
તૌ ચ કૃતવન્દનૌ દમ્પતીદત્ત્વાશિષં પ્રભાવમયેન વપુષા કવિમાનસનિવાસિનૌ ચક્રતુઃ ।
તયોશ્ચ તં સર્ગં કવિભ્યઃ સ્વર્ગલોકમકલ્પતાં, યત્ર કાવ્યમયેન શરીરેણ મર્ત્ત્યમધિવસન્તો દિવ્યેન દેહેન કવય આકલ્પં મોદન્તે ।
ઇત્યેષ કાવ્યપુરુષઃ પુરા સૃષ્ટઃ સ્વયમ્ભુવા ।
એવં વિભજ્ય જાનાનઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ નન્દતિ ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ કાવ્યપુરુષોત્પત્તિઃ
____________________________ અધ્યય 4 _____________________________
શિષ્યપ્રતિભે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
શિષ્યપ્રતિભે દ્વિવિધં શિષ્યમાચક્ષતે યદુત બુદ્ધિમાનાહાર્યબુદ્ધિશ્ચ ।
યસ્ય નિસર્ગતઃ શાસ્ત્રમનુધાવતિ બુદ્ધિઃ સ બુદ્ધિમાન્ ।
યસ્ય ચ શાસ્ત્રાભ્યાસઃ સંસ્કુરુતે બુદ્ધિમસાવાહાર્યબુધ્દિઃ ।
ત્રિધા ચ સા, સ્મૃતિર્મતિઃ પ્રજ્ઞેતિ ।
અતિક્રાન્તસ્યાર્થસ્ય સ્મર્ત્રીસ્મૃતિઃ ।
વર્ત્તમાનસ્ય મન્ત્રી મતિઃ ।
અનાગતસ્ય પ્રજ્ઞાત્રી પ્રજ્ઞેતિ ।
સા ત્રિપ્રકારાપિ કવીનામુપકર્ત્રી ।
તયોર્બુદ્ધિમાન્ શુશ્રૂષતે શૃણોતિ ગૃહ્ણીતે ધારયતિ વિજાનાત્યૂહતે ઽપોહતિ તત્ત્વં ચાભિનિવિશતે ।
આહાર્યબુદ્ધેરપ્યેત એવ ગુણાઃ કિન્તુ પ્રશાસ્તારમપેક્ષન્તે ।
અહરહઃ સુગુરુપાસના તયોઃ પ્રકૃષ્ટે ગુણઃ ।
સા હિ બુદ્ધિવિકાસકામધેનુઃ ।
તદાહુઃ-
ઽપ્રથયતિ પુરઃ પ્રજ્ઞાજ્યોતિર્યથાર્થપરિગ્રહે તદનુ જનયત્યૂહાપોહક્રિયાવિશદં મનઃ ।
અભૈનિવિશતે તસ્માત્તત્ત્વં તદેકમુખોદયં સહ પરિચયો વિદ્યાવૃદ્ધૈઃ ક્રમાદમૃતાયતેઽ ॥
તાભ્યામન્યથાબુદ્ધિર્દુર્બુદ્ધિઃ ।
તત્ર બુદ્ધિમતઃ પ્રતિપત્તિઃ ।
સ ખલુ સકૃદભિધાનપ્રતિપન્નાર્થઃ કવિમાર્ગં મૃગયિતું ગુરુકુલમુપાસીત ।
આહાર્યબુદ્ધેસ્તુ દ્વયમપ્રતિપત્તિઃ સન્દેહશ્ચ ।
સ ખલ્વપ્રતિપન્નમર્થં પ્રતિપત્તું સન્દેહં ચ નિરાકર્તુમાચાર્યાનુપતિષ્ઠેત ।
દુર્બુદ્ધેસ્તુ સર્વત્ર મતિવિપર્યાસ એવ ।
સ હિ નીલીમેચકિતસિચયકલ્પો ઽનાધેયગુણાન્તરત્વાત્ તં યદિ સારસ્વતો ઽનુભાવઃ પ્રસાદયતિ તમૌપનિષદિકે વક્ષ્યામઃ ।
ઽકાવ્યકર્મણિ કવેઃ સમાધિઃ પરં વ્યાપ્રિયતે ઇતિ શ્યામદેવઃ ।
મનસ એકાગ્રતા સમાધિઃઽ ।
સમાહિતં ચિત્તમર્થાન્પશ્યતિ, ઉક્તઞ્ચ-
ઽસારસ્વતં કિમપિ તત્સુમહારહસ્યં દદ્ગોચરં ચ વિદુષાં નિપુણૈકસેવ્યમ્ ।
તત્સિદ્ધયે પરમયં પરમો ઽભ્યપાયો યચ્ચેતસો વિદિતવેદ્યવિધેઃ સમાધિઃ ॥
ઽઽઅભ્યાસઃઽ ઇતિ મઙ્ગલઃ ।

અવિચ્છેદેન શીલનમભ્યાસઃ ।
સ હિ સર્વગામી સર્વત્ર નિરતિશયં કૌશલમાધત્તે ।
સમાધિરાન્તરઃ પ્રયત્નો બાહ્યસ્ત્વભ્યાસઃ ।
તાવુભાવપિ શક્તિમુદ્ભાસયતઃ ।
ઽસા કેવલં હેતુઃઽ ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
વિપ્રસૃતિશ્ચ સા પ્રતિભાવ્યુત્પત્તિભ્યામ્ ।
શક્તિકર્તૃકેહિ પ્રતિભાવ્યુત્પત્તિકર્મણી ।
શક્તસ્ય પ્રતિભાતિ શક્તશ્ચ વ્યુત્પદ્યતે ।
યા શબ્દગ્રામમર્થસાર્થમલઙ્કારતન્ત્રમુક્તિમાર્ગમન્યદપિ તથાવિધમધિહૃદયં પ્રતિભાસયતિ સા પ્રતિભા ।
અપ્રતિભસ્ય પદાર્થસાર્થઃ પરોક્ષ ઇવ, પ્રતિભાવતઃ પુનરપશ્યતો ઽપિ પ્રત્યક્ષ ઇવ ।
યતો મેઘાવિરુદ્રકુમારદાસાદયો જાત્યન્ધાઃ કવયઃ શ્રૂયન્તે ।
કિઞ્ચન મહાકવયો ઽપિ દેશદ્વીપાન્તરકથાપુરુષાદિદર્શનેન તત્રત્યાં વ્યવહૃર્તિ નિબધ્નન્તિસ્મ ।
તત્ર દેશાન્તરવ્યવહારઃ-
ઽપ્રાણાનામનિલેન વૃત્તિરુચિતા સત્કલ્પવૃક્ષે વને તોયે કાઞ્ચનપદ્મરેણુકપિશે પુણ્યાભિષેકક્રિયા ।
ધ્યાનં રત્નશિલાગૃહેષુ વિબુધસ્ત્રીસન્નિધૌ સંયમો યત્કાઙ્ક્ષન્તિ તપોભિરન્યમુનયસ્તર્સ્મિસ્તપસ્યન્ત્યમી ॥
દ્વીપાન્તરવ્યવહારઃ-
અનેન સાર્દ્ધં વિહરામ્બુરાશેસ્તીરેષુ તાડીવનમર્મરેષુ ।
દ્વીપાન્તરાનીતલવઙ્ગપુષ્પૈરપાકૃતસ્વેદલવે મરુદ્ભિઃ ॥
કથાપુરુષવ્યવહારઃ-
હરો ઽપિ તાવત્પરિવૃત્તધૈર્યશ્ચન્દ્રોદયારમ્ભ ઇવામ્બુરાશિઃ ।
ઉમામુખે બિમ્બફલાધરોષ્ટે વ્યાપારયામાસ વિલોચનાનિ ॥
આદિગ્રહણાત્-
તથાગતાયાં પરિહાસપૂર્વં સખ્યાં સખી વેત્રભૃદાબભાષે ।
બાલે વ્રજામો ઽન્યત ઇત્યથૈનાં વધૂરસૂયાકુટિલં દદર્શ ॥
સા ચ દ્વિધા કારયિત્રી ભાવયિત્રી ચ ।
કવેરુપકુર્વાણા કારયિત્રી ।
સાપિ ત્રિવિધા સહજાઽહાર્યૌપદેશિકી ચ ।
જન્માન્તરસંસ્કારાપેક્ષિણી સહજા ।
ઇહ જન્મસંસ્કારયોનિરાહાર્યા ।
મન્ત્રતન્ત્રાદ્યુપદેશપ્રભવા ઔપદેશિકી ।
ઐહિકેન કિયતાપિ સંસ્કારેણ પ્રથમાં તાં સહજેતિ વ્યપદિશન્તિ ।
મહતા પુનરાહાર્યા ।
ઔપદેશિક્યાઃ પુનરૈહિક એવ ઉપદેશકાલઃ, ઐહિક એવ સંસ્કારકાલઃ ।
ત ઇમે ત્રયો ઽપિ કવયઃ સારસ્વતઃ, આભ્યાસિકઃ, ઔપદેશિકશ્ચ ।
જન્માન્તરસંસ્કારપ્રવૃત્તસરસ્વતીકો બુદ્ધિમાન્સારસ્વતઃ ।
ઇહ જન્માભ્યાસોદ્ભાસિતભારતીક આહાર્યબુદ્ધિરાભ્યાસિકઃ ।
ઉપદેશિતદર્શિતવાગ્વિભવા દુર્બુદ્ધિરૌપદેશિકઃ ।
તસ્માન્નેતરૌ તન્ત્રશેષમનુતિષ્ઠતામ્ ।
ઽનહિ પ્રકૃતિમધુરા દ્રાક્ષા ફાણિતતસંસ્કારમપેક્ષતેઽ ઇત્યાચાર્યાઃ ।
ઽનઽઇતિ યાયાવરીયઃ ।

એકાર્થં હિ ક્રિયાદ્વયં દ્વૈગુણ્યાય સમ્પદ્યતે ।
ઽતેષાં પૂર્વઃ પૂર્વઃ શ્રેયાન્ઽ ઇતિ શ્યામદેવઃ ।
સારસ્વતઃ સ્વતન્ત્રઘઃ સ્યાદ્ભવેદાભ્યાસિકો મિતઃ ।
ઔપદેશકવિસ્ત્વત્ર વલ્ગુ ફલ્ગુ ચ જલ્યપિ ॥
ઽઉત્કર્ષઃ શ્રેયાન્ઽ ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
સ ચાનેકગુણસન્નિપાતે ભવતિ ।
કિઞ્ચ-
ઽબુદ્ધિમત્ત્વં ચ કાવ્યાઙ્ગવિદ્યાસ્વભ્યાસકર્મ ચ ।
કવેશ્ચોપનિષચ્છક્તિસ્ત્રયમેકત્રઘ દુર્લભમ્ ॥
કાવ્યકાવ્યાઙ્ગવિદ્યાસુ કૃતાભ્યાસસ્ય ધીમતઃ ।
મન્ત્રાનુષ્ઠાનનિષ્ઠસ્ય નેદિષ્ઠા કવિરાજતાઽ ॥
કવીનાં તારતમ્યતશ્ચૈષ પ્રાયોવાદઃ ।
યથા-
ઽએકસ્ય તિષ્ઠતિ કવેર્ગૃહ એવ કાવ્યમ્ અન્યસ્ય ગચ્છતિ સુહૃદ્ભવનાનિ યાવત્ ।
ન્યસ્યાવિદગ્ધવદનેષુ પદાનિ શશ્ચત્ કસ્યાપિ સઞ્ચરતિ વિશ્ચકુતૂહલીવઽ ॥
સેયં કારયિત્રી ।
ભાવકસ્યોપકુર્વાણા ભાવયિત્રી ।
સા હિ કવેઃ શ્રમમભિપ્રાયં ચ ભાવયતિ ।
તયા ખલુ ફલિતઃ કવેર્વ્યાપારતરુઃ ।
અન્યથા સો ઽવકેશી સ્યાત્ ઽકઃ પુનરનયોર્ભેદો યત્કવિર્ભાવયતિ ભાવકશ્ચ કવિઃઽ ઇત્યાચાર્યાઃ ।
તદાહુઃ-
ઽપ્રતિભાતારતમ્યેન પ્રતિષ્ઠા ભ્રુવિ ભૂરિધા ।
ભાવકસ્તુ કવિઃ પ્રાયો ન ભજત્યધમાં દશમ્ ॥
"નઽઇતિ કાલિદાસઃ ।
પૃથગેવ હિ કવિત્વાભ્દાવકત્વં, ભાવકત્વાચ્ચ કવિત્વમ્ ।
સ્વરુપભેદાદ્વિષયભેદાચ્ચ ।
યદાહુઃ-
ઽકશ્ચિદ્વાચં રચયિતુમલં શ્રોતુમેવાપરસ્તાં કલ્યાણી તે મતિરુભયથા વિસ્મયં નસ્તનોતિ ।
નહ્યેકસ્મિન્નતિશયવતાં સન્નિપાતો ગુણાનામ્ એકઃ સૂતે કનકમ્રુપલસ્તત્પરીક્ષાક્ષમો ઽન્યઃ ॥
"તે ચ દ્વિધારોચકિનઃ, સતૃણાભ્યવહારિણશ્ચઽ ઇતિ મઙ્ગલઃ ।
ઽકવયોપિ ભવન્તિઽઇતિ વામનીયાઃ ઽ ।
ચતુર્ધાઽ ઇતિ યાયાવરીયઃ ઽમત્સરિણસ્તત્ત્વાભિનિવેશિનશ્ચઽ ।
ઽતત્ર વિવેકિનઃ પૂર્વે તદ્વિપરીતાસ્તુ તતો ઽનન્તરાઃઽઇતિ વામનીયાઃ ।
ઽઅરોચકિતા હિ તેષાં નૈસર્ગિકી, જ્ઞાનયોનિર્વા ।
નૈસિર્ગિકીં હિ સંસ્કારશતેનાપિ વઙ્ગમિવ કાલિકાં તે ન જહતિ ।
જ્ઞાનયોનૌ તુ તસ્યાં વિશિષ્ટજ્ઞાયવતિ વચસિ રોચકિતાવૃત્તિરેવઽ ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
. કિઞ્ચ સતૃણાભ્યવહારિતા સર્વસાધારણી ।
તથાહિ-વ્યુત્પિત્સોઃ કૌતુકિનઃ સર્વસ્ય સર્વત્ર પ્રથમં સા ।
પ્રતિભાવિવેકવિકલતા હિ ન ગુણાગુણયોર્વિભાગસૂત્રં પાતયતિ ।
તતો બહુ ત્યજતિ બહુ ચ ગૃહ્ણાતિ ।

વિવેકાનુસારેણ હિ બુદ્ધયો મધુ નિષ્યન્દન્તે ।
પરિણામે તુ યથાર્થદર્શી સ્યાત્ ।
વિભ્રમભ્રંશશ્ચ નિઃશ્રેયસં સન્તિધત્તે ।
મત્સરિણસ્તુ પ્રતિભાતમપિ ન પ્રતિભાતં, પરગુણેષુ વાચંયમત્વાત્ ।
સ પુનરમત્સરી જ્ઞાતા ચ વિરલઃ ।
તદુક્તમ્-
ઽકસ્ત્વં ભોઃ કવિરસ્મિ કાપ્યભિનવા સૂક્તિઃ સખે પઠ્યતાં ત્યક્તા કાવ્યકથૈવ સમ્પ્રતિ મયા કસ્માદિદં શ્રુયતામ્ ।
યઃ સમ્પગ્વિવિનક્તિ દોષગુણયોઃ સારં, સ્વયં સત્કવિઃ સો ઽસ્મિન્ભાવક એવ નાસ્ત્યથ ભવેદ્દૈવાન્ન નિર્મત્સરઃઽ ॥
તત્ત્વાભિનિવેશી તુ મધ્યેસહસ્રં યદ્યેકસ્તદુક્તમ્-
ઽશબ્દાનાં વિવિનક્તિ ગુમ્ફનવિધીનામોદતે સૂક્તિભિઃ સાન્દં લેઢિ રસામૃતં વિચિનુતે તાત્પર્યમ્રુદ્રાં ચ યઃ ।
પુણ્યૈઃ સઙ્ઘટતે વિવેક્તૃવિરહાદન્તર્મુખં તામ્યતાં કેષામેવ કદાચિદેવ સુધિયાં કાવ્યશ્રમજ્ઞો જનઃ ॥
સ્વાની મિત્રં ચ મન્ત્રી ચ શિષ્યશ્યાચાર્ય એવ ચ ।
કવેર્ભવતિ હી તિત્રં કિં હિ તદ્યન્ન ભાવકઃ ॥
કાવ્યેન કિં કવેસ્તસ્ય તન્મનોમાત્રવૃત્તિના ।
નીયન્તે ભાવકૈર્યસ્ય ન નિબન્ધા દિશો દશ ॥
સન્તિ પુસ્તકવિન્યસ્તાઃ કાવ્યબન્ધા ગૃહે ગૃહે ।
દ્વિત્રાસ્તુ ભાવકમનઃ શિલાપટ્ટનિકુટ્ટિતાઃ ॥
સત્કાવ્યે વિક્રિયાઃ કશ્ચિદ્ભાવકસ્યોલ્લસન્તિ તાઃ ।
સર્વાભિનયનિર્ણીતૌ દૃષ્ટા નાટ્યસૃજા ન, યાઃ ॥
વાગ્ભવકો ભવેત્કશ્ચિત્કશ્ચિદ્ધૃદયભાવકઃ ।
સાત્ત્વિકૈરાઙ્ગિકૈઃ કશ્ચિદનુભાવૈશ્ચ ભાવકઃ ॥
ગુણાદાનપરઃ કશ્ચિદ્દોષાદાનપરો ઽપરઃ ।
ગુણદોષાહૃતિત્યાગપરઃ કશ્ચન ભાવકઃ ॥
અભિયોગે સમાને ઽપિ વિચિત્રો યદયં ક્રમઃ ।
તેન વિદ્મઃ, પ્રસાદે ઽત્ર નૃણાં હેતુરમાનુષઃ ॥
ન નિસર્ગકવિઃ શાસ્ત્રે ન ક્ષુણ્ણઃ કવતે ચ યઃ ।
વિડમ્બયતિ સાત્માનમાગ્રહગ્રહિલઃ કિલ ॥
કવિત્વં ન સ્થિતં યસ્ય કાવ્યે ચ કૃતકૈતુકઃ ।
તસ્ય સિદ્ધિઃ સરસ્વત્યાસ્તન્ત્રમન્ત્રપ્રયોગતઃ ॥
યદાન્તરં વેત્તિ સુધીઃ સ્વવાક્યપરવાક્યયોઃ ।
તદા સ સિદ્ધો મન્તવ્યઃ, કુકવિઃ કવિરેવ વા ॥
કારયિત્રીભાવયિઘત્ર્યાવિતીમે પ્રતિભાભિદે ।
અથાતઃ કથયિષ્યામો વ્યુત્પત્તિં કાવ્યમાતરમ્ઽ ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે શિષ્યપ્રતિભાવ્યાખ્યાનઃ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
____________________________ અધ્યય 5 _____________________________
વ્યુત્પત્તિકવિપાકાઃ
પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ 5.
વ્યુત્પત્તિકવિપાકાઃ ઽબહુજ્ઞાતા વ્યુત્પત્તિઃઽ ઇત્યાચાર્યાઃ ।
સર્વતોદિક્કા હિ કવિવાચઃ ।
તદુક્તમ્ -

ઽપ્રસરતિ કિમપિ કથઞ્ચન નાભ્યસ્તે ગોચરે વચઃ કસ્ય ।
ઇદમેવ તત્કવિત્વં યદ્વાચઃ સર્વતોદિક્કા ॥
"ઉચિતાનુચિતવિવેકો વ્યુત્પત્તિઃઽ ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
ઽપ્રતિભાવ્યુત્પત્ત્યોઃ પ્રતિભા શ્રેયસીઽ ઇત્યાનન્દઃ ।
સા હિ કવેરવ્યુત્પત્તિકૃતં દોષમશેષમાચ્છાદયતિ ।
તદાહ-
ઽઅવ્યુત્પત્તિકૃતો દોષઃ શક્ત્યા સંવ્રિયતે કવેઃ ।
યસ્ત્વશક્તિકૃતસ્તસ્ય ભ્કગિત્યેવાવભાસતેઽ ॥
શક્તિશબ્દશ્ચાયમુપચરિતઃ પ્રતિભાને વર્ત્તતે ।
પ્રતિભા યથા-
ઽએતત્કિં શિરસિ સ્થિતં મમ પિતુઃ, ખણ્ડં સુધાજન્મનો લાલાટં કિમિદં વિલોચનમિદં, હસ્તે ઽસ્ય કિં પન્નગાઃ ।
ઇત્થં ક્રૌઞ્ચરિપોઃ ક્રમાદુપગતે દિગ્વાસસઃ શૂલિનઃ પ્રશ્ને વામકરોપરોધસુભગં દેવ્યાઃ સ્મિતં પાતુ વઃ ॥
"વ્યુત્પત્તિઃ શ્રેયસીઽ ઇતિ મઙ્ગલઃ ।
સા હિ કવેરશક્તિકૃતં દોષમશેષમાચ્છાદયતિ ।
યથા હિ-
ઽકવેઃ સંવ્રિયતે ઽશક્તિર્વ્યુત્પત્ત્યા કાવ્યવર્ત્મનિ ।
વૈદગ્ધીચિત્તાનાં હેયા શબ્દસ્ય ગુમ્ફનાઽ ॥
વ્યુત્પત્તિર્યથા-
ઽકૃતઃ કણ્ઠે નિષ્કો નહિ કિમુત તન્વી મણિલતા કૃશં લીલાપત્રં શ્રવસિ નિહિતં કુણ્ડલમ્રચિ ।
ન કૌશેયં ચિત્રં વસનમવદાતં તુ વસિતં સમાસન્નીભૂતે નિધુવનવિલાસે વનીતયા ॥
"પ્રતિભાવ્યુત્પત્તી મિથઃ સમવેતે શ્રેયસ્યૌ ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
ન ખલુ લાવણ્યલાભાદૃતે રુપસમ્પદૃતે રુપસમ્પદો વા લાવણ્યલબ્ધિર્મહતે સૌન્દર્યાય ।
ઉભયયોગો યથા-
ઽજઙ્ઘાકાણ્ડોરુનાલે નખકિરણલસત્કેસરાસીકરાલઃ પ્રત્યગ્રાલક્તકાભાપ્રસરકિસલયો મઞ્જુમઞ્જીરભૃઙ્ગઃ ।
ભર્ત્તુર્નૃત્યાનુકારે જયતિ નિજતનુસ્વચ્છલાવણ્યવાપી-સમ્ભૂતામ્ભોજશોભાં વિદધદભિનવો દણ્ડપાદો ભવાન્યાઃઽ ॥
પ્રતિભાવ્યુત્પત્તિમાંશ્ચ કવિઃ કવિરિત્યુચ્યતે ।
સ ચ ત્રિધા ।
શાસ્ત્રકવિઃ કાવ્યકવિરુભયકવિશ્ચ ।
ઽતેષામુત્તરોત્તરીયો ગરીયાન્ઽ ઇતિ શ્યામદેવઃ ।
ઽનઽઇતિ યાયાવરીયઃ ।
યથાસ્વવિષયે સર્વો ગરીયાન્ ।
નહિ રાજહંસશ્ચન્દ્રિકાપાનાય પ્રભવતિ, નાપિ ચકોરો ઽદ્ભયઃ ક્ષીરોદ્ધરણાય ।
યચ્છાસ્ત્રકવિઃ કાવ્યે રસસમ્પદં વિચ્છિનત્તિ ।
યત્કાવ્યકવિઃશાસ્ત્રે તર્કકર્કશમપ્યર્થમુક્તિવૈચિત્ર્યેણ શ્લથયતિ ।
ઉભયકવિસ્તૂભયોરપિ વરીયાન્યદ્યુભયત્ર પરં પ્રવીણઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્તુલ્યપ્રભાવાવેવ શાસ્ત્રકાવ્યકવી ।
ઉપકાર્યોપકારકભાવં તુ મિથઃ શાસ્ત્રકાવ્યોરનુમન્યામહે ।
યચ્છાસ્ત્રસંસ્કારઃ કાવ્યમનુગૃહ્ણાતિ શાસ્ત્રૈકપ્રવણતા તુ નિગૃહ્ણાતિ ।
કાવ્યસંસ્કારો ઽપિ શાસ્ત્રઘવાક્યપાકમનુરુણદ્ધિ કાવ્યૈકપ્રવણતા તુ વિરુણદ્ધિ ।
તત્રઘ ત્રિધા શાસ્ત્રકવિઃ ।

યઃ શાસ્ત્રં વિધત્તે, યશ્ચ શાસ્ત્રે કાવ્યં સંવલિધત્તે, યો ઽપિ કાવ્યે શાસ્ત્રાર્થં નિધત્તે ।
કાવ્યકવિઃ પુનરષ્ટધા ।
તદ્યથા-રચનાકવિઃ, શબ્દ-કવિઃ, અર્થકવિઃ, અલઙ્કારકવિઃ, ઉક્તિકવિઃ, રસકવિઃ, માર્ગકવિઃ, શાસ્ત્રાર્થકવિરિતિ ।
તત્ર રચનાકવિઃ-
ઽલોલલ્લાઙ્ગૂલવલ્લીવલયિતબકુલાનોકહસ્કન્ધગોલૈર્ ગોલાઙ્ગૂલૈર્નદદ્ભિઃ પ્રતિરસિતજરત્કન્દરામન્દિરેષુ ।
ષણ્ડેષૂદ્દણ્ટપિણ્ડીતગરલનાઃ પ્રતિરે યેન વેલામાલઙ્ઘયોત્તાલતલ્લસ્ફુટિતપુટકિનીબન્ધવો ગન્ધવાહાઃઽ ॥
ત્રિધા ચ શબ્દકવિર્નામાખ્યાતોભયભેદેન ।
તત્ર નામકવિઃ-
ઽવિદ્યેવ પુંસો મહિમેવ રાજ્ઞઃ પ્રજ્ઞેવ વૈદ્યસ્ય દયેવ સાધોઃ ।
લજ્જેવ શૂરસ્ય મૃજેવ યૂનો વિભૂષણં તસ્ય નૃપસ્ય સૈવઽ ॥
આખ્યાતકવિર્યથા-
ઽઉચ્ચૈસ્તરાં જહસુરાજહૃષુર્જગર્જુરાજધ્નિર ભુજતટીનિકરૈઃ સ્ફુરદ્ભિઃ ।
સન્તુષ્ટુવુર્મુમુદિરે બહુ મેનિરે ચ વાચં ગુરોરમૃતસમ્ભવલાભગર્ભામ્ઽ ॥
નામાખ્યાતકવિઃ-
ઽહતત્વિષો ઽન્ધાઃ શિથિલાંસબાહવઃ સ્ત્રિયો વિષાદેન વિચેતના ઇવ ।
ન ચુક્રુશુર્નો રુરુદુર્ન સસ્વનુર્ન ચેલુરાસુર્લિખિતા ઇવ ક્ષણમ્ઽ ॥
અર્થકવિઃ-
ઽદેવી પુત્રમસૂત નૃત્યત ગણાઃ કિં તિષ્ઠતેત્યુદ્ભુજે હર્ષાદ્ભૃઙ્ગિરિટાહૃતગિરા ચામુણ્ડયાલિઙ્ગિતે ।
પાયાદ્વો જિતદેવદુન્દુભિઘનધ્વાનપ્રવૃત્તિસ્તયોર્ અન્યોન્યાઙ્કનિપાતર્જરજરત્સ્થૂલાસ્થિજન્મા રવઃઽ ॥
દ્વિધાલઙ્કારકવિઃ શબ્દાર્થભેદેન ।
તયોઃ શબ્દાલઙ્કારઃ-
ઽન પ્રાત્પં વિષમરણં પ્રાત્પં પાપેન કર્મણા વિષમરણં ચ ।
ન મૃતો ભાગીરથ્યાં મૃતો ઽહમુપગુહ્ય મન્દભાગી રથ્યામ્ઽ ॥
અર્થાલઙ્કારઃ-
ઽભ્રાન્તજિહ્વાપતાકસ્ય ફણચ્છત્રસ્ય વાસુકેઃ ।
દંષ્ટ્રાશલાકાદારિદ્યં કર્ત્તુ યોગ્યો ઽસ્તિ મે ભુજઃઽ ॥
ઉક્તિકવિઃ-
ઽઉદરમિદનિન્દ્યં માનિનીશ્વાસલાવ્યં સ્તનતટપરિણાહે દોર્લતાલેહ્યસીમા ।
સ્ફુરતિ ચ વદનેન્દુર્દ્દક્પ્રણાલીનિપેયસ્તદ્ ઇહ સુદૃશિ કલ્યાઃ કેલયો યૌવનસ્યઽ ॥
યથા વા-
ઽપ્રતીચ્છત્યાશોકીં કિસલયપરાવૃત્તિમધરઃ કપોલઃ પાણ્ડુત્વાદવતરતિ તાડીપરિણતિમ્ ।
પરિમ્લાનપ્રાયામનુવદતિ દૃષ્ટિઃ કમલિનીમ્ ઇતીયં માધુર્યં સ્પૃશતિ ચ તનુત્વં ચ ભજતેઽ ॥
રસકવિઃ-
ઽએતાં વિલાકય તનૂદરિ તામ્રપર્ણીમ્ અમ્ભોનિધૌ વિવૃતશુક્તિપુટોદ્ધૃતાનિ ।
યસ્યાઃ પયાંસિ પરિણાહિષુ હારમૂર્ત્ત્યા વામભ્રુવાં પરિણમન્તિ પયોધરેષુઽ ॥
માર્ગકવિઃ-
ઽમૂલં બાલકવીરુધાં સુરભયો જાતીતરુણાં ત્વચઃ સારશ્ચન્દનશાશિનાં કિસલયાન્યાર્દ્રાણ્યશોકસ્ય ચ ।
શૈરીષી કુસુમોગ્દતિઃ પરિણમન્મોચં ચ સો ઽયં ગણો ગ્રીષ્મેણોષ્મહરઃ પુરા કિલ દદે દગ્ધાય પઞ્ચષવેઽ ॥
શાસ્ત્રાર્થકવિઃ-
ઽઆત્મારામા વિહિતરતયો નિર્વિકલ્પે સમાધૌ જ્ઞાનોદ્રેકાદ્વિઘટિતતમોગ્રન્થયઃ સત્ત્વનિષ્ઠાઃ ।

યં વીક્ષિન્તે કમપિ તમસાં જ્યોતિષાં વા પરસ્તાત્ તં મોહાન્ધઃ કથમયમમું વેત્તિ દેવં પુરાણમ્ઽ ॥
એષાં દ્વિત્રૈર્ગુણૈઃ કનીયાન્, પઞ્ચકૈર્મધ્યમઃ, સર્વગુણયોગી મહાકવિઃ ।
દશ ચ કવેરવસ્થા ભવન્તિ ।
તત્ર ચ બુદ્ધિમદાહાર્યબુદ્ધયોઃ સત્પ, તિસ્ત્રશ્ચ ઔપદેશિકસ્ય ।
તદ્યથા-કાવ્યવિદ્યાસ્નાતકો, હૃદયકવિઃ, અન્યાપદેશી, સેવિતા, ઘટમાનઃ, મહાકવિઃ, કવિરાજઃ, આવિચ્છેદી, સઙ્ક્રામયિતા ચ ।
યઃ કવિત્વકામઃ કાવ્યવિદ્યોપવિદ્યાગ્રહણાય ગુરુકુલાન્યુપાસ્તે સ વિદ્યાસ્નાતકઃ ।
યો હૃદય એવ કવતે નિહ્નુતે ચ સ હૃદયકવિઃ ।
યઃ સ્વમપિ કાવ્યં દોષભયાદન્યસ્યેત્યપદિશ્ય પઠતિ સો ઽન્યાપદેશી ।
યઃ પ્રવૃત્તવચનઃ પૌરસ્ત્યાનામન્યતમચ્છાયામભ્યસ્યતિ સ સેવિતા ।
યો ઽનવદ્યં કવતે ન તુ પ્રબધ્નાતિ સ ઘટમાનઃ ।
યો ઽન્યતરપ્રબન્ધે પ્રવીણઃ સ મહાકવિઃ ।
યસ્તુ તત્ર તત્રઘ ભાષાવિશેષે તેષુ તેષુ પ્રબન્ધેષુ તસ્મિંસ્તસ્મિંશ્ચ રસે સ્વતન્ત્રઃ સ કવિરાજઃ ।
તે યદિ જગત્યપિ કતિપયે ।
યો મન્ત્રાદ્યુપદેશવશાલ્લબ્ધસિદ્ધિરાવેશસમકાલં કવતે સ આવિશિકઃ ।
યો યદૈવેચ્છતિ તદૈવાવિચ્છિન્નવચનઃ સો ઽવિચ્છેદી ।
યઃ કન્યાકુમારાદિષુ સિદ્ધમન્ત્રઃ સરસ્વતીં સઙ્ક્રામયતિ સ સઙ્ક્રામયિતા ।
સતતમભ્યાસવશતઃ સુકવેઃ વાક્યં પાકમાયાતિ ।
ઽકઃ પુનરયં પાકઃ?ઽ ઇત્યાચાર્યાઃ ।
ઽપરિણામઃઽ ઇતિ મઙ્ગલઃ ।
ઽકઃ પુનરયં પરિણામઃ?ઽ ઇત્યાચાર્યાઃ ।
ઽસુપાં તિઙ્ગાં ચ શ્રવઃ સૈષા વ્યુત્પત્તિઃઽઇતિ મઙ્ગલઃ ।
સૌશબ્દ્યમેતત્ ।
ઽપદનિવેશનિષ્કમ્પતા પાકઃઽઇત્યાચાર્યાઃ ।
તદાહુઃ-
ઽઆવાપોદ્ધરણે તાવદ્યાવદ્દોલાયતે મનઃ ।
પદાનાં સ્થાપિતે સ્થૈર્યે હન્ત સિદ્ધા સરસ્વતી ॥
"આગ્રહપરિગ્રહાદપિ પદસ્થૈર્યપર્યવસાયસ્તસ્માત્પદાનાં પરિવૃત્તિવૈમુખ્યં પાકઃઽઇતિ વામનીયાઃ ।
તદાહુઃ-
ઽયત્પદાનિ ત્યજન્ત્યેવ પરિવૃત્તિસહિષ્ણુતામ્ ।
તં શબ્દન્યાસનિષ્ણાતાઃ શબ્દપાકં પ્રચક્ષતે ॥
"ઇયમશક્તિર્ન પુનઃ પાકઃઽઇત્યવન્તિસુન્દરી ।
યદેકસ્મિન્વસ્તુનિ મહાકવીનામિનેકો ઽપિ પાઠઃ પરિપાકવાન્ભવતિ, તસ્માદ્રસોચિતશબ્દાર્થસૂક્તિનિબન્ધનઃ પાકઃ ।
યદાહ-
ઽગુણાલઙ્કારરીત્યુક્તિશબ્દાર્થગ્રથનક્રમઃ ।
સ્વદતે સુધિયાં યેન વાક્યપાકઃ સ માં પ્રતિઽ ॥
તદુક્તમ્-
ઽસતિ વક્તરિ સત્યર્થે શબ્દે સતિ રસે સતિ ।
અસ્તિ તન્ન વિના યેન પરિસ્ત્રવતિ વાઙ્મધુ ॥
"કાર્યાનુમેયતયા યત્તચ્છબ્દનિવેદ્યઃ પરં પાકો ઽભિધાવિષયસ્તત્સહૃદયપ્રસિદ્ધિસિદ્ધ એવ વ્યવહારાઙ્ગમસૌઽઇતિ યાયાવરીયઃ ।
સ ચ કવિગ્રામસ્યકાવ્યમભ્યસ્યતે નવધા ભવતિ ।

તત્રાદ્યન્તયોરસ્વાદુ પિચુમન્દપાકમ્, આદાવસ્વાદુ પરિણામે મધ્યમં બદરપાકમ્, આદાવસ્વાદુ પરિણામે સ્વાદુ મૃદ્વીકાપાકમ્, આદૌ મધ્યમમન્તે ચાસ્વાદુ વાર્ત્તાકપાકમ્, આદ્યન્તયોર્મધ્યમં તિન્તિડીકપાકમ્, આદૌ મધ્યમમન્તે સ્વાદુ સહકારપાકમ્, આદાવુત્તમમન્તે ચાસ્વાદુ ક્રમુકપાકમ્, આદાવુત્તમમન્તે મધ્યમં ત્રપુસપાકમ્, આદ્યન્તયોઃ સ્વાદુ નાલિકેરપાકમિતિ ।
તેષાં ત્રિષ્વપિ ત્રિકેષુ પાકાઃ પ્રથમે ત્યાજ્યાઃ ।
વરમકવિર્ન પુનઃ કુકવિઃ સ્યાત્ ।
કુકવિતા હિ સોચ્છ્રવાસં મરણમ્ ।
મધ્યમાઃ સંસ્કાર્યાઃ ।
સંસ્કારો હિ સર્વસ્ય ગુણમુત્કર્ષયતિ ।
દ્વાદશવર્ણમપિ સુવર્ણં પાવકપાકેન હેમીભવતિ ।
શેષા ગ્રાહ્યાઃ ।
સ્વભાવશુદ્ધં હિ ન સંસ્કારમપૈક્ષતે ।
ન મુક્તામણેઃ શાણસ્તારતાયૈ પ્રભવતિ ।
અનવસ્થિતપાકં પુનઃ કપિત્થપાકમામનિન્તિ ।
તત્ર પલાલધૂનનેન અન્નકણલાભવત્સુભાષિતલાભઃ ।
સભ્યગભ્યસ્યતઃ કાવ્યં નવધા પરિપચ્યતે ।
હાનોપાદાનસૂત્રેણ વિભજેત્તદ્ધિ બુદ્ધિમાન્ ॥
અયમત્રૈવ શિષ્યાણાં દર્શિતસ્ત્રઘિવિધો વિધિઃ ।
કિન્તુ વૈવિધ્યમપ્યેતત્ઘત્રિજગત્યસ્ય વર્ત્તતે ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે વ્યુત્પત્તિકવિપાકાનાં નિરુપણં પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ ॥
____________________________ અધ્યય 6 _____________________________
પદવાક્યવિવેકઃ
ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ 6
પદવાક્યવિવેકઃ વ્યાકરણસ્મૃતિનિર્ણીતઃ શબ્દો નિરુક્તનિઘણ્ટ્વાદિભિર્નિર્દિષ્ટસ્તદભિધેયો ઽર્થસ્તૌ પદમ્ ।
તસ્ય પઞ્ચ વૃત્તયઃ સુબ્વૃત્તિઃ, સમાસવૃત્તિઃ, તદ્ધિતવૃત્તિઃ, કૃદ્વૃત્તિઃ, તિઙ્વૃત્તિશ્ચ ।
ગૌરશ્વઃ પુરુષો હસ્તીતિ જાતિવાચિનઃ શબ્દાઃ ।
હરો હરિર્હરણ્યગર્ભઃ કાલ આકાશં દિગિતિ દ્રવ્યવાચિનઃ ।
શ્વેતઃ કૃષ્ણો રક્તઃ પીત ઇતિ ચ ગુણવાચિનુઃ ।
પાચકઃ પાઠક ઇતિ ક્રિયાવાચિનઃ પ્રાદયશ્ચાદયશ્વાસત્ત્વવચનાઃ ।
નગરમુપ પ્રસ્થિતઃ પન્થાઃ, વૃક્ષમનુ દ્યોતતે વિદ્યુદિતિ કર્મપ્રવચનીયાઃ ।
"સેયં સુબ્વૃત્તિઃ પઞ્ચતય્યપિ વાઙ્મયસ્ય માતા"ઇતિ વિદ્વાંસઃ ।
સુબ્વૃત્તિરેવ સમાસવૃત્તિઃ ।
વ્યાસસમાસાવેસાનયોર્ભેદહેતૂ ।
સા ચ ષોઢા દ્વન્દાદિભેદેન ।
તત્ર પટ્સમાસીસમાસસૂક્તમ્-
"દ્વન્દો ઽસ્મિ દ્વિગુરસ્મિ ચ ગૃહે ચ મે સતતમવ્યયીભાવઃ ।
તત્પુરુષ કર્મ ધારય યેનાઙ્ગં સ્યાં બહુવ્રીહિઃ" ॥
તદ્વિતવૃત્તિઃ પુનરનન્તા ।
તદ્ધિ શાસ્ત્રપ્રાયોવાદો યદુતતદ્ધિતમૂઢાઃ પાણિનીયાઃ ।
માઞ્જિષ્ટં રૌચનિકં સૌરં સૈન્ધવં વૈયાસીયમિતિ વદ્ધિતાન્તાઃ ।
પ્રાતિપદિકવિષયા ચેયમ્ ।
કૃદ્વૃત્તિશ્ચ ધાતુવિષયા ।
કર્ત્તા હર્ત્તા કુમ્ભકારો નગરકાર ઇતિ કૃદન્તાઃ ।

તિઙ્વૃત્તિર્દશધા દશલકારીભેદેન ।
દ્વિધા ચ સા ધાતુસુબ્ધાતુવિષયત્વેન ।
અપાક્ષીત્ પચતિ પક્ષ્યતીતિ ધાતવીયાન્યાખ્યાતાનિ ।
અપલ્લવયત્ પલ્લવયતિ પલ્લવયિષ્યતીતિ સૌબ્ધાતવીયાનિ ।
તદિદમિત્થઙ્કારં પઞ્ચપ્રકારમપિ પદજાતં મિથઃ સમન્ત્રીયમાનમાનન્ત્યાય કલ્પતે ।
તજ્જન્મા ચૈષ વિદુષાં વાદો યત્કિલ દિવ્યં સમાસહસ્રં બૃહસ્પતિર્વક્તા શતક્રતુરધ્યેતા તથાપિ નાન્તઃ શબ્દરાશેરાસીત્ ।
તત્ર દયિતસુબ્વૃત્તયો વિદર્ભાઃ ।
વલ્લભસમાસવૃત્તયો ગૌડાઃ ।
પ્રિયતદ્ધિતા દાક્ષિણાત્યાઃ ।
કૃત્પ્રયોગરુચય ઉદીચ્યાઃ ।
અભીષ્ટતિઙ્ગવૃત્તયઃ સર્વે ઽપિ સન્તઃ ।
તેષાં ચ વિશેષલક્ષણાનુસન્ધાનેનાવર્દ્ધતાખ્યાતગણઃ ।
ઉક્તઞ્ચ-
"વિશેષલક્ષણવિદાં પ્રયોગાઃ પ્રતિભાન્તિ યે ।
આખ્યાતરાશિસ્તૈરેષ પ્રત્યહં હ્યુપચીયતે" ॥
પદાનામભિધિત્સિતાર્થગ્રન્થનાકરઃ સન્દર્ભો વાક્યમ્ ।
"તસ્ય ચ ત્રિધાભિધાવ્યાપારઃ" ઇત્યૌદ્ભટાઃ ।
વૈભક્તઃ શાક્તઃ શક્તિવિભક્તિમયશ્ચ ।
પ્રતિપદં શ્રૂયમાણાસૂપપદવિભક્તિષુ કારકવિભક્તિષુ વા વૈભક્તઃ ।
લુત્પાસ્વપિ વિભક્તિષુ સમાસસામર્થ્યાત્તદર્થાવગતૌ શાક્તઃ ।
ઉભયાત્મા ચ શક્તિવિભક્તિમયઃ ।
તત્ર વૈભક્તઃ-
"નમસ્તસ્મૈ વરાહાય લીલયોદ્ધરતે મહીમ્ ।
ખુરયોર્મધ્યગો યસ્ય મેરુઃ ખણખણાયતે" ॥
શક્તિઃ-
"વિત્રસ્તશત્રુઃ સ્પૃહયાલુલોકઃ પ્રપન્નસામન્ત ઉદગ્રસત્ત્વઃ ।
અધિષ્ટિતૌદાર્યગુણો ઽસિપત્રજિતાવનિર્નાસ્તિ નૃપસ્ત્વદન્યઃ" ॥
યથા વા-
"કણ્ઠદોલાયિતોદ્દામનીલેન્દીવરદામકાઃ ।
હરિભીત્યાશ્રિતાશેષકાલિયાહિકુલા ઇવ" ॥
શક્તિવિભક્તિમયઃ-
"અથાગાદેકદા સ્પષ્ટચતુરાશામુખદ્યુતિઃ ।
તં બ્રહ્મેવ શરત્કાલઃ પ્રોત્ફુલ્લકમલાસનઃ" ॥
તત્ર વાક્યં દશધા ।
એકાખ્યાતમ્, અનેકાખ્યાતમ્, આવૃત્તાખ્યાતમ્, એકાભિધેયાખ્યાતં, પરિણતાખ્યાતમ્, અનુવૃત્તાખ્યાતં, સમુચુતાખ્યાતમ્, અધ્યાહૃતાખ્યાતં, કૃદભિહિતાખ્યાતમ્, અનપેક્ષિતાખ્યાતમિતિ ॥
તત્રૈકાખ્યાતમ્-
"જયત્યેકપદાક્રાન્તસમસ્તભુવનત્રયઃ ।
દ્વિતીયપદવિન્યાસવ્યાકુલાભિનયઃ શિવઃ" ॥
અનેકાખ્યાતમ્-
તચ્ચ દ્વિધા સાન્તરં નિરન્તરમ્ ॥

તયોઃ પ્રથમમ્-
"દેવાસુરાસ્તમથ મન્થગિરાં વિરામે પદ્માસનં જય જયેતિ બભાષિરે ચ ।
પ્રાગ્ભેજિરે ચ પરિતો બહુ મેનિરે ચ ટ સ્વાગ્રેસરં વિદધિરે ચ વવન્દિરે ચ" ॥
દ્વિતીયમ્-
"ત્વં પાસિ હંસિ તનુષે મનુષે બિભર્ષિ વિભ્રાજસે સૃજસિ સંહરસે વિરૌષિ ।
આઃસે નિરસ્યસિ સરસ્યસિ રાસિ લાસિ સઙ્ક્રીડસે બ્રુડસિ મેઘસિ મોદસે ચ" ॥
"આખ્યાતપરતન્ત્રઘા વાક્યવૃત્તિરતો યાવદાખ્યાતમિહ વાક્યાનિ" ઇત્યાચાર્યાઃ ।
"એકાકારતયા કારકગ્રામસ્યૈકાર્થતયા ચ વચોવૃત્તેરેકમેવેદં વાક્યમ્" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
આવૃત્તાખ્યાતમ્-
"જયત્યમલકૌસ્તુભસ્તબકિતાંસપીઠો હરિર્ જયન્તિ ચ મૃગેક્ષણાશ્ચલદપાઙ્ગદૃષ્ટિક્રમઃ ।
તતો જયતિ મલ્લિકા તદનુ સર્વસંવેદના-વિનાશકરણક્ષમો જયતિ પઞ્ચમસ્ય ધ્વનિઃ" ॥
એકાભિધેયાખ્યાતમ્-
"હૃષ્યતિ ચૂતેષુ ચિરં તુષ્યતિ બકુલેષુ ભોદતે મરુતિ ।
ઇહ હિ મધૌ કલકૂજુષુ પિકેષુ ચ પ્રીયતે રાગી" ॥
પરિણતાખ્યાતમ્-
"સો ઽસ્મિઞ્જયતિ જીવાતુઃ પઞ્ચેષોઃ પઞ્ચમધ્વનિઃ ।
તે ચ ચૈત્રે વિચિત્રૈલાકક્કોલીકેલયો ઽનિલાઃ" ॥
અનુવૃત્તાખ્યાતમ્-
"ચરન્તિ ચતુરમ્ભોધિવેલોદ્યાનેષુ દન્તિનઃ ।
ચક્રવાલાદ્રિકુઞ્જેષુ કુન્દભાસો ગુણાશ્ચ તે" ॥
સમુચિતાખ્યાતમ્-
"પરિગ્રહભરાક્રાન્તં દૌર્ગત્યગતિચોદિતમ્ ।
મનો ગન્ત્રીવ કુપથે ચીત્કરોતિ ચ યાતિ ચ" ॥
યથા ચ-
"સ દેવઃ સા દંષ્ટ્રા કિટિકૃતવિલાસસ્મિતસિતા દ્વયં દિશ્યાત્તુભ્યં મુદમિદમુદારં જયતિ ચ ।
ઉદઞ્ચદ્ભિયસ્તરલિતનિવેશા વસુમત્તી યદગ્રે યચ્છ્રવાસૈર્ગિરિગુડકલીલામુદવહતિ" ॥
અધ્યાહૃતાખ્યાતમ્-
"દોર્દણ્ડતાણ્ડવભ્રષ્ટમુડુખણ્ડં બિભર્તિ યઃ ।
વ્યસ્તપુષ્પાઞ્જલિપદે ચન્દ્રચૂડઃ શ્રિયે સ વઃ" ॥
કૃદભિહિતાખ્યાતમ્-
"અભિમુખે મયિ સંહૃતમીક્ષિતં હસિતમન્યનિમિત્તકથોદયં ।
વિનયવાધિતવૃત્તિરતસ્તયા ન વિવૃતો મદનો ન ચ સંવૃતઃ" ॥
અનપેક્ષિતાખ્યાતમ્-
"કિયન્માત્રં જલં વિપ્ર? જાનુદધ્નં નરાધિપ ।
તથાપીયમવસ્થા તે ન સર્વત્રઘ ભવાદૃશાઃ" ॥
ગુણવદલઙ્કૃતઞ્ચ વાક્યમેવ કાવ્યમ્ ॥
"અસત્યાર્થાભિધાયિત્વાન્નોપદેષ્ટવ્યં કાવ્યમ્"ઇત્યેકે ॥
યથા-
"સ્તેમઃ સ્તોકો ઽપિ નાઙ્ગે શ્રસિતમવિકલં ચક્ષુષાં સૈવ વૃત્તિઃ મધ્યેક્ષીરાબ્ધિ મગ્નાઃ સ્ફુતમથ ચ વયં કો ઽયમીદૃક્પ્રકારઃ ।
ઇત્થં દિગ્ભિત્તિરોધક્ષતવિસરતયા માંસલૈસ્ત્વદ્યશોભિઃ સ્તોકાવસ્થાનદુસ્થૈસ્ત્રિજગતિ ધવલે વિસ્મયન્તે મૃગાક્ષ્યઃ" ॥

યથા ચ -
"ભ્રશ્યદ્ભૂગ્નભોગીશ્વરફણપવનાધ્માતપાતાલતાલુઃ ત્રુટ્યન્નાનાગિરીન્દ્રાવલિશિખરખરાસ્ફાલલોલામ્બુરાશિઃ ।
ઉદ્યન્નિરન્ધ્રલીવિધુરસુરવધૂમુચ્યમાનોપશલ્યઃ કલ્યોદ્યોગસ્ય યસ્ય ત્રિભુવનદમનઃ સૈન્યસંમર્દ આસીત્" ॥
આહુશ્ચ-
"દૃષ્ટં કિઞ્ચિદદૃષ્ટમન્યદપરં વાચાલવાર્ત્તાર્પિતં ભૂયસ્તુણ્ડપુરાણતઃ પરિણતં કિઞ્ચિઞ્ચ શાસ્ત્રશ્રુતમ્ ।
સૂક્ત્યા વસ્તુ યદત્ર ચિત્રરચનં તત્કાવ્યમવ્યાહતં રત્નસ્યેવ ન તસ્ય જન્મ જલધેર્નો રોહણાદ્વા ગિરેઃ" ॥
"ન" ઇતિ યાયાવરીયઃ-
"નાસત્યં નામ કિઞ્ચન કાવ્યે યસ્તુ સ્તુત્યેષ્વર્થવાદઃ ।
સ ન પરં કવિકર્મણિ શ્રુતૌ ચ શાસ્ત્રે ચ લોકે ચ" ॥
તત્ર શ્રૌતઃ-
"પુષ્પિણ્યૌ ચરતો જઙ્ઘે ભૂષ્ણુરાત્મા ફલેગ્રહિઃ ।
શેરે ઽસ્ય સર્વે પાપ્માનઃ શ્રમેણ પ્રપથે હૃતાઃ" ॥
શાસ્ત્રીયઃ-
"આપઃ પવિત્રં પ્રથમં પૃથિવ્યામપાં પવિત્રં પરમં ચ મન્ત્રાઃ ।
તેષાં ચ સામર્ગ્યજુષાં પવિઘત્રં મહર્ષયો વ્યાકરણં નિરાહુઃ" ॥
કિઞ્ચ-
"યસ્તુ પ્રયુઙ્ક્તે કુશલો વિશેષે શબ્દાન્યથાવદ્વયવહારકાલે ।
સો ઽનન્તમાન્પોતિ જયં પરઘત્ર વાગ્યોગવિદુષ્યતિ ચાપશબ્દૈઃ" ॥
"કઃ? ।
વાગ્યોગવિદેવ ।
કુત એતત્ ? ।
યોહિ શબ્દાઞ્જાનાત્યપશબ્દાનપ્યસૌ જાનાતિ ।
યથૈવ હિ શબ્દજ્ઞાને ધર્મઃ, એવમપશબ્દજ્ઞઘાનેપ્યધર્મઃ ।
અથવા ભૂયાનધર્મઃ પ્રાન્પોતિ ।
ભૂયાંસો હૃપશબ્દા અલ્પીયાંસઃ શબ્દાઃ ।
એકૈકસ્ય હિ શબ્દસ્ય બહવો ઽપ્રભ્રંશાઃ ।
તદ્યથા ।
ગૌરિત્યસ્ય શબ્દસ્ય ગાવો ગોણી ગોતા ગોપાતલિકેત્યેવમાદયો ઽપભ્રંશાઃ ।
અથ યો ઽવાગ્યોગવિદ્ અજ્ઞાનં તસ્ય શરણમ્ ।
વિષમ ઉપન્યાસઃ ।
નાત્યન્તાયાજ્ઞાનં શરણં ભવિતુમર્હતિ ।
યો હ્યજાનન્વૈ બ્રાહ્મણં હન્યાત્સુરાં વા પિબેત્સે ઽપિ મન્યે પતિતઃ સ્યાત્ ।
એવં તર્હિ સો ઽનન્તમાપ્નોતિ જયં પરત્ર વાગ્યોગવિદ્દુષ્યતિ ચાપશબ્દૈઃ ।
કઃ? ।
અવાગ્યોગવિદેવ ।
અથ યો વાગ્યોગવિદ્ વિજ્ઞઘાનં તસ્ય શરણમ્ ।
ક્વ પુનરિદં પઠિતમ્? ।
ભ્રાજા નામ શ્લોકાઃ ।
કિઞ્ચ ભોઃ શ્લોકા અપિ પ્રમાણમ્? ।
કિઞ્ચાતઃ? ।

યદિ પ્રમાણમયમપિ શ્લોકઃ પ્રમાણં ભવિતુમર્હતિ ।
" "યદ્યુદુમ્બરવર્ણાનાં ઘટીનાં મણ્ડલં મહત્ ।
પીતં ન ગમયેત્સ્વર્ગં કિં તત્ક્રતુગતં નયેત્" ॥
ઇતિ ।
"પ્રમત્તગીત એષ તત્રભવતો યસ્ત્વપ્રમત્તગીતસ્તત્પ્રમાણમેવ"ઇતિ ગોનર્દીયઃ ।
લૌકિકઃ-
"ગુણાનુરાગમિશ્રેણ યશસા તવ સર્પતા ।
દિગ્વધૂનાં મુખે જાતમકસ્માદર્દ્ધકુઙ્કુમમ્" ॥
"અસદુપદેશકત્વાત્તર્હિ નોપદેષ્ટવ્યં કાવ્યમ્" ઇત્યપરે ।
યથા એવં-
"વયં બાવ્યે ડિમ્ભાંસ્તરુણિમનિ યૂનઃ પરિણતાવ્ અપીચ્છામો દૃદ્ધાન્પરિણયવિધેસ્તુ સ્થિતિરિયમ્ ।
ત્વયારબ્ધં જન્મ ક્ષપયિતુમમાર્ગેણ કિમિદં ન નો ગોઘત્રે પુત્રિ ક્વચિદપિ સતીલાઞ્છનમભૂત્" ॥
"અસ્ત્યયમુપદેશઃ કિન્તુ નિષેધ્યત્વેન ન વિધેત્વેન" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
ય એવંવિધા વિધયઃ પરસ્ત્રીષુ પુંસાં સમ્ભવન્તિ તાનવબુધ્યેતેતિ કવીનાં ભાવઃ ।
કિઞ્ચ કવિવચનાયત્તા લોકયાત્રા ।
"સા ચ નિઃશ્રેયસમૂલમ્" ઇતિ મહર્ષયઃ ।
યદાહુઃ-
"કાવ્યમય્યો ગિરો યાવઞ્ચરન્તિ વિશદા ભુવિ ।
તાવત્સારસ્વતં સ્થાનં કવિરાસાદ્ય મોદતે" ॥
કિઞ્ચ-
"શ્રીમન્તિ રાજ્ઞાં ચરિતાનિ યાનિ પ્રભુત્વલાલાશ્વ સુધાશિનાં યાઃ ।
યે ચ પ્રભાવાસ્તપસામૃષીણાં તાઃ સત્કવિભ્યઃ શ્રુતયઃ પ્રસૂતાઃ" ॥
ઉક્તઞ્ચ-
"ખ્યાતા નરાધિપતયઃ કવિસંશ્રયેણ રાજાશ્રયેણ ચ ગતાઃ કવયઃ પ્રસિદ્ધિમ્ ।
રાજ્ઞા સમો ઽસ્તિ ન કવેઃ પરમોપકારી રાજ્ઞે ન ચાસ્તિ કવિના સદૃશઃ સહાયઃ" ॥
"બલ્મીકજન્મા સ કવિઃ પુરાણઃ કવીશ્વરઃ સત્યવતીસુતશ્ચ ।
યસ્ય પ્રણેતા તદિહાનવદ્યં સારસ્વતં વર્ત્મ ન કસ્ય વન્દ્યમ્ ?" ॥
"અસભ્યાર્થાભિધાયિત્વાન્નોપદેષ્ટવ્યં કાવ્યમ્" ઇતિ ચ કેચિત્ ।
યથા-
"પ્રસર્પન્પ્રગ્રીવૈર્ભૃતભ્રુવનકુક્ષિર્ઝણઝણા-કરાલઃ પ્રાગલ્ભ્યં વદતિ તરુણીનાં પ્રણયિષુ ।
વિલાસવ્યત્યાસાજ્જઘનફલકાસ્ફાલનઘન-સ્ફુદચ્છેદોત્સોક્તઃ કલકનકકાઞ્ચીકલકાલઃ" ॥
અપિ ચ-
"નિત્યં ત્વયિ પ્રચુરચિત્રકપત્રભઙ્ગી-તાટઙ્કતાનવિપણ્ડુરગણ્ડલેખાઃ ।
સ્નિહ્યન્તુ રત્નરશનારણનાભિરામ-કામાર્તિનર્તિતનિતમ્બતટાસ્તરુણ્યઃ" ॥
"પ્રકમાપન્નો નિબન્ધનીય એવાયમર્થઃ" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।
યદિદં શ્રુતૌ શાસ્ત્રે ચોપલભ્યતે ।
તત્ર યાજુષઃ-
"ઉપોપ મે પરામૃશ મા મે દભ્રાણિ મન્યથાઃ ।
સર્વાહમસ્તિ રોમશા ગાન્ધારીણામિવાવિકા" ॥
શાસ્ત્રીયઃ-

"યસ્યાઃ પ્રસન્નધવલં ચશ્રુઃ પર્યન્તપક્ષ્મલમ્ ।
નવનીતોપમં તસ્યા ભવતિ સ્મરમન્દિરમ્" ॥
પદવાક્યવિવેકો ઽયમિતિ કિઞ્ચિત્પ્રઞ્ચિતઃ ।
અથ વાક્યપ્રકારાંશ્ચ કાંશ્ચિદન્યાન્નિબોધત ॥
ઇતિ રાજશેખરકૃતૌ કાવ્યમીમાંસાયાં કવિરહસ્યે પ્રથમે ઽધિકરણે ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ પદવાક્યવિવેકઃ ॥
____________________________ અધ્યય 7 _____________________________
વાક્યવિધયઃ
સત્પમો ઽધ્યાયઃ 7
વાક્યવિધયઃ, કાકુપ્રકારાઃ, પાઠપ્રતિષ્ઠા વાક્યં વચનમિતિ વ્યવહરન્તિ ।
તચ્ચ ત્રિધા પ્રણેતૃભેદેન બ્રાહ્યં, શૈવં, વૈષ્ણવમિતિ ।
તદિદં વાયુપ્રોક્તપુરાણાદિભ્ય ઉપલબ્ધં યદુત બ્રાહ્યં વચઃ પઞ્ચધા સ્વાયમ્ભુવમૈશ્વરમાર્ષમાર્ષીકપુત્રકં ચ ।
સ્વયમ્ભૂર્બ્રહ્મા તસ્ય સ્વાયમ્ભુવમ્ ।
તન્મનોજન્માનો ભૃગુપ્રભૃતયઃ પુત્રાસ્તે ઈશ્વરાસ્તેષામૈશ્વરમ્ ।
ઈશ્વરાણાં સુતા ઋષયસ્તેષામાર્ષમ્ ।
ઋષીણામપત્યાનિ ઋણીકાસ્તેષામાર્ષીકમ્ ।
ઋષીકાણાં સૂનવ ઋષિપુત્રકાસ્તેષામાર્ષિપુત્રકમ્ ।
સ્વયમ્ભુવઃ પ્રથમં વચઃ શ્રુતિઃ, શ્રુતેરન્યઞ્ચ સ્વાયમ્ભુવમ્ ।
તદાહુઃ-
"સર્વભૂતાત્મકં ભૂતં પરિવાદં ચ યદ્ભવેત્ ।
ક્વચિન્નિરુક્તમોક્ષાર્થં વાક્યં સ્વાયમ્ભુવં હિ તત્" ॥
તદેવ સ્તોકરુપાન્તરપરિણતમૈશ્વરં વચઃ ।
ઉક્તઞ્ચ-
"વ્યક્તક્રમમસંક્ષિત્પં દીત્પગમ્ભીરમર્થવત્ ।
પ્રત્યક્ષં ચ પરોક્ષં ચ લક્ષ્યતામૈશ્વરં વચઃ" ॥
આર્ષમ્-
"યત્કિઞ્ચિન્મન્ત્રસંયુક્તં યુક્તં નામવિભક્તિભિઃ ।
પ્રત્યક્ષાભિહિતાર્થં ચ તદૃષોણાં વચઃ સ્મૃતમ્" ॥
આર્ષીકમ્-
"નૈગમૈર્વિવિધૈઃ શબ્દૈર્નિપાતબહુલં ચ યત્ ।
ન ચાપિ સુમહદ્વાક્યમૃષીકાણાં વચસ્તુ તત્" ॥
આર્ષિપુત્રકમ્-
"અવિસ્પષ્ટપદપ્રાયં યચ્ચ સ્યાદ્વહુસંશયમ્ ।
ઋષિપુત્રવચસ્તત્સ્યાત્ સસર્વપરિદેવનમ્" ॥
તદુદાહરણાનિ પુરાણેભ્ય ઉપલભેત ।
સારસ્વતાઃ કવયો નઃ પૂર્વે ઇત્થઙ્કારં કથયન્તિ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રગુહબૃહસ્પતિભાર્ગવાદિશિષ્યેષુ ચતુઃષષ્ટાવુપદિષ્ટં વચઃ પારમેશ્વરમ્ ।
ક્રમેણ ચ સઞ્ચરદ્દેવૈર્દેવયોનિભિશ્ચ યથામત્યુપજીવ્યમાનં દિવ્યમિતિ વ્યપદિશ્યતે ।
દેવયોનયસ્તુ-
"વિદ્યાધરોપ્સરોયક્ષરક્ષોગન્ધર્વકિન્નરાઃ ।
સિદ્ધગુહ્યકભૂતાશ્ચ પિશાચા દેવયોનયઃ" ॥

તત્ર પિશાચાદયઃ શિવાનુચરાઃ સ્વભૂમૌ સંસ્કૃતવાદિનઃ, મર્ત્યે તુ ભૂતભાષયા વ્યવહરન્તો નિબન્ધનીયાઃ ।
અત્સરસસ્તુ પ્રાકૃતભાષયા ।
તદ્દિવ્યં વચશ્ચતુર્દ્ધા ।
વૈબુધં વૈદ્યાધરં ગાન્ધર્વં યોગિનીગતં ચ ।
શેષાણામેતેષ્વેવોપલક્ષણં પ્રકૃતિસાદૃશ્યેન ।
તત્ર વૈબુધમ્-
"સમાસવ્યાસસંદૃબ્ધં શૃઙ્ગારાદ્ભુતસમ્ભૃતમ્ ।
સાનુપ્રાસમુદારં ચ વચઃ સ્યાદમૃતાશિનામ્" ॥
યથા-
"યઞ્ચન્દ્રકોટિકરકોરકભારભાજિ બભ્રામ બભ્રુણિ જટાકુહરે હરસ્ય ।
તદ્વઃ પુનાતુ હિમશૈલશિલાનિકુઞ્જ-ભ્ફાત્કારડમ્બરવિરાવિ સુરાપગામ્ભઃ ॥
" વૈદ્યાધરમ્-
"સ્તોકાનુપ્રાસસચ્છાયં ચતુરોક્તિ પ્રસાદિ ચ ।
દ્રાધીયસા સમાસેન વિદ્ધિ વૈદ્યાધરં વચઃ ॥
" યથા-
"પ્રણતસુરકિરીટપ્રાંશુરત્નાંશુવંશચ્છુરિત-નખશિખાગ્રોદ્ભાસમાનારુણાઙ્ઘ્રે ।
ઉદિતતરણિવૃન્દોદ્દામધામોર્ધ્વનેત્ર-જ્વલનનિકરદગ્ધાનઙ્ગમૂર્તે નમસ્તે" ॥
યથા વા-
"ભ્રમતિ ભ્રમરકરવિમ્બતનન્દરવનચમ્પકસ્તબકગૌરઃ ।
વાત્યાહત ઇવ વિયતિ સ્ફુટલક્ષ્મા રોહણીરમણઃ" ॥
ગાન્ધર્વમ્-
"હ્રસ્વૈઃ સમાસૈર્ભૂયોભિર્વિભૂષિતપદોચ્ચયા ।
તત્ત્વાર્થગ્રથનગ્રાહ્યા ગન્ધર્વાણાં સરસ્વતી" ॥
યથા-
"નમઃ શિવાય સોમાય સગણાય સસૂનવે ।
સવૃષવ્યાલશૂલાય સકપાલય સેન્દવે" ॥
યોગિનીગતમ્-
"સમાસરુપકપ્રાયં ગમ્ભીરાર્થપદક્રમમ્ ।
સિદ્ધાન્તસમયસ્થાયિ યોગિનીનામિદં વચઃ" ॥
યથા-
"દુઃખેન્ધનૈકદહનામૃતવર્શષમેઘ? સંસારકૂપપતનૈકરાવલંબ? ।
યોગીન્દ્રદર્પણ? જગદ્ગતકૃત્સ્નતેજઃ-પ્રત્યક્ષચૌરવર? વીરપતે? નમસ્તે" ॥
મહાપ્રભાવત્વાદ્ભૌજઙ્ગમમપિ દિવ્યમિત્યુપચર્યતે ।
"પ્રસન્નમધુરોદાત્તસમાસવ્યાસભાગવત્ ।
અનોજસ્વિપદપ્રાયં વચો ભવતિ ભોગિનામ્" ॥
યથા-
"સુસર્જિતાં શ્રોતસુખાં સુરુપામનેકરત્નોજ્જ્વલચિત્રિતાઙ્ગીમ્ ।
વિદ્યાધરેન્દ્રઃ પ્રતિગૃહ્ય વીણાં પિનાકિને ગાયતિ મઙ્ગલાનિ" ॥
"કિમર્થં પુનરનુપદેશ્યયોર્બ્રાહ્યપારમેશ્વરયોર્વાક્યમાર્ગયોરુપમન્યાસઃ?" ઇત્યાચાર્યાઃ ।
"સો ઽપિ કવીનામુપદેશપરઃ" ઇતિ યાયાવરીયઃ ।