કાવ્યાલંકારસૂત્ર · અધ્યાય 7

================================================================
તૃતીયાધિકરણે પ્રથમોઽધ્યાયઃ ।
યદ્વિપર્યયાત્માનો દોષાસ્તાન્ ગુણાન્ વિચારયિતું ગુણવિવેચનમધિકરણમારભ્યતે । તત્રૌજઃપ્રસાદાદયો ગુણા યમકોપમાદયસ્ત્વલઙ્કારા ઇતિ સ્થિતિઃ કાવ્યવિદામ્ । તેષાં કિં ભેદનિબન્ધનમિત્યાહ ----
કાવ્યશોભાયાઃ કર્તારો ધર્મા ગુણાઃ
યે ખલુ શબ્દાર્થયોર્ધર્માઃ કાવ્યશોભાં કુર્વન્તિ તે ગુણાઃ । તે ચૌજઃપ્રસાદયઃ । ન યમકોપમાદયઃ । કૌવલ્યેન તેષામકાવ્યશોભાકરત્વાત્ । ઓજઃપ્રસાદાદીનાં તુ કેવલાનામસ્તિ કાવ્યશોભાકરત્વમિતિ

તદતિશયહેતવસ્ત્વલઙ્કારાઃ
તસ્યાઃ કાવ્યશોભાયા અતિશયસ્તદતિશયસ્તસ્ય હેતવઃ । {તુ}શબ્દો વ્યતિરેકે । અલઙ્કારાશ્ચ યમકોપમાદયઃ । અત્ર શ્લોકૌ ----
યુવતેરિવ રૂપમઙ્ગકાવ્યં સ્વદતે શુદ્ધગુણં તદપ્યતીવ ।
વિહિતપ્રણયં નિરન્તરાભિઃ સદલઙ્કારવિકલ્પકલ્પનાભિઃ ॥
યદિ ભવતિ વચશ્ચ્યુતં ગુણેભ્યો વપુરિવ યૌવનવન્ધ્યમઙ્ગનાયાઃ ।
અપિ જનદયિતાનિ દુર્ભગત્વં નિયતમલઙ્કરણાનિ સંશ્રયન્તે ॥

પૂર્વે નિત્યાઃ
પૂર્વે ગુણા નિત્યાઃ । તૈર્વિના કાવ્યશોભાનુપપત્તેઃ

એવં ગુણાલઙ્કારાણાં ભેદં દર્શયિત્વા શબ્દગુણનિરૂપણાર્થમાહ ----
ઓજઃપ્રસાદશ્લેષસમતાસમાધિમાધુર્યસૌકુમાર્યોદારતાર્થવ્યક્તિકાન્તયો બન્ધગુણાઃ
બન્ધઃ પદરચના , તસ્ય ગુણઃ બન્ધગુણાઃ ઓજઃપ્રભૃતયઃ

તાન્ ક્રમેણ દર્શયિતુમાહ ----
ગાઢબન્ધત્વમોજઃ
યથા ----
વિલુલિતમકરન્દા મઞ્જરીર્નર્તયન્તિ ।
ન પુનઃ ----
વિલુલિતમધુધારા મઞ્જરીર્લોલયન્તિ ।

શૈથિલ્યં પ્રસાદઃ
બન્ધસ્ય શૈથિલ્યં શિથિકત્વં પ્રસાદઃ

નન્વયમોજોવિપર્યયાત્મા દોષ , તત્ કથં ગુણ ઇત્યાહ ----
ગુણઃ સંપ્લવાત્
ગુણઃ પ્રસાદઃ । ઓજસા સહ સંપ્લવાદ્

ન શુદ્ધઃ ॥ વ્કલ્_3,1.8 [ક્: નોત્ ઇન્ સુત્ર] ॥
શુદ્ધસ્તુ દોષ એવેતિ

નનુ વિરુદ્ધયોરોજઃપ્રસાદયોઃ કથં સંપ્લવ ઇત્યત આહ ----
સ ત્વનુભવસિદ્ધઃ ॥ વ્કલ્_3,1.9 [*વ્કલ્_3,1.8] ॥
સ તુ સંપ્લવસ્ત્વનુભવસિદ્ધઃ । તદ્વિદાં રત્નાદિવિશેષવત્ । અત્ર શ્લોકઃ ----
કરુણપ્રેક્ષણીયેષુ સંપ્લવઃ સુખદુઃખયોઃ ।
યથાનુભવતઃ સિદ્ધસ્તથૈવૌજઃપ્રસાદયોઃ ॥

સામ્યોત્કર્ષૌ ચ ॥ વ્કલ્_3,1.10 [*વ્કલ્_3,1.9] ॥
સામ્યમુત્કર્ષશ્ચૌજઃપ્રસાદયોરેવ । સામ્યં યથા ----
અથ સ વિષયવ્યાવૃત્તાત્મા યથાવિધિ સૂનવે
નૃપતિકકુદં દત્વા યૂને સિતાતપવારણમ્ ॥ (રઘુવંશ 3.70)
ક્વચિદોજઃ પ્રસાદાદુત્કૃષ્ટમ્ । યથા ----
વ્રજતિ ગગનં ભલ્લાતક્યાઃ ફલેન સહોપમામ્ ।
ક્વચિદોજસઃ પ્રસાદસ્યોત્કર્ષઃ । યથા ----
કુસુમશયનં ન પ્રત્યયં ન ચન્દ્રમરીચયો
ન ચ મલયજં સર્વાઙ્ગીણં ન વા મણિયષ્ટયઃ ॥

મસૃણત્વં શ્લેષઃ ॥ વ્કલ્_3,1.11 [*વ્કલ્_3,1.10] ॥
મસૃણત્વં નામ યસ્મિન્ સન્તિ બહૂન્યપિ પદાન્યેકવદ્ભાસન્તે । યથા ----
અસ્ત્યુત્તરસ્યાં દિશિ દેવતાત્મા હિમાલયો નામ નગાધિરાજઃ ।
(કુમારસંભવ_1.1)
ન પુનઃ ----
સૂત્રં બ્રાહ્મમુરઃસ્થલે ---- ,
ભ્રમરીવલ્ગુગીતયઃ
તડિત્કલિલમાકાશમ્ ઇતિ
એવં તુ શ્લેષો ભવતિ ----
બ્રાહ્મં સૂત્રમુરઃસ્થલે
ભ્રમરીમુઞ્જુગીતયઃ
તડિજ્જટિલમાકાશમ્ ઇતિ

માર્ગાવ્હેદઃ સમતા ॥ વ્કલ્_3,1.12 [*વ્કલ્_3,1.11] ॥
માર્ગસ્યાભેદો માર્ગાભેદઃ સમતા । યેન માર્ગેણોપક્રમસ્તસ્યાત્યાગ ઇત્યર્થઃ । શ્લોકે પ્રબન્ધે ચેતિ પૂર્વોક્તમુદાહરણમ્ । વિપર્યયસ્તુ યથા ----
પ્રસીદ ચણ્ડિ ! ત્યજ મન્યુમઞ્જસા જનસ્તવાયં પુરતઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
કિમર્થમુત્કમ્પિતપીવરસ્તનદ્વયં ત્વયા લુપ્તવિલાસમાસ્યતે ॥

આરોહાવરોહક્રમઃ સમાધિઃ ॥ વ્કલ્_3,1.13 [*વ્કલ્_3,1.12] ॥
આરોહાવરોહયોઃ ક્રમ આરોહાવરોહક્રમઃ સમાધિઃ પરિહારઃ । આરોહસ્યાવરોહે સતિ પરિહારઃ , અવરોહસ્ય વારોહે સતીતિ । તત્રાર્ફપૂર્વકોઽવરોહો યથા ----
નરાઃ શીલભ્રષ્ટા વ્યસન ઇવ મજ્જન્તિ તરવઃ ।
આરોહસ્ય ક્રમોઽવરોહસ્ય ચ ક્રમ આરોહાવરોહક્રમઃ । ક્રમેણારોહણમવરોહણં ચેતિ કેચિત્ । યથા ----
નિવેશઃ સ્વઃસિન્ધોસ્તુહિનગિરિવીથીષુ જયતિ ।

ન પૃથક્, આરોહાવરોહયોરોજઃપ્રસાદરૂપત્વાત્ ॥ વ્કલ્_3,1.14 [*વ્કલ્_3,1.13] ॥
ન પૃથક્સમાધિર્ગુણઃ આરોહાવરોહયોરોજઃપ્રસાદરૂપત્વાત્ । પ્જોરૂપશ્ચારોહઃ પ્રસાદરૂપશ્ચાવરોહ ઇતિ

ન, અસંપૃક્તત્વાત્ ॥ વ્કલ્_3,1.15 [*વ્કલ્_3,1.14] ॥
યદુક્તમ્ ઓજઃપ્રસાદરૂપત્વમારોહાવરોહયોઃ [ક્: ઇતિ] તન્ન । સમ્પૃક્તત્વાત્[ક્: અસમ્પૃક્તત્વાત્] । સમ્પૃક્તૌ ખલ્વોજઃપ્રસાદૌ નદીવેણિકાવદ્ વહતઃ

અનૈકાન્ત્યાચ્ચ ॥ વ્કલ્_3,1.16 [*વ્કલ્_3,1.15] ॥
ન ચાયમેકાન્તઃ । [ક્:નિયમઃ] યદોજસ્યારોહઃ પ્રસાદે ચાવરોહઃ

ઓજઃપ્રસાદયોઃ તીવ્રાવસ્થા, તાવિતિ ચેદભ્યુપગમઃ ॥ વ્કલ્_3,1.17 [*વ્કલ્_3,1.16] ॥
ઓજઃપ્રસાદયોઃ ક્વચિદ્ભાગે તીવ્રાવસ્થાયામારોહોઽવરોહશ્ચેત્યેવં[ક્: તીવ્રાવસ્થા । સા ચારોહોઽવરોહાખ્યેત્યેવં] ચેન્મન્યસે , અભ્યુપગમઃ ---- ન વિપ્રતિપત્તિઃ

વિશેષાપેક્ષિત્વાત્તયોઃ ॥ વ્કલ્_3,1.18 [*વ્કલ્_3,1.17] ॥
સ વિશેષો ગુણાન્તરાત્મા

આરોહાવરોહનિમિત્તં સમાધિરાખ્યાયતે ॥ વ્કલ્_3,1.19 [*વ્કલ્_3,1.18] ॥
આરોહાવરોહગ્રમઃ સમાધિરિતિ ગૌણ્યા વૃત્ત્યા વ્યાખ્યેયમ્

ક્રમવિધાનાર્થં વા ॥ વ્કલ્_3,1.20 [*વ્કલ્_3,1.19] ॥
પૃથક્કરણમિતિ । પાઠધર્મત્વં ચ ન સમ્ભવતીતિ ન પાઠધર્માઃ સર્વત્રાદૃષ્ટેઃ (3-1-28) ઇત્યત્ર[ક્:ઇત્યેવં] વક્ષ્યામઃ

પૃથક્પદત્વં માધુર્યમ્ ॥ વ્કલ્_3,1.21 [*વ્કલ્_3,1.20] ॥
બન્ધસ્ય પૃથક્પદત્વં યત્ તન્માધુર્યમ્ પૃથક્પદાનિ યસ્ય સ પૃથક્પદઃ । તસ્ય ભાવઃ પૃથક્પદત્વમ્ । સમાસદૈર્ધ્યનિવૃત્તિપરં ચૈતત્ ।
અજરઠત્વં સૌકુમાર્યમ્ ॥ વ્કલ્_3,1.22 [*વ્કલ્_3,1.21] ॥
બન્ધસ્યાજરઠત્વમપારુષ્યં યત્ યત્ સૌકુમાર્યમ્ । પૂર્વોક્તમુદાહરણમ્ । વિપર્યયસ્તુ યથા ----
નિદાનં નિર્દ્વૈતં પ્રિયજનસદૃક્ત્વવ્યવસિતિઃ
સુધાસેકપ્લોષૌ ફલમપિ વિરુદ્ધં મમ હૃદિ ।

વિકટત્વમુદારતા ॥ વ્કલ્_3,1.23 [*વ્કલ્_3,1.22] ॥
બન્ધસ્ય વિકટત્વં યદસાવુદારતા । યસ્મિન્ સતિ નૃત્યન્તીવ પદાનીતિ જનસ્ય વર્ણભાવના ભવતિ તદ્વિકટત્વમ્ । લીલાયમાનત્વમિત્યર્થઃ । યથા ----
સ્વચરણવિનિવિષ્ટૈર્નૂપુરૈર્નર્તકીનાં ઝણિતિ રણિતમાસીત્ તત્ર ચિત્રં કલં ચ ।
ન પુનઃ ----
ચરણકમલલગ્નૈર્નૂપુરૈર્નર્તકીનાં રણિતમાસીન્મઞ્જુ ચિત્રં ચ તત્ર ।

અર્થવ્યક્તિહેતુત્વમર્થવ્યક્તિઃ ॥ વ્કલ્_3,1.24 [*વ્કલ્_3,1.23] ॥
યત્ર ઝટિત્યર્થપ્રતિપત્તિહેતુત્વં સ ગુણોઽર્હવ્યક્તિરિતિ પૂર્વોક્તમુદાહરણમ્ । પ્રત્યુદાહરણં તુ ભૂયઃ સુલભં ચ

ઔજ્જ્વલ્યં કાન્તિઃ ॥ વ્કલ્_3,1.25 [*વ્કલ્_3,1.24] ॥
બન્ધસ્યોજ્જ્વલત્વં નામ યદસૌ કાન્તિરિતિ । યદભાવે પુરાણચ્છાયેત્યુચ્યતે । યથા ----
કુરઙ્ગીનેત્રાલીસ્તવકિતવનાલીપરિસરઃ
વિપર્યયસ્તુ ભૂયાન્સુકભશ્ચ ।
શ્લોકાશ્ચાત્ર ભવન્તિ ----
પદન્યાસસ્ય ગાઢત્વં વદન્ત્યોજઃ કવીશ્વરાઃ ।
અનેનાધિષ્ઠિતાઃ પ્રાયઃ શાબ્દાઃ શ્રોત્રરસાયનમ્ ॥
શ્લથત્વમોજસા મિશ્રં પ્રસાદં ચ પ્રચક્ષતે ।
અનેન ન વિના સત્યં સ્વદતે કાવ્યપદ્ધતિઃ ॥
યત્રૈકપદવદ્ભાવં પદાનાં ભૂયસામપિ ।
અનાલક્ષિતસન્ધીનાં સ શ્લેષઃ પરમો ગુણઃ ॥
પ્રતિપાદં પ્રતિશ્લોકમેકમાર્ગપરિગ્રહઃ ।
દુર્બન્ધો દુર્વિભાવશ્ચ સમતેતિ મતો ગુણાઃ ॥
આરોહન્ત્યવરોહન્તિ ક્રમેણ યતયો હિ યત્ ।
સમાધિર્નામ સ ગુણસ્તેન પૂતા સરસ્વતી ॥
બન્ધે પૃથક્પદત્વં ચ માધુર્યમુદિતં બુધૈઃ ।
અનેન હિ પદન્ત્યાસાઃ કામં ધારામધુચ્યુતાઃ ।
તથૈવ વાગપિ પ્રાજ્ઞૈઃ સમસ્તગુણગુમ્ફિતા ॥
બન્ધસ્ય્=અજરઠત્વં ચ સૌકુમાર્યમુદાહૃતમ્ ।
એતેન વર્જિના વાચો રૂક્ષત્વાન્ન શ્રુતિક્ષમાઃ ॥
વિકટત્વં ચ બન્ધસ્ય કથયન્તિ હ્યુદારતામ્ ।
વૈચિત્ર્યં ન પ્રપદ્યન્તે યયા શૂન્યાઃ પદક્રમાઃ ॥
પશ્ચાદિવ ગતિર્વાચઃ પુરસ્તાદિવ વસ્તુનઃ ।
યત્રાર્થવ્યક્તિહેતુત્વાત્ સાઽર્થવ્યક્તિઃ સ્મૃતો ગુણઃ ॥
ઔજ્જ્વલ્યં કાન્તિરિત્યાહુર્ગુણં ગુણવિશારદાઃ ।
પુરાણવ્ચિત્રસ્થાનીયં તેન બન્ધ્યં કવેર્વચઃ ॥

નાસન્તઃ, સદ્વેદ્યત્વાત્ ॥ વ્કલ્_3,1.26 [*વ્કલ્_3,1.25] ॥
ન ખલ્વેતે ગુણા અસન્તઃ સંવેદ્યત્વાત્

તદ્વિદાં સંવેદ્યત્વેઽપિ ભ્રાન્તાઃ સ્યુરિત્યાહ ----
ન ભ્રાન્તાઃ, નિષ્કમ્પત્વાત્ ॥ વ્કલ્_3,1.27 [*વ્કલ્_3,1.26] ॥
ન ગુણા ભ્રાન્તાઃ । એતદ્વિષયાયાઃ પ્રવૃત્તેર્નિષ્કમ્પત્વાત્

ન પાઠધર્માઃ, સર્વત્રાદૃષ્ટેઃ ॥ વ્કલ્_3,1.28 [*વ્કલ્_3,1.27] ॥
નૈતે ગુણાઃ પાઠધર્માઃ । સર્વત્રાદૃષ્ટેઃ । યદિ પાઠધર્માઃ સ્યુસ્તર્હિ વિશેષાનપેક્ષાઃ સન્તઃ સર્વત્ર દૃશ્યેરન્ । ન ચ સર્વત્ર દૃશ્યન્તે । વિશેષાપેક્ષયા વિશેષાણાં ગુણત્વાદ્ ગુણાભ્યુપગમ એવેતિ